Showing posts with label рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा. Show all posts
Showing posts with label рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा. Show all posts

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ाрдмाрдЧ рд╣рдд्рдпाрдХाрдг्рдб: рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com



рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЬुреЬрдХрд░ рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рддрдеा рд╡िрдж्рд░ूрдкрддाрдУं рдХो рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХे рд╕ाрде рдЙрднрд░рдиेрд╡ाрд▓े рдЦ्рдпाрддрдиाрдо рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ीрдп рд▓ेрдЦрди рд╕े рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдоें рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рдПрд╡ं рдоुрдХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рджीрди-рджुрдЦिрдпों, рд╢ोрд╖िрдд, рдкीреЬिрддрдЬрдиों рдХी рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХो рдЕрдз्рдпेрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдиिрд░ूрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд 2001 рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрд░्рдпाрд▓рдпों рдПрд╡ं рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рдПрдХрдд्рд░िрдд рдк्рд░рдоाрдгों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ 2008 рдоें ‘рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░’ рдиाрдо рд╕े рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдпा, рдЬो рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдмाрдЧ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб 13 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1919 рд╕े 6 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ 17 рдирд╡ंрдмрд░ 1913 рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдПрд╡ं рд╕ाрдоंрддी рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░ंрдХुрд╢рддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдоाрдирдЧреЭ рдХी рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рд▓реЬी рдЧрдИ рдеी। рдпрд╣ाँ рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдмाрдЧ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб рд╕े рднी рднीрд╖рдг рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкुрд╕्рддрдХों, рдЕрдзिрдХाрд░िрдХ рдк्рд░рдоाрдг, рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░, рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों, рдорд╣ाрд░ाрдгा рдоेрд╡ाреЬ рдХे рдкोрдеीрдЦाрдиा рдПрд╡ं рдЙрд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдоें рдоाрд░े рдЧрдП рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдкрд░िрдЬрдиों рд╕े рдкूрдЫрддाрдЫ рдХे рдмाрдж рдПрдХрдд्рд░िрдд рдЖंрдХреЬों рдПрд╡ं рд╕ाрдХ्рд╖्рдпों рд╕े рдоिрд▓े рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдоें рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рдмैрдарддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдиिрд╣рдд्рдеे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмुрдЬुрд░्рдЧ, рдмрдЪ्рдЪों рдПрд╡ं рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╣рдд्рдпा рдХी рдЧрдпी рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕े рдорд╣рдЬ рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдмрддाрдХрд░ рджрдмा рджिрдпा рдЧрдпा। рдЬрдм рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЙрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рддो рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрддें рд╕ाрдордиे рдЖрддी рдЧрдИ рдЬिрд╕рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдПрдХ рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕े рд▓рдмрд░ेрдЬ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдРрд╕ी рджрд░्рджрдиाрдХ, рднрдпाрд╡рд╣, рдХ्рд░ूрд░рддрдо, рд╡ीрднрдд्рд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХी рдУрд░ рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЧрдИ рдФрд░ рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХ рдиे рдЗрд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рддрдеा рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рдЗрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬрдЧрд╣ рджिрдпा। рдпрд╣ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИ рдеी рдЬिрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЖрд╕्рдеा, рд▓рдЧ्рди рдПрд╡ं рдкрд░िрд╢्рд░рдо рд╕े рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдЬाрдЧिрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХो рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдХрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдПрд╡ं рд╡ीрднрдд्рд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ंрднूрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- ‘‘рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ рдХी рдЬिрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ-рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдШрдЯрдиा рдХो рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдЕंрддिрдо рдкрд░िрдгрддि (рдоाрдирдЧреЭ рдкрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдмрд▓िрджाрди) рддрдХ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдмрд╣ुрдд рд╢्рд░рдо рдХिрдпा рд╣ै।”1

рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдиाрдпрдХ рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕рди् 1858 рдоें рдПрдХ рдмंрдЬाрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмेрд╕рд░ рдПрд╡ं рд▓рдЯрдХी рдХे рдкुрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡े рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рджрдмे-рдХुрдЪрд▓े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЕрдЪ्рдЫाрдИ, рдЙрдж्рдзाрд░ рдФрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕рдм рдХुрдЫ рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рдПрд╡ं рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рднाрд╡ рд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд░рд╣ें। рдЧोрд╡िंрджा рд╕े рдЧोрд╡िंрдж рдФрд░ рдлिрд░ рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╡े рдЕрдкрдиे рдмुрдж्рдзि, рд╡िрд╡ेрдХ рдПрд╡ं рд╕ेрд╡ा рднाрд╡ рд╕े рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджрд▓िрдд рдПрд╡ं рджрдмे-рдХुрдЪрд▓े рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиा рдЧुрд░ु рдоाрдирддे рдеे рддрдеा рдЙрдирдХे рдмрддाрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рд╢рд░ाрдм рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рдХी рдирд╕ीрд╣рдд рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкреЭाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдмुрд░े рдХाрд░्рдпों рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे, рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рд░рдЦрдиे, рдкुрд▓िрд╕-рдеाрдиा-рдХрдЪрд╣рд░ी рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдХрд░ рдкंрдЪाрдпрдд рдХी рдмाрдд рдоाрдирдиे, рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдпोрдЧ рдПрд╡ं рд╕рдж्рднाрд╡, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╢ोрд╖рдг, рд╡िрдкрди्рдирддा, рдмेрдЧाрд░ी, рдорд╣ाрдЬрдиी, рд╕ूрдж-рдЦोрд░ी, рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдмेрджрдЦрд▓ी рдХे рд╕ाрде рдЬंрдЧрд▓, рдЬाрдирд╡рд░ों, рдкेреЬ-рдкौрдзों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЖрджि рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддे рд░рд╣рддे рдеे।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рджрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдХे рдЖрдЧрдорди рдлिрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा 1818 рдоें рд╣ुрдП рдХुрдкрджाрд░्рдкрдг рдПрд╡ं 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХे рд╕ाрде 1913 рдоें рд╣ुрдП рдоाрдирдЧреЭ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб рддрдХ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдПрдХ-рдПрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдмреЬे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдПрд╡ं рд░ोрдЪрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рди् 1857 рдХे рдк्рд░рдердо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдпोрдЧрджाрди, рдЗрдирдХा рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХा рдХाрд░рдг рдЖрджि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд░िрдпाрд╕рддी рд╕рдд्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рд╢ोрд╖рдг, рдмेрдЧाрд░, рджрдорди, рднुрдЦрдорд░ी, рдорд╣ाрдоाрд░ी, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрди рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╕े рдЗрддрдиा рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे рдХि рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХो рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХे рдорд╣ाрд░ाрд╡рд▓ рд╡िрдЬрдпрд╕िंрд╣ рдиे рдмंрджी рдмрдирд╡ा рд▓िрдпा рд╣ै рддो рд╣рдЬाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХी рдУрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдХрд░ рджिрдП। рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдкрддा рдеा рдХि рдЖрдЧे рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЙрди्рд╣ें рддो рдмрд╕ рдЕрдкрдиे рдЧुрд░ुрдЬी рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рдеे। ‘‘рдпूँ рдХрд░ рдбेреЭ-рджो рд╣рдЬाрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╣ाрдеों рдоें рд▓ाрдаी, рднाрд▓े, рд╕ेрд▓, рдЧँреЬाрд╕े, рдХुрд▓्рд╣ाреЬे рдФрд░ рдзрдиुрдмाрдг рд▓िрдП рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िрди्рдж рдХो рдЫुреЬाрдиे рдмреЭे рдЪрд▓े рдЬा рд░рд╣े рдеे। рднूрдЦे рдкेрдЯ, рдЕрдзрдиंрдЧे рд╡ рджुрд░्рдмрд▓ рд╢рд░ीрд░ рд╡ाрд▓े рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдеा, рдордЧрд░ рдмुрд▓ंрдж рд╣ौрд╕рд▓ा рдеा, рдоंрдЬिрд▓ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрдиे рдХा рдкрдХ्рдХा рдЗрд░ाрджा рдеा, рдЖँрдЦों рдоें рдмेрд╣рддрд░ीрди рджिрдиों рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЪрдордХ рдеी। рдЕрдкрдиी рдЬी-рдЬाрди рдЙрд╕ рдЧुрд░ु рдкрд░ рди्рдпौрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд░ेрд▓ा рдеा।”2

рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рддрд░рдХ्рдХी рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдк рд╕рднा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рд▓ोрдЧों рдоें рдЪेрддрдиा рдЖрдпी, рдПрдХрдЬुрдЯрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдкैрджा рд╣ुрдИ рдПрд╡ं рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдФрд░ рддрдХрд▓ीрдлों рдХे рдХाрд░рдгों рдХो рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे рдеे। рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рд╕ाрде рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рдХी рд▓рдд рдХो рднी рдЫोреЬ рджिрдП рдеे। ‘‘рдЕрдм рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдЙрдирдоें рдЪेрддрдиा рдкैрджा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рднी рдкैрджा рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ुрдзाрд░-рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╢рд░ाрдм рдХी рдмिрдХ्рд░ी рдоें рдПрдХрджрдо рдШрдЯोрддрд░ी рдЧрдИ рд╣ै।”3
рдЗрд╕ рд╕рдо्рдк рд╕рднा рдоें рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рдиे рдЕрдиेрдХ рднрдХ्рддों рдХो рд▓рдЧाрдпा рдеा рдЬो рдЧाँрд╡-рдЧाँрд╡ рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЧुрд░ु рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджे рд░рд╣े рдеे рддрдеा рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЦреЬे рд╣ोрдиे рдХा рднрд░ोрд╕ा рджेрдХрд░ рдЙрдирдХे рджुрдЦ рджрд░्рдж рдХो рдмाँрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЗрди рднрдХ्рддों рдоें рдХुрд░िрдпा, рдкूрдЬा, рдзीрд░ा, рдеाрд╡рд░ा, рдзрд░рдЬी, рд╕ुрд░рдЬी, рд╣ाрд▓िрдпा, рдЧрдЬ्рдЬा, рдХोрджрд░, рдЦुрдоा, рд░ाрдорд▓ा, рдмेрдмрд░िрдпा, рд╡ाрд▓ा, рдХрд▓िрдпा, рдоेрд╣ा, рдкрд░рддाрдмिрдпा, рдЬाрд▓ा, рднूрд░ा, рдЪрдордиा, рдмिрдЬ्рдЬिрдпा, рдХाрдирдЬी, рд░рдгрдЬी, рддрд░рд╕िрдпा, рд╕ुрдо्рднा рдЖрджि рдеे। рдЗрдирдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ैрдХреЬों рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рдПрд╡ं рд╣рдеिрдпाрд░рдмंрдж рдпुрд╡рдХों рдПрд╡ं рдк्рд░ौреЭों рдХी рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдлौрдЬ рдеी рдЬो рд╣рдоेрд╢ा рдЧुрд░ु рдЧोрд╡िंрдж рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд░рд╣рддे рдеे। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХे рдиाрдо рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ, рдорд╣ाрд░ाрд╡рд▓, рдЬрдоीрджाрд░ рдбрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрдо рдХрд░ рджिрдП рдеे।

рдкрд╣рд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдПрдХ рдЖрдо рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдЙрдирд╕े рд╣рд░ рджिрди рдкрд╢ुрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдмेрдЧाрд░ी рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рдеा। рддрдмीрдпрдд рдЦрд░ाрдм рд╣ोрдиे рдпा рдЕрди्рдп рдЬрд░ूрд░ी рдХाрд░्рдп рд╣ोрдиे рд╕े рдмेрдЧाрд░ी рди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдкीрдЯा рдЬाрддा рдеा। рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЗрдЬ्рдЬрдд рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрд░-рдЕрд╕ुрд░ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рдеा, рдкрд░ंрддु рдЬрдм рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рддो рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे, рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे। рдЕрдм рд╡े рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ो рдЧрдП рддрдеा рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рдд्рдпाрдЧрдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХी рд╕ीрдЦ рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджी рдЬреЬ рд╕ूрдд्рд░ों рдХो рдХाрдЯрдиे рд▓рдЧ рдЧрдпी। рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдЙрди्рд╣ें рд╕िрдЦाрдпा рдХрд░рддे рдеे рдХि ‘‘рд╣рдоाрд░ी рджुрд░्рджрд╢ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕ीрдоा рддрдХ рд╣рдо рд╕्рд╡рдпं рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों, рд╢ोрд╖рдг рд╡ рджрдорди рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ें рддो рд╣ाрд▓ाрдд рд╣рдоाрд░े рдкрдХ्рд╖ рдоें рдмрдирддे рдЪрд▓े рдЬाрдпेंрдЧे। рдЧुрд░ु рдХी рдмाрддों рдХा рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी-рдЬрди рдкрд░ рд╣ुрдЖ। рдЕрдм рд╡े рдоाрдирдиे рд▓рдЧ рдЧрдП рдеे рдХि рд╡े рднी рдЗंрд╕ाрди рд╣ैं। рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдЬैрд╕े рдЗрдЬ्рдЬрддрджाрд░ рдЗंрд╕ाрди।”4

рдЕрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмेрдХाрд░ी рдХрд░рдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рджेрддे рдеे। рд╡े рдЕрдкрдиी рдордЬрджूрд░ी рдоाँрдЧрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрддे рдирд╣ीं рдеे। рдпे рд╕рдм рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╕рдмрдХी рдЖँрдЦों рдоें рдХिрд░рдХिрд░ी рдмрдирдХрд░ рдзँрд╕ рдЧрдП рдеे। рдЬिрд╕рд╕े рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрдирд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рддрдеा рдЕंрдд рдоें рдЬрдм рд╡े рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдоाрдирдЧреЭ рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд░рдгрдиीрддि рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдЬाрд░ों рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕ाрде рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ुрдП, рддрдм рдпрд╣ рджेрдЦ рдмांрд╕рд╡ाреЬा, рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рд╕ंрде, рдИрдбрд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрдзीрдирд╕्рде рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрдирдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХो рджрдмाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЬिрд╕рдоें рдХрдоांрдбрд░ рдоेрдЬрд░ рдмेрд▓ी рдиे 17 рдирд╡ंрдмрд░ 1913 рдХो рдоेрд╡ाреЬ рднीрд▓ рдХोрд░, 104 рд╡ेрд▓рд╕рд▓े рд░ाрдпрдлрд▓्рд╕, рдирд╡ी рд░ाрдЬрдкूрдд, рдЬाрдЯ рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрд╡ाреЬा рдХे рд╕ैрдиिрдХों рдХे рд╕ाрде рдоाрдирдЧреЭ рдХी рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХрд░ рджिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдиिрд╣рдд्рдеे рдмुрдЬुрд░्рдЧों, рдФрд░рдд, рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдЧोрд▓िрдпां рдмрд░рд╕ाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдЬिрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рд╕рдо्рдк рд╕рднा рдХे рдиौрдЬрд╡ाрди рднी рдкрдд्рдерд░, рддीрд░-рдзрдиुрд╖, рднाрд▓ा рд╡ рдмंрджूрдХ рд╕े рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рд╕рдмрдХा рд╕ाрде рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ीрд░ांрдЧрдиा рдмрдирдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдИ рдФрд░ рдбрдЯрдХрд░ рдЙрдирдХा рд╕ाрдордиा рдХिрдпा। ‘‘рдХрдорд▓ी рдХी рд╕рд╣ेрд▓ी рдоंрдЧрд▓ी рдЕрдм рд╕्рдд्рд░िрдпों рдоें рдирдпे рдк्рд░ाрдг рдлूंрдХ рдХрд░ рдЙрдирдХे рджрд▓ рдХा рдоोрд░्рдЪा рд╕ंрднाрд▓े рд╣ुрдП рдеी। рдЕрдкрдиी рдк्рд░िрдп рд╕рд╣ेрд▓ी рдХрдорд▓ी рд╡ рдкाрдиो рдХी рдоौрдд рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдкрд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╕рджрдоें рдоें рд░рд╣ी рдеी।●●● рдЧोрдлрди рдФрд░ рдХुрд▓्рд╣ाреЬिрдпाँ рдЙрд╕рдХे рд╣рдеिрдпाрд░ рдеे। рдХुрдЫ рдХे рдкाрд╕ рдзрдиुрд╖-рдмाрдг рднी। рдЕрдиेрдХ рд░рдгрдЪंрдбी рднाрд╡рдиिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╡े рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬ рд░рд╣ी рдеी।”5

рдЬрдп рднोрд▓ेрдиाрде! рдЬрдп рднैрд░рд╡ рдмाрдмा! рдЬрдп рдЧुрд░ु рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрде рд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХे рдпुрд╡рдХ рд╢िрд╡рдЬी рдХी рдЧрдгों рдХे рд╕рдоाрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдорд╢ीрдирдЧрди рдХे рд╕ाрдордиे рднी рдЦреЬे рд╣ोрдХрд░ рдлिрд░ंрдЧी рдлौрдЬ рдХे рджाँрдд рдЦрдЯ्рдЯे рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЬिрд╕рд╕े рдХैрдк्рдЯрди рд╕्рдЯॉрдХрд▓े рдФрд░ рдоेрдЬрд░ рдмेрд▓ी рдХा рд╢рд░ीрд░ рдкीрдкрд▓ рдкрдд्рддे рдХे рд╕рдоाрди рдХाँрдк рд░рд╣ा рдеा। рд╣рд░िрдпा рдиे рдЕрдкрдиे рдоंрдЧेрддрд░ рджрд▓्рд▓ी рдХे рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ी рдЕрдкрд░ाрдзी рд╕ूрдмेрджाрд░ рд▓िрдпाрдХрдд рдЕрд▓ी рдХा рдХुрд▓्рд╣ाреЬी рдХे рдПрдХ рд╣ी рд╡ाрд░ рд╕े рдЧрд░्рджрди рдХाрдЯ рджिрдпा। рдпрд╣ рджेрдЦ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕ैрдиिрдХ рд╣рддрдк्рд░рдн рд░рд╣ рдЧрдпे। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕ैрдиिрдХों рдиे рдкрд░्рд╡рдд рдХो рдШेрд░рдХрд░ рдЕंрдзाрдзुрди рдЧोрд▓िрдпाँ рдмрд░рд╕ाрдпी рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рдмुрдЬुрд░्рдЧ, рдмрдЪ्рдЪे, рдФрд░рддों рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी рдЧрдпी। рдпрд╣ рд╡ीрднрдд्рд╕, рджрд░्рджрдиाрдХ, рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░, рд╣ृрджрдпрд╡िрджाрд░рдХ рдд्рд░ाрд╕рдж рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕рднी рдХाँрдк рдЧрдпे। рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рд╣рддाрд╣рддों рдХे рдмीрдЪ рджौреЬрддे рд╣ुрдП рдЪिрд▓्рд▓ाрдП- ‘‘рдирд░рднрдХ्рд╖ी рднेреЬिрдпों, рддुрдордиे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рднोрд▓े-рднाрд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी। рдиिрд╣рдд्рдеों, рдмुрдЬुрд░्рдЧों, рдФрд░рддों рд╡ рдиाрджाрди рдмрдЪ्рдЪिрдпों рдкрд░ рднी рд░рд╣рдо рдирд╣ीं рдХिрдпा।”6 рдЗрд╕ рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдПрд╡ं рд╡ीрднрдд्рд╕ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ंрднूрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- ‘‘рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рджрдмाрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рдЕँрдЧрд░ेрдЬों рдХी рджрдордирдХाрд░ी рдиीрддि рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдРрд╕ी рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдШрдЯрдиा рдШрдЯिрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдЬो ‘рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдХांрдб‘ рд╕े рднी рд╡ीрднрдд्рд╕ рдФрд░ рднрдпाрд╡рд╣ рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।”7

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЧोрд╡िрди्рдж рдЧुрд░ु рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣рдХ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрдиे рд╡ाрд▓े рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдорджрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े ‘рдЗंрдбिрдпрди рд░ॉрдмिрди рд╣ुрдб’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЯंрдЯ्рдпा рднीрд▓ рдЙрд░्рдл рдЯंрдЯ्рдпा рдоाрдоा рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдордз्рдп рдк्рд░ांрдд рдХे рдЦंрдбрд╡ा рдЬिрд▓ा рдХी рдкंрдзाрдиा рддрд╣рд╕ीрд▓ рдХे рдмреЬрджा рдЧाँрд╡ рдоें 1842 рдоें рднाрдК рдЬी рдХे рдШрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡े рд╢рд░ीрд░ рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде, рддाрдХрддрд╡рд░, рдлुрд░्рддीрд▓े рдеे। рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ‘‘рдЯंрдЯ्рдпा рдХा рдХрдж рд▓ंрдмा, рдХрд╕ा рд╣ुрдЖ рдмрджрди, рдЙрднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╕ीрдиा, рддाрдХрддрд╡рд░ рд▓ंрдмी рднुрдЬाрдПँ, рдЖँрдЦों рдоें рдкैрдиाрдкрди, рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЦिंрдЪाрд╡, рдЕрдиूрдаे рдХिрд╕्рдо рдХी рдЖрднा рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЪौреЬा рд▓рд▓ाрдЯ рдФрд░ рдХुрдЫ рдШुंрдШрд░ाрд▓े рд╕े рд▓ंрдмे рдХाрд▓े рдмाрд▓। рджाреЭी рд╡ рдоूँрдЫों рдХे рдмाрд▓ рдоिрд▓े рд╣ुрдП рдеे।рд╜рд╜рд╜ рдЯंрдЯ्рдпा рдХे рдмाрдпें рдХंрдзे рдкрд░ рдЪрдореЬे рдХी рддрдгी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдкीрдЫे рдХी рдУрд░ рд▓рдЯрдХрддी рдмंрджूрдХ, рджाрд╣िрдиे рдХंрдзे рд╕े рдмाрдпीं рдмрдЧрд▓ рддрдХ рддिрд░рдЫा рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рдХाрд░рддूрд╕ рдХा рдмंрдбोрд▓िрдпा। рдЗрд╕ी рдХंрдзे рдкрд░ рд▓рдЯрдХा рдзрдиुрд╖, рдЙрд╕ी рдХी рдмрдЧрд▓ рдоें рдкीрда рдХा рдЖрд╕рд░ा рд▓िрдП рднूрд░े рд░ंрдЧ рдХा рддेрд▓ рдФрд░ рдХрдорд░ рдоें рдаूंрд╕ी рд╣ुрдИ рдПрдХ рдХрдЯाрд░।”8

рдордЬрдмूрдд рд╢рд░ीрд░ рд╡ाрд▓े рдЯंрдЯ्рдпा рдоाрдоा рдкрди्рдж्рд░рд╣-рдмीрд╕ рд╕рд╣рдпोрдЧिрдпों рдХे рд╕ाрде рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп, рд╕рддाрдП рд╣ुрдП рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣рдХ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддे рдеे। рдЙрдирдХे рдиिрд╢ाрдиे рдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдоीрджाрд░, рдЬाрдЧीрд░рджाрд░, рд▓рдЧाрди рд╡рд╕ूрд▓рдиे рд╡ाрд▓े, рд╕ूрджрдЦोрд░, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░, рдХाрд░िंрджे рд╣ोрддे рдеे। рд╡े рдЖрдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдХो рддрдд्рдкрд░ рд░рд╣рддे рдеे। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдкुрд░ुрд╖ рдоाрдирдиे рд▓рдЧे рдеे рдФрд░ рдмीрдоाрд░ी рдПрд╡ं рдкीреЬा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЗрдирдХे рдиाрдо рдХा рдЧंрдбा-рддाрдмीрдЬ рдмाँрдзрддे рдеे। рдЯंрдЯ्рдпा рдоाрдоा рдХो рдЧрдгрдкрдд рд░ाрдЬрдкूрдд рдиे рдзोрдЦे рд╕े 11 рдЕрдЧрд╕्рдд 1889 рдХो рдмрдиेрдЯ рдЧाँрд╡ рдоें рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░рд╡ा рджिрдпा। рдлिрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдЭूрдаा рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ाрдХрд░ рдЙрдирдХो рдлाँрд╕ी рдХी рд╕рдЬा рд╕ुрдиाрдпी рдЧрдИ। рдЕंрдд рдоें 4 рджिрд╕ंрдмрд░ 1889 рдХो рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓ рдЬेрд▓ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдлाँрд╕ी рджे рджी рдЧрдИ।
рдЗрди рд╕рдм рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдЫोрдЯी рд╕ी рдк्рд░ेрдо рдХрд╣ाрдиी рднी рдЪрд▓рддी рд╣ै, рдиंрджू рдФрд░ рдХрдорд▓ी рдХी рдк्рд░ेрдо рдХрд╣ाрдиी। рдиंрджू рд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХा рдПрдХ рдпुрд╡ा рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ै рдЬो рд╕ेрд╡ा рднाрд╡ рд╕े рдзूрдгी рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै рддрдеा рдХрдорд▓ी рднрдЧрдд рдкूंрдЬा рдзीрд░ा рдХी рдкुрдд्рд░ी рддрдеा рд╕्рдд्рд░ी рд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХी рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╕िрдкाрд╣ी рд╣ै। рд╡े рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рдеे рддрдеा рджोрдиो рдПрдХ рд╕ाрде рдЬीрдиे рдорд░рдиे рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦрддे рд░рд╣рддे рдеे। рдЬрдм рднी рд╕рдордп рдоिрд▓рддा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд░рд╣рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे। рдЕрдлрд╕ोрд╕ рд╕ाрде рдЬीрдиे рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рдкूрд░ा рдиा рд╣ो рд╕рдХा рд▓ेрдХिрди рджोрдиों рдПрдХ рд╣ी рд╕ाрде рдоाрдирдЧреЭ рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╣реШ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддे рд╣ुрдП рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЧрдпे। рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡े рджोрдиों рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдХिрддрдиा рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рдеे- ‘‘рдХрдорд▓ी рдХी рдЪीрдЦ рд╕ुрдирдХрд░ рдирди्рджू рдЙрд╕рдХी рддрд░рдл рджौреЬा рд╡рд╣ рднी рдЧोрд▓िрдпों рдХी рдмौрдЫाрд░ рдоें рдлंрд╕ рдЧрдпा। рдЙрд╕рдХी рдХрдирдкрдЯी рдоें рдЧोрд▓ी рд▓рдЧी। рд╡рд╣ рдХрдорд▓ी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЧिрд░ рдЧрдпा। рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рдирди्рджू рдиे рдХुрдЫ рджेрд░ рдоें рд╣ी рдк्рд░ाрдг рдд्рдпाрдЧ рджिрдпे। рдХрдорд▓ी рдмेрд╣ोрд╢ рдкреЬी рдеी। рдЦूрди рдХी рдзाрд░ рдкेрдЯ рд╕े рдмрд╣ рд░рд╣ी рдеी। рдЕंрддिрдо рдХ्рд╖рдгों рдоें рдЙрд╕े рддрдиिрдХ рд╣ोрд╢ рдЖрдпा рддрдм рд╡рд╣ рдЯूрдЯे-рдлूрдЯे рд╢рдм्рджों рдоें рдмреЬрдмреЬाрдИ- ‘рдиं-рджू!’ ”9

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рд╕ाрде рдЗрдирдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдПрд╡ं рдпрдеाрд░्рде рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдпрдеाрд░्рдерддा рдЗрд╕ी рд╕े рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрдЯрдиा рдХे рдкीрдЫे рддिрдеि, рд╕рдордп рдЖрджि рдХे рд╕ाрде рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, 2017, рдкृ. 70
2- рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा, рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдкрдХ्рд░рдо, рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ं. 2010, рдкृ. 140-141
3- рд╡рд╣ी, рдкृ. 211
4- рд╡рд╣ी, рдкृ. 141
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 371
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 369
7- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдкृ. 70
8- рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा, рдзूрдгी рддрдкे рддीрд░, рдкृ. 137
9- рд╡рд╣ी, рдкृ. 369

‘рдХрдЧाрд░ рдХी рдЖрдЧ’ рдоें рдЬрд▓рддी рд╕्рдд्рд░ी рдЕрд╕्рдоिрддा

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com


рдЕрд░рдг्рдп (1965), рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ (1971), рдЫाрдпा рдордд рдЫूрдиा рдорди (1974), рдХрдЧाрд░ рдХी рдЖрдЧ (1975), рд╕рдордп рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै (1976), рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП (1978), рд╕ु-рд░ाрдЬ (1980) рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рдПрд╡ं рдкрдд्рд░рдХाрд░ рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी рдиे рдЕрдкрдиे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдХрд╕рд░ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд, рдЕрдЫूрддी рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдФрд░ рд╕ुрджूрд░ рдкрд╣ाреЬी рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХрдаिрдиाрдИ рд╕े рдЬीрдиे рд╡ाрд▓े рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдЕрди्рджрд░ूрдиी рдПрд╡ं рдмाрд╣्рдп рддрдХрд▓ीрдлों рдХो рд╡ाрдгी рджेрдиे рдХा рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдПрд╡ं рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдЙрдирдХा рдЬुреЬाрд╡ рд╣рдоेрд╢ा рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд▓ोрдЧों рд╕े рд░рд╣ा рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЬुреЬाрд╡ рдХे рдкाрдеेрдп рддрдеा рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрддे рд░рд╣े। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде, рдлैрдг्рдЯेрд╕ी рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХी рдЙрд▓рдЭी рд╣ुрдИ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░ी, рдЧрд░ीрдм, рджрд▓िрдд, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдЬीрд╡рди рдЬिрд╕ рдк्рд░рдкंрдЪ, рд╕ंрд╢рдп рдФрд░ рдЖрддंрдХ рдоें рдмीрддрддा рд░рд╣ा, рдЙрдирдХे рд╡िрд╕्рдордпрдХाрд░ी рд░рд╣рд╕्рдп рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдмाрд▓рдкрди рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा, рд╕्рдоृрддिрдпों рдХी рддाрд░, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЙрддाрд░-рдЪреЭाрд╡ рдФрд░ рд╡ंрдЪिрддों рдХा рджрд░्рдж рдХो рдпрд░्рдеाрде рд░ूрдк рджेрдЦा рдПрд╡ं рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣ीं рдЬिंрджрдЧी рд▓рдЧрддी рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рдЬिंрджрдЧी рдХрд╣ाрдиी।

рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдиाрдЯрдХ, рдиिрдмंрдз, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрдд्рддांрдд рдЖрджि рд╡िрдзाрдУं рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рдЪрдиा рдХрд░рдХे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдзि рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рддрдмрдХा рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдиिрдЪрд▓ा рддрдмрдХा рдХो рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг, рдкрд░्рд╡рддों рдПрд╡ं рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рд╕ुрджूрд░ рдмрд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी, рджрд▓िрдд, рд╕्рдд्рд░ी рдЖрджि рдХा рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдиे рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै- ”рдпрд╣ рд╕рд╣ी рд╣ै рдХि рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рд╣рд░ рдЪрдЯ्рдЯाрди рд╕े рдЧंрдЧा рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓рддी, рд▓ेрдХिрди рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी рдХे рдЕрдиुрднрд╡рдЬрди्рдп рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪрдЯ्рдЯाрди рд╕े рдПрдХ рдЧंрдЧा рдпा рдПрдХ рдЙрд░्рд╡рд░ा рдирджी рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै।”1 рдЗрдирдХी рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдХे рд▓िрдЦрддे рд╣ै- “рдЧрд░ीрдмी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╣्рд░ाрд╕, рдк्рд░рдзाрдиों-рдкрдЯрд╡ाрд░िрдпों-рдкेрд╢рдХाрд░ों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдЖрджि рд╕े рдирд░рдХ рдмрдиी рдЗрд╕ рдЬिрди्рджрдЧी рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै।”2

‘рдХрдЧाрд░ рдХी рдЖрдЧ’ рдПрдХ рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕рди् 1975 рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдЧोрдорддी, рдЧोрдоा, рдЧोрдоू рдХी рд╣ी рдХрд╣ाрдиी рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд░рди् рдкूрд░े реЪрд░ीрдм, рджрд▓िрдд, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиों рдж्рд╡ाрд░ा, рд╕рдоाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЧोрдорддी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЙрд╕рдХा рдмीрдоाрд░ рдкрддि рдкिрд░рдоा, рдиाрджाрди рдкुрдд्рд░ рдХрди्рдиू, рджेрд╡рд░ рджेрд╡рд░ाрдо, рдХрдХिрдпा рд╕рд╕ुрд░ рдХрд▓िрдп’рдХा, рдХрдХिрдпा рджेрд╡рд░ рддेрдЬूрд╡ा рдЙрд░्рдл рддेрдЬाрд░ाрдо, рджूрд╕рд░ा рдкрддि рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо, рдЦिрдоू’рдХा, рд▓ाрд▓ा рддिрд░рдкрдирд▓ाрд▓ рдЖрджि рдкाрдд्рд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдРрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдЧреЭी рдЧрдИ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдШрд░, рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкреЭрдиे рдкрд░ рдЧрд░ीрдм, рд╕рддाрдпी рдЧрдпी, рд╢ोрд╖िрдд рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХा рдЪेрд╣рд░ा рдЧोрдорддी рдоें рджिрдЦाрдпी рджेрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЧोрдорддी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдкिрд░рдоा, рдЕрдмोрдз рдкुрдд्рд░ рдХुрди्рдиू рдХा рдЪिрдд्рд░ рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। “рдЧोрдорддी, рдкिрд░рдоा, рдХुрди्рдиू рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдорд░-рдорд░рдХрд░ рдЬीрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдпрд╣ рд╡्рдпрдеा-рдХрдеा рдЖрдЬ рдХा рдпुрдЧ рд╕рдд्рдп рднी рд╣ै, рдХрд╣ीं। рдпрд╣ рд░ंрдЧрд╣ीрди/рд░ंрдЧीрди рдЪिрдд्рд░ рдХिрд╕ी рдХे рд░рдХ्рдд рд╕े рдЦींрдЪी рдпрди्рдд्рд░рдгा рдХी рд░ेрдЦाрдПँ рд╣ैं। рдиाрдЦूрдиों рд╕े рдХुрд░ेрджा рд╣ुрдЖ рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдоाрдирд╡ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕।... рдЧोрдорддी, рдХुрди्рдиू, рдкिрд░рдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдд्рд░рд╕्рдд рдоाрдирд╡-рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХрдИ рдЪिрдд्рд░ рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХी рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╣ीं ‘рд╕рдмрдХी рдХрд╣ाрдиी’ рдмрди рдЧрдИ рд╣ै- рджेрд╢ рдХाрд▓ рдХी рдкрд░िрдзि рд╕े рдкрд░े।”3 рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕рдмрдХो рдмрд╣ुрдд рдкрд╕ंрдж рдЖрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХा рдЪрд░्рдЪिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдЬो рднी рд╕ुрдиा рдкреЭрдиा рдЪाрд╣ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдкंрдЬाрдмी, рдорд░ाрдаी, рдмांрдЧ्рд▓ा, рдЙреЬिрдпा, рдбोंрдЧрд░ी рдЬैрд╕ी рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЪीрдиी, рдмрд░्рдоी, рдиेрдкाрд▓ी, рдиाрд░्рд╡ेрдЬिрдпрди рдЬैрд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдЖрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рдЗрдЯрд▓ी рдЬैрд╕े рджेрд╢ों рдХे рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рдкाрда्рдп-рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЭाрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рднाрд░рддी рдж्рд╡ाрд░ा рдлिрд▓्рдо рднी рдмрдиाрдпी рдЧрдпी рд╣ै рддрдеा рдЖрдЬ рднी рд░ंрдЧрдоंрдЪों рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдЕрднिрдирдп рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд, рдЕрдЫूрддी, рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рд╕ुрджूрд░ рдкрд╣ाреЬी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рд╕े рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдЦाрд╕рддौрд░ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдЙрдирдХे рдЖрди्рддрд░िрдХ рдПрд╡ं рдмाрд╣्рдп рджुрдЦ-рджрд░्рдж рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рд╕्рдеाрди рджेрдХрд░ рд╕ोрдЪрдиे-рд╕рдордЭрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХрд╣ीं рдиा рдХрд╣ीं рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдмрдирдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдпी рд╣ै рддрдеा рдЙрдирдХे рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдХो рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХी рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд▓реЬрддे рд╣ुрдП рд╣ी рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпा рд╣ै рд╡рд░рди् рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕े рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдзрд░्рдоिрдпрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣рддे рд╣ै- “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдоैंрдиे рдоाрдд्рд░ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рдоिрд╢рди рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдпा рд╣ै। рдоेрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдпрди्рдд्рд░рдгाрдУं рд╕े рдШिрд░े рдЧूँрдЧे рдЖрджрдоी рдХो рд╕्рд╡рд░ рдоिрд▓े।”4

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЧोрдорддी рдХे рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╕े рднाрдЧрдиे рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХрдХिрдпा рд╕рд╕ुрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмेрдЯे рдХे рдЬुрд▓्рдо рдФрд░ рдк्рд░рдХोрдк рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рдмाрд░ рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рднाрдЧрдХрд░ рдЖрдпी рдеी। рдЙрд╕рдХा рдкрддि рдкिрд░рдоा рд╕рдм рдХुрдЫ рджेрдЦрддा рд░рд╣рддा рдеा рдкрд░ рдбрд░ рдХे рдоाрд░े рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рдмोрд▓рддा рдеा। рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХрд░рддा рддो рдЧोрдорддी рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рднी рдмрд╣ुрдд рдкिрдЯाрдИ рд╣ोрддी рдеी, рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдЕрдмोрдз рдмाрд▓рдХ рдХुрди्рдиू рдХрд╣ीं рджुрдкрдХ рдЬाрддा рдеा рдФрд░ рдерд░-рдерд░ рдХाрдкрддा рдеा। рдЕрдХрд╕рд░ рд╡рд╣ рдоाрдпрдХे рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд░ рд╣ुрдП рдЬुрд▓्рдо рдХो рдоाँ рд╕े рдмрддाрддी рдкрд░ंрддु рдмूреЭी рдоाँ рднी рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддी, рд╡рд╣ рднी рд▓ाрдЪाрд░ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЧोрдорддी рдХे рдЬрди्рдо рдХे рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рд╣ी рдЙрд╕рдХे рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ рдеी рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рднाрдИ рднी рдиा рдеा рдХि рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭाрдПँ। рдпрд╣ीं рдирд╣ीं рдЙрд╕рдХे рдоाрдпрдХे рдоें рдЕрдм рдЦेрддी рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдХि рд╡рд╣ рдпрд╣ाँ рдЖрдХрд░ рд░рд╣ рд╕рдХे। рдЬो рднी рдЬрдоीрди рдеी рдЙрд╕े рд╡рд╣ाँ рдХे рдк्рд░рдзाрди рдкंрдбिрдд рд▓े рд▓िрдП рдеे। рдЧोрдорддी рдХी рдмेрдЪाрд░ी рдмूреЭी рдоाँ рдХрд░ рднी рдХ्рдпा рд╕рдХрддी рдеी рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рджिрд▓ाрд╕ा рджिрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ै- “рдФрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рд╡рд╣ी рдШрд░ рд╣ै рдЗрдЬु! рдЬैрд╕े рднी рд╣ो рдЕрдкрдиी рдШреЬी рддुрдЭे рд╡рд╣ी рдХाрдЯрдиी рд╣ै। рд╕рдм рджिрди рдПрдХ-рд╕े рддो рдирд╣ीं рд░рд╣рддे। рдХрднी рдХुрдЫ рд╕рд╣ рднी рд▓िрдпा рдХрд░।”5 рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдХो рдХ्рдпा рдоाрд▓ूрдо рдЙрд╕ рдкрд░ рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдЬुрд▓्рдо рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд░ाрдд рдХो рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХो рдлрд╕рд▓ рдХी рд░рдЦрд╡ाрд▓ी рдХे рд▓िрдП рднेрдЬ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдлिрд░ рдЪुрдкрдХे рд╕े рдЙрд╕рдХे рдХрдХिрдпा рд╕рд╕ुрд░ рдЙрд╕рдХे рдмिрд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рдЙрд╕े рд╣рд╡рд╕ рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдиाрдиे рдХो рдЖрддुрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдХрдХिрдпा рджेрд╡рд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдЦैрд▓ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рджрдмाрд╡ рдмрдиाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╣рдоेрд╢ा рджोрдиों рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧिрдж्рдз рдХी рддрд░рд╣ рдиреЫрд░ рдЬрдоाрдП рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рд▓ाрдаी-рдбंрдбे рд╕े рдоाрд░рддे рдкीрдЯрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЧंрджी-рдЧंрджी рдЧाрд▓िрдпाँ рджेрддे рд╣ैं। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЧंрджा рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рддाреЬिрдд рднी рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдкрддि рднी рдмेрдЪाрд░ा рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा, рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЗрд╕рдХो рд╣ी рджोрд╖ рджेрддा рдеा। рдХрднी-рдХрднी рдЗंрд╕ाрди рдЕрдкрдиे рдХो рдЗрддрдиा рдХрдордЬोрд░ рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрди्рдпाрдп рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рднी рдмुрдЬрджिрд▓ рдмрдирдХрд░ рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै рдкрд░ंрддु рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрддा рдФрд░ рдбрд░рддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдЙрд╕рдХी рдЗрд╕ рдмुрджрджिрд▓ी рдХा рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдЙреЬाрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕े рдЫुрдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрджрд░्рд╢ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рднी рдмाрдд рдирд╣ीं рдмрдирддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдзрд░्рдо рдХी рдмाрдд рдХрд░рдХे рдЗрд╕े рдЫुрдкाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬрдм рдЧोрдорддी рдЕрдкрдиे рдкрддि рд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдХрдХिрдпा рд╕рд╕ुрд░ рдХी рд╣рд░рдХрддों рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЙрдирдХी рд╣рд░рдХрддों рдХो рдЬाрдирддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ी рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि “рддू рддो рдиिрд░ा рдмाрд╡рд▓ी рд╣ै! рдЗрддрдиे рдмूреЭे рдкрд░ рд╢рдХ рдХрд░рддी рд╣ै? рддुрдЭे рдкाрдк рд▓рдЧेрдЧा। рдкрд░рд▓ोрдХ рдмिрдЧреЬेрдЧा рддेрд░ा। рд▓ोрдЧ рд╕ुрдиेंрдЧे рддो рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे? рдмिрдиा рдмाрдд рдеू-рдеू।”6

рдЬрдм рдХोрдИ рд╕्рдд्рд░ी рдпा рдХोрдИ рджрдоिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХो рджुрдЦ рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХा рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпी рджेрддा рдПрд╡ं рдЙрд╕े рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╕ूрдЭрддा рддो рд╡рд╣ рдЗрд╕ рджुрдЦ-рджрд░्рдж рд╕े рдоुрдХ्рддि рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдЗрд╣рд▓ीрд▓ा рдХो рд╣ी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЧोрдорддी рдХे рдорди рдоें рднी рдХрдИ рдмाрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдЖрдпा рдкрд░ рдмेрдЪाрд░े рдХुрди्рдиू рдФрд░ рдкिрд░рдоा рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдХрд░ рд╡рд╣ рд░ूрдХ рдЬाрддी рдеी рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдЯाрд▓ рджेрддी рдеी рддрдеा рднрдЧрд╡ाрди рднрд░ोрд╕े рд╕рдм рдХुрдЫ рдЫोреЬрдХрд░ рдЙрд╕ी рдирд░рдХ рднрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдоें рдЖ рдЬाрддी рдеी। рдПрдХ рдмाрд░ рдЙрд╕े рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХो рдХрд▓िрдпा рдПрд╡ं рддेрдЬुрд╡ा рдоाрд░ рд░рд╣े рдеे। рд╡рд╣ рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкुрдХाрд░ рд░рд╣ी рдеी рдкрд░ंрддु рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓ों рдоें рд╕े рдХोрдИ рднी рдЙрд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдЖрдпा рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЙрдирд╕े рдЙрд▓рдЭрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдЧोрдорддी рдХा рджेрд╡рд░ рдлौрдЬ рд╕े рдЖ рдЧрдпा। рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдкा рдЦो рджिрдпा рдФрд░ рдоिрд▓िрдЯ्рд░ी рдХे рд╕рдзे рд╣ाрде рдоाрд░рдХрд░ рддेрдЬुрд╡ा рдХो рд▓ुреЭрдХा рджिрдпा рдПрд╡ं рдХाрдХा рдХो рд╣िрджाрдпрдд рджेрдХрд░ рдЫोреЬ рджिрдпा рдХि рдЖрдЬ рдХे рдмाрдж рдоाрд░-рдкीрдЯ рддो рджूрд░, рдЖँрдЦ рдЙрдаाрдХрд░ рднी рдЗрдирдХे рддрд░рдл рдиा рджेрдЦрдиा। “рдХрдХा, рдмाрдк рдХी рдЙрдорд░ рдХे рд╣ो। рдмाрдк рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдоाрдиा рд╣ै рддुрдЭрдХो। рдирд╣ीं рддो рдЖрдЬ рдЯुрдХреЬे-рдЯुрдХреЬे рдХрд░ рдЦेрдд рдоें рдмिрдЦेрд░ рджेрддा...।”7

рджेрд╡рд░ाрдо рдХुрдЫ рджिрди рдШрд░ рдкрд░ рд░рд╣ा рддрдм рджुрдЦ рдоें рднी рдЦुрд╢िрдпाँ рдЭрд▓рдХ рдЙрдаी। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдмाрд░ рдкूрд░ी рдпोрдЬрдиा рдмрдиा рдХрд░ рдЖрдпा рдеा рдкрд░рди्рддु рдиिрдпрдд рдХो рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рдоंрдЬूрд░ рдеा। рдХुрдЫ рджिрдиों рдмाрдж рд╣ी рдЙрд╕े рд╕ेрдиा рд╕े рдпुрдж्рдз рдоें рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрдд्рд░ рдоिрд▓ рдЧрдпा рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдЪाрд╣рдХрд░ рднी рдШрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рд░ूрдХ рд╕рдХा। рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рд╕ेрдиा рд╕े рдЕрдд्рдпрди्рдд рджुрдЦрдж рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЖрдпा рдХि рджेрд╡рд░ाрдо рдпुрдж्рдз рдоें рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЧрдпा। рдпрд╣ рдЦрдмрд░ рд╕ुрдирддे рд╣ी рдЧोрдорддी рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдкрд░ рджुрдЦ рдХा рдкрд╣ाреЬ рдЯूрдЯ рдкреЬा। рдЧोрдорддी рд╕ोрдЪрддी рд╣ै рдХि рдЬो рдХрдоाрдиेрд╡ाрд▓ा рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рд╡рд╣ рдеोреЬा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рдкाрддी рдеी рдФрд░ рдЬिрд╕рдХे рдбрд░ рд╕े рдЕрдм рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЕрдм рдирд╣ीं рд╕рддाрдпा рдЬाрддा рдеा; рдЕрдм рд╡рд╣ рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдЕрдм рд╣рдо рдХिрд╕рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд░рд╣ेंрдЧे? рдпрд╣ рдЦрдмрд░ рд╕ुрдирдХрд░ рддेрдЬुрд╡ा рдФрд░ рдХрд▓िрдпा рдЦुрд╢ी рдордиाрддे рд╣ैं рддрдеा рдЧोрдорддी рдкрд░ рдлिрд░ рд╕े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рддेрдЬुрд╡ा рдЧोрдорддी рдХो рдЕрдкрдиा рд░рдЦैрд▓ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдШрд╕ीрдЯрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЧोрдорддी рдЙрд╕рдХा рдЧрд▓ा рджрдмा рджेрддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧोрдорддी рдЙрд╕ рд░ाрдд рдмрдЪ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдШрд░ рд╕े рднाрдЧрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЙрд╕े рдЗрд╕ рдмाрд░ рднी рдХुрди्рдиू рдФрд░ рдкिрд░рдоा рдХी рдпाрдж рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЙрд╕ी рдирд░рдХ рдоें рдврдХेрд▓рдиे рдХा рдлैрд╕рд▓ा рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЙрд╕рдХी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рд╕े рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЬो рдЗрд╕рдХी рд╣ी рдЬाрддि рдХा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рджो рдмीрд╡िрдпाँ рд╣ैं, рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕े рд╕ंрддाрди рд╕ुрдЦ рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рдЧोрдорддी рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рдмреЬी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдХे рд╕ाрде рд░рдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рдмाрдд рдХрд▓िрдпा рдФрд░ рддेрдЬुрд╡ा рдХो рдоाрд▓ूрдо рдкреЬ рдЬाрддी рд╣ै। рд╡े рджोрдиों рдкाँрдЪ-рдЫрд╣ рдпुрд╡рдХों рдХे рд╕ाрде рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рдХे рдШрд░ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЧोрдорддी рдХो рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрд░рдкीрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдЧोрдорддी рдХे рд▓िрдП рдкंрдЪाрдпрдд рдмैрдарддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдпрд╣ рддрдп рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЧोрдорддी рдХे рдмрджрд▓े рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рдХो рдмीрд╕ рдмीрд╕ी рдпाрдиी 400 рд░ुрдкрдпे рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЧोрдорддी рдХी рдХीрдордд рдкंрдЪाрдпрдд рд╡ाрд▓ों рдиे рд▓рдЧा рджिрдпा рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рд╕े рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдкूрдЫा рдЧрдпा рдХि рд╡рд╣ рдШрд░ рд╕े рднाрдЧрдХрд░ рдХ्рдпों рдЖрдИ рдФрд░ рд╡рд╣ рдШрд░ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै? рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдкूрдЫा рдЧрдпा рдХि рдЙрд╕ рдкрд░ рдХिрд╕-рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рдХिрд╕ рдХाрд░рдг рд╣ोрддा рдеा? рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рдЕрдм рдЧोрдорддी рдХो рдЦोрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдеा рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдиे 400 рд░ुрдкрдпे рдХрд▓िрдпा рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рджे рдоाрд░ा। рдЧोрдорддी рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рджुрдЦी рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ рдХी рдЗрд╕ рдорд╣ाрдирддा рдХे рдк्рд░рддि рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ो рдЧрдпी। рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рднी рдЙрд╕े рдЕрдм рдЕрдкрдиी рдЬाрди рд╕े рдмреЭрдХрд░ рдоाрдирдиे рд▓рдЧा рдеा। рдЦुрд╢ाрд▓ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЧрд╣рдиे рдЦрд░ीрджрдХрд░ рд▓ाрдпा рдФрд░ рдШрд░ рдХी рдкूрд░ी рдЪाрдмी рджे рджी। рдЧोрдорддी рдХे рдк्рд░рддि рд╡рд╣ рдЗрддрдиा рдЖрд╕рдХ्рдд рд╣ो рдЧрдпा рдХि рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдкрдХрд╡ाрди рд▓ाрддा, рдоेрд▓ा рдЖрджि рдШुрдоाрдиे рд▓े рдЬाрддा।

рдПрдХ рдмाрд░ рдЧोрдорддी рдоेрд▓ा рд╕े рдмрд╣ाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдкिрд░рдоा рд╕े рдоिрд▓рдиे рдЬेрд▓ рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рдЧाँрд╡ рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╡िрд╖рдп рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдЬрдм рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рдЦुрд╢ाрд▓ рдХो рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЧोрдорддी рдкрд░ рднреЬрдХ рдЬाрддा рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЧोрдорддी рд╕े рдЙрд╕рдХा рдоोрд╣рднंрдЧ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЙрдзрд░ рдЧोрдорддी рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХे рд╡िрд░рд╣ рдоें рдЬрд▓ рдЙрдарддी рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдкрд░ рд╡рд╣ рдЦुрд╢ाрд▓ рдХे рдмीрд╕ рдмीрд╕ी рдХे рдиीрдЪे рджрдмी рдкреЬी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрд╕ рд░рдХрдо рдХो рдЪुрдХा рдХрд░ рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЦुрд╢ाрд▓ рдХे рдзрди рд╡ैрднрд╡ рдХे рдЖрдЧे рднी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде рдлिрд░ рдЙрд╕ी рдирд░рдХ рднрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдЬीрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╡рд╣ाँ рд╕े рднाрдЧрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдКँрдЪे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдиे рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।

рд▓ाрд▓ा рддिрд░рдкрдирд▓ाрд▓ рдХे рд╡рд╣ाँ рд╡рд╣ рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддी рд╣ै। рд▓ाрд▓ा рдЙрд╕рдХे рд░ूрдк рдХा рджीрд╡ाрдиा рдеा, рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рднी рдХрд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдеा। рд╡рд╣ рдЙрд╕े рд╡рд╣ी рд░рд╣рдиे рдХो рдХрд╣рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЧोрдорддी рдордиा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рднी рдЕрди्рдп рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рдШрд░ рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рджेрддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рдХे рдмीрд╕-рдмीрд╕ी рдХो рдпाрдж рдХрд░рдХे рдлिрд░ рд▓ाрд▓ा рдХे рдкाрд╕ рд╡ाрдкрд╕ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рддрдеा рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдиौрдХрд░ी рдХे рдмрджрд▓े рдмीрд╕-рдмीрд╕ी рдХी рд╢рд░्рдд рд░рдЦрддी рд╣ै рдЬिрд╕े рд▓ाрд▓ा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рд▓ाрд▓ा рдЙрд╕рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╢ोрд╖рдг рднी рдХрд░рддा рд╣ै, рдпрд╣ी рдирд╣ीं; рдЬрдм рдорди рд╣ो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЖ рдЬाрддा рддрдеा рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рддों рдХो рднी рдмुрд▓ाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рд▓ाрддा рд░рд╣рддा। рдЬрдм рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдкूрд░ा рд╣ो рдЧрдпा рддो рдЧोрдорддी рдЕрдкрдиा рдкैрд╕ों рдХो рдоाँрдЧрддी рд╣ै рддो рд▓ाрд▓ा рдЙрд╕े рдФрд░ рд░рд╣рдиे рдХो рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЧोрдорддी рдХो рдпрд╣ рдмाрдд рдиाрдЧрд╡ाрд░ рд▓рдЧी рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рд▓ाрд▓ा рдкрд░ рдЪिрд▓ा рдЙрдарддी рд╣ै- “рд╕ाрд▓-рднрд░ рддूрдиे рдЬो рдХрд╣ा, рдоैंрдиे рдХिрдпा। рдмрддा, рдХрднी рддेрд░े рдХिрд╕ी рдХाрдо рдХो рдордиा рдХिрдпा? рддू рдЖрдпा, рдЕрдкрдиे рдпाрд░-рджोрд╕्рддों рдХो рднी рд▓ाрдпा, рдкрд░ рд╣рдордиे рдХрднी рдХुрдЫ рдХрд╣ा? рдЕрдм рдоेрд░ी рддрдирдЦा рджे рджे рд▓ाрд▓ा, рдирд╣ीं рддो рдоैं рддेрд░े рджрд░рд╡ाрдЬे рдкрд░ рдлाँрд╕ी рд▓рдЧा рд▓ूँрдЧी, рдлिрд░ рдордд рдХрд╣рдиा।”8

рд╡рд╣ рд▓ाрд▓ा рд╕े 400 рд░ुрдкрдП рд▓ेрдХрд░ рд╕ीрдзे рдЦुрд╢ाрд▓рд░ाрдо рдХे рдкाрд╕ рдЬाрддी рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рдкैрд╕ा рдлेंрдХрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рд▓рдзौрди рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХो рддेрдЬрд╡ा рдиे рдоाрд░ рдбाрд▓ा рд╣ै рддрдеा рдЭोंрдкреЬी рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕े рдЬрд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓े рдкुрд▓िрд╕ рдХे рдбрд░ рд╕े рд╕рдд्рдп рдШрдЯрдиा рдХो рдЫुрдкा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЧोрдорддी рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдиे-рд╕ुрдирдиे рдХे рдмाрдж рдХूрди्рдиू рдХो рд▓ेрдХрд░ рднाрдЧ рдЬाрддी рд╣ै। рдФрд░ рдЬाрддे рд╣ुрдП рдЪेрддाрд╡рдиी рджे рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдХрд▓िрдпा рдФрд░ рддेрддुрд╡ा рдиे рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХो рдоाрд░рдХрд░ рдЭोंрдкреЬी рдоें рдЬрд▓ा рджिрдпा, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдоैं рднी рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рджिрди рдЬрд▓ाрдКँрдЧी। рдХुрдЫ рджिрдиों рдмाрдж рдПрдХ рдШाрд╕ рдХा рдШрд░ौंрджा рдзू-рдзू рдХрд░ рдЬрд▓рддा рд╣ुрдЖ рджिрдЦाрдпी рджिрдпा рдФрд░ рдмрд╕्рддी рд╕े рджूрд░ рдХाрд▓рднैрд░рд╡ी рдмрдиे рдЧोрдорддी рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ाрде рд╕рдм рдХुрдЫ рджेрдЦрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдзिрдпाрд░े рдоें рд▓ाрдкрддा рд╣ो рдЧрдпी।

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 46 рдоें рдпрд╣ рдиिрд░्рджेрд╢ рд╣ै рдХि “рд░ाрдЬ्рдп рдЬрдирддा рдХे рджुрд░्рдмрд▓ рд╡рд░्рдЧों рдХे, рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддрдпा рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрд░्рде рд╕ंрдмंрдзी рд╣िрддो рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕े рдЕрднिрд╡ृрдж्рдзि рдХрд░ेрдЧा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдЙрдирдХी рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░ेрдЧा।”9 рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ाँ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों, рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп рдЗрд╕ рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдиिрд░्рджेрд╢ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдиिрд░्рджрдпрддा, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рджाрд░ुрдг рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рднी рдбрдХैрддी рдЪोрд░ी рд╣ोрддी рдеी рддो рдкुрд▓िрд╕рд╡ाрд▓े рдкрд╣рд▓े рдЪोрд░ рдбाрдХू рдХो рдвूँрдврддे рдеे рдлिрд░ рдХुрдЫ рди рд╣ाрде рд▓рдЧрдиे рдкрд░ рдЧोрдорддी рдХे рдкрддि рдкिрд░рдоा рдХो рдкрдХреЬрдХрд░ рдЬेрд▓ рдоें рдмंрдж рдХрд░ рджेрддे рдеे। рдЙрд╕े рдоाрд░-рдкीрдЯрдХрд░ рдЙрд╕े рдЪोрд░-рдбाрдХू рдмрдиा рджेрддे рдеे। рд╡рд╣ рдбрд░ рдХे рдоाрд░े рд╕ाрд░े рдЕрдкрд░ाрдз рдХрдмूрд▓ рдХрд░ рд▓ेрддा рдеा। рдлिрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рдеा рдЧोрдорддी рдХे рд╕ाрде рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░। рд╡рд╣ рдЧोрдорддी рдХो рдеाрдиे рдоें рдЕрдХेрд▓े рдмुрд▓ाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЧрд▓рдд рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╣ी рдкिрд░рдоा рдХो рдЫोреЬрддे рдеे। рд╡рд╣ рднрд▓ी-рднाँрддि рдЬाрдирддी рдеी рдХि рдЬрдм рдкिрд░рдоा рдЬेрд▓ рдоें рдмंрдж рд╣ोрддा рдеा рддो рдкрдЯрд╡ाрд░ी рдЙрд╕े рд╡рд╣ाँ рдХ्рдпों рдмुрд▓ाрддा рдеा। рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдеाрдиे рдЬाрдХрд░ рдкрдЯрд╡ाрд░ी рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХो рдХрд╣рддी рд╣ै, рддрдм рд╡рд╣ рдордиा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдЕрдкрдиी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдХी рдХुрд░्рдмाрдиी рджेрдиे рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬрдм рд╡рд╣ рдкрдЯрд╡ाрд░ी рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдЖрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдЙрд╕рдХी рд╣ाрд▓рдд рджेрдЦрдХрд░ рд╕िрд╣рд░ рдЙрдарддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рджेрд╣ рдкрд░ рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдиाрдЦूрдиों рддрдеा рджाँрдд рдХे рд▓ाрд▓-рд▓ाрд▓ рдиिрд╢ाрди рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдЕрдм рднी рд▓рд╣ू рдЯрдкрдХ рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕ी рдШрдЯрдиाрдПँ рдХрд╡рд▓ рдЧोрдорддी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд░рди рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп, рджрд▓िрдд, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЬрдм рдЧोрдорддी рдХी рдмुрдЖ рдиे рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХी рдеी рддो рдкрдЯрд╡ाрд░ी рдиे рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдмाрд░ рдРрд╕ा рд╣ी рдХुрдХрд░्рдо рдХिрдпा рдеा।

рднाрд╖ा рдХी рдЕрдЧрд░ рдмाрдд рдХी рдЬाрдпे рддो рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдкрд╣ाреЬी рд╢рдм्рдж рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдХोрдХ्рддिрдпों рдПрд╡ं рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧूँрде рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдкाрдд्рд░ों рдХे рдХрд░ीрдм рдФрд░ рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрди рдЧрдпी рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджृрд╢्рдп, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╢्рдп рдХा рднी рдЙрдЪिрдд рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдПрд╡ं рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рд░ोрдЪрдХрддा рдФрд░ рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдк्рд░ाрдпः рдЙрдирдХे рд╕рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓рдШुрдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЖрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдХो рд╕рдо्рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рднाрд╖ा рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। “рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी рдХे рд╕рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓рдШुрдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрдпिрдХा рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЖрддे рд╣ैं।... рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी рдХी рдХрдеा-рднाрд╖ा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ै, рдкрд░ рдкрд╣ाреЬी рдЬीрд╡рди рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдХрдеाрдХाрд░ рдиे рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рд╣िрди्рджी рдоें рдкрд╣ाреЬी рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рджों рдФрд░ рд▓рд╣рдЬों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рдХрд░рдХे рдЙрд╕े рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै।”10

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдЧाрд░ рдХी рдЖрдЧ рдоें рд╣рдоेрд╢ा рдЬрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рдмрджрдирд╕ीрдм рдоाँ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдиाрджाрди рдмेрдЯे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рддреЬрдкрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рдкрдд्рдиी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдмीрдоाрд░ рдкрддि рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд░िрд╢्рддे рдХे рд▓िрдП рджूрд╕рд░े рдХे рдкैрд╕े, рд╡ैрднрд╡ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рджिрди рд░ाрдд рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЖрдиे рдХो рддрд░рд╕рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рдмрджрдирд╕ीрдм рднाрднी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд╢рд╣ाрджрдд рдкрд░ рдлूрдЯ-рдлूрдЯрдХрд░ рд░ोрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдХो рдЕंрдзрдХाрд░рдордп рдоाрдирддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рдЧрд░ीрдм рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬिрд╕े рдкुрд▓िрд╕, рд╕ेрда, рдк्рд░рдзाрди, рд▓ाрд▓ा рдЖрджि рдХे рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдХрдеा рди рдХрд╣рдХрд░ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдкреЭрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдШрдЯрдиा рдпाрдж рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдХрдИ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдкреЭाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдХрдИ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдХрдеा рдХो рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рджे рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ूрдк рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдШрдЯрдиा рдЪрд▓рддी рддो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХрддा рдкैрджा рд╣ो рд╕рдХрддी рдеी। рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдПрдХ рд╕ाрд░्рдердХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд░ोрдЪрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1- рдЗрдХрд╣рдд्рддрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2006 рдл्рд▓ैрдк рдкेрдЬ рд╕े рдЙрдзृрдд
2- рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2016, рдкृ. 350
3- рдХрдЧाрд░ рдХी рдЖрдЧ, рд╣िрдоांрд╢ु рдЬोрд╢ी, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ाрддрд╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2006, рдл्рд▓ैрдк рдкेрдЬ
4- рд╡рд╣ी, рдкृ. 8
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 13
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 14
7- рд╡рд╣ी, рдкृ. 41
8- рд╡рд╣ी, рдкृ. 94
9- рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПрдг्рдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рдкृ. 86
10- рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп, рдкृ. 351

рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै’

рд╕ंрдЬीрд╡

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com


рдПрдХ рддрд░рдл рдбाрдХू рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдкुрд▓िрд╕ рдФрд░ рдиीрдЪे рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рддे рд╕ेрда, рдорд╣ाрдЬрди, рдкूрд░्рд╡рдЬрдоींрджाрд░, рдаेрдХेрджाрд░ рддрдеा рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмीрдЪ рдоें рдЭूрд▓рддे рд╣ुрдП рдЖрдо рдЗंрд╕ाрдиों рдХी рдорди рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрдеाрд░्рде рдХрд╣ाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЕрдердХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо, рдХ्рд▓िрд╖्рдЯ рд╢ोрдз, рджुрд░्рдмोрдз рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा, рджुрд░्рдиिрд╡ाрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рджुрд░्рдЧрдо, рджुрд░ुрд╣, рдЕрд╕ाрдз्рдп рдЬंрдЧрд▓ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै’ рд╕рди् 2000 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ; рдЬिрд╕े рдЗंрджु рд╢рд░्рдоा рдоेрдоोрд░िрдпрд▓ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд ‘рдпू.рдХे. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди’ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрд░рдг्рдпрдЧाрдеा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдордиोрд░рддा, рднрдпाрд╡рд╣рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬुрдЧुрдк्рд╕ाрдХाрд░ी рддрдд्рдд्рд╡ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╢ोрд╖рдг, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рджрд░िрдж्рд░рддा рдЖрджि рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЗрдирдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै, “рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрде्рдп рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдЕрдЫूрдд рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ рд╕ंрджрд░्рдн рдпा рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।”1

рд╕ंрдЬीрд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдЖрджि рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдШृрдгा, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрдеाрдирдХ рдмुрдирддे рд╣ैं рддрдеा рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рдХो рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдЪрд▓ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рдЕрдЫूрддे-рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрди-рдЬीрд╡рди, рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдЬीрд╡ंрдд рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं। рдпे рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ृрдЬрди рдиे рдХрд╣ा рд╣ै, “рджेрд╢ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпрд╣ рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкीреЬрди, рдоाрдирд╡ीрдп рдЬрд▓ाрд▓рдд, рдзाрд░्рдоिрдХ рддिрд░рд╕्рдХाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рддрди, рдорди, рдзрди рд╕े рдЬुреЬा рд░рд╣рддा рд╣ै।”2

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдмाрдмूрдЬी, рдоाँ, рдкрдд्рдиी рдЕрдиीрддा рдФрд░ рдмेрдЯा рдордпंрдХ рд╕े рд╡िрджा рд▓ेрдХрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдбाрдХू рдЙрди्рдоूрд▓рди рдЕрднिрдпाрди ‘рдСрдкрд░ेрд╢рди рдм्рд▓ैрдХ рдкाрдЗрдеॅрди’ рдоें рдбाрдХुрдУं рдХे рд╕рдлाрдпे рдХे рд▓िрдП рдЖрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЖрддे рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдмोрд░्рдб рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдПрдХ рдЕрдЬрдЧрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। “рдмोрд░्рдб рдкрд░ рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рдЕंрдХिрдд рдеा- рдЬрдмреЬे рдлैрд▓ाрдП рдПрдХ рднрдпाрдирдХ рдХाрд▓ा рдЕрдЬрдЧрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖँрддों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЬрдмреЬे рддрдХ рдоें рд╕рдоाрдП рдмेрд╢ुрдоाрд░ рдЗрдирд╕ाрди।”3 рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдмोрд░्рдб рд╣ी рдирд╣ीं рдеा, рдпрд╣ рдоिрдиी рдЪंрдмрд▓ рдХो рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдеा, рдЬिрд╕рдХो рдЕрдЬрдЧрд░ рд░ूрдкी рдЕрдкрд░ाрдз рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрдЧोрд╢ рдоें рд▓े рд▓िрдпा рдеा рдпा рдзीрд░े-рдзीрд░े рд▓ीрд▓ рд░рд╣ा рдеा।

рдпрд╣ ‘рдоिрдиी рдЪрдо्рдмрд▓’ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдкрд╢्рдЪिрдо рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдо рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдмिрд╣ाрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдПрдХ рдЬिрд▓ा рд╣ै рдЬो рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХुрд╢ीрдирдЧрд░ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдиेрдкाрд▓ рд╕े рд▓рдЧा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдирджिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рдд, рдЬंрдЧрд▓ рд╕рднी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै । рдпрд╣ाँ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдЬाрдК рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдзाрди, рдЧेрд╣ूँ, рдЧрди्рдиा, рдордХ्рдХा рдЖрджि рдлрд╕рд▓ों рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рдкैрджाрд╡ाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдкрд░ंрддु рдмрд░рд╕ाрдд рдоें рдПрдХ рддрд░рдл рдирджिрдпाँ рд╕рднी рдлрд╕рд▓ों рдХो рдмाреЭ рдоें рдмрд╣ा рд▓े рдЬाрддी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдбाрдХू рдбрдХैрддी рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧों рдХी рдЬिंрджрдЧी рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЕрдкрд░ाрдз рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдкрд░ рд╣ै। рдХрд╣ीं рдкुрд▓िрд╕ рддो рдХрд╣ीं рдиेрддा рд╕рдм рд╕ाँрда-рдЧाँрда рд╕े рдЬрдирддा рдХो рд▓ूрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं। “рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣ै ‘рдоिрдиी рдЪрдо्рдмрд▓’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд╢्рдЪिрдо рдЪрдо्рдкाрд░рдг, рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрд░ाрдз рдкрд╣ाреЬ рдХी рддрд░рд╣ рдиंрдЧा рдЦреЬा рд╣ै, рдЬंрдЧрд▓ рдХी рддрд░рдл рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдирджिрдпों рдоें рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдмрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд░ंрдз्рд░ों рд╕े рд╣рд╡ा рдоें рдШुрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рднूрдЧोрд▓ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा рдоें рдбोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЬंрдЧрд▓ी рдЬीрд╡ों рдХे рдмिрди्рджु рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рдпрд╣ рдЬंрдЧрд▓ рдлैрд▓рддा рд╣ी рдЪрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै- рдкрдЯрдиा, рд▓рдЦрдирдК, рджिрд▓्рд▓ी, рдиेрдкाрд▓ рдФрд░ рджेрд╢-рджेрд╢ांрддрд░ рддрдХ।”4

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓ी рдн्рд░ांрддिрдпाँ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЬрдирддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдбाрдХू рдмрдирдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рдХрд╖्рдЯрдХाрд░рдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ैं। рдмिрд╕рд░ाрдо рдЕрдкрдиी рд▓реЬрдХी рдХे рдорд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡िрд▓ाрдк рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рдпрдеाрд░्рде рдПрд╡ं рджाрд░ुрд▓ рд╕्рдеिрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै, “рд╣рдоाрд░ рддो рд╣рд░ рддрд░ीрдХा рд╕े рдоौрд╡рдд рд▓िрдЦрд▓ рдмा, рдП рдмेрдЯी! рдЬिрдоींрджाрд░ рд╕े, рдбाрдХू рд╕े, рджेрд╡рддा-рдкिрддा рд╕े рднूрдд рднрд╡ाрдиी рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рд▓ेрдЦрдкाрд▓ рд╕े, рднूрдд-рднрд╡ाрдиी рд╕े, рдкुрд▓िрд╕-рд▓ेрдЦрдкाрд▓ рд╕े...”5

рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрд╣ीं рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдиाрдпрдХ рдкुрд▓िрд╕ рдЙрдкाрдзीрдХ्рд╖рдХ рдХुрдоाрд░ рд╣ै рддो рдХрднी рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдоुрдЦ्рдп рдиाрдпрдХ рдХाрд▓ी рд╣ै। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо, рдкрд░ेрдоा, рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп, рдмिрд╕рд░ाрдо, рдорд▓ाрд░ी, рдоंрдд्рд░ी, рдЖрджि рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╣ैं рддो рд╡рд╣ी рд╕िрди्рд╣ा рд╕ाрд╣рдм, рднंрдбाрд░ी, рдЬाрдпрд╕рд╡ाрд▓, рд╕ुрди्рдирд░ рдкांрдбेрдп, рд▓рд▓рди рд╕िंрд╣, рдиोрдиिрдпा, рд▓ंрдЧреЬ, рдкाрд░рдмрддी, рд╢рдо्рд╕ुрд▓ рдЦाँ, рдЬोрдЧी, рдЧोрдХुрд▓, рдмिрди्рджा, рдЗрд╕्рд▓ाрдо, рдЪрди्рдж्рд░рджीрдк рд╕िंрд╣ рдЖрджि рдЧौрдг рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрдЯрдиा рдХुрдоाрд░ рдФрд░ рдХाрд▓ी рдХे рдИрдж-рдЧिрд░्рдж рдШूрдорддी рд░рд╣рддी рд╣ै।

рдЗрд╕ рдбाрдХू рдЙрди्рдоूрд▓рди рдЕрднिрдпाрди ‘рдЖॅрдкрд░ेрд╢рди рдм्рд▓ैрдХ рдкाрдЗрдеॅрди’ рдХो рдЪाрд░ рдЬोрди рдП.рдмी.рд╕ी.рдбी. рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЪाрд░ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдП. рдЬोрди рдХे рдЖॅрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдкी.рдХे. рднंрдбाрд░ी, рдмी. рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдПрди.рдкी. рд╕िंрд╣, рд╕ी. рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдЖрд░. рдкांрдбेрдп, рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдмी. рдХुрдоाрд░। рдбी. рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рдХा рддाрд▓ुрдХ рдПрдХ рдордз्рдпрдо рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкреЭाрдИ рдФрд░ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рд╕े рдЗрд╕ рдкोрд╕्рдЯ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै। “рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी рдоाрд╕्рдЯрд░ рдХा рд▓реЬрдХा рд╣ै рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ! рдмिрди рдХिрд╕ी рдкैрд░рд╡ी рдХे рдЖ рддो рдЧрдпा рдкुрд▓िрд╕ рдЙрдк-рдЕрдзीрдХ्рд╖рдХ рдХी рдкोрд╕्рдЯ рдкрд░! рдЖрдЧे рдк्рд░рдоोрд╢рди рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬाрддिрд╡ाрдж рдХे рдЪрд▓рддे, рдирд╣ीं, рдаीрдХ рдЬाрддिрд╡ाрдж рднी рдирд╣ीं, рдкैрд░рд╡ी рди рд╣ोрдиे рдХे рдЪрд▓рддे... рдордЧрд░ рдХрдм рддрдХ рд░ुрдХेंрдЧे? рдЖрдЦिрд░ рддो рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдкреЬा рди! рдкрдЪीрд╕ों рдЕрдлрд╕рд░ों рдоें рд╕े рдЗрд╕ рдЬोрди рд╕े рд╕िрд░्рдл рдЙрд╕े рдЪुрдиा рдЧрдпा рдЗрд╕ рдЬोрдЦिрдо рднрд░े рдЕрднिрдпाрди рдХे рд▓िрдП।”6 рдХुрдоाрд░ рд╣рд╖्рдЯ-рдкुрд╖्рдЯ рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдЗंрд╕ाрди рд╣ै рдЬो рджूрд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рдоें рд╣ी рд╕рдмрдХे рдирдЬрд░ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдмाрд░ें рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै-  “рдЫрд╣ рдлीрдЯ рдХी рдЧोрд░ी, рд╕ुंрджрд░, рд╕्рд╡рд╕्рде рдХाрдпा, рдЖрдЧ-рд╕ी рдзрдзрдХрддी рдЙрдо्рд░ рдФрд░ рдХुрдЫ рдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиे рдХी рддрдорди्рдиा-рдЗрд╕ рдкрд░ рдЪुрдиौрддी рдЬрдм рдбाрдХुрдУं рд╕े рджो-рджो рд╣ाрде рдХрд░рдиे рдХी рд╣ो рддो рдХ्рдпा рдХрд░рдиे। рд╕ीрдзे рдлिрд▓्рдоों рдпा рдЧाрдеाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЖ рд░рд╣ा рдеा, рдоाрдиो рд╡рд╣।”7

рдХुрдоाрд░ рдПрдХ рддेрдЬ рддрд░ाрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ै рдЬो рдоंрдд्рд░ीрдЬी рдХे рдШрд░ рдЙрдирдХी рдмेрдЯी рдХी рд╢ाрджी рдоें рдЫुрдкे рддीрди рдоें рд╕े рджो рдбाрдХुрдУं рдХो рдоाрд░ рдЧिрд░ाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдкрд░ рдоंрдд्рд░ी рджुрдмेрдЬी рдЙрд╕े рдоेрдбрд▓ рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рджिрд▓्рд▓ी рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕िрдлाрд░िрд╕ рдирд╣ीं рд▓рдЧрд╡ाрддा рд╣ै, рди рд╣ी рдХिрд╕ी рд╡ैрд╕े рдШрд░ाрдиे рд╕े рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдкрдж рдпा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ рдкाрдП рдЬिрд╕рдХे рд╡рд╣ рдпोрдЧ्рдп рд╣ै। рд╡рд╣ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдиिрд░рдкрд░ाрдзी рдХो рд╕рдЬा рди рджिрд▓рд╡ाрдП рдпा рдЙрд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдиा рдХрд░े, рдкрд░ंрддु рдмाрдж рдоें рд╡рд╣ рднी рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕рдоाрди рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдмрд╣рдХ рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рд╕ंрднрд▓ рднी рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдРрд╕ा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ै рдЬो рдиिрд╣рдд्рдеा рдХाрд▓ी рдФрд░ рдЕрди्рдп рдбाрдХुрдУं рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХा рд╣ौрд╕рд▓ा рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдбाрдХुрдУं рдХे рдорди рдХो рдмрджрд▓рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЦूрди-рдЦрд░ाрдмे рдХो рд╢ांрдд рддрд░ीрдХे рд╕े рдиिрдкрдЯाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдбाрдХू рдХो рд╕рдорд░्рдкрдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХाрд▓ी рд╕े рдЬрдм рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рджो рдкुрд╕्рддрдХ рдЧिрдл्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рд╕े рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдПрдХ рддрд░рдл рд╕े рдбाрдХू рдХे рдЦाрдд्рдоे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЦुрдж рдЕрдкрдиे рдЖрдкрд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдбाрдХू рдЙрд╕рд╕े рдбрд░рддे рд╣ैं, рдиेрддा рднी рдШрдмрд░ाрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЧрд░ीрдмों, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрди рдкрд░ рдЕрдм рдХोрдИ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдиा рд╣ो।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдпрдХ рдХाрд▓ी рд╣ै рдЬो рдХाрд▓िрдпा, рдХाрд▓ी рд╕े рдХाрд▓ी рд╕рд░рджाрд░ рддрдХ рдХा рд╕рдлрд░ рдЕрдиेрдХ рдШрдЯрдиाрдУं, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХो рд╕рд╣рди рдХрд░рдХे рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрдиा рд╣ै। рдХрдИ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рдкेрдЯ рд╕े рдбाрдХू рдмрдирдХрд░ рдкैрджा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд╡рд╣ाँ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдбाрдХू рдмрдирдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। “рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рднी рдПрдХ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рдЬाрддि рдЬрди्рдордиा рдбाрдХू рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╡рд╕्рддुрддः рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рдЬाрддि рдХो рдбाрдХू рдмрдирдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।”8 рдХाрд▓ी рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдпुрд╡рдХ рдеा рдЬो рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдмреЬे рднाрдИ рдмिрд╕рд░ाрдо рдПрд╡ं рднाрднी рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рддा рдеा। рдЙрд╕рдХी рд╢ाрджी рд╣ो рдЪुрдХी рдеी, рдкрд░ंрддु рдЧौрдиा рдиा рд╣ोрдиे рдХाрд░рдг рдкрдд्рдиी рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рдоें рд╣ी рд░рд╣ рд░рд╣ी рдеी। рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХोрдИ рдордЬрджूрд░ी рдирд╣ीं рджेрддा рддो рдХोрдИ рдкैрд╕ा рд╣реЬрдкрдХрд░ рдоाрд░рдХे рднрдЧा рджेрддा рд╣ै; рдкрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдп рдХो рдХोрд╕рддे рд╣ुрдП рд╕рд╣рди рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЬрдм рдаेрдХेрджाрд░ рд╕ुрд▓ेрдоाрди рдЦाँ рдХो рдбाрдХू рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХो рдмिрдиा рдХाрд░्рдп рдХे рдкंрдж्рд░рд╣ рд╣рдЬाрд░ рджेрддे рджेрдЦрддा рд╣ै рддो рд░ोрд╖ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣рдХ рдХी рдХрдоाрдИ рдоाँрдЧрдиे рдкрд░ рдаेрдХेрджाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ाрдо рдХी рдХрдоाрдИ рдбрдХाрд░рдиेрд╡ाрд▓े рджुрд░ाрдЪाрд░ी рд▓ूрдЯेрд░े рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдкंрдж्рд░рд╣ рд╣рдЬाрд░! рдЖрдЧ рдШुрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдХाрд▓ी рдХे рдорди рдоें। рдХ्рдпा рд╡рд╣ рдЗрди рд╣рд░ाрдордЦोрд░ों рдХी рдмेрдЧाрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЧाँреЬ рдзोрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдкैрджा рд╣ुрдЖ рд╣ै? ”9

 рдЙрд╕рдХी рднाрднी рдХो рдбाрдХू рдЦाрдиा рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмुрд▓ाрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рднाрднी рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рдеाрдиे рдоें рд░ाрдд рднрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рднैंрд╕ рдХो рдЬрдоीрджाрд░ рдЦोрд▓ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рдм рдЙрд╕рдХे рд╕ीрдиे рдоें рдеोреЬा-рдеोреЬा рдХрд░рдХे рдЬ्рд╡ाрд▓ा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдиौрдХрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрдИ рдШрд░ों рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै, рдкрд░ рд╕рдордп рдкрд░ рдкैрд╕ा рдоाँрдЧрдиे рдкрд░ рдлрдЯрдХाрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд▓ोрдЧ рдЙрд╕े рдЧाрд▓ी рджेрдХрд░ рднрдЧा рджेрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдкाрдиी рд╕िрд░ рд╕े рдКрдкрд░ рдмрд╣рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХे рдЬ्рд╡ाрд▓ा рдоें рдЬрд▓рддे рд╣ुрдП рдбाрдХू рдмрдирдиे рдХा рдлैрд╕рд▓ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрд▓्рддाрдл рдХा рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░рдХे рд▓ाрддा рд╣ै рддो рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдирд░ैрдиा рдХी рдмाрд╣ рдкрд░ рд╕िрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдлрдлрдХ рдкреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣рдордиे рд▓ाрдЦ рдЪाрд╣ा рдХि рдРрд╕ा рди рд╣ो, рдЬрдм-рдЬрдм рд╣рдо рдкрд░ рдЬुрд▓्рдо рд╣ुрдЖ, рдорди рдмेрдХाрдмू рд╣ुрдЖ, рдорди рдХो рдЬрдм्рдд рд╣ी рдХिрдпा- рд╣े рдоाрддा рднрд╡ाрдиी, рд╣े рджेрд╡рддा рдкिрдд्рддрд░, рд╕ोрдоेрд╢्рд╡рд░ рджेрдм, рд╣рдордХो рдХुрдоाрд░рдЧ рд╕े рдмрдЪाрдиा рд▓ेрдХिрди рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдЖрдЬ...’××× рд╣рдордиे рдирд╣ीं рдЪुрдиी рдеी рдпрд╣ рдЬिंрджрдЧी। рдирд╣ीं рдмрдиे рдеे рд╣рдо рдЗрди рд░ाрд╣ों рдХे рд▓िрдП। рдлिрд░ рднी рджेрдЦो... рдХैрд╕े рдврдХेрд▓ рджिрдП рдЧрдП।”10

рдбाрдХुрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдеाрд░ू рд╕рд╣िрдд рдЕрди्рдп рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рддрд░рд╣ рддрд░рд╣ рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдмрд╣ू-рдмेрдЯिрдпों рдХो рдирд╣ीं рдЫोреЬा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрднी рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рддो рдХрднी рдЕрди्рдп рддрд░ीрдХे рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╡े рдбाрдХू рдХा рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪाрддी рд╣ैं рддो рдкुрд▓िрд╕ рдеाрдиे рд▓े рдЬाрдХрд░ рдЙрди рдкрд░ рд░ाрдд-рджिрди рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЬрдм рд╡рд╣ рдбाрдХुрдУं рдХो рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдордиा рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рддो рдбाрдХू рдкрдХреЬрдХрд░ рдЙрди рдкрд░ рдХрд╣рд░ рдвाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдХाрд▓ी рдХी рднाрднी рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджेрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдкुрд▓िрд╕ рдкрдХреЬрдХрд░ рдеाрдиे рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рд╕े рдЯाрд░्рдЪрд░ рдХрд░рдХे рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫрддें рд╣ै। рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдЦिрд▓ा рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдзрд░्рдо рдн्рд░рд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ै рдкрд░ рд╡рд╣ рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмрддा рдкाрддी рд╣ै рддो рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рд░ाрдд рднрд░ рдеाрдиे рдоें рд╣ी рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдмрдЪ्рдЪी рдХी рджुрд╣ाрдИ рджेрддे рд╣ुрдП рдЫोреЬрдиे рдХी рднीрдЦ рдоाँрдЧрддी рд╣ै, рдкрд░ рд╡े рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдЫोреЬрддें рд╣ैं। рдмेрдЪाрд░ा рдмिрд╕рд░ाрдо рдЙрд╕рдХी рд░ाрд╣ рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪी рднूрдЦ рд╕े рдмिрд▓рдмिрд▓ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдмिрд╕рд░ाрдо рдХो рдЖрдЬ рд╡рд╣ рдкुрд░ाрдиी рдмाрддें рдпाрдж рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдмाрд░ рдФрд░ рджрд░िंрджрдЧी рд╣ुрдИ рдеी। рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрдХрд░ рдЖрд╢ंрдХिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, “рдорд▓िрдХाрд░ рдХा рд╣ुрдХुрдо рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдмाँрдзрдХрд░ рдЙрдаा рд▓ाрдпा рдЖрджрдоी, рдФрд░рдд, рдЧोрд░ू, рдмрдЫрд░ू, рд╕ाрдоाрди-рд╕рдм рдХुрдЫ! ××× рдирдпा-рдирдпा рдЧौрдиा рд╣ुрдЖ рдеा рдмिрд╕рд░ाрдо рдХा। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рд╣ी рдЬрдмрд░рди рдЙрдаाрдХрд░ рд▓े рдЧрдпा рдеा рддрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЦेрдд рд╕े рджुрд▓ाрд░ी рдХी рдоाрдИ рдХो। рд╡рд╣ рд░ाрдд рдеी рд╡рд╣ рд░ाрдд рднी рдРрд╕ी рд╣ी рдеी рднрдпाрдирдХ рдЖрд╢ंрдХाрдУं рд╕े рдЧрд░्рдо рдкрд╣ाреЬ-рд╕ी рд░ाрдд।”11 рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдеाрдиे рд╕े рдЫूрдЯрдХрд░ рд╕ुрдмрд╣ рдШрд░ рдЖрддी рд╣ै рддो рдмिрд╕рд░ाрдо рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХो рдпाрдж рдХрд░рдХे рдЗрдЬ्рдЬ़рдд рдмрдЪाрдиे рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣े рдоाрддा рднрд╡ाрдиी, рдЙрд╕े рд╕िрд░्рдл рдоाрд░ा-рдкीрдЯा рд╣ी рдЧрдпा рд╣ो, рдЗрдЬ्рдЬрдд рди рдЧрдИ рд╣ो। рдЙрд╕рдиे рдШрдмрд░ाрдХрд░ рдлिрд░ рджेрдЦा, рд╡рд╣ рдЧрди्рдиे рдХे рдЦेрдд рдХी рдоेреЬ рдкрд░ рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдеी, рдоाрдиो рдиिрдмрдЯाрди рд╕े рдЖ рд░рд╣ी рд╣ो- рдЯांрдЧें рдлैрд▓ाрдП, рд▓рд╕्рдд-рдкрд╕्рдд рд╕ी рд▓ंрдЧреЬाрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЖрдиे рдХा рдорддрд▓рдм...!”12

  рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдФрд░ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рдХे рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдеाрд░ू рдбाрдХुрдУं рдХा рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдирд╣ीं рд▓े рдЬाрддे рд╣ै। рдЬрдм рдбाрдХू рд╕ोрд▓े рдлिрд▓्рдо рджेрдЦрдХрд░ рдЖрддे рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдкांрдбрдпे рдХे рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдеाрд░ुрдУं рдиे рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рджिрдП рд╣ैं рддो рд╡े рдЙрди्рд╣ें рдЯ्рд░ाрд▓ी-рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдоें рднрд░рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдб्рдбे рдкрд░ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं рддрдеा рдмрд╕ंрддी рдХी рддрд░рд╣ рдиाрдЪ рдХрд░рдиे рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдоाрд░-рдкीрдЯрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдирдЪрд╡ाрддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдЧाрдп-рднैрд╕ рдХे рдиाрдж рдоें рд╕реЬे рд╣ुрдП рд╕ाрдиी рдХे рд╕ाрде рдЦाрдиा рдЦिрд▓ा рджेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рдмीрдоाрд░ рдкреЬ рдЬाрддे рд╣ै рддрдеा рдЗрдирдоें рд╕े рдХрдИрдпों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдмिрд╕рд░ाрдо рдФрд░ рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдорд▓्рд╣ाрд░ी рдХा рдЪрдЪेрд░ा рд╕рд╕ुрд░ рд▓ंрдЧрдб рдХाрд▓ी рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рд╕े рдмрддाрддा рд╣ै рдХि, “рдЕрдм рдИ рд╕े рднाрдИ-рднौрдЬाрдИ рд╕े рднेंрдЯ рд╣ो рдкाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै рдХाрд▓ी। рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЗрддрдиा рдоाрд░ा рд╣ै, рдХि рдЫूрдЯ рднी рдЧрдП рддो рдЪрд▓ рдирд╣ीं рдкाрдПँрдЧे рдЬिрдпाрджा рджिрди!”13 рдЗрди рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рддाреЬрдиाрдУं рд╕े рджुрдЦी рд╣ोрдХрд░ рдХाрд▓ी рдиे рдХुрдоाрд░ рдХो рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдЬिрд╕рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХा рдЖрдо рдЗंрд╕ाрди рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдШृрдгिрдд рдХाрд░्рдп рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рднाрдИ рдХी рд╡्рдпрдеा рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। “рднैрдпा рдкрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЬिрд╕ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рднाрдИ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдоुрдЭ рдкрд░ рдХ्рдпा рдмीрдд рд░рд╣ी рд╣ै, рдпрд╣ рдоैं рдмрдпाрди рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЖрджрдоी рдЗрддрдиा рдЬрд▓्рд▓ाрдж рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै! ”14

рдХाрд▓ी рдХे рдбाрдХू рдмрди рдЬाрдиे рдкрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЙрд╕рдХे рднाрдИ рдмिрд╕рд░ाрдо рдПрд╡ं рднाрднी рдХो рдкрдХреЬ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рдХाрд▓ी рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рднी рдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рдЯॉрд░्рдЪрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдкुрд▓िрд╕рд╡ाрд▓े рдмिрд╕рд░ाрдо рдХे рдиाрдЦूрдиों рдХो рдЙрдЦाреЬ рд▓ेрддे рд╣ैं рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде-рдкैрд░ рддोреЬ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдкрд░ рднी рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп, рдХ्рд░ूрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕंрдд рдоें рдмिрд╕рд░ाрдо рдХो рдоाрд░рдХрд░ рдПрдирдХाрдЙрдг्рдЯрд░ рджिрдЦा рджेрддी рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рдХो рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рдХाрд▓ी рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрддा рд╣ै। рдХाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдиिрдпрддि, рднाрдЧ्рдп рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рдХो рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд╕े рдЖрдЧाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддा рд╣ै, “рдоेрд░ी рднрддीрдЬी рдХो рд╕ाँрдк рдиे рдбँрд╕ा, рднैрдпा рдХो рдЖрдк рдФрд░ рдкांрдбेрдЬी рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдбँрд╕ा, рдкрдд्рдиी рдХो рдХिрд╕ी рдФрд░рдд рдмेрдЪрдиेрд╡ाрд▓े рдиे... рдЕрдм рд╕ाрд░ा рдХुрдЫ рдЫीрди рдХрд░ рдиिрдпрдд рдиे рдоुрдЭे рд╕ोрд▓рд╣ рдЖрдиे рдбाрдХू рдмрдирдиे рдХो рдаेрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХा рдЬंрдЧрд▓ рдШрдиा рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХा рдЬंрдЧрд▓ рдШрдиा рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै...”15 рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднाрдИ рдмिрд╕рд░ाрдо рдХी рд╣рдд्рдпा рдоें рдкांрдбेрдп рдХे рд╕ाрде рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рдХो рднी рдХрд╕ूрд░рджाрд░ рдоाрдирддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рдХुрдоाрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рдЗрдЬ्реЫрдд рдХрд░рддा рдеा рдФрд░ рдЕрдкрдиा рднाрдИ рдоाрдирддा рдеा। рд╡рд╣ рдХुрдоाрд░ рдХो рдХрд╕ूрд░рджाрд░ рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдорди рдХा рдЧुрдмाрд░ рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै, “рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдХрд╕ूрд░ рдХे рдПрдХ рдиिрд░ीрд╣ рдЖрджрдоी рдХी рдмрд░्рдмрд░ рд╣рдд्рдпा। рдкांрдбे рдХा рд╕्рд╡ाрд░्рде рддो рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рднैрдпा рдХे рдмрд╣ाрдиे рд╡े рдоुрдЭे рдкाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे- рдЗрд╕ рдоिрдиी рдЪंрдмрд▓ рдХे рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рдХे рд╕рдмрд╕े рдЦрддрд░рдиाрдХ рдХ्рд░िрдоिрдирд▓ рдХो, рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рдзрди рд▓ूрдЯрдиे рдирд╣ीं рдЖрдпा рдеा, рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рд╣рдХ рдЫीрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрддрд░ा рдеा। рдоेрд░े рдкрдХреЬे рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкрдЪाрд╕ рд╣рдЬाрд░ рдХा рдЗрдиाрдо рддो рдоिрд▓рддा рд╣ी, рдмреЬी рдЬाрддिрдпों рдХे рд▓ंрдкрдЯ рд▓ुрдЯेрд░ों рдХी рдирдЬрд░ рдоें рд╡рд╣ рд╣ीрд░ो рдмрди рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा। рдордЧрд░ рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХ्рдпा рдеा? рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЖрдк рдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдХो рдоुрдЭे рдлिрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा।”16

рдмिрд╕рд░ाрдо рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдкुрд▓िрд╕ рдорд▓ाрд░ी рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╕рд╕ुрд░ рд▓ंрдЧреЬ рдХा рднी рдПрдирдХाрдЙрдг्рдЯрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рджрд░्рджрдиाрдХ рджрд╕्рддुрдУं рдФрд░ рдиाрдоी-рдЧिрдиाрдоी рдиेрддाрдУं, рдаेрдХेрджाрд░ों рдХो рд╣ाрде рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдбрд░рддी рд╣ै, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЧрд░ीрдм рдЕрд╕рд╣ाрдп рд▓ोрдЧों рдЦाрд╕рддौрд░ рдкрд░ рдЬрдирдЬाрддिрдпों (рдеाрд░ुрдУं) рдкрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдд्рд░ाрд╕рджी (рдЯ्рд░ेрдЬрдбी) рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЕंрдХрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдбाрдХू рд╕рдорд╕्рдпा рдПрд╡ं рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдмрд░्рдмрд░рддा, рдиेрддा-рдбाрдХू-рдкुрд▓िрд╕ рдХी рд╕ाрда-рдЧाँрда, рдЬрдирддा рдЦाрд╕рддौрд░ рдкрд░ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдк्рд░рддाреЬрдиा рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЕंрдХрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдХे рджाрд░ुрд▓ рджрд╢ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рдЬाрдиे-рдоाрдиे рдХрдеाрдХाрд░ рдк्рд░ेрдо рдХुрдоाрд░ рдордгि рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоुрдЦ्рдпрддः рджрд╕्рдпु рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ीрдзे рдЬрдирддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै।”17

рдбाрдХू, рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЧाँрд╡ рдХे рдЕрди्рдп рд╕рдо्рдкрди्рди рднी рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рдЬुрд▓्рдо рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ै। рдлेंрдХрди рдФрд░ рдХाрд▓ी рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХे рд╕ुрди्рдирд░ рдкांрдбेрдп рдХे рдШрд░ рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे। рдлेंрдХрди рдЬाрддि рд╕े рджुрд╕ाрдз рдеा। рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдмрд╣ुрдд рд╕ुंрджрд░ рдеी। рд╡рд╣ рдХोрдЗрд▓рд░ी рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдкреЭी-рд▓िрдЦी рдеी। рд╡рд╣ рдкрд╣рдиाрд╡े рдкрд░ рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджेрддी рдеी। рддрдеा рдкреЬाрдЗрди рд╕े рдХрднी-рдХрднी рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ूрдк рдоें рдХुрдЫ рдХрд╣ рднी рджेрддी рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдкреЬाрдЗрди рдЙрд╕рд╕े рдЬрд▓рддी рдеी। рдПрдХ рджिрди рд╡рд╣ рд╕ुрди्рдирд░ рдкांрдбेрдп рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрдИ рд╕े рдЙрд╕рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рд╡ा рджेрддी рд╣ै। рдХाрд▓ी рдФрд░ рдлेрдХрди рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рдЪुंрдЧрд▓ рд╕े рдЫूрдЯ рдкाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рд╕े рдлेंрдХрди рдФрд░ рдХाрд▓ी рджोрдиों рдоें рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै рдФрд░ рджोрдиों рдЙрди्рд╣ें рд╕рдЬा рджिрд▓рд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдеाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдЙрди्рд╣ें рднрдЧा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╡े рдбाрдХू рд╕рд░рдЧрдиा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рдкाрд╕ рдЗрд╕ рдЖрд╕ рдоें рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рджрдпा рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рди्рдпाрдп рджिрд▓ाрдПрдЧा। рдкрд░ рд╡рд╣ рд╕े рднी рдЙрди्рд╣ें рд▓ौрдЯा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। “рд▓ाрдЪाрд░ рдлेрдХрди рдеाрдиे рдЧрдпा, рдордЧрд░ рдХुрдЫ рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं। рдлिрд░ рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рд╡рд╣ рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдпाрджрд╡ рдХे рдкाрд╕ рдЧрдпा рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЙрд╕े рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рд▓ौрдЯा рджिрдпा рдХि рд╡рд╣ рдЪрдоाрд░ों, рджूрд╕ाрдзों, рдзोрдмिрдпों, рдХुрдо्рд╣ाрд░ों, рд▓ोрд╣ाрд░ों рдФрд░ рдиोрдиिрдпाрдУं рдХा рдХेрд╕ рдирд╣ीं рд▓ेрддा।”18 рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╕े рд╣ाрд░ рдердХрдХрд░ рдлрдХрди рдЧाँрд╡ рдХे рдкंрдЪों рдХे рдкाрд╕ рдЬाрддा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рдкंрдЪाрдпрдд рдмैрдарддी рд╣ै। рд╕рдмрдХो рдмुрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░ंрддु рд╡рд╣ाँ рднी рдЗрдирдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рдЗрди्рд╣ें рд╣ी рджोрд╖ी рдХрд░ाрд░ рджे рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рднрд▓ा рдКँрдЪी рдЬाрддि рдХा рдкुрд░ुрд╖ рдиीрдЪ рдЬाрддि рдХे рд╕ाрде рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХैрд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। “рдкंрдЪाрдпрдд рдиे рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рд╕े рдпрд╣ рдлैрд╕рд▓ा рджिрдпा рдХि ‘рдкांрдбे рдпा рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд▓े рдКँрдЪी рдЬाрдд рдХे рдЖрджрдоी рдлेрдХрди рдмрд╣ू рдЬैрд╕ी рдиीрдЪ рдЬाрддि рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдХрд░्рдо рдХрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे।”19 рдпрд╣ рдлैрд╕рд▓ा рдкूрд░े рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддि рдХे рдкंрдЪों рдХो рдХрдЯрдШрд░े рдоें рдЦреЬी рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЬो рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЙрди рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдЙрд╕े рдордЯिрдпाрдоेрдЯ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдоें рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдиिрдо्рди рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рдЧрд░ीрдмों рдХा рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рд╢ोрд╖рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкैрджा рд╣ोрдиा рдкाрдк рд╣ै। рдЙрдирдХा рдкुрд▓िрд╕ рдбाрдХू рдмреЬे рд▓ोрдЧ рдмреЬे рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдоिрд▓рдХрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬो рдк्рд░рддिрдХाрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕рд░ рдЙрдаाрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдХुрдЪрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рдмрдЪ рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рднी рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдоें рдЬंрдЧрд▓ी рдмрди рдХрд░ рдмрджрд▓ा рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХाрд▓ी рдФрд░ рдлेрдХрди рдЕрдкрдиे рдЧिрд░ोрд╣ рдХे рд╕ाрде рдкांрдбे рдХे рдШрд░ рдЖрдХрд░ рдкंрдбिрддाрдЗрди рдХा рднी рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдХाрд▓ी, рдХाрд▓ी рд╕े рдХाрд▓ी рд╕рд░рджाрд░ рдХा рд╕рдлрд░ рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрдИ рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдХा рдЗрдиाрдо рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдбाрдХू рдоें рд╕рд░рджाрд░ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХा рдкैрд╕ा рд╕рдм рдоें рдмाँрдЯ рджेрддा рд╣ै рддрдеा рдХिрд╕ी рдЬрд░ूрд░рддрдоंрдж рдХो рдЕрдкрдиा рд╣िрд╕्рд╕ा рджेрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрддा рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдм рдЙрд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдХा рдЬोрдЧी рдж्рд╡ाрд░ा рджूрд╕рд░े рдШрд░ рдмेрдЪ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХे рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕े рд╕рдХुрд╢рд▓ рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХो рдмोрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд░ुрдкрдпा рдЙрд╕рдХे рдмीрдоाрд░ рдкрддि рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЬрдм рдкांрдбेрдп рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиा рджुрдЦреЬा рд░ोрддा рд╣ै рддрдеा рдЕрдкрдиे рдХो рдЙрд╕рдХे рдЧिрд░ोрд╣ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рджрдпा рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рдкैрд╕ा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЧाँрд╡ рдоें рд╕ंрджेрд╢ा рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै рдХि рдкांрдбे рдЙрд╕рдХा рднाрдИ рд╣ै рдЙрд╕рдХा рджुрд╢्рдорди рдоेрд░ा рджुрд╢्рдорди рд╣ोрдЧा। рдХाрд▓ी рдХे рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкांрдбे рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдлिрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрддी рд╣ै।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдбाрдХू рд╕рд░рдЧрдиा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдпाрджрд╡ рд╕рдмрд╕े рджुрд░्рджांрдд, рдХुрдЦ्рдпाрдд рдбाрдХू рд╣ै, рдЬिрд╕рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдЗрдиाрдо рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣рдд्рдпा, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдЕрдкрд╣рд░рдг рдЖрджि рджрд░्рдЬрдиों рдоुрдХрджрдоें рджрд░्рдЬ рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рднी рдбрд░рддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдХрд╣ा рдЬाрдп рдХि рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рд╡рд╣ी рд╣ै рддो рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЕрдкрд░ाрдз рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪुрдиाрд╡ рдоें рднी рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддा рдеा। рдиेрддाрдУं рдХो рдЬिрддाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ा рдмूрде рдХैрдк्рдЪрд░ рдХрд░ рд▓ेрддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдХि рдЬрдм рд╣рдо рдбाрдХू рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрд╡ाрддे рдФрд░ рд╣рд░рд╡ाрддे рд╣ैं рддो рдХ्рдпों рди рд╣рдо рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬ рд▓ें। рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдХा рдХाрдо рдбрдХैрддी рдХрд░рдиा рд╣ै, рдкрд░ рд╣рдо рд╕े рднी рдмреЬे рдбрдХैрдд рддो рдиेрддा рдФрд░ рдЕрдлрд╕рд░ рд╣ैं, рдЬो рдкूрд░े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдоीрд░-рдЧрд░ीрдм рд╕рдмрдХे рд╣рдХ рдкрд░ рджिрдирджрд╣ाреЬे рдбाрдХा рдбाрд▓рддे рд╣ैं। рд╡े рд╣рдорд╕े рднी рдмреЬे рдбाрдХू рд╣ैं рддो рд╣рдо рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╡्рдпंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै-
“рд╣рдорд╣ूँ рдбाрдХू, рддोрд╣ूँ рдбाрдХू, рдХौрдиा рдмाрдд рдХा рд╣рд▓्рд▓ा рдмा,
рддोрд╣рд░ा рдЦाрддिрд░ рдЧेрдЯ рдЦुрд▓рд▓ рдмा, рд╣рдорд░े рдЦрддिрд░ рддाрд▓ा рдмा?”20

рдЬрдм ‘рджूрдз рдХा рджूрдз рдФрд░ рдкाрдиी рдХा рдкाрдиी’ рдХे рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдЬрдЧрдд рдиाрд░ाрдпрдг рдЙрд░्рдл рдЬрдЧрджंрдмा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдЪेрд╣рд░ा рдмेрдирдХाрдм рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рдЧिрд░ोрд╣рд╡ाрд▓े рдЙрд╕े рдкрдХреЬ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдбाрдХू рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдпी рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рджुрд╢्рдорди рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдкрдд्рдиी рдХे рд▓ाрдЦ рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рдбाрдХुрдУं рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд▓िрдЦрдиे рдоें рдирд╣ीं рдХрддрд░ाрддा рд╣ै। рдЬрдЧрджंрдмा рдЕрдкрдиे рдкेрдкрд░ ‘рджूрдз рдХा рджूрдз рдФрд░ рдкाрдиी рдХा рдкाрдиी’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ, рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕ेрд▓рд░ рд╕рдм рдеा। рд╡рд╣ рдЕрдкрд╣рд░рдг рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЪुрдиाрд╡ рдХा рднी рд╕рдЯीрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рджेрддा рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдбाрдХू рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рджुрд╢्рдорди рдоाрди рдмैрдаा рдеा। рдЕंрдд рдоें рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЙрд╕े рдкрдХреЬрд╡ाрдХрд░ рдЙрдмрд▓рддे рд╣ुрдП рджूрдз рд╕े рдирд╣рд▓рд╡ाрдХрд░ рдоौрдд рдХे рдШाрдЯ рдЙрддрд░рд╡ा рджिрдпा। рдЬрдм рдЬрдЧрджंрдмा рджुрдЦ-рджрд░्рдж рд╕े рддреЬрдк рд░рд╣ा рдеा рддो рдЙрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХрд╣рддा рд╣ै, “рдЕрднी рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдмोрд▓рддा рдХि рдЧрд░्рдо рджूрдз рдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рдкреЬрддे рд╣ी рджेрд╣ рддिрд▓рдоिрд▓ा рдЙрдаी। рдЦौрд▓рддे рджूрдз рдХी рдзाрд░। рдЬिंрджा рднूрдиी рдЬा рд░рд╣ी рдордЫрд▓ी-рд╕ा рддреЬрдк рдЙрдаा рдЬрдЧрджंрдмा, рдлिрд░ рддреЬрдк рдФрд░ рдХрд░ाрд╣ рд╢िрдеिрд▓ рдкреЬрддी рдЧрдИ। рд╡рд╣ рджрдо рддोреЬ рдЪुрдХा рдеा। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдиे рдЙрд╕े рдШृрдгा рдХे рд╕ाрде рджेрдЦा, рдЕрдЗрд╕рди рд▓ाрдЧ-рдЕрддा, рдЬे рдлँрдлूрджी рдкреЬ рдЧрдИрд▓ рд╕ाрд░ рдХे।”21

рдиेрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े-рдХैрд╕े рд▓ोрдЧ рдиेрддा рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдХрд╣ी рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдпाрджрд╡ рдЬैрд╕ा рджुрд░्рджांрдд рдбाрдХू рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрдд рдЬाрддा рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рдбाрдХुрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиेрд╡ाрд▓े рдоंрдд्рд░ी рджूрдмेрдЬी। ‘рдЬिрд╕рдХी рд▓ाрдаी рдЙрд╕рдХी рднैंрд╕’ рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрд╡рдд рдпрд╣ाँ рд╕рдЯीрдХ рдмैрдарддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдкाрд╕ рдмрд▓ рд╣ै, рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдоें рд░ाрдЬ рдХрд░ेрдЧा рдФрд░ рд╕рдм рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬрдоाрдПрдЧा рддрдеा рд╕рдмрдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдзीрди рд░рдЦेрдЧा। рдиेрддाрдУं рдХो рдмोрд▓рдиा, рд▓िрдЦрдиा, рдкреЭрдиा рдЖрдП рдпा рдиा рдЖрдП, рдЕрдкрдиे рд▓реЬाрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдмूрде рдХрдм्рдЬा рдХрд░рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрдд рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдШрд░ рднрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдмрдХो рджेрдЦрдХрд░ рдбी.рдПрд╕.рдкी рдХुрдоाрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै- ”рдРрд╕े рд╣ी рд▓ोрдЧ рдоंрдд्рд░ी рд╣ोрддे рд╣ैं? рдЗрди्рд╣ें рддो рд╢ुрдж्рдз-рд╢ुрдж्рдз рдмोрд▓рдиा рднी рдирд╣ीं рдЖрддा। рди рд╕рд▓ीрдХा, рди рдЬ्рдЮाрди, рди рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди। рддीрди-рддीрди рдмाрд░ рдХुрдд्рддे рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдиिрд╡ाрд╕ рдкрд░ рднेंрдЯ рд▓ेрдХрд░ рд╣ाрдЬिрд░ी рджेрдиे рдЬाрдиा, рддाрдХि рдХुрд░्рд╕ी рдмрдЪी рд░рд╣े।”22

рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдеे рдЬो рдЧाँрдзी рдЬी рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдеे। рдпे рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрд╕рд╣ाрдп, рдЧрд░ीрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों, рджрд▓िрддों рдХे рд╣рдХ рдХे рд▓िрдП рдЦреЬे рд░рд╣рддे рдеे। рдЙрдирдХी рд╣рдХ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддे рд░рд╣рддे рдеे рддрдеा рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рддрд░рдХ्рдХी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рдеे। рдкांрдбे рдЬी рдбाрдХुрдУं рдХे рдбрдХैрддी рддрдеा рдЕрдкрд╣рд░рдг рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП ‘рдЧ्рд░ाрдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХिрдП, рддाрдХि рдбाрдХुрдУं рд╕े рд▓ोрдЧों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ो рд╕рдХे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдбाрдХू рдЗрди्рд╣ें рдбрд░ाрддे, рдзрдордХाрдиे рд▓рдЧे рдеे рдкрд░ंрддु рд╡े рд╡िрдЪрд▓िрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП। рд╡े рдпрд╣ाँ рдХे рджाрд░ूрд▓ рд╕्рдеिрддि рдХो рдмрдЦूрдмी рдЬाрдирддे рдеे। рдЗрд╕рд▓िрдП рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рд╕े рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХे рд╕рдордп рдХрд╣рддे рд╣ै, “рдЬрд╣ाँ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ाрде рдоें 90 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдоीрди рд╣ो, рдЬрд╣ाँ рд╕ाрдзाрд░рдг рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рд╕िрд░्рдл 5 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдоीрди рд╣ो, рдмाрдХी рдкрд░ рдмреЬे рд▓ोрдЧों рдХा рдХрдм्рдЬा, рд╡рд╣ाँ рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?”23
рдХुрдЫ рджिрдиों рдмाрдж рдЙрдирдХी рдЧ्рд░ाрдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рджो рдЧाँрд╡ों рдоें рдбрдХैрддी рдХी рддрдеा рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХी рдзрдордХी рджेрдХрд░ рдоोрдЯी рд░рдХрдо рд╡рд╕ूрд▓ी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рднी рдХी рдЧрдИ। “рдоोрд╣рдиा рдФрд░ рдЧोрдирд╣ाँ рдоें рддो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдиे рдбाрдХे рдбाрд▓े рдеे рдФрд░ рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░ा рджेрдиे рдХी рдзрдордХी рджेрдХрд░ рдкैрд╕े рд╡рд╕ूрд▓े рдеे। рдЧोрдирд╣ाँ рдоें рддो рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХिрдП рдеे।”24 рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рдЗрди рд╕рдм рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ ‘рдЧ्рд░ाрдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓’ рдХो рднंрдЧ рдХрд░ рджिрдпा।
рдеाрд░ू рд╕рдоाрдЬ рдХे рдкिрдЫреЬрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдгों рдоें рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХा рд╕्рдеाрди рдЕрдЧ्рд░рдгीрдп рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рдеाрд░ू рд╣ी рдирд╣ीं, рдпрд╣ рдкूрд░ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЗрд╕рдХे рдЧिрд░реЮ्рдд рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдлँрд╕ рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд╕े рдиिрдХрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै। рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рд▓рдЧाрддाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рд╡े рднी рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдм рдкिрдЫреЬрдиे рдХे рдХाрд░рдгों рд╕े рдХाрд▓ी рднी рджुрдЦी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣рдо рдеाрд░ू рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдХंрдЧाрд▓ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं- рдФрд░рдд рднी, рдорд░्рдж рднी। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЕрдЧрд░ рдХुрдЫ рд░рд╣ा рднी рд╣ो рддो, рд╕реЬ-рдЧрд▓рдХрд░ рдмрджрдмू рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрджрдмू рдХो рдврдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдордиे рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рддрд░ीрдХे рдЕрдкрдиाрдП-рдеाрд░ू рдЧाрдп рдХा рджूрдз рдирд╣ीं рдкीрддे, рдеाрд░ू рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдирд╣ीं рдЦा рд╕рдХрддे рд╡рдЧैрд░рд╣-рд╡рдЧैрд░рд╣, рдордЧрд░ рд▓ाрдЬ рдХि рдЙрдШрд░рддी рд╣ी рдЧрдИ। рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ुрдЖ рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╣рдоें рдЯ्рд░ाрдЗрдмрд▓्рд╕ рдоाрди рд▓िрдпा।”25

рдеाрд░ू рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдн्рд░ांрддि рд╣ै рдХि рдеाрд░ू рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдирд╣ीं рдЦा рд╕рдХрддे рди рд╣ी рдЧाрдп рдХा рджूрдз рдкी рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдРрд╕ा рдорд╣ाрдкाрдк рдХрд░ेрдЧा рддो рджेрд╡ी рдоाँ рдЙрд╕े рджंрдб рджेрдЧी। рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдЦिрд▓ा рджेрддी рд╣ै рддрдеा рдмिрд╕рд░ाрдо рдЕрдкрдиी рдЕрдмोрдз рдмрдЪ्рдЪी рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднूрдЦी рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЧाрдп рдХा рджूрдз рдкिрд▓ा рджेрддा рд╣ै। рдПрдХ рдмाрд░ рдЬрдм рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХे рдКрдкрд░ рджेрд╡ी рдоाँ рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं, рддрдм рд╡рд╣ рд╕рдм рдмाрддों рдХो рдмрддाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕े рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЕрдкрд░ाрдз рдмрддाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдкрд░ рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ूрдк рдоें рджेрд╡ी рдоाँ рд╕े рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдХрд░рддे рд╣ैं, “рд░рд╣рдиे рджो рдоैрдпा, рдЦाрдХी рддो рджोрдиों рдХी рд╡рд░्рджी рд╣ै। рдПрдХ рдмाрдд рдИ рдмрддाрдУ рдХि рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдЕрдирдЬाрдиे рдоें рдЦा рд▓ेрдиे рдкрд░ рддो рддुрдо рдмेрдЪाрд░ी рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХो рдЗрддрдиा рдмреЬा рджंрдб рджे рд░рд╣ी рд╣ो рддो рдЬिрд╕рдиे рд╣िрд░рдг рдоाрд░ा рдЙрд╕рдХा рдиाрд╢ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХрд░ рджेрддी? рдЧाрдп рдХा рджूрдз рд▓ाрдЪाрд░ी рдоें рдмрдЪ्рдЪी рдХो рдкिрд▓ा рджिрдпा рдмिрд╕рд░ाрдо рдиे рддो рдЕрдирд░्рде рд╣ो рдЧрдпा, рд▓ेрдХिрди рдорд▓िрдХाрд░ рдЙрд╕рдХी рднैंрд╕ рд╣ी рд▓े рдЧрдП-рдЙрд╕рдХा рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ो?”26

рд╕рдоाрдЬ рдХा рдкिрдЫреЬा рд╡рд░्рдЧ рддो рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдЪрдкेрдЯ рдоें рдеा рд╣ी рдкреЭा рд▓िрдЦा рд╡рд░्рдЧ рднी рдЗрд╕рдХे рдЪुंрдЧрд▓ рдоें рдлँрд╕ рдЧрдпा рдеा। рдЬрдм рдХुрдоाрд░ рдХे рдмिрдЫाрдП рдЬाрд▓ рд╕े рдкрд░ेрдоा рджो-рджो рдмाрд░ рд╕рдХुрд╢рд▓ рдиिрдХрд▓ рдЬाрддा рд╣ै рддो рдХुрдоाрд░ рд╕ोрдЪ рдоें рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЦिрд░ рдХैрд╕े рд╡рд╣ рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा? рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдЪрдордд्рдХाрд░ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рдеा। рдкांрдбेрдп рдЙрд╕े рдПрдХ рдкрд╣ुँрдЪे рддांрдд्рд░िрдХ рдХे рдкाрд╕ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдХुрдоाрд░ рдЙрд╕ рддांрдд्рд░िрдХ рдХे рд╢рдХ्рддि рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рддांрдд्рд░िрдХ рдХे рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдПрд╡ं рдкूрдЬा рдкाрда рдХрд░ाрддा рд╣ै। “рддीрд╕рд░े рджिрди рддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпोрдо рдмिрд╣ाрд░ी рдкांрдбेрдпрдЬी рдХे рдХैंрдк рдоें рд╣ाрдЬिрд░ рдеा। рдХुрдоाрд░ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдлेрдж рдзोрддी-рдХुрд░्рддे рдоें рд╡рд╣ рдПрдХ рдЧृрд╣рд╕्рде рдкंрдбे рдЬैрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдкрд░िрдЪрдп рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдгाрдо рдХिрдпा рдХुрдоाрд░ рдиे рдордЧрд░ рдЬрд╡ाрдм рдоें рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦें рдоुँрдж рдЧрдИं, рджाрд╣िрдиा рд╣ाрде рдиाрдХ рдХे рдиीрдЪे рдЬा рд▓рдЧा...!”27

рдЪोрд░, рдбाрдХू, рдкुрд▓िрд╕, рдиेрддा рд╕рдм рдЬрдирддा рдХो рд▓ूрдЯрддी рд╣ै рддрдеा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рджेрд╡ी рдкूрдЬा рдХрд░ाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрди рд▓ेрддे рд╣ै। рд╡े рдЙрди рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиों рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдкाрдХ-рд╕ाрдл рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рддрдеा рднोрд▓ी рдЬрдирддा рднी рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी рд╕рдордЭрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкाрдк рдХो рдоाँрдл рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ूрдк рдоें рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд╣ाँ рд╕рд░, рд▓ूрдЯ, рд╣рдд्рдпा рдФрд░ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХे рджाрдЧों рд╕े рдЬрдм рдЪुрдирд░ рдоैрд▓ी рд╣ो рдЬाрдП рддो рдзрд░्рдо рдХी рд▓ांрдб्рд░ी рдоें рднेрдЬ рджो। рд╕ाрд░ा рдоैрд▓ рдзुрд▓ рдЬाрдПрдЧा, рдЬिрд╕े рд╢िрд╡рдЬी рдЙрдаाрдХрд░ рдкी рдЬाрдПँрдЧे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдлिрд░ рдкाрдк рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд╣ूрд▓िрдпрдд-рдЬिрддрдиा рдЪाрд╣ो рдХрд░ो।”28

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдеाрд░ुрдУं, рдзांрдЧреЬों, рджुрд╕ाрджों рдЖрджि рдХे рддीрдЬ-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдоेрд▓ा, рджेрд╡ी-рдкूрдЬрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЖрджि рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗрдирдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓ рдЖрджि рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд░ेрддा, рдирджी, рдкрд░्рд╡рдд-рдкрд╣ाреЬ, рдкेреЬ-рдкौрдзा, рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЖрджि рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдПрд╡ं рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╕рдлрд▓рддрдо рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкाрдардХ рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЬाрдирдиे рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдЧрд╣рд░ी рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рджाрд░ूрд▓ рд╕्рдеिрддि, рдЬрдирддा рдХी рдд्рд░ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓рдЧрднрдЧ рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рднी рдЫोрдЯी-рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдпрд╣ рднी рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдбाрдХुрдУं рд╕े рднी рдмреЬे рдбाрдХू рддрдеाрдХрдеिрдд рд░ाрдЬрдиेрддा рд╣ै рдЬो рд╕рдд्рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрдирдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдоौрдХा рдоिрд▓рддे рд╣ी рдЗрди рдкрд░ рднी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрд░ рдЬाрддे рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдпрдеाрд░्рде рдЕрдиुрднрд╡ рддрдеा рддाрд░्рдХिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╕े рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЕрдкрд░ाрдзीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рдХी рдмреЭрддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдЯीрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХрдеाрдирдХ-рд╢िрд▓्рдк-рд╢ैрд▓ी-рднाрд╖ा-рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдкाрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдмोрд▓ी рдоिрд╢्рд░िрдд рд╣िрди्рджी рд╕рд╣िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдкреЭा-рд▓िрдЦा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЖрдо рдЬрдирддा рднोрдЬрдкुрд░ी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣िрди्рджी।

рд╕ंрджрд░्рдн:

1- (рд╕ं.) рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2017, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рдкृ. 157
2- рдХрджрдо рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдордХिрд╕рди, рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╢ोрдзрдЧंрдЧा рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд 15-06-2019
3- рд╕ंрдЬीрд╡, рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рдЖрд╡ृрддि 2015, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдкेрдкрд░ рдмैрдХ्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृ. 8
4- рд╡рд╣ी, рдХрд╡рд░ рдкेрдЬ
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 21
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 7
7- рд╡рд╣ी, рдкृ. 7
8- рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп, рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2016, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृ. 376
9- рд╕ंрдЬीрд╡, рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рдкृ. 93
10- рд╡рд╣ी, рдкृ. 96-97
11- рд╡рд╣ी, рдкृ. 26
12- рд╡рд╣ी, рдкृ. 26
13- рд╡рд╣ी, рдкृ. 126
14- рд╡рд╣ी, рдкृ. 134
15- рд╡рд╣ी, рдкृ. 193-194
16- рд╡рд╣ी, рдкृ. 193
17- (рд╕ं) рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡, рд╣ंрд╕, 2001, рдкृ. 82
18- рд╕ंрдЬीрд╡, рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рдкृ. 92
19- рд╡рд╣ी, рдкृ. 92
20- рд╡рд╣ी, рдкृ. 244
21- рд╡рд╣ी, рдкृ. 239
22- рд╡рд╣ी, рдкृ. 40
23- рд╡рд╣ी, рдкृ. 236
24- рд╡рд╣ी, рдкृ. 239
25- рд╡рд╣ी, рдкृ. 137
26- рд╡рд╣ी, рдкृ. 30
27- рд╡рд╣ी, рдкृ. 161
28- рд╡рд╣ी, рдкृ. 143

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рддा ‘рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдм’

рд╕ंрдЬीрд╡

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com



рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕िрдХा рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдмрд╣ंрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдЕрдЧрд╕्рдд 1990 рдФрд░ рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1990 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдлिрд░ рдпрд╣ рдмाрдж рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рди् 1995 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ, рдЬो рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рд░ाрдЬ्рдп рдмрдирдиे рдХे рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЖрдпा। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдмिрд╣ाрд░ рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрд╣ुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдХो рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрди्рджोрд▓рдирдХाрд░ी рдЗрд╕ рдЧрд▓рддреЮрд╣рдоी рдоें рдеे рдХि рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рд░ाрдЬ्рдп рдЕрд▓рдЧ рдмрдирдиे рд╕े рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рджूрд░ рд╣ो рдЬाрдПँрдЧी, рдкрд░рди्рддु рдЖрдЬ рднी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЬрд╕-рдХी-рддрд╕ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЕंрдЪрд▓ों рдоें рдмрд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╢ोрд╖рдг, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рджрд░िрдж्рд░рддा рдЖрджि рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЗрдирдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै- рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрде्рдп рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдЕрдЫूрдд рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ рд╕ंрджрд░्рдн рдпा рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрдеा рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд░ाрд╣ों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддी рд╣ै।1
рд╕ंрдЬीрд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдЖрджि рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдШृрдгा, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрдеाрдирдХ рдмुрдирддे рд╣ैं рддрдеा рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рдХो рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдЪрд▓ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рдЕрдЫूрдд-рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ाँ рдХे рдЬрди-рдЬीрд╡рди, рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдЬीрд╡ंрдд рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं। рдпे рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ृрдЬрди рдиे рдХрд╣ा рд╣ै- рджेрд╢ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпрд╣ рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкीреЬрди, рдоाрдирд╡ीрдп рдЬрд▓ाрд▓рдд, рдзाрд░्рдоिрдХ рддिрд░рд╕्рдХाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рддрди, рдорди, рдзрди рд╕े рдЬुреЬा рд░рд╣рддा рд╣ै।2
рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдмрд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдоें рдкूрд░ी рдХрдеा рдХрд╣рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдм рдХो рдХिрддрдиा рднी рдЦाрдж-рдкाрдиी рджे рджिрдпा рдЬाрдП, рд╡рд╣ рдЙрдЬिрдпा рдирд╣ीं рдкाрддी рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЕрдкрдиा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ै рдФрд░ рдХुрдкोрд╖िрдд рд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рд▓рддрдорд░्рджрди рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЧрд░्рдоी рдоें рд╢ीрддрд▓рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдПрд╡ं рдЬाреЬे рдоें рдаंрдб рд╕े рдмрдЪाрддी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рд░ рдХोрдИ рдЙрд╕े рдХुрдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдЖрдЧे рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рдаीрдХ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рднрд░े рд╣ुрдП рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рд╕े рд▓рдмрд░ेрдЬ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЙрдЬिрдпा рдирд╣ीं рдкाрддा рд╣ै; рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░, рд╡िрдХाрд╕, рдЙрди्рдирддि рдПрд╡ं рдЙрдж्рдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд▓рддрдорд░्рджрди рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХрднी рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рддो рдХрднी рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рддो рдХрднी рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЧрд▓рдд рдиीрддिрдпों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े। рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╢ोрд╖рдг рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдаीрдХ рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдмрдХी рддрд░рд╣ рджूрд╕рд░ों рдХो рддो рдаंрдбрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рднी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै।
рдЖрдд्рдордХрдеाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦिрдд рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдиाрдпрдХ рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд░्рдл рд╕ुрджाрдоा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╣ै, рдЬो рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦрдХ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рд╕्рд╡рджेрд╢ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕рдоीрд░ рдХे рд╕ाрде рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рддा рд╣ै। рд╕ुрджीрдк्рдд рдПрдХ рджिрдХू рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рд╕рднी рдХाрд░्рдп рдЫोреЬрдХрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рднрд▓ाрдИ, рдЙрдирдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рдпрд╣ рдЧрд░ीрдм, рдордЬрд▓ूрдо, рджрдоिрдд рд▓ोрдЧों рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдиौрдХрд░ों, рдордЬрджूрд░ों рдкрд░ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рднी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмाँрдзрдХрд░ рдкीрдЯा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиी рдЕрдмोрдз рдкрдд्рдиी рдХो рдмंрдзрди рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдХे рдкिрддा рдХा рдШрд░ рдд्рдпाрдЧ рджेрддा рд╣ै। рдоाрдоी рдХे рдкैрд╕ों рд╕े рдЦреЬрдЧрдкुрд░ рд╕े рдмी.рдИ. рдХрд░рдХे рдмिрдЬрд▓ी рдмाрдмू рдХे рдкрдж рдкрд░ рдЪрдпрдиिрдд рд╣ोрддा рд╣ै; рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдорди рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рджрдмे рдХुрдЪрд▓े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ेрд╡ा рдоें рд░рдоा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкोрд╕्рдЯिंрдЧ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрд╣ुрд▓ рдкंрдЪрдкрд╣ाреЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдбोрдХрд░ी рддाрдк рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рдмाрдШрдоुंрдбी рдоें рдмिрдЬрд▓ी рдмाрдмू (рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░) рдХी рдиौрдХрд░ी рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдиौрдХрд░ी рдХो рдХрдо рд╡рд░ीрдпрддा рджेрддा рд╣ै рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдХे рджрдмे-рдХुрдЪрд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рд▓реЬрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрдЯрдиा рдХो рдпрдеाрд░्рдерддा-рддрдЯрд╕्рдерддा-рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдбाрдпрд░ी рдоें рд▓िрдЦрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрд╕рдХा рдоिрдд्рд░ рд╕рдоीрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै- рдоाрдоी рдХे рдкैрд╕ों рд╕े рддुрдордиे рдЦреЬрдЧрдкुрд░ рд╕े рдмी. рдИ. рдХिрдпा, рдордЧрд░ рдкреЭाрдИ рдЧौрдг, рджрд▓िрдд рдХी рдоुрдХ्рддि рдХा рдЖрди्рджोрд▓рди рдкрд╣рд▓े। рджрд▓िрддों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рдЕрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ рдЖ рдЧрдпे рдеे। рдлिрд░ рдбोрдХрд░ी рддाрдк рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди рдоें рдиौрдХрд░ी। рд╡рд╣ рднी рдиौрдХрд░ी рдЧौрдг, рдЖрди्рджोрд▓рди рдоुрдЦ्рдп।3
рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдПрд╡ं рд╢िрд▓्рдк рджोрдиों рд╣ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕े рджिрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХрдеाрдирдХ рдХो рднोрдЧे-рджेрдЦे рд╣ुрдП рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी, рдиैрддिрдХрддाрд╡ाрджी, рд░ूрдоाрдиी рдФрд░ рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рдЪрд╢्рдоा рд▓рдЧाрдХрд░ рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрдирддा рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдХोрдгों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдпрдеाрд░्рде, рд╕ाрд░्рдердХ, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдПрд╡ं рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрдеाрд░्рдерддा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-
рдзीрд░ी рдУрдЪोрдХ-рдУрдЪोрдХ рдХрддे рдЦेрдд рдЗрдЧ рдмेрдиाрд╡ рд▓ेрдд
рд╡ीрд░ рдкाрдХреЬ рдоाрдХ рдХрддे рдЦेрдд рдЗрдЧ рдмेрдиाрд╡ рд▓ेрдд4
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рдкीреЬा рдХो рдЙрдХेрд░рддा рдпрд╣ рдЧीрдд, рдЬिрд╕рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЕрдкрдиे рджुःрдЦ-рджрд░्рдж рдХो рдЪाँрдж рджेрд╡рддा рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд░рдЦрддी рд╣ैं рдПрд╡ं рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддी рд╣ुрдИं рдЙрд▓ाрд╣рдиा рджेрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╕ुрджीрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдоिрдд्рд░ рд╕рдоीрд░ рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдмрддाрддा рд╣ै-
рд╣рдордиे рдкрдд्рдерд░ рд╣рдЯा-рд╣рдЯा рдХे рдЦेрдд рдмрдиाрдпे।
рдЦेрдд рдмрдиा-рдмрдиाрдХрд░ рдмीрдЬ рд░ोрдкे рдзाрди рдХे
рдзाрди рдХाрдЯ-рдХाрдЯрдХрд░ рдЦрд▓िрд╣ाрди рд▓े рдЖрдпे
рдФрд░ рдЦрд▓िрд╣ाрди рд╕े рдЙрдаा рд▓े рдЧрдпा рдорд╣ाрдЬрди
рд╕ाрдЗрди рдкрд░ рдкрд╣ाреЬ рд╣ै рдХрдм рд╕े рдЕреЬा рд╣ुрдЖ।
рдРрд╕े рдХрдм рддрдХ рдЪрд▓ेрдЧा, рд╣ै рдЪाँрджो рджेрд╡рддा...?”5
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднूрдЦ, рдЧрд░ीрдмी, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдкрд▓ाрдпрди рдХे рд╕ाрде рдЬрд▓-рдЬंрдЧрд▓-реЫрдоीрди рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдЦрдирди рдЖрджि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рддрдеा рдЗрди्рд╣ें рдЬीрд╡рди рдХे рдХрдаोрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкिрдЫреЬे рд╣ोрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рд░ूреЭिрдпाँ, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рдХी рд▓рдд рдЖрджि рд╣ैं। рд╕ंрдЬीрд╡ рдЬी рдиे рдЗрди рдХрдоिрдпों рдкрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдиाрдпрдХ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рдд рд╕рдоीрд░ рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд▓ोрдЧों рдХी рджो рдХрдордЬोрд░ рдирд╕ें рд╣ैं- рдЕрд░рдг्рдпрдоुрдЦी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡рдзрд░्рдоिрддा। рдЕрд░рдг्рдпрдоुрдЦी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЙрди्рд╣ें рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рдЬुреЬрдиे рдирд╣ीं рджेрддी рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡рдзрд░्рдоिрддा рдЗрди्рд╣ें рдХंрдЧाрд▓ рдмрдиाрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╣рдг्рдбिрдпा рдпा рджाрд░ू рдпे рдкिрдПँрдЧे рд╣ी рдФрд░ рд╣рд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХो рдорд╕्рдд рд╣ोрдХрд░ рдордиाрдПँрдЧे।6
рдЖрдЬ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें (рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХो) рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рджोрд╣рди рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрдиों рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдХрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ूрдЪрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдирд╣ीं рд▓िрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдПрдХ рддрд░рдл рддो рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдХрд░ рджिрдЦाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рд╕рд╣ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдкूрд░ा-рдХा-рдкूрд░ा рдЕрд╡ैрдз рд░ूрдк рд╕े рджोрд╣рди рдХрд░рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдХंрдЧाрд▓ рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЬो рд╡рд╣ाँ рд░рд╣ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рддो рд╕ाрдЬिрд╢ рдХे рддрд╣рдд рдЙрдирдХे рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХे рдЬрд▓-рдЬंрдЧрд▓-рдЬрдоीрди рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдХे рдЙрдирдХा рдЙрдд्рдкीреЬрди рдПрд╡ं рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ो рдпा рдаेрдХेрджाрд░ों рдЕрдерд╡ा рдорд╣ाрдЬрдиों рдж्рд╡ाрд░ा। рдпрд╣ рд╢ोрд╖рдг рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХ рджोрдиों рддрд░рд╣ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрдирдХा рдЬिрддрдиा рд╣ी рд╢ोрд╖рдг рд╣ोрдЧा рдпा рдпे рдЬिрддрдиा рд╣ी рдпे рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ोंрдЧे, рдЙрддрдиा рд╣ी рдЬрд▓्рджी рдпрд╣ाँ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोंрдЧे рдпा рдЪुंрдЧрд▓ рдоें рдлँрд╕ рдЬाрдПँрдЧे। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдЗрдирдХे рдЦिрд▓ाреЮ рдЖрд╡ाреЫ рдмुрд▓ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдпा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рднी рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╕рднी рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдХो рджрдмा рджेрддे рд╣ैं। рдлिрд▓िрдк рдЕрдкрдиे рдПрдХ рднाрд╖рдг рдоें рд╕рдмрдХो рд╕рддрд░्рдХ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै- рдпрд╣ рдзрд░рддी, рд╣рдоाрд░ी рдзрд░рддी рд╕ोрдиा рдЙрдЧрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕ोрдиे рдХी рдзрд░рддी рдХी рд╣рдо рдХंрдЧाрд▓ рд╕рди्рддाрди рд╣ैं। рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рджो-рддिрд╣ाрдИ рдЖрдп рд╣рдорд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд╣ाрд▓рдд-рди рддрди рдкрд░ рд╕ाрдмुрдд рдХрдкреЬा, рди рдкेрдЯ рдоें рднрд░рдкेрдЯ рднाрдд, рджрд╡ा-рджाрд░ू, рдкреЭाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдХी рдмाрдд рдЫोреЬ рд╣ी рджीрдЬिрдП। рдмрд╣ुрдд рдкैрд╕ा рджिрдпा рд╕рд░рдХाрд░ рдиे-рд╕рд░рдХाрд░ рдШोрд╖рдгाрдПँ рдХрд░рддी рдирд╣ीं рдердХрддी, рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдХंрдЧाрд▓ рдХे рдХंрдЧाрд▓! рдоाрд▓ोрдоाрд▓ рдХोрдИ рдФрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।7
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдоीрдиों рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░, рдХрдо्рдкрдиीрд╡ाрд▓े, рдаेрдХेрджाрд░ рдЖрджि рдиे рдЕрдкрдиा рдХрдм्реЫा рдЬрдоा рд▓िрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирдХे рд╣ी рдЬрд▓-реЫрдоीрди-рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЬाрдиे рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ рдпा рдЫुрдкрдХрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдпा рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд▓рдХреЬी рдХाрдЯ рд▓ाрддे рд╣ैं рддो рдЙрди्рд╣ें рдкрдХреЬрдХрд░ рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЗрд╕ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдХिрд╕्рд╕ू рд░ोрд╖ рдоें рдЖрдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рд╕ाрд╣рдм, рд╕рд░рдХाрд░ рддो рдмрд╣ुрдд рдоेрд╣рд░рдмाрди рд╣ैं рди рд╣рдо рдкрд░?... рдпे рдИ рдоेрд╣рд░рдмाрдиी рд╣ै рди рдХि рдЬिрд╕ рдЫोрдЯा рдмुрд░ू рдХे рдЬंрдЧрд▓ рд╢ाрд▓рд╡рдиी рд╕े рд╣рдоाрд░ा рдмाрдк-рджाрджा рдХाрда рдХाрдЯ рдХे рд▓ाрддा рд░рд╣ा, рдЕрдм рд╣рдорд░ा рд▓реЬрдХा-рдЬрдиाрдиा рджрддुрдЕрди рднी рдирд╣ीं рддोреЬрдиे рд╕рдХрддा?”8 рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХिрд╕्рд╕ू рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рддрд░्рдХ рджेрддा рд╣ै рдХि рдЬंрдЧрд▓ рдмрдЪा рд░рд╣ें, рдЗрд╕ी рдоें рд╣рдо рд╕рдмрдХा рдлाрдпрджा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рдХिрд╕्рд╕ू рдЦिрди्рди рд╣ोрдХрд░ рдмोрд▓ा- рд╣ुँрд╣, рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП ... рдФрд░ рдаेрдХेрджाрд░, рдЕрдкीрд╕рд░ рдЯрд░рдХ-рдХा-рдЯрд░рдХ рдЬंрдЧрд▓ рдХाрдЯ рдХे рд▓े рдЬाрддा, рд╕ो...? рд╣िрдпाँ рдк्рд░ीрддрдо рд╕िंрд╣ рдХा рдЧोрд▓ा рдоें рдХा рд╣ै рдЬा рдХे рджेрдЦिрдП।9
рдЗрди рд╕рдмрд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╣ुрдП рдкрд░ рди рд╣ी рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓ рдкाрдпा рдФрд░ рди рд╣ी рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рдЖрдпी। рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдм рд╡реЫрд╣ों рд╕े рдЙрдирдоें рдЖрдЬ рднी рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдлिрд▓िрдк рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧा рджेрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд╕े рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЬंрдЧрд▓ рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╣ै рддुрдо рдпрд╣ рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो рддो рдлिрд▓िрдк рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡िрд╖рдг्рдгрддा рдХे рд╕ाрде рдмोрд▓ा- рдпे рдЬंрдЧрд▓ рд╣рдоाрд░े рд╣ोрддे рддो рд╣рдоाрд░ी рд╕ुрдиी рдЬाрддी। рдпे рдЬंрдЧрд▓ рд╣рдоाрд░े рд╣ोрддे рддो рдЗрд╕े рд╕рдХ्рдЦूрд╕िंрд╣ рдиा рдХрдЯрд╡ा рдкाрддे, рди рд╣ी рд╕рд░рджाрд░ рдЗрд╕े рдмाрд╣рд░ рднेрдЬ рдкाрддे। рд╣рдоाрд░े рд╣ोрддे рддो, рд░ोрдХрдиे рдкрд░ рдкुрд▓िрд╕ рд╣рдоीं рдХो рди рдкीрдЯрддी। рдпрд╣ рдкूрд░ा рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рд╣ै рд╕рд░! рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рдЗрди рд╕ाрд▓ों рдХा рдФрд░ рд╣рдо рдЗрдирдХी рдЦुрд░ाрдХ!10
рдЬो рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рд╣рд░ा-рднрд░ा рдирджिрдпों-рдиाрд▓ों рдФрд░ рдкрд░्рд╡рддों рд╕े рдордиोрд░рдо рдеा, рдЖрдЬ рдЗрд╕рдХा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рджोрд╣рди рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓-рдЬंрдЧрд▓-реЫрдоीрди рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдпे рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рджूрд╖िрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдмрдЪा рднी рдеा рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рдирддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрдирдХो рджूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ाँ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЯी.рдмी., рд▓рдХрд╡ा рдЖрджि рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рдорд░ рдЧрдП рд╣ैं рддрдеा рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЕрдкंрдЧ рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рдпे рд▓ोрдЧ рджेрд╡ी рдХा рдк्рд░рдХोрдк рдоाрдирддे рд╣ैं, рдкрд░ рдЬрдм рд▓ोрдЧ рд╕рдордЭрджाрд░ рд╣ो рдЧрдП рддो рдЙрдирдХे рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдпा рдХि рдЗрди рд╕рдм рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рдЬреЬ рджूрд╖िрдд рдЬрд▓ рдФрд░ рд╣рд╡ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпों рдХे рд╕ीрд╡рд░ рд╕े рдиिрдХрд▓ा рджूрд╖िрдд рдЬрд▓ рдФрд░ рдШाрддрдХ рдзुँрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддि рдЙрди्рд╣ें рд▓ाрд▓рдЪ рджिрдЦाрдХрд░ рдЪुрдк рдХрд░ा рджेрддे рд╣ैं- рд╢ाрдо рд╣ोрддे рд╣ी рдоूँрдЧे, рдоोрддिрдпों, рд▓ाрд▓, рдкрди्рдиों рдХे рдлрд▓ों рд╕े рд▓рджा рдПрдХ рд╡िрд░ाрдЯ् рдоाрдпा-рд▓ोрдХ-рд╕ा рдЦिрд▓ рдЙрдарддा рд╣рдоाрд░ा рдк्рд▓ाрдг्рдЯ, рдЬिрд╕рдХी рд╡िрд░ाрдЯрддा рдоेрд░ी рдкрд▓рдХों рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ोрддी рдФрд░ рдоेрд░ी рдЖँрдЦें рджूрд░ рдЕँрдзेрд░ों рдХो рдШूрд░ा рдХрд░рддीं! рдЕँрдзेрд░े рдХे рдЙрд╕ рд╕ाрдЧрд░ рдоें рджिрди рдХे рдЭिрд▓рдоिрд▓ाрддे рдоेрдЭिрдпा-рдЬैрд╕े рдЗрдХ्рдХे-рджुрдХ्рдХे рдЧाँрд╡ рд╣िрд▓рдХोрд░ें рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдЬिрдирдХे рдирд╕ीрдм рдоें рд░ोрд╢рдиी рдХा рдПрдХ рднी рдХрддрд░ा рди рдЖрддा рдЖрдпा рдеा। рдЙрд╕рдХे рдирд╕ीрдм рдоें рдеा рд╕िрд░्рдл़ рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдзुрдЖँ рдЬो рдк्рд▓ाрдг्рдЯ рдХी рдЪिрдордиिрдпों рд╕े рдЫрд╣рд░ाрдпा рдХрд░рддा, рдФрд░ рдеा рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдкाрдиी рдЬो рдордирд╕ा рдиाрд▓ा рдоें рдк्рд▓ाрдг्рдЯ рдХा рд╕ाрд░ा рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рд╕рдоोрдХрд░ рдХрд░ैрдд рд╕ाँрдк-рд╕ा рдмिрд▓рдмिрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдмрд╣ा рдХрд░рддा।11
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдкिрдЫреЬे рд╣ोрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рднी рд╣ै, рд╡ो рдЗрд╕рдоें рдЗрддрдиा рдЬрдХреЬ рдЧрдП рд╣ैं рдХि рдЙрд╕рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓-рд╕ा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╣ीं рдкрд░ рдбाрдпрди рдмрддाрдХрд░ рдХिрд╕ी рдХो рдоाрд░ рдбाрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХрд╣ीं рдХिрд╕ी рдХो рдЗрд╕рдоें рдлँрд╕ाрдХрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдкреЭे-рд▓िрдЦे рд╕рдордЭрджाрд░ рд▓ोрдЧ рдЗрд╕े рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рд▓ोрдЧ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдкрд░ рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХिрд╕्рд╕ू рд╣рд░ рдмाрдд рдоें рдоंрдд्рд░ рд╕े рд╣ी рд╕рдм рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╣рд▓ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд╕рдХो рд╕рдордЭाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै- ‘‘рд╕ोрдЪो, рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕ рддंрдд्рд░-рдоंрдд्рд░ рдоें рдЗрддрдиी рд╣ी рддрдХрдд рд╣ोрддी рддो рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЧुрд░ु рдЕрдм рддрдХ рдЬेрд▓ рдоें рдХ्рдпों рд╕реЬ рд░рд╣े рд╣ोрддे।12
рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХेрд╡рд▓ рдЭाреЬ-рдлूрдХ рдоें рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдирд╣ीं рдЬाрддे। рдПрдХ рддो рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рд╕े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЬाрдиे рдоें рдкूрд░ा рджिрди рд▓рдЧ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣ुँрдЪ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рддो рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдмрд╣ाрдиा рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд╕े рднрдЧा рджेрддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рдн्рд░рд╖्рдЯ рддंрдд्рд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ें рддांрдд्рд░िрдХ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╕ुрджीрдк्рдд рдоाрдЭी рд╣реЬाрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХो рдмिрдЬрд▓ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд▓े рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддा рд╣ै рддो рдоाрдЭी рд╣реЬाрдо рдЗрд╕ рддंрдд्рд░ рдХी рдкोрд▓ рдЦोрд▓рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै- рд╣ुрдЖँ рдХौрди рд╕ुрдирддा? рд▓े рдЧрдП рдеे। рдбॉрдЯ рдХे рднрдЧा рджिрдпा рдбाрдЧрдЯрд░। рддрдм рд╕े рдЭреЬाрдИ-рдлुँрдХाрдИ рд╣ोрддा рд╣ै।13
рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдЫोрдЯी-рдмреЬी рдмाрддों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╣ी рдирд╣ीं рдЬрдХреЬे рд╣ुрдП рд╣ै, рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рджिрдЦाрд╡े рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпा рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े। рдЗрди рд╕рдмрд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рд╕рдоीрд░ рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рдпे рд╕ाрд▓े рд╕ाрдЗрди्рд╕ рдФрд░ рддрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ोрдиे рдХा рджрдо्рдн рдкाрд▓े рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдФрд░ рдХрд░рд╡ा рд░рд╣े рд╣ैं рдоुрдг्рдбрди-рдЫेрджрди! рдпू рдиो, рдпे рдЬिрддрдиे рдЧрд▓рдд рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╣ैं рди-рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдкुрд░ोрд╣िрддी, рдХрд░्рдордХाрдг्рдб, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рджрд╣ेрдЬ-рд╕рдм рд╕ाрд▓ों рдоें рд╕рдоाрдпा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдоॉрдбрд░्рди рдмрдо्рдмрдЗрдпा рдХрд▓्рдЪрд░ рдХा рдХॉрдХрдЯेрд▓ рднी।14
рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рджीрдордХ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЦ़рддрд░рдиाрдХ рд╣ोрддा рд╣ै, рджीрдордХ рдмрд╕ рдкुрд░ाрдиी рдпा рдирдоीрд╡ाрд▓े рд▓рдХреЬिрдпों рдХो рд╣ी рдЦोрдЦрд▓ा рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै рдкрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдпा рджेрд╢ рдХो рдЦोрдЦрд▓ा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рджेрд╢ рдХे рд╣рд░ рдЕрдЪ्рдЫे рдХाрд░्рдп рдХो рд░ोрдХ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХैंрд╕рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕंрджрд░-рд╣ी-рдЕंрджрд░ рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдпрд╣ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдХैрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╕े рдиिрдпुрдХ्рддि рд╣ोрддी рдеी। рдкрд╣рд▓े рднी рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдпोрдЧ्рдп рдХैंрдбिрдбेрдЯ рдХो рдЕрдпोрдЧ्рдп рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдХे рдЕрдпोрдЧ्рдп рдХो рдиौрдХрд░ी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЪрд░рдо рдкрд░ рдеा। рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдХैрд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЕрдпोрдЧ्рдп рдард╣рд░ाрдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрди्рдп рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों рдХो рд░рдЦ рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЗрд╕рдХा рд╕рдЯीрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд░्рдердХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдпрд╣ाँ рдкрдг्рдбिрдд рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै- рдмрд╣ुрдд рджेрдЦा рдХाрдиूрди рд╕ाрд╣ेрдм! рдкрдг्рдбिрдд рдХी рдЧрд░्рджрди рд╕्рдк्рд░िंрдЧ-рд╕ी рддрди рдЧрдИ, рд╕рдм рдмाрд░ рдкाрдХ рдЧрдпा рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे। рдХрдг्рдбीрдбेрдЯ рдирд╣ीं рдоिрд▓ाрдХрд╣рдХрд░ рдХिрддрдиी рдмрд╣ाрд▓िрдпाँ рд╣ुрдИं рдмрддाрдПँ...? рдИ рдХрд╣िрдП рдХि рддрдХрджीрд░ рдЦрд░ाрдм рдеी рдХि рдпрд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдП, рд╡рд░рдиा рджिрдЦाрддे рдХैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै।15
рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХे реЫрдоीрди рдкрд░ рдЬो рднी рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдпी рдЬा рд░рд╣ी рдеी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЙрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░, рдиेрддा рдФрд░ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी-рдоाрд▓िрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХो реЫрдоीрди рдХे рдмрджрд▓े рдиौрдХрд░ी рдХा рд▓ाрд▓рдЪ рджेрдХрд░ рдордиा рд▓िрдпा рдЧрдпा рдеा рдкрд░ рдиौрдХрд░ी рдЙрди्рд╣ें рди рджेрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд░ीрдмिрдпों рдХो рджे рджिрдпा рдЧрдпा; рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे рдардЧे рдЬाрдиे рдкрд░ рдорд▓ाрд▓ рдеा рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рдЙрдирдоें рджिрдЧुрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдж्рд╡ेрд╖ рдФрд░ рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рдеा। рдЬрдм рд╕ुрджीрдк्рдд рдЧाँрд╡ рдоें рдиौрдХрд░ी рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдПрдХ рдмुрд░्рдЬुрдЧ рдЕрдкрдиा рдХ्рд╖ोрдн рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдХрд╣рддा рд╣ै- рдК рдЬ рдиौрдХрд░ी рд╣ै, рдК рдаो рд▓े рдЧрдпा рддुрдорд░ा рджрдоाрдж рд▓ोрдЧ। рдЕрдЙрд░ рдЬрдм рдЪेрдХ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рддो рдЗрд╕्рдЯрд░ाрдЗрдХ, рдЬौрдиा рд╕े рдзोрддी рди рдЦुрд▓ рдЬाрдП рд╕рдордзी рджрдоाрдж рдХा, рдлेрди рдоाँрдЧ рдХрд░ो, рдлेрди рдоिрд▓ेрдЧी рдиौрдХрд░ी, рдордЧрд░ рддुрдордХो рдирд╣ीं, рджрдоाрдж рд▓ोрдЧ рдХो, рдЕрдЙрд░ рдоुँрд╣ рдШрд╕ोрд░ो...!16
рдПрдХ рддрд░рдл рддो рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХी рддрд░рд╣ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рднрд▓ाрдИ рдХे рд▓िрдП рд░ाрдд-рджिрди рдПрдХ рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं рддो рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд░ाрдп рдХी рддрд░рд╣ рджिрдЦाрд╡ा рдХрд░рдХे рд╕рдм рдордЬा рд▓ूрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЗрддрдиे рднोрд▓े рдФрд░ рд╕ीрдзे-рд╕ाрдзे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдмрд╣рдХाрд╡े рдоें рдЖрдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХो рднрд▓ा рдмुрд░ा рдХрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд░ाрдп рдЬैрд╕े рджрд▓ाрд▓ рдХो рдЕрдкрдиा рджोрд╕्рдд рд╕рдордЭ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рд░ाрдп рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рдоिрд╕्рдЯрд░ рд░ाрдп, рддुрдо рдмाрд╣рд░ рд╕े рдЬिрддрдиे рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдмрдирддे рд╣ो, рдХाрд╢, рдЕрди्рджрд░ рд╕े рднी рд╣ोрддे!17 рдлिрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рд░ाрдп рд╕े рдЗрддрдиा рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдЙрд╕рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рд╣ी рдХрд╣ рджेрддा рд╣ै।18
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрди рд╕ुрджीрдк्рдд рдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдкाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрд╣рдХाрд╡े рдоें рдЖрдХрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрддे рд╣ैं। рдЙрд╕े рдХो рд░ंрдЧा рд╕िрдпाрд░, рдвोंрдЧी рдЖрджि рддрдХ рдХрд╣ рджेрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╕ुрджीрдк्рдд рдмрд╣ुрдд рджुःрдЦी рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдПрдХाрди्рдд рдкрд╣ाреЬी рдоें рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдк्рд░ाрдг рдд्рдпाрдЧ рджेрддा рд╣ै। рдЬрдм рдпрд╣ рдкूрд░ी рдШрдЯрдиा рд╕рдоीрд░ рдХो рдоाрд▓ूрдо рдкреЬрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣рддा рд╣ै- рд▓рдл्рдлाрдЬ рдФрд░ рдЯुрдЪ्рдЪी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рднाрдПँ, рдоिрдбिрдпाрдХाрд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рд╕ोрдбाрд╡ाрдЯрд░ी рднाрд╖рдгों рд╕े рднрд░ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рднाрдПँ, рдЧैंрдбे рдХी рдЦाрд▓-рд╕ी рдЕрдлрд╕рд░ी рдХрд▓्рдЯ, рд╕ाँрдкों-рд╕े рд╡िрд╖ैрд▓े-рдЪिрдХрдиे-рд▓िрдЬрд▓िрдЬे рдкрд░ рдЪैрдХрди्рдиे рдаेрдХेрджाрд░ों рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯ рдпूрдиिрдпрди рдиेрддा, рдеोреЬे-рдеोреЬे рд╕े рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд▓ाрднों рдХे рд▓िрдП рдмрд╣рдХрддी рд╡ंрдЪिрдд рдЬрдиों рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा। рдЗрдирдХे рдмीрдЪ рдлрдХीрд░-рд╕े рдЕрд▓рдЦ рдЬाрдЧрддे рд░рд╣े рддुрдо рд╕ाрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी।19
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдиाрдпрдХ рдХो рдЕंрдд рдоें рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдШृрдгा, рдЕрд╡рд╕ाрдж, рддрдиाрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЦुрдж рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди-рд▓ीрд▓ा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рдлिрд▓िрдк рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдаेрдХेрджाрд░ों рд╕े рдШृрдгा рд░ोрд╖ рдХे рдХाрд░рдг рдкूрд░े рдЬंрдЧрд▓ рдХो рдЬрд▓ाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдкाрдд्рд░ рд░ोрд╖, рд╡िрд╖рдг्рдг, рдХुрдг्рдаा, рдж्рд╡ेрд╖, рдЕрд╡рд╕ाрдж рд╕े рднрд░े рдкреЬे рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиिрдкुрдгрддा рд╕े рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдбाрдпрд░ी, рдкрдд्рд░, рдЙрдж्рдзрд░рдг, рд╕्рд╡рдк्рди, рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХुрдЫ рд╣ी рдкाрдд्рд░ों рдХो рд╣ाрдИрд▓ाрдЗрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рд╣ी рдкूрд░ी рдХрдеा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рдЕрди्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХाрд▓ीрдЪрд░рдг, рдХिрд╕्рд╕ू, рдоाрдЭी рд╣реЬाрдо, рдордиीрд╖, рд╣ंрд╕рджा, рд╕िрди्рд╣ा, рд╢िрд▓ा рдЖрджि рдХो рдмोрд▓рдиे рдХा рдкूрд░ा рдоौрдХा рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рд╣ै। рд╕рдоीрд░ рдФрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдмрд╣ुрдд рдмोрд▓ा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рди рддो рдкाрдд्рд░ों рдХो рдмोрд▓рдиे рджिрдпा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो।20 рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рднी рд╕ीрдоिрдд рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╣ी рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕंрдд рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा рдХि рд╕ंрдЬीрд╡ рдЬी рдЗрд╕ рдЖँрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдХрд░ рд╕рдмрдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХिрдпा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн:
1- (рд╕ं.) рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2017, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рдкृ. 157
2- рдХрджрдо рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдордХिрд╕рди, рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╢ोрдзрдЧंрдЧा рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд 15-06-2019
3- рд╕ंрдЬीрд╡, рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдм, рд╡ाрдЧ्рджेрд╡ी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдмीрдХाрдиेрд░, 2013, рдкृ. 120-121
4- рд╡рд╣ी, рдкृ. 53
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 53
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 14
7- рд╡рд╣ी, рдкृ. 93
8- рд╡рд╣ी, рдкृ. 32
9- рд╡рд╣ी, рдкृ. 32
10- рд╡рд╣ी, рдкृ. 98
11- рд╡рд╣ी, рдкृ. 24
12- рд╡рд╣ी, рдкृ. 33
13- рд╡рд╣ी, рдкृ. 66
14- рд╡рд╣ी, рдкृ. 41-42
15- рд╡рд╣ी, рдкृ. 23
16- рд╡рд╣ी, рдкृ. 66
17- рд╡рд╣ी, рдкृ. 101
18- рд╡рд╣ी, рдкृ. 101
19- рд╡рд╣ी, рдкृ. 121
20- (рд╕ं.) рдЧिрд░ीрд╢ рдХाрд╢िрдж, рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡, рд╢िрд▓्рдкाрдпрди, рд╢ाрд╣рджрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी, 2008, рдкृ. 303