Showing posts with label рд░рдоेрд╢ рдХुрдоाрд░. Show all posts
Showing posts with label рд░рдоेрд╢ рдХुрдоाрд░. Show all posts

рдЕрди्‍рддрд░्рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг

 рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдХुрдоाрд░

рд╕рд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп, рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░िрд╖рдж, рджिрд▓्рд▓ी
рдоाрддृрднाрд╖ा рдЙрдкाрд░्рдЬрди рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рдЖрдд्‍рдорд╕ाрдд рдХрд░ рд▓ी рдЬाрддी рд╣ै рдкрд░ рдЕрди्‍рдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕े рд╕ीрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рднाрд╖ा-рднाрд╖ी рдЬрдирддा рдХी рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ-рдиैрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рддрдеा рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्‍рдпों рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрди्‍рддрд░्рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп  рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХो рд╕ीрдЦें рддрднी рд╡े рдмेрд╣рддрд░ рдвंрдЧ рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ै।
 
рдЪाрд░ों рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЕрдз्‍рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХा рдмोрдз рдЕрддिрд░िрдХ्‍рдд рдХौрд╢рд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्‍рдд рд╢рдм्‍рджों, рд╡ाрдХ्‍рдпांрд╢ों рддрдеा рд╡ाрдХ्‍рдпों рдХा рдЕрд░्рде рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╕े рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдХ्‍рддा рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рд╕ीрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдирд╡ीрди рднाрд╖ा рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рдЕрдз्‍рдпेрддा рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рд╕ीрдЦрдиा рдкрдв़рддा рд╣ै ।
 
рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा:
1.      рд╡्‍рдпрдХ्рддि рдХी рдиिрдЬी рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
2.      рд╡्‍рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХुрд╢рд▓рддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
3.      рдЕрдз्‍рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХी рд╕рдордЭ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
4.      рднाрд╖ा рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
5.      рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╡्‍рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рд╡िрдХाрд╕
6.      рд╡िрднिрди्‍рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рднाрд╖ाрдИ рд╡्‍рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпो рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्‍рдпाрд╡рд╢्‍рдпрдХ
7.      рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдПрд╡ं рдХрд╣ाрд╡рддों рдХे рдЙрдЪिрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
8.      рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдХे рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рднी рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै।
 
рдЙрдкрд░ोрдХ्‍рдд рдмिंрджुрдУं рдХो рдз्‍рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрди्‍рддрд░्рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдиिрдо्‍рди рдЙрдкाрдп рд╕ुрдЭाрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं: -
 
1.      рдлिрд▓्‍рдоों (рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░) рдХे рдоाрдз्‍рдпрдо рд╕े:
рд╡िрджेрд╢ी  рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдХुрдЫ рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рднाрд░рддीрдп рдлिрд▓्рдоें рджिрдЦाрдИ рдЬाрдПँ рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ो। рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоूрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्‍рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдПрд╡ं рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рджृрд╢्‍рдпों рдХो рд░ोрдХрдХрд░ рдЙрд╕े (Explain)  рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рд╡े рд╡िрднिрди्‍рди् рдкрд░िрджृрд╢्‍рдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्‍рди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рднी рд╕рдордЭ рд╕рдХें рдЬैрд╕े рдмрдб़ों рдХा рдЕрднिрд╡ाрджрди, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдордпрд╕ूрдЪрдХ рд╢рдм्‍рдж рдЖрджि। рдлिрд▓्‍рдо рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдЕрдирди्‍рддрд░ рдЙрди्‍рд╣ें рдХुрдЫ рд╕рдордп рдЖрдкрд╕ рдоें рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджें рдЗрд╕рдХे рдЕрдзिрдХ рдпрджि рд╡े рд╡िрднिрди्‍рди्‍ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рддो рднी рдЙрди्‍рд╣ें рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рдоौрдХा  рдЙрдкрд▓рдм्‍рдз рдХрд░ाрдПँ। рдЗрд╕рдХे рдЕрдирди्‍рддрд░ рдлिрд▓्‍рдо рдХो (рд╕рд╡ाрдХ्) рдк्рд░рд╕्‍рддुрдд рдХрд░ें। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рд╢्рд░рд╡рдг рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्‍рди рдкрд╣рд▓ूрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे।
 
2.      рдл्рд▓ैрд╢ рдХाрд░्рдб рдХे рдоाрдз्‍рдпрдо рд╕े:
рдЗрд╕рдХे рдЕрди्‍рддрд░्рдЧрдд 100-200 рдЪिрдд्рд░ों рдХी рдПрдХ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдмрдиाрдПँ рдЬो рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрднिрди्‍рди рдкрд░िрджृрд╢्‍рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдЬैрд╕े рд╢ाрджी-рд╡िрд╡ाрд╣, рд╣ाрдЯ-рдмाрдЬ़ाрд░, рдЦेрд▓ рдХा рдоैрджाрди, рдоेрд▓ा, рдоंрджिрд░, рджुрдХाрди рдЖрджि рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рддрд╕्‍рд╡ीрд░ें рд╣ों। рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рддрд╕्‍рд╡ीрд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्‍рддुрдд рдХрд░ें рдПрд╡ं рдЕंрд░्рддрд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рд╣рд░ рддрд╕्‍рд╡ीрд░ рдкрд░ рд╡िрд╕्‍рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдордЭ рдХो рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзिрдд рд╣ोрдЧी।
 
3.      рд╡िрднिрди्‍рди рдЙрдд्‍рд╕рд╡ों рдоें рдЖрдоंрдд्рд░рдг:
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХो рдирдЬрджीрдХ рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЙрди्‍рд╣ें (рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो) рдЗрд╕рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЬैрд╕े рд╡िрд╡ाрд╣, рдЬрди्‍рдоोрдд्‍рд╕рд╡, рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕, рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕ рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्‍рди рдд्‍рдпौрд╣ाрд░ों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЙрди्‍рд╣ें рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्‍рдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрдП рддो рдиिрд╢्‍рдЪрдп рд╣ी рдЫाрдд्рд░ рдЗрд╕рд╕े рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рд╣ोрдЧें рдФрд░ рд╡िрднिрди्‍рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╢рдм्‍рджों рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдЪрдпрди рдХрд░ рдкाрдПँрдЧे।
 
4.      рдЕрднिрдирдп рдоंрдЪрди:
рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиाрдЯрдХों рдХा рдоंрдЪрди рднी рдРрд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдЧा рдХ्‍рдпोंрдХि рдЕрднिрдирдп рдХे рджौрд░ाрди рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдкрд░्рдпाрдк्‍рдд рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд░рд╣рддी рд╣ै рдЕрдд: рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдпрд╣ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рд╕्‍рдоृрдд рд░рд╣ेрдЧा।
 
5.      рдкूрд░्рдгрдд: рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि‍ (Total physical responses method):
рдЗрд╕ рд╡िрдзि‍ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рдд‍ि рдХुрдЫ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди  рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд╢ांрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рд╕рдордп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рддा рд╣ै рднाрд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рдХि рд╡рд╣ рд╕ोрдЪे । рддрджрди्рддрд░ рднाрд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдж्рд╡ाрд░ा рдкूрдЫे рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡рд╣ рдЙрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рдд‍ि рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рд╕िрдЦे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХे рдЬрд╡ाрдм рджेрддा рд╣ै । рдпрджि рднाрд╖ा рдоें рдХुрдЫ рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкрдб़рддी рд╣ै рддो рдиिрд╢्‍рдЪрдп рд╣ी рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрддा рд╣ै । рднाрд╖ा рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдпрд╣ рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеि‍рдд рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै ।
 
6.      рднाрд░рдд рдоें рд╡िрднिрди्‍рди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्‍рдз рдХрд░ाрдХрд░:
рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्‍рдпों рдХे рд░рд╣рди -рд╕рд╣рди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░ुрдЪि, рдЖрджि рдХो рдЧौрд░ рд╕े рдиिрд░ी‍рдХ्рд╖рдд рдХрд░ें рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХो рд░िрдХाрд░्рдб рдХрд░рддे рдЪрд▓ें। рдпрджि рдЙрди्‍рд╣ें рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫрдиा рд╣ो рддो рд╡े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्‍рдпों рдХे рд╕ाрде рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рдХрд░рдиा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рдХी рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рдкाрдПंрдЧे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдЧों рдкрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯ рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдЧा।
 
7.      рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ (Language helper):
рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рдЕрдкрдиे рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХे рд╕ाрде рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्‍рди рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХी рдорджрдж рд╕े рдЪीрдЬों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ рдиोрдЯ рдкैрдб рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕ рд╡िрднिрди्‍рди рдкрд░िрджृрд╢्‍рдпों рдоें рдЗрд╕्‍рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рд░рд╣े рднाрд╖ा рдХो рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ (language helper) рдХी рдорджрдж рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
 
8.      рджृрд╢्‍рдп рд╕ंрдХेрддрди рд╡िрдзि‍ (Point listening technique):
рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк: рдЫाрдд्рд░ рд╕рдоूрд╣ рдоें рддैрдпाрд░ी рдХрд░рдХे рдХिрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдк्рд░рд╕्‍рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рд╡े рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиिрдпрдоों рд╕े рд╕्‍рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдпрджि рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рдмीрдоाрд░ рд╣ै рд╡рд╣ рдбाрдХ्‍рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиी рдмाрддों рдХो рд░рдЦрддा рд╣ै рдПрдХ рдХृрдд्рд░िрдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рдмीрдоाрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рдоाँрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрдЧी।

            рдЕрди्‍рддрдд: рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рднी рд╕ांрд╕्‍рдХृрддि рднिрди्‍рдирддा рдХे рд╕ाрде рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХрддा рдХा рднी рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ै। рдиिрд╢्‍рдЪрдп рд╣ी рдпрд╣ рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рджो рднाрд╖ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд╡िрдкрд░ीрдд рдмिंрджुрдУं рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рд╕ाрдо्‍рдпрдоूрд▓рдХ рдмिंрджु рднी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЦाрд╕рдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬों рдоें рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рднाрд╖िрдХ рднिрди्‍рдирддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмुрдиिрдпाрджी рдПрдХрддा рдХे рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕ूрдд्рд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्‍рдп рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рджेрдЦрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рддрднी рд╣рдо рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдЕंрдЧीрдХृрдд рдХрд░ рдЬाрдПँрдЧे।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्‍рде рд╕ूрдЪी:

  • рдирд░ोрдиा, рдЕंрдЬрд▓ी (2008) рдкрдв़рдиा рд╕ीрдЦрдиे рдоें рдХिрддाрдмों рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡, рдПрдХрд▓рд╡्‍рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдмॉрдХ्‍рд╕ рдХैрд░ोрдЧैрдЯрд░्рд╕ рдПंрдб рдк्рд░िंрдЯрд░्рд╕, рднोрдкाрд▓
  • Asher, James.J (2000) Learning Another Language Through Sctions, Oaks productions, U.K

рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

 рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдХुрдоाрд░

рд╕рд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп, рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░िрд╖рдж, рджिрд▓्рд▓ी
рдк्рд░рд╕्‍рддाрд╡рдиा: рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдирд╡ рдоें рд╕рдж् рдПрд╡ं рдЕрд╕рдж् рдХा рд╡िрд╡ेрдХ рдЙрдд्‍рдкрди्‍рди рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рд╣рдордоें рд╕рд╣िрд╖्‍рдгुрддा рддрдеा рдЬрдЧрдд рдХो рдХुрдЫ рджेрдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्‍рдп рдЙрдд्‍рдкрди्‍рди рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣рдоें рдЗрд╕ рдпोрдЧ्‍рдп рдмрдиाрддी рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╡ैрдпрдХ्‍рддिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्‍рд╡ों рдХा рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдиिрд╖्‍рдкाрджрди рдХрд░ें। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдПрдкिрдХ्‍рдЯेрдЯ्рд╕ рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि – “рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्‍рдЪ рд╕ेрд╡ा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдКँрдЪे-рдКँрдЪे рднрд╡рдиों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЙрдЪ्‍рдЪीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдп। рджाрд╕рддा рдХे рдмंрдзрдиों рдоें рдЬрдХрдб़े рдиाрдЧрд░िрдХ рдКँрдЪी-рдКँрдЪी рдЕрдЯ्рдЯाрд▓िрдХाрдУं рдоें рд╡ाрд╕ рдХрд░ें рдЙрд╕рд╕े рдЕрдЪ्‍рдЫा рд╣ै рдХि рдЙрдЪ्‍рдЪ рдЖрджрд░्рд╢ों рд╕े рдЕрдиुрдк्рд░ाрдгिрдд рдиिрд░्рдзрди рдиाрдЧрд░िрдХ рдШाрд╕-рдлूрд╕ рдХी рдЭोрдкрдб़ीрдпों рдоें рд░рд╣ рд▓ें।”

рдмрдЪ्‍рдЪों рдХे рд▓िрдП  рд╣िрддрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्‍рдпрд╡рд╕्‍рдеा рд╡рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдзैрд░्рдпрдкूрд░्рд╡рдХ рдмрдЪ्‍рдЪों рдХी рд╕рдорд╕्‍рдпाрдУं рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдзैрд░्рдп рдФрд░ рдХोрдорд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдЙрдирдХा рдЙрдд्рддрд░ рджे। рдмрдЪ्‍рдЪों рдХे рд╕्‍рддрд░ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдк्рд░рд╢्‍рди рдкूрдЫे рдФрд░ рдкुрди: рдЙрдирдХा рд╕рдоाрдзाрди рдк्рд░рд╕्‍рддुрдд рдХрд░ें। рддрднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्‍рдд рдоाрдз्‍рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ेрдЧी рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्‍рдпाрдк्‍рдд рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпाँ рд╕рдоाрдк्‍рдд рд╣ोंрдЧी।

рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдиिрдд्‍рдп рдирдпे рдирд╡ाрдЪाрд░ों рдиे рдЪुрдиौрддिрдпाँ рджी рд╣ैं। рдЕрдд: рдЗрди рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╕्‍рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рдРрд╕ी рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░рдиी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдмाрд▓рдХ рд╕्‍рд╡рдпं рд╣ी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдУрд░ рдЦिंрдЪा рдЪрд▓ा рдЖрдпे:
рдЧुрд░ू рдирд╣ीं рддुрдо рдоिрдд्рд░ рдмрдиो рдЕрдм,
рдирди्‍рд╣ें-рдоुрди्‍рдиों рдХो рдоुрдХ्‍рдд рдХрд░ो рдЕрдм।
рдк्рд░ेрд░рдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрдиाрдУ,
рднрдп рддрдиाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्‍рдд рджिрд▓ाрдУ ।।

рдЧिрдЬुрднाрдИ рдмрдзेрдХा
(15 рдирд╡рдо्рдмрд░ 1885 – 23 рдЬूрди 1939)
рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдкृрд╖्‍рдарднूрдоि
рднाрд░рдд рдХे рдЕंрдЧ्рд░рдгी рдмाрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्‍рдд्рд░ी рдЧिрдЬुрднाрдИ рдмрдзेрдХा рдХा рдЬрди्‍рдо 15 рдирд╡ंрдмрд░ 1885 рдХो рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдЪिрдд्рддрд▓ рд╕ौрд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХे рдкिрддा рднрдЧрд╡ाрди рджाрд╕ рдЬी рдмрдзेрдХा рдФрд░ рдоाрддा рдХрд╢ीрдмा рдХाрдлी рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХे рдеे। рдЧिрдЬु рднाрдИ рдкрд░ рднी рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд╕्‍рдкрд╖्‍рдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा। рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рдЙрди्‍рд╣ें рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрддрд▓рдеीрдкूрд░ рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢ाрд▓ा рдоें рднेрдЬा рдЧрдпा। рдпрд╣ाँ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмाрд▓ рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рдеा। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЧिрдЬूрднाрдИ рдкрд░ рдкрдб़ा рдЙрди्‍рд╣ोंрдиे рдмрдб़े рд╣ोрдиे рдкрд░ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рджृрд╢्‍рдпों рдХो рдЕрдкрдиे рд╢рдм्‍рджों рдоें рдмाँрдзा। рдмрдЪ्‍рдЪों рдХी рд╡ाрдд्‍рд╕рд▓рддा рдЙрди्‍рд╣ें рдЗрддрдиी рдк्рд░िрдпा рдеी рдХि рдЕрдкрдиे рд╡рдХाрд▓рдд рдЬैрд╕े рд╡्‍рдпрд╡рд╕ाрдп рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рдмाрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ो рдЧрдпे। рдЙрди्‍рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╢िрд╖्‍рдпों рд╕े рдХрд╣ा – “рдоेрд░े рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдоेрд░ा рдЖрджेрд╢ рд╣ै рдХि рдШोрдб़ों рдХे рдЕрд╕्‍рддрдмрд▓ рдЬैрд╕ी рдзूрд▓ рднрд░ी рдЗрди рд╢ाрд▓ाрдУं рдХो рдЬрдоींрджोрдЬ़ рдХрд░ рджो। рдоाрд░рдкीрдЯ рдФрд░ рднрдп рджिрдЦाрдиे рд╡ाрд▓े рдЗрди рдмाрд▓ рдХрдд्рддрд▓рдЦाрдиों рдХी рдиीрд╡ों рдХो рдмाрд░ूрдж рднрд░рдХрд░ рдЙрдб़ा рджो। рдЗрди्‍рд╣ें рдиेрд╕्‍рддाрдиाрдмूрдж рдХрд░ рджो।”
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧिрдЬुрднाрдИ рдмाрд▓рдХों рдХी рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдк्рд░рдмрд▓ рд╕рдорд░्рдердХ рдеे। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдмाрд▓рдХों рдХो рдкूрд░ी рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░рддा рджेрдХрд░ рд╣ी рдЙрди्‍рд╣ें рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдмाрд▓рдХ рдХा рдЕрдкрдиा рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░ рд╡्‍рдпрдХ्‍рддिрдд्‍рд╡ рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्‍рдЫाрдУं, рд╡ृрдд्рддिрдпों рдПрд╡ं рд╕рд╣ी-рдЧрд▓рдд рдХे рдиिрд░्рдгрдпों рдХो рдмрдЪ्‍рдЪों рдкрд░ рд▓ाрджрдиे рд╕े рднрдпंрдХрд░ рдкрд░िрдгाрдо рд╕ाрдордиे рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЧिрдЬु рднाрдИ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдПрд╡ं рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдЪाрд░
рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рдмाрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрдЪाрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд╕्‍рддрдХों рджिрд╡ाрд╕्‍рд╡рдк्‍рди‍ (1999) рдоाрди्‍рддेрд╕рд░ी рдкрдж्рдзрддि (1999), рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖ा (2001), рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддिрдпाँ (2001), рдоाрддा-рдкिрддा рд╕े (2004), рдРрд╕े рд╣ों рд╢िрдХ्рд╖рдХ (2001), рдмाрд▓-рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЬैрд╕ा рдоैंрдиे рд╕рдордЭा’ (2005) рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╡्‍рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ  рд╢िрдХ्рд╖ा (2001), рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी (2000) рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕्‍рдеाрдкिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्‍рдд рдЪрд▓рддे-рдлिрд░рддे рд╢िрдХ्рд╖ा (2006), рдоाँ-рдмाрдк рдмрдирдиा рдХрдаिрди рд╣ै (2004) рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдоाрдеाрдкрдЪ्‍рдЪी (2003) рд╢िрдХ्рд╖рдХों рд╕े (2003) рдЖрджि рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рднी рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдкрдб़рддा рд╣ै।

рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдоांрдЯेрд╕рд░ी рдкрдж्рдзрддि рдХा рдкрдб़ा। рдоांрдЯेрд╕рд░ी рдкрдж्рдзрддि рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХ рджрд░्рд╢рди рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдирдпी рджृрд╖्рдЯि рддрдеा рдПрдХ рдирдпा рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоें рдПрдХ рдирдпी рдкрдж्рдзрддि рддрдеा рдирдпे рдЖрджрд░्рд╢ो рдХा рд╢ुрднाрд░рдо्‍рдн рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्‍рдаा рдоें рдЕрднिрд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рднूрдоिрдХा рдирдпे рд╕िрд░े рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдирдпी рджृрд╖्рдЯिрдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡्‍рдпрдХ्‍рддि- рд╡्‍рдпрдХ्‍рддि‍, рд╕рдоाрдЬ-рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░-рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдзों рдХी рдирдпी рдХрдб़िрдпाँ рдЬोрдб़рддा рд╣ै рддрдеा рдордиुрд╖्‍рдп рдХी рд╢рдХ्‍рддि рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЪाрд░िрдд्рд░्рдп рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХा рдирдпा рдоूрд▓्‍рдпांрдХрди рдХрд░рддा рд╣ै (рджрд╡े 2005)। рджिрд╡ाрд╕्‍рд╡рдк्‍рдирдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕рдЪ्‍рдЪे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдиिрдЪोрдб़ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्‍рдпрдо рд╕े рдЙрдирдХी рдХрд▓्‍рдкрдиा рдХो рдоूрд░्рддрд░ूрдк рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдирд╡ीрдиीрдХрд░рдг рдХी рдкрд░िрдХрд▓्‍рдкрдиा рдХो рд╕ाрд░्рдердХ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЖрдЬ рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рд░्рд╡рдоाрди्‍рдп рд╣ै рдХि рдЬो рдмाрд▓рдХ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्‍рд╡рд░ूрде рд╣ै рд╡рд╣ рд╣рд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд् рдЙрд╕े рдкूрд░्рдг рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬो рдХि рдХुрд╢рд▓ рдФрд░ рдЪрддुрд░ рджोрдиों рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдЙрд╕рдоें рд╕ंрдХрд▓्‍рдк рдХी рджृрдв़рддा рд╣ोрдЧी, рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рд╕्рдеि‍рд░рддा рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡्‍рдпрдХ्‍рддिрдд्‍рд╡ рднी рд╡िрд╢ाрд▓ рд╣ोрдЧा। рдЙрд╕рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрдиाрд░्рдЬрди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд‍ि рдХा рдмाрд╣ुрд▓्‍рдп рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдпрджि рдпे рджोрдиों рдк्рд░рд╡ृрддिрдпाँ‍‍‍‍ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЪрд▓ी рддो рд╡рд╣ рдиिрд╢्‍рдЪрдп рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рдлрд▓ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдЧा। рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХрддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдмाрд▓рдХ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рд╣ी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдХिрдпा рдЬाрдпे। рддрдм рдЙрд╕े рдЪाрд╣े рдЬिрд╕ рднी рддрд░рд╣ рдХा рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЙрд╕ी рджिрд╢ा рдоें рд╢ीрд░्рд╖ рд╕्‍рдеाрди рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрдпेрдЧा। рдмाрд▓рдХ рдХे рд▓िрдП рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХрддा рдирд╣ी рд╣ोрддा рдХि рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░े рд╕ाрдзрди рдЖрдк рдЬुрдЯा рджें рдпा рдЙрд╕рдХा рд╣рд░ рдХाрдо, рд╣рд░ рдЧुрдд्‍рдеी рдЖрдк рд╕ुрд▓рдЭा рджें। рд╡рд╣ рдпрд╣ рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рдЙрд╕े рддो рд╕्‍рд╡рдпं рдХोрдИ рднी рдХाрдо рдХрд░рдХे рджेрдЦрдиे рдХी рдЙрдд्‍рдХрдг्‍рдЯा рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЗрд╕рдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╣рд╕्‍рддрдХ्рд╖ेрдк рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рд╡рд╣ рддो рдХेрд╡рд▓ рдРрд╕ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХी рдХрд▓्‍рдкрдиा рдоुрдХ्‍рдд рд╣ोрдХрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд╕рдХे, рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрдХрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ो рд╕рдХे рдФрд░ рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдиिрд░्рднрдп рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рд░ рдХाрдо рдХो рд╕्‍рд╡рдпं рдХрд░рдХे рджेрдЦ рд╕рдХे।

рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдРрд╕ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдЬो рдмाрд▓рдХ рдХो рд╕्‍рд╡ाрд╡рд▓ंрдмी, рдиिрд░्рднрдп, рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рдпा рд╣ुрдирд░рдоंрдж рдФрд░ рдЕрднिрд╡्‍рдпрдХ्‍рддिрд╢ीрд▓ рдмрдиाрдпे। рдЙрдирдХी рджृрдв़ рдоाрди्‍рдпрддा рдеी рдХि рдмाрд▓-рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХी рдХोрд╢िрд╢ рддрдеा рдк्рд░рдмंрдз рдоें рдмाрд▓рдХों рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдмंрдз рднी рд╕्‍рд╡рдд: рд╣ोрддा рдЬाрдпेрдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдмाрд▓рдХ рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рдШूрдорддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╕्‍рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╕рд╣ी рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्‍рдп рд╣ै। рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЖрдзाрд░ рд╡्‍рдпाрдЦ्‍рдпाрди рдирд╣ीं рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдеा। рд╡рд╣ рдмाрд▓рдХों рдХो рдЦेрд▓ рдкрдж्рдзрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдв़ाрддे рд╣ुрдП, рдЧाрдиा рдЧाрддे рд╣ुрдП рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा, рд╡ाрдж्рдп рдпंрдд्рд░ рдмрдЬाрдХрд░ рдиृрдд्‍рдп рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП, рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрд╡ाрдХрд░, рдиाрдЯрдХ рдХрд░рдХे, рдмाрдЧрд╡ाрдиी рдж्рд╡ाрд░ा, рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░ рдн्рд░рдордг рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдЬ्рдЮाрди рд╕्‍рдеाрдпी рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдмाрд▓рдХ рдХा рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдХ рд╡ рднाрд╡ाрдд्‍рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рднी рдиिрд░ंрддрд░ рдРрд╕े рд╢ोрдз рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рдЕंрд░्рддрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдк्рд░рд╕्‍рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдиिрдо्‍рдирд▓िрдЦिрдд рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдпें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं –
·      рдмाрд▓рдХों рдХे рд╡ैрдпрдХ्‍рддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
·      рдмाрд▓рдХों рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्‍рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рд╡िрдХाрд╕  рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
·      рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि рд╕्‍рд╡ाрднाрд╡िрдХрддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рди рдХि рдХृрдд्рд░िрдорддा рдкрд░।
·      рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХे рд▓िрдП рд╕्‍рд╡рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд╕्‍рд╡рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХ рд╣ै  рди рдХि рднрдп рдФрд░ рджंрдб рдХा।
·      рд▓िрдЦрдиे-рдкрдв़рдиे рдХी рдЕрдиोрдЦी рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рддрдеा рд╕्‍рд╡рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
·      рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рддрдеा рд╡्‍рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
·      рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдд‍рдеा рдкрде рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्‍рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
(рдж рд╣िंрджू 2005)

рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпाँ‍‍‍
рд╕्‍рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्‍рддि рдХे рд╕рдордп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдлिрд░ рднी рд╕рдлрд▓рддा рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкा рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рд╣ै рд╡рд░्рддрдоाрди рдХрдХ्рд╖ाрдпी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा। рдЖрдЬ рдХा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕рдордп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╣े рдЧрдпे рдХрдердиों рдХो рд╕ुрдирдиे рдоें рд╡्‍рдпрддीрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдмौрдж्рдзिрдХ рдЬ्рдЮाрди рддो рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡्‍рдпрдХ्‍рдд рдХрд░рдиे рдПрд╡ं рд╡्‍рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдоें рд╡рд╣ рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдордиाрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрдиों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЫाрдд्рд░ рдПрдХ рд╣ी рдХ्рд░िрдпा рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рддрдХ рдХрд░рддे рд░рд╣рдиे рд╕े рдЙрджाрд╕ीрди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рдз्‍рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा рдФрд░ рдЬो рдмाрд▓рдХ рдХा рдЕрдзिрдЧрдо рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рд╕्‍рдеाрдпी рди рд╣ोрдХрд░ рдХ्рд╖рдгिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЕрдд: рдЖрдЬ рдЖрд╡рд╢्‍рдпрдХрддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЙрди рдирдпी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХी рдУрд░ рдЙрди्‍рдоुрдЦ рдХिрдпा рдЬाрдП рд╡ рдЙрдирдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЙрдд्‍рдкрди्‍рди рдХी рдЬाрдп рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдкूрд░्рдг рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рд░ुрдЪिрдкूрд░्рд╡рдХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░ рд╕рдХे рдПрд╡ं рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡्‍рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХे।

рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдмाрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्‍рдд्рд░ी рдЧिрдЬुрднाрдИ рдиे рдРрд╕ी рдЕрдиेрдХ рд░ोрдЪрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕрдкрдиा рдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рджोрд╖ों рдХो рджूрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпाँ – рдк्рд░рд╢्‍рдиोрдд्рддрд░ рдкрдж्рдзрддि, рдЬोрдб़ीрджाрд░ рдкрдж्рдзрддि, рдиाрдЯ्рдп рдк्рд░рдпोрдЧ рдкрдж्рдзрддि, рд╕्‍рд╡рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि, рд╢्рд░рд╡рдг рдкрдж्рдзрддि, рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░ рдкрдж्рдзрддि, рдк्рд░рдд्‍рдпрдХ्рд╖ рдкрдж्рдзрддि, рдХрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि, рдЙрди्‍рдоेрд╖ рдкрдж्рдзрддि, рдЦेрд▓ рдкрдж्рдзрддि, рд╕िрдж्рдзांрддрдоूрд▓рдХ рдФрд░ рджृрд╖्‍рдЯांрддрдоूрд▓рдХ рдкрдж्рдзрддिрдпाँ рдЗрдд्‍рдпाрджि।

рд╡िрд╖рдп рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ाрд╕्‍рддрд░ рдХो рдз्‍рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЪрдпрди рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╢्‍рдиोрдд्рддрд░ рдкрдж्рдзрддि рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХी рд╢ुрд░ू рдХी рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢ाрд▓ाрдУं рдоें рдЕрдиुрднрд╡, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЦुрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рднाрд╖ा, рдЧрдгिрдд, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рднू‍рдЧोрд▓ рдХो рдкрдв़ाрдиे рдоें рдиाрдЯ्рдп рдк्рд░рдпोрдЧ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЕрдЪ्‍рдЫा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ुंрджрд░ рд╕ाрдзрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдорджрдж рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рджृрд╖्рдЯि рджेрдиे рдХा рдХाрдо, рд╡िрд╖рдп рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рдЬрдЧाрдиे рдФрд░ рддрде्‍рдпों рдХो рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдпाрдж рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕्‍рд╡рдпं рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि рдоें рдмाрд▓рдХ рд╕्‍рд╡рдпं рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣े। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдмाрд▓рдХ рдХो рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рд╕िрдЦाрддा рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдРрд╕े рдк्рд░рдмोрдзрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╕्‍рд╡рдпं рд╣ी рдЗрд╕ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्‍рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдкрд╕ंрдж рдХे рдХाрдо рдХो рдЪुрдирдХрд░ рд╕्‍рд╡рдпं рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рдХे рдЖрдиी рд╢рдХ्‍рддिрдпों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢्рд░рд╡рдг рдкрдж्рдзрддि рдХे рдоाрдз्‍рдпрдо рд╕े рд╣ी рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдмрдЪ्‍рдЪों рдХो рдоाрддृрднाрд╖ा рд╕िрдЦाрдпी рдЬाрддी рд╣ै। рдмाрд▓рдХों рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢्рд░рд╡рдг рдХрд░рдиे рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмाрддें рдмिрдиा рд░рдЯे рд╣ी рдЬрдмाрдиी рдпाрдж рдХрд░ाрдпी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп-рд╕ृрдЬрди рдХी рд╢рдХ्‍рддि рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдмрдЪ्‍рдЪों рдХो рдЬो рдХुрдЫ рд╕ीрдЦрдиा рд╣ो рдпрджि рдЙрд╕े рдк्рд░рдд्‍рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиुрднрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕िрдЦाрдпा рдЬाрдП рддो рд╡े рдЬрд▓्‍рджी рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं। рдЧिрдЬुрднाрдИ рдиे рдЕрдкрдиे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧों рдоें рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्‍рдпрдо рд╕े рд╡िрднिрди्‍рди рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ुрд░ुрдЪिрдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рджी। рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рдиे рдХी рдмाрд▓рдХ рдХी рдЕрдкрдиी рдХुрдЫ рд╕्‍рд╡рднाрд╡िрдХ рдЖрджрддें рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬैрд╕े-рдЬ्рдЮाрдд рдоें рд╕े рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдоें рдЬाрдиा, рд╕्‍рдеूрд▓ рд╕े рд╕ूрдХ्рд╖्‍рдо рдоें рдЬाрдиा, рдЕрдкрдиी рдЙрдо्рд░ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдЗंрдж्рд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рдиा। рдпрджि рдмाрд▓рдХ рдХी рдЗрди рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рдз्‍рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рд╡рд╣ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ोрдЧा। рдЙрди्‍рдоेрд╖ рдкрдж्рдзрддि рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕्‍рдеूрд▓ рдмाрддें рд╕िрдЦाрдпी рдЬाрддी рд╣ैं рдмाрдж рдоें рдЙрдирдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХी рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдмाрддें рдФрд░ рдЕрди्‍рдд рдоें рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╕ूрдХ्рд╖्‍рдо рдмाрддें। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмाрд▓рдХ рд╕рд░рд▓рддा рдкूрд░्рд╡рдХ рддрде्‍рдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧрдгिрдд, рд╡्‍рдпाрдХрд░рдг рдЖрджि рд╡िрд╖рдпों рдоें рднी рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ै। рдЧिрдЬुрднाрдИ рдЦेрд▓ рд╡िрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдв़ाрдиे рдХे рдк्рд░рдмрд▓ рд╕рдорд░्рдердХ рдеे। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмाрд▓рдХों рдХे рд╕ाрде рдШुрд▓-рдоिрд▓рдХрд░ рд╡िрднिрди्‍рди рдЦेрд▓ों рдХे рдоाрдз्‍рдпрдо рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░ें рддो рд╡рд╣ рдмрдЪ्‍рдЪों рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░िрдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрди рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмाрд▓рдХ рдЬрдм рдЕрдкрдиी рд░ुрдЪि, рдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рдпोрдЧ्‍рдпрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░ेрдЧा рддो рд╡рд╣ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдпोрдЧ्‍рдп, рдмुрдж्рдзिрдоाрди, рдХрд░्рдд्рддрд╡्‍рдпрдиिрд╖्‍рда рд╡ рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдиेрдЧा। рдЖрдЬ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्‍рдпрд╡рд╕्‍рдеा рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЕрдд: рдмाрд▓ рдХрдХ्рд╖ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рддрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рджृрд╖्‍рдЯांрдд рдоूрд▓рдХ рдкрдж्рдзрддि рд╕े рдкрдв़ाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕рдорд╕्‍рдпाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ –

рд╕рд╣ी рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рдЬीрд╡рди рдХी рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्‍рдпाрдПँ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं рдЬो рдиिрдо्‍рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं –
·      рдмाрд▓рдХों рдХे рдКрдкрд░ рдЕрдд्‍рдпрдзिрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдмोрдЭ рдХा рд╣ोрдиा।
·      рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдмрдЪ्‍рдЪों рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ाрдУं рдХा рдЕрднाрд╡।
·      рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдЕрдордиो‍рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ोрдиा।‍‍
·      рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрддिрдХृрдд्рд░िрдорддा।
·      рдмाрд▓ рдордиोрд╡ृрдд्рддि рдкрд░ рдз्‍рдпाрди рди рджिрдпा рдЬाрдиा।
·      рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдмाрд▓рдХेंрдж्рд░िрдд рди рд╣ोрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╡ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्‍рддु рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрдиा।
·      рдмाрд▓рдХों рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्‍рдордХ рдЧुрдгों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдмрд▓ рди рджेрдиा।
·      рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрдирддा।
·      рдкाрда्рдп рд╕рд╣рдЧाрдоी рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рд╕рдоुрдЪिрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рди рд╣ोрдиा
·      рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рдЕрднिрднाрд╡рдХрдд्‍рд╡ рдмोрдз рдХी рдХрдоी।
·      рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЭुрдХाрд╡ рдк्рд░рд╢्‍рди рдХрд░рдиे рдХी рдУрд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдмрдиे-рдмрдиाрдпे рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиे рдХी рдУрд░ рд╣ोрдиा।
·      рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдЙрдж्рджेрд╢्‍рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рдиा।
рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЧिрдЬुрднाрдИ рд╣ी рдРрд╕े рдорд╣ाрди рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ाрд╕्‍рдд्рд░ी рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдЕрдз्‍рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмाрд▓рдХेंрдж्рд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा, рдмाрд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрдж्рдзрддि рдПрд╡ं рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдд: рдЙрдкрд░ोрдХ्‍рдд рд╕рдорд╕्‍рдпाрдУं рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдпрджि рдЧिрдЬुрднाрдИ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्‍рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЬो рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпाँ рд╣ैं рдЙрди्‍рд╣ें рджूрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдПрд╡ं рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡ाрд╕्‍рддрд╡िрдХ рдЕрд░्рдеों рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्‍рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्‍рд╡рд░ूрдк –
·      рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЖрди्‍рдирджाрдпी рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕्‍рд╡рд╕्‍рдлुрд░рдг рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рд╣ोंрдЧे।
·      рдмाрд▓рдХों рдоें рдЖंрддрд░िрдХ рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХा рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдЧा।
·      рдмाрд▓рдХों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд░ुрдЪि рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдЙрдд्‍рд╕ाрд╣, рдиिрдбрд░рддा рдФрд░ рдоिрдд्рд░рддा рдЬैрд╕े рдЧुрдгों рдХा рдкोрд╖рдг рд╣ोрдЧा।
·      рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдПрдХрддрд░рдлा рднूрдоिрдХा рд╕рдоाрдк्‍рдд рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдмाрд▓рдХों рдХो рд╕्‍рд╡рдпं рдХो рдЬांрдЪрдиे рд╡ рдкрд░рдЦрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्‍рдд рд╣ोрдЧा।
·      рдмाрд▓рдХों рдоें рддрд░्рдХ, рдЪिंрддрди, рд╡िрд╢्‍рд▓ेрд╖рдг рд╡ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рддрдеा рд╕ृрдЬрдиाрдд्‍рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдЧा।
·      рдмाрд▓рдХों рдоें рджрдг्‍рдбाрдд्‍рдордХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХे рдмрдЬाрдп рд╕्‍рд╡рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд╕्‍рд╡рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╕्‍рдеाрдкिрдд рд╣ोрдЧा।
·      рдиाрдЯ्рдп рдЧीрдд, рдиृрдд्‍рдп, рд╕ंрдЧीрдд, рдиिрдмंрдз рд╢ैрд▓ी рдХी рдк्рд░рд╕्‍рддुрддि рдЖрджि рдХे рдХ्рд░िрдпा-рдХрд▓ाрдкों рд╕े рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд░ोрдЪрдХ рд╣ोрдЧा।
·      рдмाрд▓рдХों рдХो рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓, рдХрд▓्‍рдкрдиाрд╢ीрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рд╣ोрдЧी।
·      рдмाрд▓рдХों рдХो рдЖрдиंрджрджाрдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдУрд░ рдЕрднिрдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।

рд╕ंрджрд░्рдн

  1. рджрд╡े, рджीрдиाрдиाрде (2001): рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддिрдпाँ, рдЬрдпрдкुрд░, рдЧीрддांрдЬрд▓ी рдк्рд░рдХाрд╢рди।
  2. рджрд╡े, рджीрдиाрдиाрде (2001), рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЬрдпрдкुрд░, рдЧीрддांрдЬрд▓ी рдк्рд░рдХाрд╢рди।
  3. рджрд╡े, рд░рдоेрд╢ (2004) рдоाँ-рдмाрдк рдмрдирдиा рдХрдаिрди рд╣ै рджिрд▓्‍рд▓ी, рд╕ंрд╕्‍рдХृрддि рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рд╡िрд╢्‍рд╡ाрд╕ рдирдЧрд░, рд╢ाрд╣рджрд░ा।
  4. рджрд╡े, рджीрдиाрдиाрде, (2003) рд╢िрдХ्рд╖рдХों рд╕े, рдЬрдпрдкुрд░, рдЧीрддांрдЬрд▓ी рдк्рд░рдХाрд╢рди
  5. рд╕ोрдиी, рд░ाрдордирд░ेрд╢ (1999) рдоांрдЯेрд╕рд░ी рдкрдж्рдзрддि, рдЖрдЧ‍рд░ा, рд╡ाрдЧ्‍рджेрд╡ी рдк्рд░рдХाрд╢рди।
  6. рдкाрд▓, рдпрд╢ (2005) рджि рд╣िрди्‍рджू, рдлाрд░ рдП рдЪाрдЗрд▓्‍рдб рдЗрд╕्‍рдкाрдпрд░्рдб рдПрдЬुрдХेрд╢рди рд╕िрд╕्‍рдЯрдо, 6 рд╕िрддрдо्‍рдмрд░

рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020: рдПрдХ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдпंрдд्рд░ рд╕े рдоाрдирд╡ рдмрдиाрдиे рдХी рдУрд░

 рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдХुрдоाрд░

рд╕рд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп, рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░िрд╖рдж, рджिрд▓्рд▓ी
рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╢рдХ्рддिрдУं рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै। рдЪूँрдХि рдордиुрд╖्рдп рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рдоें рд╣рдоें рд╕рдоाрдЬिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдПрд╡ं рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдЕрдкрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рдеाрди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рдбिрдЧ्рд░ी рд▓ेрдиा рдХрддрдИ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рддो рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ाрдзрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдмिрдиा рд╣рдо рдПрдХ рдкрд▓ рдХे рд▓िрдП рднी рдЬी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे। рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рдкрд╡िрдд्рд░ рд╡ рд╕ुंрджрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд▓рдЪीрд▓ा, рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рд╡ рдЕрдиुрдХूрд▓िрдд рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдкрд░। рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдЬिрддрдиी рд╕рд╢рдХ्рдд рдФрд░ рджूрд░рджृрд╖्рдЯिрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдЧी рд╡рд╣ рджेрд╢ рдЙрддрдиा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░ेрдЧा। рднाрд░рдд рдоें рд╕рди् 1968 рдФрд░ 1986 рдХे рдмाрдж рд╡рд░्рд╖ 2020 рдоें рддीрд╕рд░ी рдмाрд░ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд▓ाрдЧू рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЖрдпी рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020  (NEP-2020) рдкिрдЫрд▓ी рджो рдиीрддिрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рд╡ рджूрд░рдЧाрдоी рдкрд░िрдгाрдоों рдХा рд╕рдлрд▓рддा рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╣ै। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдХी рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмुрдиिрдпाрдж рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрдердиी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрд░рдиी рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддी рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдкрд╣ुँрдЪ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддी рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ рдЫोрдб़ рдЪुрдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдлिрд░ рд╕े рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмुрдиिрдпाрджी рдвांрдЪे рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░рд░ рдирд╡ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेंрдж्рд░ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиी рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдирдЬ़рд░ рд░рдЦрдиे, рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рдЧैрд░-рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рд╣िрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे, рдкрд░ाрдорд░्рд╢рджाрддाрдУं рдпा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдХो рд╕्рдХूрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдиे, рдХрдХ्рд╖ा 3, 5 рдФрд░ 8 рдХे рд▓िрдП рдПрдирдЖрдИрдУрдПрд╕ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдУрдкрди рд╕्рдХूрд▓ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдУрдкрди рд▓рд░्рдиिंрдЧ, рдХрдХ्рд╖ा 10 рдФрд░ 12 рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо, рд╡рдпрд╕्рдХ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЬैрд╕े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рджृрдв़ рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╣ैं। рдПрдирдИрдкी-2020 рдХे рддрд╣рдд рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣ рд░рд╣े рд▓рдЧрднрдЧ 2 рдХрд░ोрдб़ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдкुрдиः рдЬोрдб़рдиे рдХे рдк्рд░рддि рджृрдв़ рд╕ंрдХрд▓्рдкिрдд рд╣ै।

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा
рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢рдм्рджों рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд╣рдоें рдпрд╣ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдХрдм рддрдХ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрдв़ेंрдЧे, рдХिрддрдиे рд╕ाрд▓ों рдХा рд╕्рдиाрддрдХ рдХрд░ेंрдЧे, рдмोрд░्рдб рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рдХिрд╕-рдХिрд╕ рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдФрд░ рдХрдм-рдХрдм рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЬाрдПрдЧी, рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддी рд╣ै। рдЗрди рдиिрдпрдоों рдХी рдПрдХ рдирдИ рдиीрддि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рд░рдХाрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЖрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕े рди्рдпू рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдкॉрд▓िрд╕ी-2020 рдпाрдиी рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020 рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рдб्рд░ाрдл्рдЯ рдХो 29 рдЬुрд▓ाрдИ рдХो рдХेंрдж्рд░ीрдп рдХैрдмिрдиेрдЯ рдиे рдоंрдЬूрд░ी рджी। рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп 31 рдЕрдХ्рддूрдмрд░, 2015 рдХे рджिрди рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдкूрд░्рд╡ рдХैрдмिрдиेрдЯ рд╕рдЪिрд╡ рдЯी.рдПрд╕.рдЖрд░. рд╕ुрдм्рд░рд╣्рдордг्рдпрди рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдкाँрдЪ рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдХрдоिрдЯी рдмрдиाрдИ। рдХрдоिрдЯी рдиे рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рджी 27 рдордИ, 2016 рдХो рд╕ौंрдкी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 24 рдЬूрди, 2017 рдХो рдЗрд╕рд░ो рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рд╣े рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХे. рдХрд╕्рддूрд░ीрдЧрди рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдиौ рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдХрдоेрдЯी рдХो рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХा рдб्рд░ाрдл्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕ौंрдкी рдЧрдпी рдеी। 31 рдордИ, 2019 рдХो рдпे рдб्рд░ाрдл्рдЯ рдПрдЪрдЖрд░рдбी рдоंрдд्рд░ी рд░рдоेрд╢ рдкोрдЦрд░िрдпाрд▓ рдиिрд╢ंрдХ рдХो рд╕ौंрдкा рдЧрдпा। рдб्рд░ाрдл्рдЯ рдкрд░ рдПрдЪрдЖрд░рдбी рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ुрдЭाрд╡ рдоांрдЧे рдеे। рдЗрд╕ рдкрд░ рджो рд▓ाрдЦ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕ुрдЭाрд╡ рдЖрдП। рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 29 рдЬुрд▓ाрдИ рдХो рдХेрдж्рд░ीрдп рдХैрдмिрдиेрдЯ рдиे рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рдб्рд░ाрдл्рдЯ рдХो рдоंрдЬूрд░ी рджे рджी।  

рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддिः рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा
рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдмрдв़ाрдиे, рдирд╡ोрди्рдоेрд╖ рдФрд░ рд╢ोрдз рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдФрд░ рджेрд╢ рдХो рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ुрдкрд░ рдкॉрд╡рд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрдб़ी рд╣ै। рдЕрднी рджेрд╢ рдоें рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡рд╣ 34 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े 1986 рдоें рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рджौрд░ाрди рд▓ाрдЧू рдХी рдЧрдИ рдеी। рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоाрди рдкрд╣ुँрдЪ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे, рдирд╡ोрди्рдоेрд╖ рд╡ рд╢ोрдз рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рддрдеा рд░рдЯ्рдЯेрджाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬीрд╡рдиोрдкрдпोрдЧी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд╕्рдХूрд▓ рдЫोрдб़ рдЪुрдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдлिрд░ рд╕े рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рддрдеा рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмुрдиिрдпाрджी рдвांрдЪे рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдирд╡ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेंрдж्рд░ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рднी рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ैं। 

рдПрдирдИрдкी-1986 рдФрд░ рдПрдирдИрдкी-2020 рдоें рдЕंрддрд░
рдкрд╣рд▓े рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдЪрд▓ाрдпा рдЬाрддा рдеा рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕рди् 1985 рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╣ी рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рдеा, рдХिंрддु рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓рдХрд░ рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХрд░ рджिрдпा рдеा। 

рдПрдирдИрдкी-1986 рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдЕрдд्рдпंрдд рд╡्рдпाрдкрдХ, рд▓рдЪीрд▓ी рдФрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдкрдмрдж्рдз рд╣ै।  3 рд╕े 6 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЖँрдЧрдирд╡ाреЬी/рдмाрд▓рд╡ाрдЯिрдХा/рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоुрдл्рдд, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг ‘рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдмाрд▓्рдпाрд╡рд╕्рдеा рджेрдЦрднाрд▓ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा’ (Early Childhood Care and Education- ECCE) рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा। рд╡рд╣ीं 6 рд╡рд░्рд╖ рд╕े 8 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХрдХ्рд╖ा-1 рдФрд░ 2 рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХी рдЬाрдПрдЧी। рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рдЦेрд▓ рдФрд░ рдЧрддिрд╡िрдзि рдЖрдзाрд░िрдд рдмрдиाрдиे рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЬाрдПрдЧी।
рдПрдирдИрдкी-2020 рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоिрд╢рди’ (National Mission on Foundational Literacy and Numeracy) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬाрдПрдЧी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рд╖ 2025 рддрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХрдХ्рд╖ा-3 рддрдХ рдХे рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЗрд╕ рдоिрд╢рди рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдХी рдЬाрдПрдЧी।

• рднाрд╖ाрдИ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рдмреЭाрд╡ा рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рдПрдирдИрдкी-2020 рдоें рдХрдХ्рд╖ा-5 рддрдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा/ рд╕्рдеाрдиीрдп рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХो рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा рдХो рдХрдХ्рд╖ा-8 рдФрд░ рдЖрдЧे рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрдиे рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ी рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдпे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрдЧा рдкрд░ंрддु рдХिрд╕ी рднी рдЫाрдд्рд░ рдкрд░ рднाрд╖ा рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдХी рдХोрдИ рдмाрдз्рдпрддा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी। рдмрдзिрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдпे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЬाрдПрдЧी рддрдеा рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдХेрдд рднाрд╖ा (Indian Sign Language- ISL) рдХो рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рдоाрдирдХीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।  NEP-2020 рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЕрдиुрд╡ाрдж рдФрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╕ंрд╕्рдеाрди’ (Indian Institute of Translation and Interpretation- IITI), ‘рдлाрд░рд╕ी, рдкाрд▓ी рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрдд рдХे рд▓िрдпे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдпा рд╕ंрд╕्рдеाрди)’ [National Institute (or Institutes) for Pali, Persian and Prakrit] рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХो рдореЫрдмूрдд рдмрдиाрдиे рдПрд╡ं рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ूрдк рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा/ рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдХो рдмреЭाрд╡ा рджिрдпे рдЬाрдиे рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рд╣ै। 

• рдирд╡ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдк्рд░ाрд░ूрдк
рдЕрднी рд╣рдоाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा 10+2 рд╣ै। рдпाрдиी 10рд╡ीं рддрдХ рд╕ाрд░े рд╕рдм्рдЬेрдХ्рдЯ рдФрд░ 11рд╡ीं рдоें рд╕्рдЯ्рд░ीрдо рддрдп рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдм рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрджрд▓рдХрд░ 5+3+3+4 рдХрд░ рджी рдЧрдпी рд╣ै। 3 рд╕े 6 рд╕ाрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рддрдп рд╣ोрдЧा, рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдЦेрд▓ рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рднी рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдХрдХ्рд╖ा рдПрдХ рд╕े рддीрди рддрдХ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдпाрдиी 6 рд╕े 9 рд╕ाрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд▓िрдЦрдиा рдкрдв़рдиा рдЖ рдЬाрдП, рдЗрд╕ рдкрд░ рдЦाрд╕ рдЬ़ोрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиेрд╢рдирд▓ рдоिрд╢рди рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।  

рд╡рд╣ीं рдХрдХ्рд╖ा 6 рд╕े рд╣ी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╡ोрдХेрд╢рдирд▓ рдХोрд░्рд╕ рдкрдв़ाрдП рдЬाрдПँрдЧे, рдпाрдиी рдЬिрд╕рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХोрдИ рд╕्рдХिрд▓ рд╕ीрдЦ рдкाрдП। рдмाрдХाрдпрджा рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЗंрдЯрд░्рдирд╢िрдк рднी рд╣ोрдЧी, рдЬिрд╕рдоें рд╡ो рдоेрдХैрдиिрдХ рдЕрдерд╡ा рддрдХрдиीрдХ рдЖрдзाрд░ рдХोрдИ рдХाрд░्рдп рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЫрдаी рдХрдХ्рд╖ा рд╕े рд╣ी рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдЧा। рдХोрдбिंрдЧ рд╕िрдЦाрдИ рдЬाрдПрдЧी।  рдЗрд╕рдоें рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдЖрдЦिрд░ рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдпाрдиी 9рд╡ीं рд╕े рд▓ेрдХрд░ 12рд╡ीं рддрдХ рдПрдХрд╕рдоाрди рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕рдм्рдЬेрдХ्рдЯ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдоें рдкрдв़ाрдП рдЬाрдПँрдЧे, рд▓ेрдХिрди рд╕्рдЯ्рд░ीрдо рдЪुрдирдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी рдорд▓्рдЯी рд╕्рдЯ्рд░ीрдо рдкрдв़ाрдИ рд╣ोрдЧी। рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рдЫाрдд्рд░ рдЪाрд╣े рддो рднूрдЧोрд▓ рднी рдкрдв़ рдкाрдПрдЧा। рдпा рдХोрдИ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдЧрддिрд╡िрдзि рдЬैрд╕े- рд╕ंрдЧीрдд рдпा рдХोрдИ рдЦेрд▓ рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рднी рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪрдпрди рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा।  

рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪे 3, 5 рдФрд░ 8 рдХी рд╕्рдХूрд▓ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджेंрдЧे। рдЧ्рд░ेрдб 10 рдФрд░ 12 рдХे рд▓िрдП рдмोрд░्рдб рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЬाрд░ी рд░рдЦी рдЬाрдПँрдЧी, рд▓ेрдХिрди рдЗрди्рд╣ें рдирдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдПрдХ рдирдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдХрд▓рди рдХेंрдж्рд░ ‘рдкрд░рдЦ’ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд╕्рдХूрд▓ों рдХे рд╕िрд▓ेрдмрд╕ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдирдП рд╕िрд░े рд╕े рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рддैрдпाрд░ рдХिрдП рдЬाрдПँрдЧे рдФрд░ рд╡ो рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рдЬैрд╕े рд╣ोंрдЧे। рдЬोрд░ рдЗрд╕ рдкрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдХि рдХрдо рд╕े рдХрдо рдкाँрдЪрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рддрдХ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЙрдирдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдоें рдкрдв़ाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдХिрд╕ी рднी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкрд░ рдХोрдИ рднी рднाрд╖ा рдирд╣ीं рдеोрдкी рдЬाрдПрдЧी। рднाрд░рддीрдп рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд╖ाрдПँ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рд╡िрдХрд▓्рдк рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोंрдЧे। рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЖрдиे рдХी рдЖрдпु рд╕े рдкрд╣рд▓े рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХ्рдпा рд╕िрдЦाрдпा рдЬाрдП, рдпे рднी рдЕрднिрднाрд╡рдХ рдХो рдмрддाрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рд╕्рдиाрддрдХ рдХा рд╣ै рддो рдЕрднी рдмीрдП, рдмीрдПрд╕рд╕ी рдЬैрд╕े рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрд╢рди рдХोрд░्рд╕ рддीрди рд╕ाрд▓ рдХे рд╣ैं। рдЕрдм рдирдИ рд╡ाрд▓ी рдкॉрд▓िрд╕ी рдоें рддो рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╡िрдХрд▓्рдк рд╣ोंрдЧे। рдЬो рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдкрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрдирдХे рд▓िрдП 3 рд╕ाрд▓ рдХा рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрд╢рди। рдФрд░ рдЬो рд░िрд╕рд░्рдЪ рдоें рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рд▓िрдП 4 рд╕ाрд▓ рдХा рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрд╢рди, рдлिрд░ рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдкोрд╕्рдЯ рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрд╢рди рдФрд░ 4 рд╕ाрд▓ рдХा рдкीрдПрдЪрдбी। рдПрдордлिрд▓ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧी। рдПрдо рдлिрд▓ рдХा рдХोрд░्рд╕ рднी рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рдПрдХрд╕рдоाрди рдкрд╣ुँрдЪ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рд╕्рдХूрд▓ рдЫोрдб़ рдЪुрдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдлिрд░ рд╕े рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдЗрди्рдл्рд░ॉрд╕्рдЯ्рд░рдХ्рдЪрд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рд╕ाрде рд╣ी рдирдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेंрдж्рд░ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬाрдПрдЧी। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рддрд╣рдд рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣ рд░рд╣े рд▓рдЧрднрдЧ 2 рдХрд░ोрдб़ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╡ाрдкрд╕ рд▓ाрдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै। рдмोрд░्рдб рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЕрд╣рдоिрдпрдд рдШрдЯाрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै। рд╕ाрд▓ рдоें рджो рдмाрд░ рдмोрд░्рдб рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рдХрд░ाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдмोрд░्рдб рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдк्рд░рд╢्рди рдкрдд्рд░ рдмрдиाрдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा।  рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै рддो рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХाрд░्рдб рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдЕрдм рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмрдЪ्рдЪे рднी рдХрд░ рдкाрдпेंрдЧे। рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ेрддु рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдХॉрд▓рдо рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдм рдмрдЪ्рдЪे рдХे  рд╕рд╣рдкाрдаी рднी рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░ рдкाрдпेंрдЧे। 

рдмрдЪ्рдЪा рдкाрдард╢ाрд▓ा рдЫोрдб़рддे рд╕рдордп рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдХौрд╢рд▓ рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмाрдж рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рджाрдЦिрд▓े рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдХॉрдорди рдЗंрдЯ्рд░ेрд╕ рдПрдХ्рдЬाрдо рд╣ो, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиेрд╢рдирд▓ рдПрд╕ेрд╕рдоेंрдЯ рд╕ेंрдЯрд░ рдмрдиाрдП рдЬाрдиे рдХी рднी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрдПрдЧी। 

рдПрдирд╕ीрдИрдЖрд░рдЯी рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рд╕े, рдПрдирд╕ीрдЯीрдИ рдЯीрдЪрд░्рд╕ рдЯ्рд░ेрдиिंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдирдпा рд╕िрд▓ेрдмрд╕ NCFTE 2021 рддैрдпाрд░ рдХрд░ेрдЧा। 2030 рддрдХ, рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдо рд╕े рдХрдо рдпोрдЧ्рдпрддा 4 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЗंрдЯीрдЧ्рд░ेрдЯेрдб рдмीрдПрдб рдбिрдЧ्рд░ी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЬрд░िрдП рднрд░्рддी рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдк्рд░рдоोрд╢рди рдпोрдЧ्рдпрддा рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрдЧी। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░िрд╖рдж рдж्рд╡ाрд░ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░ोрдлेрд╢рдирд▓ рдоाрдирдХ (рдПрдирдкीрдПрд╕рдЯी) 2022 рддрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕ рдиीрддि рдХे рдЬрд░िрдП 2030 рддрдХ 100% рдпुрд╡ा рдФрд░ рдк्рд░ौрдв़ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╣ै।

рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп 
рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рд╣िрдд рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें GER (рд╕рдХрд▓ рдиाрдоांрдХрди рдЕрдиुрдкाрдд) рдХो 26 рдк्рд░рддिрд╢рдд (2018) рд╕े рдмреЭाрдХрд░ 2035 рддрдХ 50 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЬीрдИрдЖрд░ рд╣ाрдпрд░ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдоें рдиाрдоांрдХрди рдоाрдкрдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рд╣ाрдпрд░ рдПрдЬुрдХेрд╢рдирд▓ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ्рд╕ рдоें 3।5 рдХрд░ोреЬ рдирдИ рд╕ीрдЯें рдЬोреЬी рдЬाрдПँрдЧी। 

рджेрд╢рднрд░ рдХी рд╣рд░ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдирдХ рдПрдХ рд╕рдоाрди рд╣ोंрдЧे। рдпाрдиी рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рд╣ो рдпा рд╕्рдЯेрдЯ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рд╣ो рдпा рдбीрдо्рдб рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी। рд╕рдмрдХा рд╕्рдЯैंрдбрд░्рдб рдПрдХ рдЬैрд╕ा рд╣ोрдЧा। рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдХि рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдХिрд╕ी рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рдЕрд▓рдЧ рддрд░рд╣ рдХी рдкрдв़ाрдИ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдбीрдпू рдХे рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рдкрдв़ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдФрд░ рдХोрдИ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдХॉрд▓ेрдЬ рднी рдХिрддрдиी рдЕрдзिрдХрддрдо рдлीрд╕ рд▓े рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдлी рдХैрдк рддрдп рд╣ोрдЧी।  рд░िрд╕рд░्рдЪ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ्рд╕ рдХी рдлंрдбिंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдиेрд╢рдирд▓ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдмрдиाрдпा рдЬाрдПрдЧा, рдЬो рд╕ाрдЗंрд╕ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЖрд░्рдЯ्рд╕ рдХे рд╡िрд╖рдпों рдоें рднी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ्рд╕ рдХो рдлंрдб рдХрд░ेрдЧा। 

рдЖрдИрдЖрдИрдЯी, рдЖрдИрдЖрдИрдПрдо рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рдмрд╣ुрд╡िрд╖рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп (рдПрдордИрдЖрд░рдпू) рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдП рдЬाрдПँрдЧे।  рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХे рд╕рд╣ी рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЬрдиा, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рдХो рдХाрд░рдЧрд░ рдмрдиाрдиे рддрдеा рд╡ंрдЪिрдд рд╕рдоूрд╣ों рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рдиिрдХाрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдоंрдЪ (NETF) рдмрдиाрдпा рдЬाрдПрдЧा।  рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЯॉрдк рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯीрдЬ рдХो рджेрд╢ рдоें рдЕрдкрдиे рдХैрдо्рдкрд╕ рдЦोрд▓рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджी рдЬाрдПрдЧी।

рдЙрдкрд╕ंрд╣ाрд░ 
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХो, рдкрд░ाрдорд░्рд╢ों рдХी рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХे рдмाрдж рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें 2.5 рд▓ाрдЦ рдЧ्рд░ाрдо рдкंрдЪाрдпрддों, 6,600 рдм्рд▓ॉрдХों, 6,000 рдпूрдПрд▓рдмी, 676 рдЬिрд▓ों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд▓рдЧрднрдЧ 2 рд▓ाрдЦ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕ुрдЭाрд╡ों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдЬोрдб़рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдирд╣рд░ा рднрд╡िрд╖्рдп рджेрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдпंрдд्рд░ рдирд╣ीं рдордиुрд╖्рдп рдмрдирдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕рдХे рдЖрд╢рдпों рдХा рдЕрдХ्рд╖рд░рд╢ः рдкाрд▓рди рд╣ोрдЧा рддो рд╡рд╣ рджिрди рджूрд░ рдирд╣ीं рдЬрдм рднाрд░рдд рдлिрд░ рд╕े рджुрдиिрдпा рдХा рд╡िрд╢्рд╡рдЧुрд░ु рдмрди рдЬाрдПрдЧा। 

рд╕ंрджрд░्рдн
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, 2020, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020, рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, 1986, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020, рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, 1968, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020, рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी
рд░ा.рд╢ै.рдЕ.рдк्рд░.рдк. 1976. рджрд╕ рд╡рд░्рд╖ीрдп рд╕्рдХूрд▓ рдХे рд▓िрдП рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо — рдПрдХ рд░ूрдкрд░ेрдЦा. рд░ा.рд╢ै.рдЕ.рдк्рд░.рдк., рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी.
 —. 2000. рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा. рд░ा.рд╢ै.рдЕ.рдк्рд░.рдк., рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी.
 —. 2005. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा 2005. рд░ा.рд╢ै.рдЕ.рдк्рд░.рдк., рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी. 
—. 2008. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдл़ोрдХрд╕ рд╕рдорд╣ рдХा рдЖрдзाрд░ рдкрдд्рд░ — рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдЧрдд рд╕ुрдзाрд░, рд░ा.рд╢ै.рдЕ.рдк्рд░.рдк., рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी. 
—. 2009. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдл़ोрдХрд╕ рд╕рдорд╣ рдХा рдЖрдзाрд░ рдкрдд्рд░ — рд╢ैрд╢्рд░िрдХ рддрдХрдиीрдХी. рд░ा.рд╢ै.рдЕ.рдк्рд░.рдк., рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी. 
рд╡ाрдпрдЧोрдд्рд╕्рдХी, рдПрд▓. рдПрд╕. 1962. рдеॉрдЯ рдПрдб рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ, рдХैंрдм्рд░िрдЬ, рдПрдо.рдЖрдИ.рдЯी. рдк्рд░ेрд╕, рдорд╕ाрдЪुрд╕ेрдЯ्рд╕
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, 2009, рдиिрд╢ुрд▓्рдХ рдФрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдмाрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी