рдбॉ. рд░рдоेрд╢ рдХुрдоाрд░
рд╕рд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп, рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░िрд╖рдж, рджिрд▓्рд▓ीрдоाрддृрднाрд╖ा
рдЙрдкाрд░्рдЬрди рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рд▓ी рдЬाрддी рд╣ै рдкрд░ рдЕрди्рдп
рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕े рд╕ीрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕
рднाрд╖ा-рднाрд╖ी рдЬрдирддा рдХी рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ-рдиैрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рддрдеा рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा
рд╣ै। рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें
рд╣िंрджी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕ीрдЦें рддрднी рд╡े рдмेрд╣рддрд░ рдвंрдЧ рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд╕рдХрддे
рд╣ै।
рдЪाрд░ों рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдмोрдз рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХौрд╢рд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╢рдм्рджों, рд╡ाрдХ्рдпांрд╢ों рддрдеा рд╡ाрдХ्рдпों рдХा рдЕрд░्рде рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдХ्рддा рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рд╕ीрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдирд╡ीрди рднाрд╖ा рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рдЕрдз्рдпेрддा рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рд╕ीрдЦрдиा рдкрдв़рддा рд╣ै ।
рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा:
1. рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдиिрдЬी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
2. рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХुрд╢рд▓рддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
3. рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдордЭ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
4. рднाрд╖ा рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
5. рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рд╡िрдХाрд╕
6. рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рднाрд╖ाрдИ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпो рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпाрд╡рд╢्рдпрдХ
7. рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдПрд╡ं рдХрд╣ाрд╡рддों рдХे рдЙрдЪिрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
8. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рднी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै।
рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдмिंрджुрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдиिрдо्рди рдЙрдкाрдп рд╕ुрдЭाрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं: -
1. рдлिрд▓्рдоों (рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े:
рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдХुрдЫ рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рднाрд░рддीрдп рдлिрд▓्рдоें рджिрдЦाрдИ рдЬाрдПँ рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ो। рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоूрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдПрд╡ं рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рджृрд╢्рдпों рдХो рд░ोрдХрдХрд░ рдЙрд╕े (Explain) рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рд╡े рд╡िрднिрди्рди् рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рднी рд╕рдордЭ рд╕рдХें рдЬैрд╕े рдмрдб़ों рдХा рдЕрднिрд╡ाрджрди, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдордпрд╕ूрдЪрдХ рд╢рдм्рдж рдЖрджि। рдлिрд▓्рдо рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдЕрдирди्рддрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рд╕рдордп рдЖрдкрд╕ рдоें рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджें рдЗрд╕рдХे рдЕрдзिрдХ рдпрджि рд╡े рд╡िрднिрди्рди् рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рддो рднी рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоौрдХा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдПँ। рдЗрд╕рдХे рдЕрдирди्рддрд░ рдлिрд▓्рдо рдХो (рд╕рд╡ाрдХ्) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ें। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рд╢्рд░рд╡рдг рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ूрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे।
2. рдл्рд▓ैрд╢ рдХाрд░्рдб рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े:
рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд 100-200 рдЪिрдд्рд░ों рдХी рдПрдХ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдмрдиाрдПँ рдЬो рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдЬैрд╕े рд╢ाрджी-рд╡िрд╡ाрд╣, рд╣ाрдЯ-рдмाрдЬ़ाрд░, рдЦेрд▓ рдХा рдоैрджाрди, рдоेрд▓ा, рдоंрджिрд░, рджुрдХाрди рдЖрджि рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рддрд╕्рд╡ीрд░ें рд╣ों। рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рддрд╕्рд╡ीрд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ें рдПрд╡ं рдЕंрд░्рддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рд╣рд░ рддрд╕्рд╡ीрд░ рдкрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдордЭ рдХो рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзिрдд рд╣ोрдЧी।
3. рд╡िрднिрди्рди рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдоें рдЖрдоंрдд्рд░рдг:
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдирдЬрджीрдХ рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें (рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो) рдЗрд╕рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЬैрд╕े рд╡िрд╡ाрд╣, рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕, рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕ рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрдП рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдЫाрдд्рд░ рдЗрд╕рд╕े рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рд╣ोрдЧें рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╢рдм्рджों рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдЪрдпрди рдХрд░ рдкाрдПँрдЧे।
4. рдЕрднिрдирдп рдоंрдЪрди:
рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиाрдЯрдХों рдХा рдоंрдЪрди рднी рдРрд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдЕрднिрдирдп рдХे рджौрд░ाрди рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд░рд╣рддी рд╣ै рдЕрдд: рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдпрд╣ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рд╕्рдоृрдд рд░рд╣ेрдЧा।
5. рдкूрд░्рдгрдд: рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि (Total physical responses method):
рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХुрдЫ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд╢ांрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рд╕рдордп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рддा рд╣ै рднाрд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рдХि рд╡рд╣ рд╕ोрдЪे । рддрджрди्рддрд░ рднाрд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдж्рд╡ाрд░ा рдкूрдЫे рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡рд╣ рдЙрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рд╕िрдЦे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХे рдЬрд╡ाрдм рджेрддा рд╣ै । рдпрджि рднाрд╖ा рдоें рдХुрдЫ рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкрдб़рддी рд╣ै рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрддा рд╣ै । рднाрд╖ा рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдпрд╣ рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै ।
6. рднाрд░рдд рдоें рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдХрд░:
рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рд░рд╣рди -рд╕рд╣рди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░ुрдЪि, рдЖрджि рдХो рдЧौрд░ рд╕े рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдд рдХрд░ें рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХो рд░िрдХाрд░्рдб рдХрд░рддे рдЪрд▓ें। рдпрджि рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫрдиा рд╣ो рддो рд╡े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рд╕ाрде рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рдХрд░рдиा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рдкाрдПंрдЧे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдЧों рдкрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдЧा।
7. рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ (Language helper):
рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рдЕрдкрдиे рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХे рд╕ाрде рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХी рдорджрдж рд╕े рдЪीрдЬों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ рдиोрдЯ рдкैрдб рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕ рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рд░рд╣े рднाрд╖ा рдХो рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ (language helper) рдХी рдорджрдж рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
8. рджृрд╢्рдп рд╕ंрдХेрддрди рд╡िрдзि (Point listening technique):
рдкрд░िрд╕्рдеिрддि
рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк: рдЫाрдд्рд░ рд╕рдоूрд╣ рдоें рддैрдпाрд░ी рдХрд░рдХे рдХिрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░
рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рд╡े рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиिрдпрдоों
рд╕े рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдпрджि рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рдмीрдоाрд░ рд╣ै
рд╡рд╣ рдбाрдХ्рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиी рдмाрддों рдХो рд░рдЦрддा рд╣ै рдПрдХ рдХृрдд्рд░िрдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा
рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рдмीрдоाрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рдоाँрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि
рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрдЧी।
рдЕрди्рддрдд: рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рднी рд╕ांрд╕्рдХृрддि рднिрди्рдирддा рдХे рд╕ाрде рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХрддा рдХा рднी рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдпрд╣ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рджो рднाрд╖ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд╡िрдкрд░ीрдд рдмिंрджुрдУं рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рд╕ाрдо्рдпрдоूрд▓рдХ рдмिंрджु рднी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЦाрд╕рдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднाрд╖िрдХ рднिрди्рдирддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмुрдиिрдпाрджी рдПрдХрддा рдХे рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕ूрдд्рд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рджेрдЦрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рддрднी рд╣рдо рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдЕंрдЧीрдХृрдд рдХрд░ рдЬाрдПँрдЧे।
рдЪाрд░ों рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдмोрдз рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХौрд╢рд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╢рдм्рджों, рд╡ाрдХ्рдпांрд╢ों рддрдеा рд╡ाрдХ्рдпों рдХा рдЕрд░्рде рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдХ्рддा рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рд╕ीрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдирд╡ीрди рднाрд╖ा рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рдЕрдз्рдпेрддा рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рд╕ीрдЦрдиा рдкрдв़рддा рд╣ै ।
рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा:
1. рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдиिрдЬी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
2. рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХुрд╢рд▓рддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
3. рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдордЭ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
4. рднाрд╖ा рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
5. рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рд╡िрдХाрд╕
6. рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рднाрд╖ाрдИ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпो рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпाрд╡рд╢्рдпрдХ
7. рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдПрд╡ं рдХрд╣ाрд╡рддों рдХे рдЙрдЪिрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
8. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рднी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै।
рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдмिंрджुрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдиिрдо्рди рдЙрдкाрдп рд╕ुрдЭाрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं: -
1. рдлिрд▓्рдоों (рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े:
рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдХुрдЫ рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рднाрд░рддीрдп рдлिрд▓्рдоें рджिрдЦाрдИ рдЬाрдПँ рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ो। рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоूрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдПрд╡ं рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рджृрд╢्рдпों рдХो рд░ोрдХрдХрд░ рдЙрд╕े (Explain) рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рд╡े рд╡िрднिрди्рди् рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рднी рд╕рдордЭ рд╕рдХें рдЬैрд╕े рдмрдб़ों рдХा рдЕрднिрд╡ाрджрди, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдордпрд╕ूрдЪрдХ рд╢рдм्рдж рдЖрджि। рдлिрд▓्рдо рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдЕрдирди्рддрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рд╕рдордп рдЖрдкрд╕ рдоें рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджें рдЗрд╕рдХे рдЕрдзिрдХ рдпрджि рд╡े рд╡िрднिрди्рди् рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рддो рднी рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоौрдХा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдПँ। рдЗрд╕рдХे рдЕрдирди्рддрд░ рдлिрд▓्рдо рдХो (рд╕рд╡ाрдХ्) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ें। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рд╢्рд░рд╡рдг рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ूрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे।
2. рдл्рд▓ैрд╢ рдХाрд░्рдб рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े:
рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд 100-200 рдЪिрдд्рд░ों рдХी рдПрдХ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдмрдиाрдПँ рдЬो рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдЬैрд╕े рд╢ाрджी-рд╡िрд╡ाрд╣, рд╣ाрдЯ-рдмाрдЬ़ाрд░, рдЦेрд▓ рдХा рдоैрджाрди, рдоेрд▓ा, рдоंрджिрд░, рджुрдХाрди рдЖрджि рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рддрд╕्рд╡ीрд░ें рд╣ों। рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░ рддрд╕्рд╡ीрд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ें рдПрд╡ं рдЕंрд░्рддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рд╣рд░ рддрд╕्рд╡ीрд░ рдкрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рд╕рдордЭ рдХो рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзिрдд рд╣ोрдЧी।
3. рд╡िрднिрди्рди рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдоें рдЖрдоंрдд्рд░рдг:
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдирдЬрджीрдХ рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें (рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ों рдХो) рдЗрд╕рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЬैрд╕े рд╡िрд╡ाрд╣, рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕, рдЧрдгрддंрдд्рд░ рджिрд╡рд╕ рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдП рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрдП рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдЫाрдд्рд░ рдЗрд╕рд╕े рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рд╣ोрдЧें рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╢рдм्рджों рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдЪрдпрди рдХрд░ рдкाрдПँрдЧे।
4. рдЕрднिрдирдп рдоंрдЪрди:
рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиाрдЯрдХों рдХा рдоंрдЪрди рднी рдРрд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдЕрднिрдирдп рдХे рджौрд░ाрди рдХрд░рдХे рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд░рд╣рддी рд╣ै рдЕрдд: рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдпрд╣ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рд╕्рдоृрдд рд░рд╣ेрдЧा।
5. рдкूрд░्рдгрдд: рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि (Total physical responses method):
рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХुрдЫ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рд╢ांрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рд╕рдордп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рддा рд╣ै рднाрд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рдХि рд╡рд╣ рд╕ोрдЪे । рддрджрди्рддрд░ рднाрд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдж्рд╡ाрд░ा рдкूрдЫे рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡рд╣ рдЙрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЧрдП рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рд╕िрдЦे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХे рдЬрд╡ाрдм рджेрддा рд╣ै । рдпрджि рднाрд╖ा рдоें рдХुрдЫ рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдкрдб़рддी рд╣ै рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрддा рд╣ै । рднाрд╖ा рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдпрд╣ рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рддрд░ीрдХा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै ।
6. рднाрд░рдд рдоें рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдХрд░:
рд╡िрджेрд╢ी рдЫाрдд्рд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рд░рд╣рди -рд╕рд╣рди, рдЦाрди-рдкाрди, рд░ुрдЪि, рдЖрджि рдХो рдЧौрд░ рд╕े рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдд рдХрд░ें рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХो рд░िрдХाрд░्рдб рдХрд░рддे рдЪрд▓ें। рдпрджि рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдЪीрдЬ рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫрдиा рд╣ो рддो рд╡े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рд╕ाрде рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рдХрд░рдиा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рдкाрдПंрдЧे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдЧों рдкрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдЧा।
7. рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ (Language helper):
рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рдЕрдкрдиे рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХे рд╕ाрде рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХी рдорджрдж рд╕े рдЪीрдЬों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ рдиोрдЯ рдкैрдб рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕ рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рд░рд╣े рднाрд╖ा рдХो рднाрд╖ा рд╕рд╣ाрдпрдХ (language helper) рдХी рдорджрдж рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
8. рджृрд╢्рдп рд╕ंрдХेрддрди рд╡िрдзि (Point listening technique):
рдЕрди्рддрдд: рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рднी рд╕ांрд╕्рдХृрддि рднिрди्рдирддा рдХे рд╕ाрде рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХрддा рдХा рднी рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдпрд╣ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХि рджो рднाрд╖ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд╡िрдкрд░ीрдд рдмिंрджुрдУं рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рд╕ाрдо्рдпрдоूрд▓рдХ рдмिंрджु рднी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЦाрд╕рдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднाрд╖िрдХ рднिрди्рдирддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмुрдиिрдпाрджी рдПрдХрддा рдХे рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕ूрдд्рд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рджेрдЦрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рддрднी рд╣рдо рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдЕंрдЧीрдХृрдд рдХрд░ рдЬाрдПँрдЧे।
рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде
рд╕ूрдЪी:
- рдирд░ोрдиा, рдЕंрдЬрд▓ी (2008) рдкрдв़рдиा рд╕ीрдЦрдиे рдоें рдХिрддाрдмों рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡, рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдмॉрдХ्рд╕ рдХैрд░ोрдЧैрдЯрд░्рд╕ рдПंрдб рдк्рд░िंрдЯрд░्рд╕, рднोрдкाрд▓
- Asher, James.J (2000) Learning Another Language Through Sctions, Oaks productions, U.K
