![]() |
| рдбॉ. рджिрдЧंрдд рдмोрд░ा |
рджिрдЧंрдд рдмोрд░ा
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ (рд╣िंрджी), рдЬे.рдбी.рдПрд╕.рдЬी. рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмोрдХाрдЦाрдд (рдЕрд╕рдо)
рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рд╕рдоाрдЬ, рдмिрд╣ुрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рдмिрдпाрдиाрдо, рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди
рд╢ोрдз рд╕ाрд░: рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд▓ोрдХ рднाрд╡рдиा, рд▓ोрдХ рдЪेрддрдиा, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрд╕рдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддि рд╕рдоुрджाрдпों, рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ेрдЬा рдЧрдпा рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рдХी рд╡ाрдгी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рднी рдк्рд░рддीрдХ рдеा। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬो рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХी рдЫрд╡ि “рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ” рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХो “рдмाрдкू” рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдРрд╕े рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬो рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдиैрддिрдХрддा, рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЖрдд्рдордмрд▓ рдХा рдоाрд░्рдЧ рджिрдЦाрддे рд╣ैं।
![]() |
| рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдХрд░рдордЪंрдж рдЧांрдзी (2 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1869 - 30 рдЬрдирд╡рд░ी 1948) |
рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा:
рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд▓ोрдХ рднाрд╡рдиा, рд▓ोрдХ рдЪेрддрдиा, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрд╕рдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддि рд╕рдоुрджाрдпों, рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ेрдЬा рдЧрдпा рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рдХी рд╡ाрдгी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рднी рдк्рд░рддीрдХ рдеा। рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдХрд░рдордЪंрдж рдЧांрдзी рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕्рд╡рджेрд╢ी, рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЬैрд╕े рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкूрд░े рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХो рдПрдХ рдирдИ рдЪेрддрдиा рджी। рднाрд░рдд рдХे рд╣рд░ рдк्рд░ांрдд рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЧूंрдЬ рд╕ुрдиाрдИ рджी, рдЕрд╕рдо рднी рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди, рд▓ोрдХрдХрд▓ा, рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдкрд░ рдЧांрдзीрдЬी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬो рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХी рдЫрд╡ि “рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ” рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХो “рдмाрдкू” рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдРрд╕े рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬो рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдиैрддिрдХрддा, рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЖрдд्рдордмрд▓ рдХा рдоाрд░्рдЧ рджिрдЦाрддे рд╣ैं।
рдЕрд╕рдо рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рд░ंрдЪрдиा рдоें рд▓ोрдХрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдкुрд╕्рддрдХीрдп рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╣ै рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоौрдЦिрдХ рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧाँрд╡, рд╕рдоुрджाрдпों рдиे рдмाрд╣рд░ी рд╕рдд्рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдЖрджि рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा-рд╢ैрд▓ी рдоें рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХिрдпा।
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рднाрд░рддीрдп-рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा-рдЖंрджोрд▓рди рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣, рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ, рдЧ्рд░ाрдоीрдг-рд╕्рд╡рд░ाрдЬ, рд╢ोрд╖िрдд-рдЙрдд्рдеाрди рдЖрджि рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬрди-рд╕ाрдзाрд░рдг рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा। рдЕрд╕рдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдмाрдж рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ा, рдХिрди्рддु рдЕрд╕рдо рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़ा। “рдЧांрдзीрдЬी рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЕрд╕рдо рдк्рд░ांрдд рдХा рдХुрд▓ рдЪाрд░ рдмाрд░ рджौрд░ा рдХिрдпा। рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдпाрдд्рд░ा рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдордж्рджेрдирдЬрд░ рд╡рд░्рд╖ 1921 рдоें рд╣ुрдИ рдеी।”1 рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдиे рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХ्рд░िрдп рдХिрдпा। рд╕्рдеाрдиीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиेрддाрдУं рдиे рдЙрдирдХी рд╕рднाрдУं рдоें рднाрдЧ рд▓िрдпा рдФрд░ рдЕрд╕рдо рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрджि рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा।
рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЕрд╕рдо рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕рдордп рдЕрд╕рдо рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдмुрдиिрдпाрджी рдЧ्рд░ाрдо рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЕрд╕рдо рдоें рдмुрдиाрдИ, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк, рдХृрд╖рдХ рдЬीрд╡िрдХा, рдЪाрдп рдмाрдЧाрди рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЖрджि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдеी। рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬрди рд╕рдоुрджाрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рдоाрдз्рдпрдоों, рд▓ोрдХрдЧीрддों, рднрдЬрдиों, рдиृрдд्рдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдЕрд╣рдо рд░рд╣ी। рдЗрд╕ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рд╕्рд╡рд░ рд╕ुрдиे рдЧрдП।
рд╕рди 1921 рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рдЕрд╕рдо рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХी। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ुрди рдЪुрдХे рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХे рджौрд░ाрди рдЧांрдзीрдЬी рдХो рдЕрд╕рдорд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЕрдкाрд░ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдЕрд░्рдкिрдд рдХी। рдкूрд░े рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдХा рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрди рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░рдЪिрдд рдЧीрддों рдоें рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдиिрдо्рди рдЧीрддों рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै –
“рдмाрдЯрд░े рджुрд╡рд░ि рдордЗ рдкेрд▓ाрдУ рдЙрднाрд▓ि
рдЧांрдзी рдЖрд╣िрдм рдмुрд▓ि
рдЧांрдзी рдЖрд╣िрдЫे рдкрджुрд▓िрдд рдмрд╣िрдЫे
рдЖрдиाрдЧे рдЪोंрд╡рд░े рдмрд░ि।।”2
рдЕрд░्рдеाрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕрд╕рдо рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд╕рдб़рдХों рдкрд░ рдЙрдЧी рджुрдмрд░ी рдмрди (рджूрд░्рд╡ा рдШाрд╕) рдХो рдЙрдЦाрдб़рдХрд░ рдоाрд░्рдЧ рдХो рд╕ाрдл рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рддाрдХि рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧрдорди рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмाрдзा рди рдЖрдП। рдЧीрдд рдоें рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡े рдШрд░ рдХी рджрд╣рд▓ीрдЬ рдкрд░ рдЦрдб़े рд╣ैं, рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╕рд╕рдо्рдоाрди рднीрддрд░ рд▓े рдЬाрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдЧीрдд рдЕрд╕рдо рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕рдордп рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрдордб़े рдЙрдд्рд╕ाрд╣, рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХा рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдХрд╣ाрд╡рдд рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдХा рдЖрдиा–рдЬाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рджूрд░्рд╡ा рдШाрд╕ рдирд╣ीं рдЙрдЧрддी, рдХ्рдпोंрдХि рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी рд╕े рд╡рд╣ рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЧीрдд рдоें рдШाрд╕ рдЙрдЦाрдб़рдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै, рддाрдХि рдоाрд░्рдЧ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдФрд░ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рд░ाрд╕्рддा рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдоें рдХोрдИ рдХрдаिрдиाрдИ рди рд╣ो।
рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рддрдеा рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рднी рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрди рдЧीрддों рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рддрдеा рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рд╣ी рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирдордХ рдд्рдпाрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдКрдкрд░ рдЧाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдЧीрдд рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै –
“рдмिрджेрд╢ी рдХाрдкोрд░ рдмрд░्рдЬрди рдХрд░िрдЫिрд▓
рдЦाрдЗрдЫिрд▓ рдиिрд░ाрдоिрд╖ рднाрдд
рд▓ोрдг рдЖрдЗрди рднंрдЧ рдХрд░ि
рдЦाрддिрдЫिрд▓ рдХाрд░ाрд╡ाрд╕।”3
рдЕрд░्рдеाрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдХा рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░ рдХिрдпा рдеा। рд╕ाрде рд╣ी, рдирдордХ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрдиूрди рддोрдб़рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рднी рднुрдЧрддрдиा рдкрдб़ा। рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЧीрдд рдоें рдирдордХ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рддрдеा рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рддрдеा рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै।
“рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाрди्рдзिрдпे рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ाрд▓े
рджुрдЦिрдпाрд░ рдоुрдЦрд▓ै рдЪाрдЗ
рд░ाрдЗрдЬрдХ рдмुрдЬाрд▓े рд░ाрдЗрдЬрдХ рд╕िрдХाрд▓े
рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдирд▓рд▓े рдЬाрдп।”4
рдЕрд░्рдеाрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬ़ाрджी рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЖंрджोрд▓рди рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा। рд╡े рдпрд╣ рд╕рдордЭाрддे рдеे рдХि рджेрд╢ рдХी рдЙрди्рдирддि рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рдЕंрдд рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै; рдЖрдЬ़ाрджी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдоाрд░्рдЧ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖंрджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЗрд╕ рднाрд╡рдиा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।
рдаीрдХ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣, рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рдПрдХрддा рдкрд░ рднी рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдорд╣рдо्рдордж рдЕрд▓ी, рдЪौрдХрдд рдЕрд▓ी рдФрд░ рдЧांрдзी рдХो рднाрдИ рдХी рддрд░рд╣ рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬ़ाрджी рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдПрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд, рдЧीрддों рдоें рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдХा рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдХे рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЕрдкрдиाрдиे рдХी рдмाрдд рднी рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै। рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдХрдкрдб़े рдЕрдкрдиाрдиे рд╕े рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рдоिрд▓ेрдЧा, рдмрд▓्рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХो рднी рдк्рд░рдмрд▓ рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी, рдЬिрд╕рд╕े рджेрд╢ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рджिрд╢ा рдоें рдпोрдЧрджाрди рд╣ोрдЧा।
“рдорд╣рдо्рдордж рдЖрд▓ि, рдЪौрдХрдд рдЖрд▓ि
рдЧांрдзी рддिрдиि рднाрдЗ
рдХрдкाрд╣ рдХाрдЯि рдХाрдкोрд░ рд▓рд▓े
рдЧांрдзीрдпे рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдкाрдп।”5
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоी рдХो рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоृрдд्рдпु рджंрдб рднी рдоिрд▓ा рдеा। рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдоें рдЬाрдиा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоी рдХे рд▓िрдП рдоाрдоूрд▓ी рд╕рдЬा рдеी। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рднी рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдоें рдЬाрдиा рдкреЬा рдеा। рдЬिрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдЕрд╕рдорд╡ाрд╕ी рдЖँрд╕ू рдмрд╣ाрддे рд╣ैं।
“рдЧांрдзी рдЕрд▓े’ рдоीрдЯिंрдЧ рдХрд░рдЗрд▓ा
рд░ाрдЗрдЬे рдЖрдЫिрд▓ рдЪाрдЗ
рднрд▓ेрди्рддाрд░े рдлाрдЯाрдХ рдЦाрддे
рдЧांрдзीрдЙ рдлाрдЯाрдХोрдХ рдЬाрдп।”6
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕рдордп рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ाрде рд░ेрд▓ рдХी рдкрдЯрд░ी рдХे рдкाрд╕ рдЬुрдЯे рдеे। рдЗрд╕рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЪिрдд्рд░рдг рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдорд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдХрд╣ा рдХि рдЧांрдзीрдЬी рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ेрд▓ рдХी рдкрдЯрд░ी рдХे рдкाрд╕ рдЦрдб़ा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рдЬिрд╕ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕрд╕рдо рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рд╡े рдЙрд╕ी рдоाрд░्рдЧ рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдЙрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдиिрд╣ाрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрдЧрдорди рдХा рдЖрдиंрдж рд▓ेрдиे рдХा рдеा।
“рдЗрдпो рдм’рд▓े рд╕िрдпो рдм’рд▓े
рдЧांрдзीрдХ рдЪाрдмा рдЬाрдЙ
рд▓рдЧрд░ीрдпा рдЧांрдзीрдХ рдЪाрдмा рдЬाрдЙ
рд░ेрд▓рдЖрд▓िрдд рдеिрдпा рд╣’рд▓ि
рдЧांрдзीрдХ рджेрдЦा рдкाрдЙ
рдЧांрдзीрдХ рдирдпрди рднрд░ि рдЪाрдЙ।”7
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдиिрд╡ाрд╕ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖрдП рдеे। рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рдкрд░ рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрдпрдХ рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЧांрдзीрдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдпे рдЧрдП рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рд╣ी рд╣рдоें рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░ाрд╣ рдоें рдЧांрдзी рдпрджि рдиौрдХा рд╣ै рддो рдЙрд╕ рдиौрдХा рдХिрдиाрд░े рддрдХ рд▓े рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдкрддрд╡ाрд░ рдЬрд╡ाрд╣рд░ рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╣ै। рд▓ोрдЧों рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓реЬाрдИ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖрдиा рд╣ोрдЧा। рд╕рднी рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиा рд╣ोрдЧा। рддрднी рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।
“рдЧांрдзी рдиाрдорд░ рдиौрдХाрдЦрдиि
рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдиाрдорд░ рдмैрдаा
рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдЖрдоि рд▓’рдм рд▓ाрдЧे
рд╕ूрдЯा рдХाрдЯि рдЙрдаा”8
рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЧांрдзी рдХेрд╡рд▓ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХे рдоाрд░्рдЧрдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдкिрддा рдирд╣ीं рдеा, рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрд╡рддाрд░ी рдорд╣ाрдоाрдирд╡ рдеा। рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рджिрд╣ाрдиाрдо рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рд╡рд░्рдгрди рдПрдХ рдЕрд╡рддाрд░ी рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдкрд░ाрдзीрди рднाрд░рдд рдХो рдЖрдЬाрджी рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рднрдЧрд╡ाрди рдиे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрд╡рддाрд░ рд▓िрдпा рд╣ै।
“рджिрд╣ा: рдР рдЖрд╣ाрд░े рдР рдЖрд╣ाрд░े рдЬрдп рдЧांрдзी рдЕрд╡рддाрд░
рдкрд░ाрдзीрди рднाрд░рдд рдХрд░िрд▓ा рдЙрдж्рдзाрд░
рдкрдж: рд╕рдд्рдпрдд рд╣рд░िрд╕्рд╡рд░ूрдк рдд्рд░ेрддाрдд рд╢्рд░ीрд░ाрдо
рдж्рд╡ाрдкрд░рдд рдХृрд╖्рдг рдЕрд╡рддाрд░
рдХрд▓िрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕рдд्рдпрдХाрдоी рд╕рдд्рдпрд╡ाрджी
рдирд░рд░ूрдкी рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕рдмाрд░”9
рд╡िрд╡ाрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдЧीрддों рдоें рднी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╕рдордп рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдХрд░्рдоों рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдмिрдпाрдиाрдо рдЕрд░्рдеाрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдЧीрддों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै, рдФрд░ рдЗрдирдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдХрд░्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।
“рд╡ंрджे рдоाрддрд░рдо्
рдЧांрдзीрд░ рдиाрдо рд▓’рд▓े
рд╕्рд╡ाрдзीрди рдЬाрддि, рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╣’рдо
рд╕्рд╡ाрдзीрди рдЖрдоि рд╣рдоेрдЗ рд╣’рдо।” 10
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдЬीрд╡рди рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдиाрдо рд▓ेрдиे рд╕े рдЕрд░्рдеाрдд рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╕े рд╣ी рджेрд╢ рдХो рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдХो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдЦाрдП рдЧрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд╕े рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рджेрд╢ рдХो рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╢рдм्рдж рдХी рдкुрдирд░ुрдХ्рддि рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрдЬाрджी рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
“рдЧांрдзी рд╣’рд▓, рдЧांрдзी рд╣’рд▓
рдмिрд▓ाрддी рдХाрдкोрд░
рдХेрдиिрдмा рдЧ’рд▓।”11
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рдХрдкреЬों рдХे рд╡рд░्рдЬрди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрддों рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।
“рдЬрдп рдЧांрдзी рдЬिрди्рджाрдмाрдж
рд░ाрдо-рд╕ीрддाрд░ рдоिрд▓рди рд╣ैрдЫे
рд░ाрдЗрдЬे рдХрд░рдХ рдЖрд░्рд╢ीрд╡ाрдж।”12
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рд▓ोрдЧ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдЬрдпрдЧाрди рдХрд░рдХे рджूрд▓्рд╣ा рдФрд░ рджुрд▓्рд╣рди рдХो рдЖрд░्рд╢ीрд╡рдЪрди рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рджूрд▓्рд╣ा рдФрд░ рджुрд▓्рд╣рди рдХी рддुрд▓рдиा рд░ाрдо рд╕ीрддा рдХे рд╕ाрде рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рд░ाрдо рдХा рдЬрдпрдЧाрди рдирд╣ीं, рдЧांрдзी рдХा рдЬрдпрдЧाрди рдХрд░рдХे рдЧीрдд рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
“рдЧांрдзी рдЖрдЫे рднाрд░рддрд░
рдЪाрд╣ाрдм рдЖрд╣िрд▓ рд▓ंрджрдирд░
рд▓ुрдЯि-рдкुрдЯि рдиिрд▓े рдЬे рджेрд╢।”13
рдЗрд╕ рдЧीрдд рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЧीрдд рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд▓рди्рджрди рд╕े рдЖрдП рдеे। рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдмिрд╣ु рдЕрд╕рдо рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै, рдЬो рдоुрдЦ्рдпрддः рдХृрд╖ि-рдЖрдзाрд░िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬीрд╡рди, рд╢्рд░рдо, рдЖрдиंрдж рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рд╕ाрде рдЧाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдмिрд╣ुрдЧीрдд рдХेрд╡рд▓ рдЧीрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕рдЬीрд╡ рд╕्рд╡рд░ рд╣ैं। рдмिрд╣ुрдЧीрддों рдХी рдоूрд▓ рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╣ी рд╣ै। рдЗрдирдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд╢्рд░рдо, рдЙрдирдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ, рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд░ाрдЧ, рдпुрд╡ाрдУं рдХा рдк्рд░ेрдо, рдЬीрд╡рди рдХे рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЬрдм рд╡рд╕ंрдд рдЛрддु рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рдЦेрдд-рдЦрд▓िрд╣ाрди рд╣рд░िрдпाрд▓ी рд╕े рднрд░ рдЬाрддे рд╣ैं, рддрдм рдмिрд╣ुрдЧीрддों рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдоाрдирд╡ рдХा рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ंрдмंрдз рдЭрд▓рдХрддा рд╣ै। рдпे рдЧीрдд рдЕрд╕рдоिрдпा рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдЙрдоंрдЧ, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдк्рд░ेрдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рднी рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ैं। рдпुрд╡рдХ-рдпुрд╡рддिрдпाँ рдЦुрд▓े рдоैрджाрди рдоें рдиृрдд्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬрдм рдмिрд╣ुрдЧीрдд рдЧाрддे рд╣ैं, рддрдм рдЙрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХрддा рдХा рдЕрдж्рднुрдд рджृрд╢्рдп рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЧाрдпे рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдмिрд╣ुрдЧीрддों рдоें рднी рдЧांрдзीрдЬी рдХा рдХрд░्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै।
“рдЪ’рддे рдЧैрдпे рдЧैрдпे рдмрд╣ाрдЧे рдкाрд▓ेрд╣ि
рдлुрд▓िрд▓े рднेрдмेрд▓ी рд▓рддा
рдХैрдпे рдеाрдХो рдоाрдиे рдЙрд░рдХे рдирдкрд░े
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзीрд░े рдХрдеा।”14
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧांрдзी-рд╡िрд╖рдп рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд░ूрдк рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЧीрдд-рднрдЬрди, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡िрдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпे рдЙрдкрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдХेрд╡рд▓ рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рдирд╣ीं рдеीं, рдмрд▓्рдХि рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╣ृрджрдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП рдеे। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдиे рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा, рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдХिрдпा। рд▓ोрдХрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ, рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдЖрджि рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдЧांрдзीрдЬी рдХो “рдмाрдкू” рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдЬрдирддा рдХे рдорди рдоें рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдЫрд╡ि рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдиेрддा рдХी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд▓ोрдХрджेрд╡рддा рдХी рд╣ै, рдЬो рдЕрд╕рдо рдХे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдЖрдЬ рднी рдЬीрд╡िрдд рд╣ैं।
рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी:
1. https://www.mkgandhi.org/articles/recapitulating-Gandhis-tryst-with-Assam.php
2. рджाрд╕, рдбॉ. рд╕ूрд░्рдп (рд╕ं), рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЕрд╕рдо рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрд░िрд╖рдж, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2019, рдкृрд╖्рда – 2
3. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 26
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 6
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда - 6
6. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 6
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 7
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 6
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 8
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 12
11. рдмрд░рджрд▓ै, рдиिрд░्рдорд▓рдк्рд░рднा, рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдорд░ рдЕрд╕рдоिрдпा рдЧीрдд рдЖрд░ु рдХрдмिрддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2002, рдкृрд╖्рда – 96
12. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 95
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 95
14. рджाрд╕, рдбॉ. рд╕ूрд░्рдп (рд╕ं), рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЕрд╕рдо рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрд░िрд╖рдж, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2019, рдкृрд╖्рда – 33


No comments :
Post a Comment
We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।