 |
| рдбॉ. рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣ |
рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣
рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдг्рдЯ рдк्рд░ोреЮрд╕рд░ (рд╣िрди्рджी),
рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдкी.рдЬी. рдХॉрд▓ेрдЬ, рдмाँрд╕рдЧाँрд╡, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ (рдЙ.рдк्рд░.), рднाрд░рдд - 273403
рд╢ोрдзाрд▓ेрдЦ рд╕ाрд░:
рд╕ूрд░ рд╣िрди्рджी-рдХाрд╡्рдпрдХाрд╢ рдХे рд╕ूрд░्рдп, рдмाрд▓рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЬ्рдЮाрддा, рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХे рдк्рд░рдгेрддा, рд░рд╕рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рдФрд░ рдорд╣ाрди рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп-рд╕рд░्рдЬрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рддрдд्рдд्рд╡- рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рднाрд╡рдк्рд░рдгрддा, рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓рддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рдЧेрдпрддा рдпा рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा, рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी, рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдЖрджि рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं। рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдоें рд╣ृрджрдп рдХे рдХोрдорд▓ рднाрд╡ рдлреЬрдХ рдЙрдарддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рднाрд╡рдк्рд░рд╡рдгрддा рдХा рд╣ोрдиा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдХрд╡ि рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ी рдЧрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рдЖрдзाрд░рдкीрдаिрдХा рдмрдирддी рд╣ैं। рдХрд╡ि рдХी рдпрд╣ी рдЕрдиुрднूрддि рдЬрдм рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рддीрд╡्рд░рддा рдХी рдЪрд░рдо рдкрд░िрдгрддि рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддी рд╣ैं рддрдм рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕ृрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрдиेрдХ рд░рд╕ों рдХा рдкрд░िрдкाрдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╡ाрдд्рд╕рд▓ рд░рд╕ рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡े рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рд░рд╕ рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХे рдЖрджрд░рдкूрд░्рдг рдкрдж рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рд╣ैं рддो рд╡े рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдоें рд╕िрдж्рдзрд╕्рдд рд╣ैं। рд╣ैं। рд╕ूрд░ рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХाрд╡्рдп рдорди्рджिрд░ рдоें рдХीрд░्рддрди-рд╣ेрддु рд░рдЪा рдЧрдпा рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдоें рдЧेрдпрддा рдХा рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рдЧुрдг- рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рднाрд╡рдк्рд░рдгрддा, рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓рддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рдЧेрдпрддा рдпा рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा, рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी, рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдЖрджि рдоौрдЬूрдж рд╣ैं। рд╕ूрд░ рд╕ंрдЧीрддрдЬ्рдЮ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдеे рддो рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХे рдЙрди्рдиाрдпрдХ рднी। рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ाрдиुрд╕ाрд░ рд░рдЪिрдд рд╣ैं рддो рд▓ोрдХрд╕рдо्рдордд рднी, рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╡ुрдХрддा рдоें рдЕрднिрд╡рдж्рдз рд╣ैं рддो рд╕рдорд░рд╕рддा рдХे рд╕ंрдЪाрд░рдХ рдФрд░ рднाрд╡рднूрдоि рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рднी। рднрдХ्рддрдоाрд▓ рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдиाрднाрджाрд╕ рдиे рддो рдЙрдирдХी рдХрд╡िрдд्рдд्рд╡ рд╢рдХ्рддि рдкрд░ рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдХी рд╣ै рдЬो рд╕ूрд░ рдХी рдХाрд╡्рдпрдХрд▓ा рдФрд░ рдХाрд╡्рдпрд╢рдХ्рддि рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдк्рд░рддिрдоाрди рдмрди рдЙрдаा рд╣ै।
рдХीрд╡рд░्рдб / рдмीрдЬ-рд╢рдм्рдж: рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп, рдмाрд▓рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╢ृंрдЧाрд░ рдФрд░ рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рд░рд╕, рдХाрд╡्рдп-рдк्рд░рддिрднा
рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕рдоीрдХ्рд╖ा:
рднाрд░рдд рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХाрд╡्рдп рдХी рдЕрдиेрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ (рд░ाрд╕ोрдХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╕рди्рддрдХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╕ूреЮीрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд░ाрдордХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рдХृрд╖्рдгрдХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЖрджि) рдЬрди्рдо рд▓ेрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдпे рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рдФрд░ рдкुрд╖्рдкिрдд рд╣ोрдХрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХो рдЫाрдпाрджाрд░ рдЖрдо्рд░рдоंрдЬрд░ी рдХे рд╕рдоाрди рд╕ुрдЧрди्рдз рд╕े рднрд░ рджेрддी рд╣ैं рддो рдкीрдкрд▓ рдХे рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुреЫрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡ाрдпु рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░ाрдгрд╡ाрдпु рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं рдФрд░ рдиीрдо рдХी рдЧाрдЫ-рд╕рджृрд╢ рддрд░ोрддाреЫा рднी। рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУें рдоें рдПрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рд╣ै। рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕ाрдзाрд░рдг рдЕрд░्рде рдЧाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд╡्рдп рд╕े рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ рд╕рднी рдЧाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд╡्рдп рдХो рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рднाрд╡рдк्рд░рд╡рдгрддा, рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓рддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рдЧेрдпрддा рдпा рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा, рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी рдЖрджि рдХा рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдЪुрд░рддा рдХे рд╕ाрде рдФрд░ рд╕рди्рддुрд▓िрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╡рд╣ी рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рдоाрди्рдпрддा рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдоाрдирд╡-рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдЬाрдиे рддрдеा рд╕ँрд╡ाрд░рдиे рдоें рдЧीрдд рдпा рд╕ंрдЧीрдд рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЧीрдд рд╡рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдкрд░ेрд╢ाрди рдиौрдЬрд╡ाрди рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рднрд░ рдЬाрдп, рд╡ृрдж्рдз рдХो рд╢ाрди्рддि рдоिрд▓े рдФрд░ рд░ोрддा рд╣ुрдЖ рдмाрд▓рдХ рд╣ँрд╕рдиे рд▓рдЧे।
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдПрдХ рдирд╡ीрди, рд╕рд╢рдХ्рдд рддрдеा рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╡िрдзा рд╣ै। рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдоें рдорддैрдХ्рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдХोрдИ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджेрди рдоाрдирддा рд╣ै рддो рдХोрдИ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी। рд▓ेрдХिрди рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджेрди рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдЕрдкрдиी рдкुрд░ाрдиी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХी рдУрд░ рднी рдз्рдпाрди рджौреЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЕрдиाрджि рдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрдЪрд░िрдд рд╣ै рддो рдЕрдиेрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ाрдорд╡ेрдж рд╕े рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрд░рдо्рдн рдоें рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЧीрдд рдеे- рд╡ैрджिрдХ рдЧीрдд рдФрд░ рд▓ौрдХिрдХ рдЧीрдд। рдЗрдирдоें рд╕े рд▓ौрдХिрдХ рдЧीрдд рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рджो рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдпे- рдкрд╣рд▓ा, рдоाрд░्рдЧ рдЧीрдд рддो рджूрд╕рд░ा, рджेрд╢ी рдЧीрдд। рдоाрд░्рдЧ рдЧीрдд рдоें рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдкाрд▓рди рдХिрдпा рдЧрдпा рддो рджेрд╢ी рдЧीрдд рдХो рд╕рднी рджेрд╢ рдЕрдкрдиी рд░ुрдЪि рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдоें рдвाрд▓рдХрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпे। рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдпрд╣ी рджेрд╢ी рдЧीрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрднाрдордг्рдбрд▓ рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ ‘рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп’ рдпा ‘рдк्рд░рдЧीрддрдХाрд╡्рдп’ рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें ‘рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп’ рдХे рд▓िрдП ‘рд▓िрд░िрдХ’ рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ рдЬो ‘рд▓ाрдпрд░’ рдиाрдордХ рд╡ाрдж्рдпрдпрди्рдд्рд░ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। ‘рд▓ाрдпрд░’ рдкрд░ рдЧाрдпे рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े ‘рд▓िрд░िрдХ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд▓ाрдпрд░ рдкрд░ рдЗрд╕े рдЧाрдиे рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпी, рд▓ेрдХिрди рдЧीрдд рд╢рдм्рдж рдоाрдзुрд░्рдп рддрдеा рд▓рдп рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╣ो рдЧрдпे। рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдкрдиा рдордд рджेрддे рд╣ुрдП рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдиे ’рд╕ाрди्рдз्рдпрдЧीрдд’ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣’ рдоें ‘рдЕрдкрдиी рдмाрдд’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдкृрд╖्рда 4 рдкрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, ‘‘рд╕ुрдЦ-рджु:рдЦ рдХी рднाрд╡ाрд╡ेрд╢рдордпी рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдЧिрдиे-рдЪुрдиे рд╢рдм्рджों рдоें рд╕्рд╡рд░-рд╕ाрдзрдиा рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рджेрдиा рд╣ी рдЧीрддि рд╣ै।’’ рддो рдЖрдЪाрд░्рдп рдЧुрд▓ाрдм рд░ाрдп рдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै рдХि, ‘‘рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдоें рдиिрдЬीрдкрди рдХे рд╕ाрде рд░ाрдЧाрдд्рдордХрддा рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд░ाрдЧाрдд्рдордХрддा рднाрд╡ рдХी рдПрдХрддा рдПрд╡ं рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдордзुрд░ рд▓рдп рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ंрдЧीрдд рдпрджि рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╢рд░ीрд░ рд╣ै рддो рдиिрдЬी рднाрд╡ाрддिрд░ेрдХ рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा।’’1 рдбॉ. рджрд╢рд░рде рдУрдЭा рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि, ‘‘рдЬिрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рдПрдХ рддрде्рдп рдпा рдПрдХ рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рд╣ी рдиिрд╡ेрджрди, рдПрдХ рд╣ी рд░рд╕, рдПрдХ рд╣ी рдкрд░िрдкाрдЯी рд╣ो-рд╡рд╣ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рд╣ै।’’2 рддो рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि, ‘‘рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै-рднाрд╡, рдЬो рдХिрд╕ी рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рднाрд░ рд╕े рджрдмрдХрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдЧीрдд рдоें рдлूрдЯ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै।’’ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЕрд░्рдиेрд╕्рдЯ рд░ॉрдпрд╕ рдиे “рдЕрдд्рдпрди्рдд рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рднाрд╡ों рд╕े рд╕рдо्рдкृрдХ्рдд рд╕ंрдЧीрддрдордп рд╢рдм्рджрдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХो ‘рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп’ рдХрд╣ा рд╣ै।’’3 рддो рдм्рд░िрдЯेрди-рд╡िрд╢्рд╡рдХोрд╢ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, ‘‘рдПрдХ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рд╡рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдХрд╡ि рдХे рдЕрди्рддрд░्рдоुрдЦी рдЬीрд╡рди рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдоुрдЦ्рдпрддрдпा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдЙрд╕рдХे рд╣рд░्рд╖-рдЙрд▓्рд▓ाрд╕, рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдПрд╡ं рд╡िрд╖ाрдж рдХो рд╡ाрдгी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।’’4 рд╕рднी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдорддों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╕ाрд░ांрд╢рддः рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рд╕े рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдЧेрдпрддा, рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी рдЖрджि рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдХाрд╡्рдпрд╡िрдзा рд╣ै।
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рд░рдЪрдиे рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рд░рдЪा рдЧрдпा। рд╡ेрдж рдоें рднी рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдорд╣ाрдХрд╡ि рдЬрдпрджेрд╡ рдХा рдиाрдо рдЧीрддिрдХाрд╡्рдпрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЧीрддрдЧोрд╡िрди्рдж’ рдЬैрд╕े рдХाрд╡्рдпрдЧ्рд░рди्рде рдХा рдк्рд░рдгрдпрди рдХिрдпा। рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдЧ्рд░рд╣рдгрдХрд░ рдоैрдеिрд▓ рдХोрдХिрд▓, рдЕрднिрдирд╡ рдЬрдпрджेрд╡, рдХрд╡ि рд╢ेрдЦрд░, рд╕рд░рд╕ рдХрд╡ि, рдЦेрд▓рди рдХрд╡ि, рдХрд╡ि рдХрдг्рдаाрд╣ाрд░, рдХрд╡ि рд░ंрдЬрди рдЖрджि рдХी рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рд╣िрди्рджी рдХрд╡ि рд╡िрдж्рдпाрдкрддि рдиे ‘рдкрджाрд╡рд▓ी’ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рдЬो рдЙрдирдХे рдЕрдХ्рд╖рдп-рдХीрд░्рддि рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╡े рд╣ी рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрджि рдЧीрддिрдХाрд░ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдкрд╣рд▓े рднी рдЪрди्рджрд╡рд░рджाрдИ рдХृрдд ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬрд░ाрд╕ो’ (‘рдХрдирд╡рдЬ्рдЬ-рд╕рдордп’, ‘рдмреЬी рд▓реЬाрдИ рдХे рд╕рдордп’ рдоें) рддрдеा рдирд░рдкрддि рдиाрд▓्рд╣ рдХे ‘рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो’ рдХे рдк्рд░рдмрди्рдз рдоें рдЧीрддिрддрдд्рдд्рд╡ рдоिрд▓рддे рд╣ैं рддो рдЬрдЧрдиिрдХ рдХृрдд ‘рдЖрд▓्рд╣рдЦрдг्рдб’ рдоें рднी। рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдоें рдХрдмीрд░, рджाрджूрджрдпाрд▓, рд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕, рдорд▓ूрдХрджाрд╕, рджрд░िрдпा рд╕ाрд╣рдм, рд╕ूрд░рджाрд╕, рдирди्рджрджाрд╕, рдХृрд╖्рдгрджाрд╕, рдкрд░рдоाрдирди्рджрджाрд╕, рдЧोрд╡िрди्рджрд╕्рд╡ाрдоी, рддुрд▓рд╕ी, рдоीрд░ा рдЖрджि рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдХрд╡ि рд╣ुрдП рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ुрди्рджрд░ рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рдЧीрддों рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╣ै।
рд╕ूрд░ рд╣िрди्рджी-рдХाрд╡्рдпрдХाрд╢ рдХे рд╕ूрд░्рдп, рдмाрд▓рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЬ्рдЮाрддा, рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХे рдк्рд░рдгेрддा, рд░рд╕рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рдФрд░ рдорд╣ाрди рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп-рд╕рд░्рдЬрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рддрдд्рдд्рд╡- рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рднाрд╡рдк्рд░рдгрддा, рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓рддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рдЧेрдпрддा рдпा рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा, рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी, рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдЖрджि рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं। рдХрд╡ि рдЬрдм рд╕ृрдЬрди рдоें рдиिрдордЧ्рди рд╣ोрддा, рддो рдЬो рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХो рд╢рдм्рджों рдоें рдмाँрдзрдХрд░ рд▓ोрдХрдоाрдирд╕ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ोрдХ рдХे рдмीрдЪ рдЬाрдХрд░ рдЕрдиुрднрд╡рдЬрди्рдп рдХाрд╡्рдп рдЬिрддрдиा рд╣ी рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЙрддрдиा рд╣ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдмрдЧैрд░ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдХोрдИ рднी рдЕрдкрдиे рднाрд╡ोрдЪ्рдЫ्рд╡ाрд╕ рдХो рд╕рд╣ी рдвंрдЧ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдХрд╡ि рдЬो рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ी рдЙрд╕рдХे рдХाрд╡्рдп рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдирдХрд░ рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЬрдм рдХрд╡ि рдХी рд▓ेрдЦрдиी рдФрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рдкाрдардХ рдпा рд╢्рд░ोрддा рдХा рд╕ाрде рдкाрддी рд╣ै рддो рд╕рд░्рд╡ाрдиुрднूрддि рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдЧीрдд рдХा рд░рд╕ाрд╕्рд╡ाрджрди рдХрд░рдиे-рд╣ेрддु рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢्рд░ोрддा рдпा рдкाрдардХ рдХो рдХрд╡ि рдХी рдЕрдиुрднूрддि рд╕े рддाрджाрдд्рдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рд╕्рд╡рдпं рдЬो рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЙрд╕ी рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ूрд░ рдХृрд╖्рдгрднрдХ्рддि рд╢ाрдЦा рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡ि рдФрд░ рдЕрдирди्рдп рднрдХ्рдд рд╣ैं। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рдЬो рд╡िрдирдп рдХे рдкрдж рд░рдЪे рд╣ैं рдЙрд╕рдоें рд╡े рдЕрдкрдиे рдЖрд░ाрдз्рдп рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं-
‘‘рдЪрд░рди-рдХрдорд▓ рдмंрджौँ рд╣рд░ि-рд░ाрдЗ।
рдЬाрдХी рдХृрдкा рдкंрдЧु рдЧिрд░ि рд▓ंрдШै, рдЕँрдзै рдХो рд╕рдм рдХुрдЫ рджрд░рд╕ाрдЗ।
рдмрд╣िрд░ौ рд╕ुрдиै, рдЧूँрдЧ рдкुрдиि рдмोрд▓ै, рд░ंрдХ рдЪрд▓ै рд╕िрд░ рдЫрдд्рд░ рдзрд░ाрдЗ।
рд╕ूрд░рджाрд╕ рд╕्рд╡ाрдоी рдХрд░ुрдиाрдордп, рдмाрд░-рдмाрд░ рдмрди्рджौँ рддिрд╣िँ рдкाрдЗ।’’5
рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдХे рдФрд░ рднी рдкрджों рдоें рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпрдеा-‘‘рдЕрдм рдХैँ рд░ाрдЦि рд▓ेрд╣ु рднрдЧाрд╡рди’’6, ‘‘рдоेрд░े рдорди рдЕрдирдд рдХрд╣ा рд╕ुрдЦ рдкाрд╡ै’’7 рдЕрджि।
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдоें рд╣ृрджрдп рдХे рдХोрдорд▓ рднाрд╡ рдлреЬрдХ рдЙрдарддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рднाрд╡рдк्рд░рд╡рдгрддा рдХा рд╣ोрдиा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдХрд╡ि рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ी рдЧрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рдЖрдзाрд░рдкीрдаिрдХा рдмрдирддी рд╣ैं। рдХрд╡ि рдХी рдпрд╣ी рдЕрдиुрднूрддि рдЬрдм рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рддीрд╡्рд░рддा рдХी рдЪрд░рдо рдкрд░िрдгрддि рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддी рд╣ैं рддрдм рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рд╕ृрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрд░ुрдгा рдХे рднाрд╡ рдХो рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рдЙрдж्рдЧрдо рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╡िрд╖्рдгु рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдФрд░ рдорд╣ाрди рдХрд╡ि рдкрди्рдд рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि- ‘‘рд╡िрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा рдкрд╣рд▓ा рдХрд╡ि, рдЖрд╣ рд╕े рдЙрдкрдЬा рд╣ोрдЧा рдЧाрди/рдЙрдореЬ рдХрд░ рдЖँрдЦों рдоें рдЪुрдкрдЪाрдк, рдмрд╣ी рд╣ोрдЧी рдХрд╡िрддा рдЕрдирдЬाрди।’’ рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдХे рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рдоें рднाрд╡рдк्рд░рд╡рдгрддा рдХे рдЕрдиेрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рднрд░े рдкреЬे рд╣ैं। рдПрдХ рдирдоूрдиा рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै-
‘‘рдк्рд░рднु рдХो рджेрдЦौ рдПрдХ рд╕ुрднाрдЗ।
рдЕрддि-рдЧрдо्рднीрд░-рдЙрджाрд░-рдЙрджрдзि рд╣рд░ि, рдЬाрди-рд╕िрд░ोрдордиि рд░ाрдЗ।
X X X
рднрдХ्рдд-рд╡िрд░рд╣ рдХाрддрд░ рдХрд░ुрдиाрдордп рдбोрд▓рдд рдкाрдЫै рд▓ाрдЧौ।
рд╕ूрд░рджाрд╕ рдРрд╕े рд╕्рд╡ाрдоी рдХौ рджेрд╣ि рдкीрдаि рд╕ो рдЕрднाрдЧे।’’8
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╡ि рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдХрд░ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рдиिрд░ूрдкिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдкाрдардХ рдЙрд╕े рдЖрдирди्рджрднाрд╡ рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рд░ूрдк-рд╡िрдзाрди, рднाрд╖ा, рд░рд╕, рдЕрд▓ंрдХाрд░, рд╡िрдо्рдм-рд╡िрдзाрди, рдк्рд░рддीрдХ рдЖрджि рдХा рдЖрд╢्рд░рдп рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рдЕрдкूрд░्рд╡ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдЖрдЧрдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдкाрдардХ рдЙрд╕ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдоें рдЧोрддा рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЦो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдЪीрдЬ рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा ‘рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░’ рдоें рдЗрд╕рдХा рдмрдЦू़рдмी рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ूрд░ рдиे рдХृрд╖्рдг рдХे рдмाрд▓-рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдЭाँрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░ाрдзा-рдХृрд╖्рдг рдХे рдХिрд╢ोрд░-рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рд╣ृрджрдпрдЧ्рд░ाрд╣ी рдЪिрдд्рд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг-
‘‘рд╕ोрднा рдХрд╣рдд рдХрд╣ी рдирд╣िँ рдЖрд╡ै।
рдЕँрдЪрд╡рдд рдЕрддि рдЖрддुрд░ рд▓ोрдЪрди-рдкुрдЯ рдорди рди рддृрдк्рддि рдХौँ рдкाрд╡ै।
X X X
рдЕрдз рдордзुрд░ рдоुрд╕ुрдХ्рдпाрдиि рдордиोрд╣рд░ рдХрд░рддि рдорджрди рдорди рд╣ीрди।
рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬрд╣ँ рджृрд╖्рдЯि рдкрд░рддि рд╣ै рд╣ोрддि рддрд╣ीँ рд▓рд╡рд▓ीрди।’’9
рдЕрдерд╡ा
‘‘рдмॅूрдЭрдд рд╕्рдпाрдо, рдХौрди рддू рдЧोрд░ी?
рдХрд╣ाँ рд░рд╣рддि, рдХाрдХी рддू рдмेрдЯी? рджेрдЦी рдиाрд╣िँ рдХрдмрд╣ुँ рдм्рд░рдЬрдЦोрд░ी।’’10
рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рдХे рд╢рд░ीрд░-рд╕рдоाрди рд╣ोрддी рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдмिрдиा рдХाрд╡्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЪрд▓рддी рд╣ुрдИ рднाрд╖ा рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдоें рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХा рдиाрдо рдЕрдЧ्рд░рдЧрдг्рдп рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕ी рдХो рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХрд░рдХे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि, ‘‘рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рдХिрд╕ी рдЪрд▓ी рдЖрддी рд╣ुрдИ рдЧीрддрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा- рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдоौрдЦिрдХ рд╣ी рд░рд╣ी рд╣ो- рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।’’11 рд╢рдиैः-рд╢рдиैः рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХा рдХाрд╡्рдпрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдиे рдРрд╕ा рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдкрд░िрд╖्рдХाрд░ рдХिрдпा рдХि рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕рдо्рднाрд╡рдиाрдПँ рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рдоुрдЧ्рдз рдХрд░рдиे рд▓рдЧी। рдХृрд╖्рдгрдХाрд╡्рдп рдХे рдКрдкрд░ рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХा рдПрдХрдХ्рд╖рдд्рд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ूрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рд╢рдм्рджों (рдпрдеा- рджрдзि, рдШृрдд, рдордзु, рд╕рд░рд╕, рдордпूрд░-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा, рд░ुрдзिрд░, рдЕрд╕्рдеि, рдЪिрдмुрдХ, рдж्рд╡िрдЬ, рдХрдкोрд▓, рдкुрд░ीрд╖, рдиाрднि, рд╕्рд╡рдЬрди, рднрд╡-рдордж, рдоृрддрдХ, рдХाрдордзेрдиु, рдЧрдЬ, рдХंрдЬрд░, рдХрдкोрдд, рдЙрд▓ूрдХ, рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдХ, рдХोрдХ, рдЧрд░ुреЬ, рдЦрдж्рдпोрдд, рдордзुрдк, рдоीрди, рдордХрд░ाрдХृрдд, рдн्рд░рдорд░, рдХрд▓्рдкрдиा, рдЬीрд╡िрдХा, рдд्рд░ाрд╕, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдЖрджि) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рддो рдЕрд░्рдж्рдз рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рдж (рдЬैрд╕े- рдЕрдЧिрдиि, рдЕрдо्рд░िрдд, рдЕрд╕्рдеाрди, рджрд░рдкрди, рд╡िрд▓рдо, рдорд░рдЬाрджा, рд░рддрди, рдкрджाрд░рде, рдкрд░рддीрддि, рдорд░рдо, рд░िрдзि, рдЕрд╕्рддुрддि рд▓рдЫрдоी рдЖрджि) рдХा рднी। рдЕрд╡рдзी рдХे рдЕрдиेрдХ рд╢рдм्рджों (рдЫोрдЯ, рдмреЬ, рдЕрд╕, рдЖрд╣ि, рдЗрд╣ाँ, рдЙрд╣ाँ, рдХीрди, рджुрдмाрд░, рдмिрдпाрд░ी, рдоोрд░, рддोрд░ рдЖрджि ) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рддो рдХрди्рдиौрдЬी рдХे рд╢рдм्рджों (рд╣ुрддो, рд╣ुрддी рдЖрджि) рдХा рднी। рдЦреЬीрдмोрд▓ी рдХे рд╢рдм्рджों (рдЧाрдпा, рдЖрдпा, рд▓рдЦाрдпा, рдУреЭाрдпा, рдмрддाрдпा, рд▓ाрдпा рд╣ै, рдЬाрдпा рд╣ै рдЖрджि) рдХो рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕ूрд░ рдиे рдЖрд╢्рд░рдп рджिрдпा рддो рдмुрди्рджेрд▓ी рдХे рд╢рдм्рджों (рдЬाрдиिрдмी, рдк्рд░рдЧрдЯрдмी рдЖрджि) рдХो рднी। рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рджों (рдкेрд▓ा, рд╡िрдпौ) рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рддो рдкंрдЬाрдмी рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рджों (рдк्рдпाрд░ी -рдорд╣ँрдЧी рдХे рдЕрд░्рде рдоें) рдХो рднी। рдЕрд░рдмी рдХे рд╢рдм्рджों (рдЕрдорд▓, рдЕрдоीрди, рдХрд▓рдИ, реШрд╕рдм, рдЬрдмाрдм, рдоुрдЬрд░ा, рдоुрд╣рдХрдо, рдоुрд╣рд░्рд░िрд░, рдоौрдЬ, рдоुрд╕ाрд╣िрдм, рдХाрдЧрд░, рдЦ़рдмрд░, рдЦ़ाрд▓ी, рддрд▓реЮ, рджреЪा, рдорд╕рдХрдд, рд╕реЮрд░ी, рдорд╕рдЦрд░ा рдЖрджि) рд╕े рдкрд░рд╣ेрдЬ рдирд╣ीं рдХिрдпा рддो реЮाрд░рд╕ी рдХे рд╢рдм्рджों (рдХрдоाрди, рдЧुрдоाрди, рдЪुрдЧрд▓ी, рджрд▓ाрд▓ी, рджрд░рдмाрди, рджीрд╡ाрди, рд╕рд░рджाрд░, рд░ाрд╣, рдЕँрджेрд╕ा, рдЖрд╡ाреЫ, рдЕрд╕рд╡ाрд░ рдЖрджि) рд╕े рднी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЗрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рджेрд╢рдЬ рдФрд░ рдоिрд╢्рд░िрдд рд╢рдм्рдж рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЖрдпे рд╣ैं। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рд▓ोрдХोрдХ्рддि рдФрд░ рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рдпрдеा- ‘рд╕ूрд░рджाрд╕ рдк्рд░рднु рдХाрдордзेрдиु рддिрдЬि рдЫेрд░ी рдХौрди рджुрд╣ाрд╡ै’, ‘рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЦрд▓ рдХрд░ी рдХाрдорд░ि рдЪреЭै рди рджूрдЬौ рд░ंрдЧ’, ‘рд╕ूрд░ рд╕िрдХрдд рд╣рдаि рдиाрд╡ рдЪрд▓ाрд╡рдд рдпे рд╕рд░िрддा рд╣ैं рд╕ूрдЦी’, ‘рдЬिрдп рдоें рд╕ूрд▓ рд░рд╣ी’, ‘рдЧाреЭे рджिрди рдХो рдоीрдд’, ‘рдХोрдЙ рди рдмाрдд рдкूрдЫрддा’ рдЖрджि।
рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрдиेрдХ рд░рд╕ों рдХा рдкрд░िрдкाрдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╡рд╣ाँ рдпрджि рд╢ृंрдЧाрд░ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рддो рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдХा рднी। рд╣ाрд╕्рдп рд░рд╕ рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рд╣ै рддो рдХрд░ुрдг рдХा рднी। рд░ौрдж्рд░ рд░рд╕ рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै рддो рдХрд░ुрдг рдХो рднी। рднрдпाрдирдХ рд░рд╕ рд╕े рдЦुрдж рдХो рд╡ंрдЪिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпे рддो рд╡ीрднрдд्рд╕ рдХो рдЫोреЬ рдирд╣ीं рдкाрдпे। рдЕрдж्рднुрдд рд░рд╕ рдХी рдЫрдЯा рдмिрдЦेрд░ी рддो рд╢ाрди्рдд рд░рд╕ рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдорди рдХो рд╢ाрди्рдд рдХिрдпा। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рд╢ृंрдЧाрд░ рдХे рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рд╕ंрдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрдпोрдЧ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдЬीрд╡рддा рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ंрдпोрдЧ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХे рдХुрдЫ рдкрдж-
‘‘рдмूрдЭрдд рд╕्рдпाрдо, рдХौрди рддू рдЧोрд░ी?
рдХрд╣ाँ рд░рд╣рддि, рдХाрдХी рддू рдмेрдЯी? рджेрдЦी рдиाрд╣िँ рдХрдмрд╣ुँ рдм्рд░рдЬрдЦोрд░ी।’’12
‘‘рдзेрдиु рджुрд╣рдд рдЕрддि рд╣ी рдЫрд╡ि рдмाреЭी।
рдПрдХ рдзाрд░ рджोрд╣рдиि рдкрд╣ुँрдЪाрд╡рдд рдПрдХ рдзाрд░ рдЬрд╣ँ рдк्рдпाрд░ी рдаाреЭी।’’13
рд╡िрдпोрдЧ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХी рдПрдХ рдЭрд▓рдХ рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै-
‘‘рдЕँрдЦिрдпाँ рд╣рд░ि-рджрд░рд╕рди рдХी рднूрдЦी।
рдХैрд╕े рд░рд╣ैं рд░ूрдкрд░рд╕рд░ाрдЪी рдпे рдмрддिрдпाँ рд╕ुрдиी рд░ूрдЦी।
X X x
рдмाрд░рдХ рд╡рд╣ рдоुрдЦ рдлेрд░ि рджिрдЦाрд╡рд╣ु рджुрд╣ि рдкрдп рдкिрд╡рдд рдкрддूрдЦी।
рд╕ूрд░ рд╕िрдХрдд рд╣рдаि рдиाрд╡ рдЪрд▓ाрдпो рдпрд╣ рд╕рд░िрддा рд╣ै рд╕ूрдЦी।’’14
рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╡ाрдд्рд╕рд▓ рд░рд╕ рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡े рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рд░рд╕ рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХे рдЖрджрд░рдкूрд░्рдг рдкрдж рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рд╣ैं। рдмाрд▓рдХ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рдЪेрд╖्рдЯाрдУं рдХा рдЬिрддрдиा рд╕ुрди्рджрд░ рдФрд░ рдордиोрд╣ाрд░ी рдЪिрдд्рд░рдг рд╕ूрд░ рдиे рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрд╡рд▓ोрдХрдиीрдп рд╣ै-‘‘рдоैрдпा рдХрдмрд╣ी рдмреЭैрдЧी рдЪोрдЯी’’ рдоें рдмाрд▓ рд╕ुрд▓рдн рд╕्рдкрд░्рдзा рд╣ै рддो ‘‘рдоैрдпा! рд╣ौं рдЧाрдп рдЪрд░ाрд╡рди рдЬैрд╣ों’’ рдоें рдмाрд▓ рд╕ुрд▓рдн рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдХा рднाрд╡ рд╕ुрди्рджрд░ рдмрди рдкреЬा рд╣ै। рддो рдХृрд╖्рдг рдХे рдордеुрд░ा-рдЧрдорди рдкрд░ рдпрд╢ोрджा рдХा рдпрд╣ рдХрдерди -‘‘рд╣ै рдХोрдЙ рдм्рд░рдЬ рдоै рд╣िрддु рд╣рдоाрд░ौ, рдЪрд▓рдд рдЧोрдкाрд▓рд╣िं рд░ाрдЦै’’ рдоाँ рдХे рдк्рд░ेрдо рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХрд╣ा рд╣ै рдХि, ‘‘рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЬिрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдЙрдж्рдШाрдЯрди рд╕ूрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдмрди्рдж рдЖँрдЦों рд╕े рдХिрдпा, рдЙрддрдиा рдХिрд╕ी рдФрд░ рдХрд╡ि рдиे рдирд╣ीं। рдЗрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा рд╡े рдЭाँрдХ рдЖрдпे рд╣ै।’’
рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдоें рд╕िрдж्рдзрд╕्рдд рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХी рдордиोрд╣ाрд░ी рд╕ुрд╖рдоा рдФрд░ рдЫрдЯा рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрдкрдоा, рд░ूрдкрдХ, рдЙрдд्рдк्рд░ेрдХ्рд╖ा, рд╡िрднाрд╡рдиा, рдЕрд╕ंрдЧрддि, рдк्рд░рддीрдк, рдкुрдирд░ुрдХ्рддि рдк्рд░рдХाрд╢, рдЕрд░्рдеाрди्рддрд░рди्рдпाрд╕, рдЕрдиुрдк्рд░ाрд╕ рдЖрджि рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХा рдЗрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░рдЪुрд░рддा рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै (рдЙрдкрдоा рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХा рдПрдХ рдирдоूрдиा-‘‘рдкрд░рдоाрд░рдеी рдкुрд░ाрдиाрдиि рд▓ाрджे рдЬ्рдпौं рдмрдирдЬाрд░े рдаाрдвै’’) рддो рдЕрднिрдзा, рд▓рдХ्рд╖рдгा, рд╡्рдпंрдЬрдиा рд╢рдм्рдж-рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рднी। рд╕ूрд░ рдиे рдмिрдо्рдм-рд╡िрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рддीрдХ рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै।
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдФрд░ рдЫोрдЯा рд╣ो, рдХ्рдпोंрдХि рдЬрдм рдпрд╣ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣ोрдЧा рддрднी рдЗрд╕рдоें рдХрд╡ि рдЕрдкрдиे рднाрд╡ рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧीрдд рдоें рдХрд╡ि рдЕрдкрдиी рд╣ी рдЕрдиुрднूрддि рдХो рд╕рдШрди рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдиुрд╕्рдпूрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдпрд╣ी рд╕рдШрдирддा рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдХрд╡ि рдХे рд╕ृрдЬрди рдХो рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдвाрд▓рддा рд╣ै। рдпрджि рдХрд╡ि рд░рдЪрдиा рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░िрдд рдХрд░ेрдЧा рдпा рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдХृрдд्рд░िрдо рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣ेрдЧा рддो рдЙрд╕рдХे рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рдШрдирддा рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдХा рд╣्рд░ाрд╕ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рдХे рдХрдИ рд░ाрд╕ो-рдЧ्рд░рди्рде, рд╢्рд░ीрд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕, рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдЖрджि рдк्рд░рдмрди्рдзाрдд्рдордХ рдФрд░ рдЧेрдп рд╣ोрдХрд░ рднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдирд╣ीं рдХрд╣े рдЬाрддे। рд╕ूрд░рдХाрд╡्рдп рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдоें рдЧेрдпрддा рдпा рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдХोрдИ рд░рдЪрдиा рдпрджि рдЧाрдиे рдпोрдЧ्рдп рдирд╣ीं рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рдХाрд╡्рдп рдХो рдЧेрдп рдФрд░ рд╕ंрдЧीрддрдордп рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╡ि рдХो рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी рдХा рдЖрд╢्рд░рдп рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рднी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд░рдЪिрдд рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рд▓рдЧрднрдЧ рдЧेрдпрддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ूрд░ рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХाрд╡्рдп рдорди्рджिрд░ рдоें рдХीрд░्рддрди-рд╣ेрддु рд░рдЪा рдЧрдпा рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдоें рдЧेрдпрддा рдХा рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдХो рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЧ-рд░ाрдЧिрдиिрдпों рд╕े рд╕рдоुрди्рдирдд рдмрдиाрдХрд░ рдиाрдж рдФрд░ рд╕ंрдЧीрдд рд╕े рднрд░ рджिрдпा рд╣ै рддो рд╕ंрдЧीрдд-рд╡िрд╖рдпрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕ा рднी। рдЗрдирдХे рдкрдж рдХा рдПрдХ рдирдоूрдиा-
‘‘рдкрдеिрдХ! рд╕ँрджेрд╕ो рдХрд╣िрдпो рдЬाрдп।
рдЖрд╡ैंрдЧे рд╣рдо рджोрдиों рднैрдпा, рдоैрдпा рдЬрдиि рдЕрдХुрд▓ाрдп।
X X X
рдпрдж्рдпрдкि рдордеुрд░ा рд╡िрднрд╡ рдмрд╣ुрдд рд╣ै рддुрдо рдмिрдиु рдХрдЫु рди рд╕ुрд╣ाрдп।
рд╕ूрд░рджाрд╕ рдм्рд░рдЬрд╡ाрд╕ी рд▓ोрдЧрдиि рднेंрдЯрдд рд╣ृрджрдп рдЬुрдбा़рдп।’’15
рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд▓िрдП рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рднाрд╡рдиाрдПँ рдХोрдорд▓рддा рдХी рдк्рд░рддिрдоूрд░्рддि рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХोрдорд▓рднाрд╡ рдХो рд╢рдм्рджрдмрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдорд▓ рд╢рдм्рджों рдХा рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕рд░рд▓рдЪिрдд्рдд-рд╕рдо्рдкрди्рди рдЧाрдпрдХ рдеे। рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдФрд░ рднрдХ्рдд рд╣ृрджрдп рдХे рдордиोрднाрд╡ों рдХो рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдмрдиाрд╡рдЯीрдкрди рдХे рд╢्рд░ीрдиाрде рдЬी рдХे рд╕ाрдордиे рдЧाрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдеा। рдПрддрджрд░्рде рд╡े рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдХीрд░्рддрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдФрд░ рдЪрдордХाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдХрд╣ाँ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрддा рдеा। рдПрдХ рджृрд╖्рдЯाрди्рдд-
рдЪрд░рди-рдХрдорд▓ рдмंрджौँ рд╣рд░ि-рд░ाрдЗ।
рдЬाрдХी рдХृрдкा рдкंрдЧु рдЧिрд░ि рд▓ंрдШै, рдЕँрдзै рдХो рд╕рдм рдХुрдж рджрд░рд╕ाрдЗ।
рдмрд╣िрд░ौ рд╕ुрдиै, рдЧूँрдЧ рдкुрдиि рдмोрд▓ै, рд░ंрдХ рдЪрд▓ै рд╕िрд░ рдЫрдд्рд░ рдзрд░ाрдЗ।
рд╕ूрд░рджाрд╕ рд╕्рд╡ाрдоी рдХрд░ुрдиाрдордп, рдмाрд░-рдмाрд░ рдмрди्рджौँ рддिрд╣िँ рдкाрдЗ।’’16
рдЬрдм рдХрд╡ि рдХिрд╕ी рдоाрд░्рдоिрдХ рдЕрдиुрднूрддि рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ृрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХो рд░рдЪрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд░рдЪा рдЧрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЧीрдд рд╕े рд╕рд░ाрдмोрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рдЬिрддрдиी рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдХा рд╕рдлрд▓рддрдо рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрддрдиा рд╣ी рд╕ुрди्рджрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХो рдПрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдФрд░ рдкूрд░्рдг рд░рдЪрдиा рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рди्рддुрд▓िрдд рднाрд╡ рдФрд░ рд╕рдорд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрдиे рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рдПрдХрддा рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХा рдЖрдХाрд░ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЧीрддि рдоें рд╕рдШрдирддा рдФрд░ рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдмрдиाрдпे рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдкрдж рдЗрддрдиे рдоाрд░्рдоिрдХ рдмрди рдкреЬे рд╣ैं। ‘рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░’ рдХे рджрд╢рдо рд╕्рдХрди्рдз рдХे рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 2973 рдХो рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै-
‘‘рдпрд╢ोрджा рдмाрд░ рдмाрд░ рдпो рднाрд╖ै।
рд╣ै рдХोрдЙ рдм्рд░рдЬ рдоै рд╣िрддु рд╣рдоाрд░ौ, рдЪрд▓рдд рдЧोрдкाрд▓рд╣िं рд░ाрдЦै।’’
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рд╕рдордЧ्рд░рддः рд╕ूрд░ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рдЧुрдг- рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рднाрд╡рдк्рд░рдгрддा, рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓рддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рдЧेрдпрддा рдпा рд╕ंрдЧीрддाрдд्рдордХрддा, рдХोрдорд▓рдХाрди्рдд рдкрджाрд╡рд▓ी, рдк्рд░рднाрд╡ाрди्рд╡िрддि рдЖрджि рдоौрдЬूрдж рд╣ैं। рд╕ूрд░ рд╕ंрдЧीрддрдЬ्рдЮ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдеे рддो рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХे рдЙрди्рдиाрдпрдХ рднी। рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ाрдиुрд╕ाрд░ рд░рдЪिрдд рд╣ैं рддो рд▓ोрдХрд╕рдо्рдордд рднी, рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╡ुрдХрддा рдоें рдЕрднिрд╡рдж्рдз рд╣ैं рддो рд╕рдорд░рд╕рддा рдХे рд╕ंрдЪाрд░рдХ рдФрд░ рднाрд╡рднूрдоि рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рднी। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдиे рдЕрдкрдиी рдЬिрд╣्рд╡ा-рдж्рд╡ाрд░ा рдЬिрди рдЧीрддों рдХी рдзाрд░ा рдХो рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╡рд╣ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рд╕рд░ाрдмोрд░ рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।
рд╕ूрд░ рдХी рдХाрд╡्рдп-рдк्рд░рддिрднा (рдЧीрдд-рдХрд▓ा) рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рдмрд▓्рд▓рдн рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд╖्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХिрдпा рдеा, рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдг-рдкрдд्рд░ рджेрддे рд╣ुрдП рдХि, ‘‘рд╕ूрд░ рд╣्рд╡ै рдХे рдРрд╕ो рдШिрдШिрдпाрдд рдХाрд╣ै рдХौ рд╣ो, рдХрдЫु рднрдЧрд╡рд▓्рд▓ीрд▓ा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░ि।’’ рднрдХ्рддрдоाрд▓ рдХे рдк्рд░рдгेрддा рдиाрднाрджाрд╕ рдиे рддो рдЙрдирдХी рдХрд╡िрдд्рдд्рд╡ рд╢рдХ्рддि рдкрд░ рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдХी рд╣ै рдЬो рд╕ूрд░ рдХी рдХाрд╡्рдпрдХрд▓ा рдФрд░ рдХाрд╡्рдпрд╢рдХ्рддि рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдк्рд░рддिрдоाрди рдмрди рдЙрдаा рд╣ै-‘‘рд╕ूрд░ рдХрдмिрдд рд╕ुрдиि рдХौрди рдХрдмि, рдЬो рдирд╣ि рд╕िрд░ рдЪाрд▓рди рдХрд░ै।’’ (рднрдХ्рддрдоाрд▓) рд╕ाрд░ांрд╢ рдпрд╣ рдХि рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рд╕ूрд░рджाрд╕ рд╣िрди्рджी рдХे рдЧीрдд-рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдеे।
рд╕рди्рджрд░्рдн:
1. рд░ाрдп рдЖрдЪाрд░्рдп рдЧुрд▓ाрдм, рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдФрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди- рдХाрд╡्рдп рдХे рд░ूрдк, рдкृрд╖्рда 107-108
2. рдУрдЭा рдбॉ. рджрд╢рд░рде, рд╕рдоीрдХ्рд╖ा-рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдкृрд╖्рда 83
3. рд░ॉрдпрд╕ рдЕрд░्рдиेрд╕्рдЯ, рд▓िрд░िрдХ рдкोрдпрдЯ्рд░ी, рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा, рдкृрд╖्рда 6
4. рдЗрдирд╕ाрдХ्рд▓ोрдкीрдбिрдпा рдм्рд░िрдЯाрдиिрдХा, рд╡ैрд▓्рдпूрдо XVII, рдкृрд╖्рда 181
5. рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд╢्рд░ी рдирди्рджрджुрд▓ाрд░े, рд╕ं. рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░, рдк्рд░рдердо рд╕्рдХрди्рдж, рд╡िрдирдп рдХे рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 1, рдкृрд╖्рда 1 рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ं. 2009
6. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 97, рдкृрд╖्рда 31
7 рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 168, рдкृрд╖्рда 55
8. рд╡рд░्рдоा рдзीрд░ेрди्рдж्рд░, рд╕ं. рд╕рд░рд╕ाрдЧрд░-рд╕ाрд░, рднрдХ्рддि рддрдеा рд╡िрдирдп рдХे рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 4, рдкृрд╖्рда 9-10, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд╡рди рд▓िрдоिрдЯेрдб, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рд╕ं. 2011
9. рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд╢्рд░ी рдирди्рджрджुрд▓ाрд░े, рд╕ं. рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░, рджрд╢рдо рд╕्рдХрди्рдж, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 478/1096, рдкृрд╖्рда 423, рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ं. 2009
10. рд╢ुрдХ्рд▓ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░, рд╕ं. рдн्рд░рдорд░-рдЧीрдд рд╕ाрд░, ‘рдорд╣ाрдХрд╡ि рд╕ूрд░рджाрд╕’ (рдЖрд▓ोрдЪрдиा), рдкृрд╖्рда 18, рдХृрд╖्рдгрджाрд╕ рдкोрд░рд╡ाрд▓ рдПрдг्рдб рдХрдо्рдкрдиी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1997-98
11. рд╢ुрдХ्рд▓, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 90, рдк्рд░рдердо рдкेрдкрд░ рдмैрдХ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ं. 2058
12. рд╢ुрдХ्рд▓ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░, рд╕ं. рдн्рд░рдорд░-рдЧीрдд рд╕ाрд░, ‘рдорд╣ाрдХрд╡ि рд╕ूрд░рджाрд╕’ (рдЖрд▓ोрдЪрдиा), рдкृрд╖्рда 18, рдХृрд╖्рдгрджाрд╕ рдкोрд░рд╡ाрд▓ рдПрдг्рдб рдХрдо्рдкрдиी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1997-98
13. рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд╢्рд░ी рдирди्рджрджुрд▓ाрд░े, рд╕ं. рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░, рджрд╢рдо рд╕्рдХрди्рдж, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 636/1354, рдкृрд╖्рда 556, рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ं. 2009
14. рд╢ुрдХ्рд▓ рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░, рд╕ं. рдн्рд░рдорд░-рдЧीрдд рд╕ाрд░, рдкрдж 42, рдкृрд╖्рда 70, рдХृрд╖्рдгрджाрд╕ рдкोрд░рд╡ाрд▓ рдПрдг्рдб рдХрдо्рдкрдиी, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1997-98
15. рд╡рд╣ी, рдкрдж 9, рдкृрд╖्рда 59
16. рд╡рд╣ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд╢्рд░ी рдирди्рджрджुрд▓ाрд░े, рд╕ं. рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░, рдк्рд░рдердо рд╕्рдХрди्рдз, рд╡िрдирдп рдХे рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 1, рдкृрд╖्рда 1 рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ं. 2009
***
рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣: рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЖрдд्рдо рдкрд░िрдЪрдп
рдбॉ. рдЕंрдЧрджрдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣, 15 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░, 1981 рдХो рдЬрди्рдо рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें। 2003 рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдо. рдП. рддрдеा 2009 рдоें рдкी-рдПрдЪ.рдбी. рдХी рдЙрдкाрдзि। ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░ाрдХाрд░िрддा рдФрд░ рдкрд░рдоाрдирди्рдж рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡’ рдФрд░ ‘рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдХा рд╕рдордХाрд▓ीрди рдоीрдбिрдпा-рдкрд░िрджृрд╢्рдп’ рдХे рдЖрд▓ाрд╡ा рджो рджрд░्рдЬрди рдкुрд╕्рддрдХों рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рджрд░्рдЬрдирднрд░ рдкुрд╕्рддрдХ/ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рд╕рдо्рдкाрджрди рддрдеा рдкрд░िрдХрдеा, рдоीрдбिрдпा рд╡िрдорд░्рд╢, рдЕрдХ्рд╖рд░ рд╡ाрд░्рддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░िрдХ्рд░рдоा, рдкрддрд╣рд░, рдордЧрд╣рд░ рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡, рдЖрдЬ, рдоुрдХ्рдд рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рдЪौрдоाрд╕ा, рдХрдеाрдХ्рд░рдо, рд▓ाрдЗрдЯ рдСрдл рдиेрд╢рди рдЬैрд╕ी рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рд╕рдо्рдк्рд░рддि рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдкी. рдЬी. рдХॉрд▓ेрдЬ, рдмाँрд╕рдЧाँрд╡, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрдг्рдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рддрдеा рдкूрд░्рд╡ांрдЪрд▓ рд╣िрди्рджी рдоंрдЪ, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдХे рдорди्рдд्рд░ी।
рдЪрд▓рднाрд╖: 7460856206
рдИрдоेрд▓: anagadkumarsingh01@gmail.com