Showing posts with label рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж. Show all posts
Showing posts with label рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж. Show all posts

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХा рдирдпा рд╕्рд╡рд░

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी


рдХृрддि: 'рд╕рдХाрдорд▓िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рд╡िрдорд░्рд╢’ 
рд╡िрдзा: рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░ंрде
рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2024 рдИрд╕्рд╡ी
рдоूрд▓्рдп: ₹ 310 рд░ुрдкрдпे
рдкृрд╖्рда: 123
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╢ोрдкिрдЬрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж (рдЧुрдЬрд░ाрдд)


рдбॉ. рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी
         рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрдХाрд╢ рд╡िрд╡िрдз-рд╡िрдзाрд░ूрдкी рдйрдХ्рд╖рдд्рд░ों рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдЬрдЧрдордЧा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХрде्рдп рдФрд░ рд╢िрд▓्рдк рдоें рдЗрдзрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕рдо्рднрд╡рддः рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд░рд╣ा рдХि рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХे рд╕рдордп рдоें рдЬрдм  рддрдХрдиीрдХि рдЙрди्рдирддि рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡  рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╕िрдордЯ рдЖрдпा рддो рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХрд╡ि рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ाрдпी рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡ाрд▓े рднाрд░рдд рджेрд╢ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддेрддрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднी рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдпा। рдЙрди рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрд╕рдХे рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдм рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХрд╡ि рд╕्рддुрддि-рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдоाрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрднा рдХो рдирд╣ीं рдЦрдкाрдиा рдЪाрд╣рддा рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдпों рдоें рд╕рдордХाрд▓ीрди рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рджेрдЦрддा рд╣ुрдЖ рднी рдЙрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХो рд╕рд░्рд╡рдХाрд▓िрдХ рдмрдиाрддा рд╣ै।
 
               рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХों рдиे рдмीрд╕рд╡ीं рдПрд╡ं рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕्рд╡рд░्рдг рдпुрдЧ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЕрднिрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХрдИ рд╡рд░िрд╖्рда рдХрд╡िрдпों рдХे рд╕ाрде рдпुрд╡ा рдХрд╡ि рднी рд╕рддрдд् рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рдкाрдардХों рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдвी рдФрд░ рд╕рд░ाрд╣ी рднी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрдИ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдиिрд░рди्рддрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрди рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рдХрдИ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рд╕े рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рднी рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। 

рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
               рдпुрд╡ा рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдбॉ.рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж рдЙрдд्рд╕ाрд╣ी рдЕрдз्рдпेрддा рд╣ैं। рдбॉ. рдиिрд╖ाрдж рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЖрд▓ेрдЦ рд▓िрдЦрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ рднी рдбॉ. рдиिрд╖ाрдж рдХे рджो рдЧ्рд░рди्рде ‘рдЖрдзрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдорд╣िрд▓ा рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा’ рдФрд░ ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп : рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд 25 рдЖрд▓ेрдЦों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рдХрд░рдХे рдПрдХ рд╕ाрде рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдк्рд░рд╢ंрд╕рдиीрдп рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЧ्рд░рди्рде рдХो рддीрди рднाрдЧों рдЧрдж्рдп, рдкрдж्рдп рдПрд╡ं рдиाрдЯ्рдп рдЦрдг्рдб рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧрдж्рдп рдЦрдг्рдб рдоें рдЪाрд░ рдЖрд▓ेрдЦ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдпे рдЪाрд░ों рдЖрд▓ेрдЦ рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рдкрдж्рдп рдЦрдг्рдб рдоें 20 рдЖрд▓ेрдЦों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдоुрдХ्рддрдХрдЪ्рдЫрди्рдж рдХрд╡िрддा, рдЧрдЬрд▓рдЧीрддि, рд╣ाрдЗрдХु, рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрджि рдирд╡ीрди рд╡िрдзाрдУं рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рдпुрд╡ा рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдиे рдЙрдкрдпोрдЧी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдИ рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдЫрди्рджों рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдПрд╡ं рдирд╡ीрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЖрд▓ेрдЦ рднी рдпрд╣ाँ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдиाрдЯ्рдп рдЦрдг्рдб рдоें 2 рдЖрд▓ेрдЦ рд╣ैं।

     рдпे рд╕ाрд░े рдЖрд▓ेрдЦ рди рдХेрд╡рд▓ рдХृрддि рдХी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдХा рдкрд░िрдЪрдп рд╣ी рджेрддे рд╣ैं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХे рдХрде्рдп рдПрд╡ं рд╢िрд▓्рдк рдХो рднी рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рдЖрд▓ेрдЦ рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╢ोрдз рдХे рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рдЬрдиों рдХे рд▓िрдП рднी рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕िрдж्рдз рд╣ोंрдЧे। рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬीрд╡рди्рддрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдпрд╣ рдЧ्рд░рди्рде рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рдирдпा рд╕ोрдкाрди рдмрдиेрдЧा। рд╡ाрдЧ्рджेрд╡ी рд╕े рдпрд╣ी рдХाрдордиा рд╣ै рдХि рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ.рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рддрдд् рд╕ुрд░рднाрд░рддी рдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд░рд╣ें। 
***

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдбॉ. рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी
рдиिрд╡ाрд╕: рдмाрд░ाँ, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди
рдЪрд▓рднाрд╖: 91 9460 004 244    
рдИрдоेрд▓: kaushal.tiwari199@gmail.com

реЪреЫрд▓ों рдоें рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд╡рдмोрдз рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि: рдирд╣ीं рдХрд╣ूँрдЧा рдоैं рд░ाрдд рдХो рджिрди

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж 


рдирд╣ीं рдХрд╣ूँрдЧा рд░ाрдд рдХो рджिрди (реЪреЫрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рд░рдЪрдиाрдХाрд░: рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп 
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕рди्рджрд░्рдн рдк्рд░рдХाрд╢рди рднोрдкाрд▓ рдо.рдк्рд░
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: рдк्рд░рдердо, 2022 рдИ.
рдоूрд▓्рдп: ₹ 350 рд░ुрдкрдпे
рдкृрд╖्рда: 112  

рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рд╣िрди्рджी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдмुрди्рджेрд▓ी рдФрд░ рднोрдЬрдкुрд░ी рдХे рдХाрд╡्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдмрд░рд╕ों рд╕े рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдПрд╡ं рд╕ंрдХрд▓рдиों рдоें рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдмрд░ाрдмрд░ рдЫрдкрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। 'рдирд╣ीं рдХрд╣ूँрдЧा рд░ाрдд рдХो рджिрди' рдбॉ. рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХा рдирд╡ीрди рдк्рд░рдХाрд╢िрдд реЪреЫрд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдпрд╣ рд╕рди्рджрд░्рдн рдк्рд░рдХाрд╢рди рднोрдкाрд▓ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢) рд╕े рдЖрдпा рд╣ै। рдбॉ. рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХी реЪреЫрд▓ें рд╕рд▓ीреШे рд╕े рдХрд╣ी рдЧрдпी реЩूрдмрд╕ूрд░рдд реЪреЫрд▓ें рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрдирдХी реЪреЫрд▓ों рдоें рднрд░рдкूрд░ реЪреЫрд▓िрдпрдд рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд╡рдмोрдз рднी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी реЪреЫрд▓ें рднी рдЗрди्рд╣ीं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рд╕े рд▓ैрд╕, рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╕рдо्рдкрди्рди реЪреЫрд▓ें рд╣ैं।

рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी реЪреЫрд▓ों рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдоेрд░ा рдкрд╣рд▓ा рдз्рдпाрди рдЗрдирдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрде्рдп рдкрд░ рдЧрдпा। рдбॉ. рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХा рдЬाрдЧрд░ूрдХ реЪреЫрд▓рдХाрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣рдоाрд░े рд╕рдордп рдХी рдХрдИ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рднी рдмेрдмाрдХी рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрддा рдиреЫрд░ рдЖрддा рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдкрдирдкрддी рдиреЮрд░рдд рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ो рдпा рд╕िрдпाрд╕рдд рдХा рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕्рд╡рднाрд╡, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпाँ рд╣ों рдЕрдерд╡ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡ाрд░्рде; рдбॉ. рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдЦुрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиी реЪреЫрд▓ों рдоें рдЗрди рд╕рдм рдкрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп
рдЕрд░्рдерд╣ीрди рдЖрдЬ рд╢ाрди्рддिрдорди्рдд्рд░, рд╕ूрдХ्рддिрдпों рдХा рд╕ाрд░ рд▓ाрдкрддा
рдж्рд╡ाрд░ рддрдХ рдкрд╕рд░ рдЧрдпा рд╣ै рдбрд░, рд░ाрдЬा рдХो рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं॥ рдкृрд╖्рда 33

рдХिрд╕ी рдХिрддाрдм рдХे рдкрди्рдиे рдоें рдирд╣ीं рд▓िрдХ्рдЦा рд╣ै
рдЬिрди्рджрдЧी рдиे рд╣ी рдмрддाрдпा рд╣ै рд╣ाрд▓ рд░ोрдЯी рдХा॥
рд╕рдд्рддा рдХो рд╕िрдпाрд╕рдд рдХो рдЪेрддाрд╡рдиी рд╣ै рдпрд╣
рдоेрд░ा рдЕंрджेрд╢ा рд╣ै рдХि рдЙрдарддा рдЙрдмाрд▓ рд░ोрдЯी рдХा॥ рдкृрд╖्рда 37

рддुрдордиे рднी рдХिрдпा рдХрдоाрд▓ рдпाрд░
рд╣ँрд╕-рд╣ंрд╕рдХрд░ рдХिрдпा рд╣рд▓ाрд▓ рдпाрд░ ॥

рдЪिрдХрдиे рдЙрдЬрд▓े-рдЙрдЬрд▓े рдЪेрд╣рд░े
рдорди рдХे рдоैрд▓े рдоुрдЦреЬे рдмाрдмू।
рд░ंрдЧ рдЪेрд╣рд░े рдХा рдмрджрд▓рддा рд╣ै рдЕрдм
рдоौрд╕рдоी рд╣ो рдЧрдпा рдЖрджрдоी॥ рдкृрд╖्рда 21

рдЖрд╢ा рдФрд░ рдЙрдо्рдоीрдж рд╣рд░ рдПрдХ рджौрд░ рдоें рдЖрджрдоी рдХा рдПрдХ рдмреЬा рд╣рдеिрдпाрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣рдордиे рдкрдд्рдерд░ों рдХे рдмीрдЪ рднी рдЕंрдХुрд░рдг рд╣ोрддे рджेрдЦा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХे рдорд╣ाрди рдХрд╡ि рд░рд╣ीрдо рдиे рднी рд╕рдордп рдЖрдиे рдкрд░ рдХाрдо рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ рдЙрдо्рдоीрдж рдФрд░ рдзैрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рдмрдиे рд░рд╣рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджी рд╣ै। рд╕рдЪ рднी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рдиे рдзैрд░्рдп рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा, рдЙрд╕рдиे реЩुрдж рдХो рдкрд░्рд╡рдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдпाрдиी рдЕрдм рдЙрд╕े рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдХे рдХिрддрдиे рд╣ी рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдирд╣ीं рд╣िрд▓ा рдкाрдПंрдЧे। рдЖрд╢ा, рдзैрд░्рдп рдФрд░ рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рд╣рдоें рд╣рдоाрд░े рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╣рд░ рд╕рдордп рдоिрд▓ी рд╣ै рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоिрд▓ी рд╣ै рдХि рд╣рдо рдпрд╣ рдпाрдж рд░рдЦें рдХि рд╣рд░ рдЕँрдзेрд░ी рд░ाрдд рдХे рдмाрдж рд╕рд╡ेрд░ा рд╣ोрддा рд╣ी рд╣ै। рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╡िрд╕ंрдЧрдд рд╕े рджु:рдЦी рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ рддो рд╣ोрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ी рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рд╕рд╣ाрд░े реЩुрдж рдХो рдФрд░ рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рдоाрдпूрд╕ рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪाрдП рд░рдЦрддे рд╣ैं।

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рд╣ै рддिрдоिрд░ рдоाрдиा рд╕рдШрди, рдЫрдЯ рдЬाрдПрдЧा
рджेрдЦ рд▓ेрдиा рддुрдо рдЙрдЬाрд▓ा рдЖрдПрдЧा॥
рдЖрдЬ рд╣ो рдЪाрд╣े рдирд╣ीं  рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рдоाрдлिрдХ
рд╣ौрд╕рд▓ा рд░рдЦ рдХрд▓ рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЖрдПрдЧा॥ рдкृрд╖्рда 16

рд╣ौрд╕рд▓ा рдЯूрдЯрдиे рдирд╣ीं рджेрдиा
рдЙрдо्рд░ рдХा рдХ्рдпा рд╡ो рддो рдврд▓рдиी рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 29

рд░ाрд╣ рдХी рдпрд╣ рдзुंрдз рддो рдЫрдЯ рдЬाрдпेрдЧी рддुрдо рджेрдЦрдиा
рдЖрдпेрдЧी рдХрд▓ рд╕ुрдмрд╣ рдпे рдЖрд╕ाрд░ рдоुрдЭрдХो рдЪाрд╣िрдП॥ рдкृрд╖्рда 41

рдЙрд▓рдЭрди рд╣ै рддो рд╣рд▓ рдиिрдХрд▓ेрдЧा
рдЖрдЬ рдирд╣ीं, рддो рдХрд▓ рдиिрдХрд▓ेрдЧा॥ рдкृрд╖्рда 64

рдХрд╡िрддा рдоें рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрдиे рдХा рдЕंрджाреЫ рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। реЪреЫрд▓ рдоें рдЗрд╕рдХा рдФрд░ реЫ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рд╣реЫाрд░ों-рд▓ाрдЦों рд╕ृрдЬрдХों рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рдиे рдХा рдвंрдЧ рд╣ी рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो реЩाрд╕ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХे рдкाрд╕ рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢ैрд▓ी рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдкाрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдХрд╣рди рдХे рдЗрддрд░ рдЕрдкрдиा рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЕंрджाреЫ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпे рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рд╢ेрд░ рдХрд░рддे рд╕рдордп рдмाрдд рдХो рдШुрдоाрдиे рдХी рдмрдЬाрдп рд╕ीрдзा рдФрд░ рд╕ाреЮ-рд╕ाреЮ рдХрд╣рдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдРрд╕ा рдпे рдЕрдкрдиे рдЕंрджाреЫ рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдРрд╕ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпे рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЦреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдЗрдХ рдмिрдЬूрдХा рдХे рдЬैрд╕ा рдЬрд░ा
рдЖрдЬрдХрд▓ рд╣ो рдЧрдпा рдЖрджрдоी॥ рдкृрд╖्рда 21

рдЬीрд╡рди рдХрд╣ाँ рдХिрддाрдмों рдоें рд╣ै
рдмाрд╣рд░ рдмिрдЦрд░ा рд╣ै, рджेрдЦो рддो॥ рдкृрд╖्рда 39

рдХाрд░рдХों рдХा рдирд╡ीрдиीрдХрд░рдг рд╣ो рдЧрдпा
рдХрд░्рдо рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рд╣ो рдЧрдпा॥ рдкृрд╖्рда 43
рддिрдирдХा-рддिрдирдХा рд╣рдоेрд╢ा рдЬुрдЯाрддा рд░рд╣ा
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдиीреЬ рдЕрдкрдиा рдмрдиाрддा рд░рд╣ा॥ рдкृрд╖्рда 40

рдЕрдкрдиे рджौрд░ рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиा, рдЙрдирдХे рдХाрд░рдгों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬे рдХрд░рдиा рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрдирд╕े рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиा рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХी реЪреЫрд▓ों рдХा рд╣ाрд╕िрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдиреЫрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рднी рдЗрдирдХी реЪреЫрд▓ों рдХा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै।

рд╣рдордиे рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕ुрдиा рд╣ै
рдХाрдЧрдЬों рдкрд░ рдкुрд▓ рдмрдиा рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 51

рдмреЭрддी рд╣ुрдИ рдШोрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдФрд░ рдЯूрдЯрддी-рдмिрдЦрд░рддी рднाрдИрдЪाрд░े рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдХे рдпे рдЕрд╢рдЖрд░ рдмेрд╣рдж рдкुрд░рдЕрд╕рд░ рдмрди рдкреЬे рд╣ैं। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं:

рдЦूрди рдХे рдзрдм्рдмे рди рд╣ों, рд▓ाрд╢ों рдХी рди рдХोрдИ рдЦрдмрд░
рдПрдХ рджिрди рдРрд╕ा рд╣рд░ेрдХ рдЕрдЦрдмाрд░ рдоुрдЭрдХो рдЪाрд╣िрдП॥ рдкृрд╖्рда 41

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрддрдиी рд╣ी рдЧрд╣рд░ी рд╡ेрджрдиा, рджрд░्рдж, рдкीреЬा рдФрд░ рдХрд╕рдХ рдХो рдЕрдкрдиे рд╢ेрд░ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢ाрдпрд░ рдбॉ. рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं:

рджрд░्рдж рдоें рдХोрдИ рдЧीрдд рдЧाрдХрд░ рдЬрдм рд╣ँрд╕ोрдЧे
рд╕िрд░рдлिрд░ा рддुрдордХो рдкुрдХाрд░ा рдЬाрдПрдЧा॥ рдкृрд╖्рда 17
рдк्рд░рд╢्рди рдЬीрдиे рдХा рдЬрд░ा рдЙрд▓рдЭा рд╣ै
рд╡рдХ्рдд рдЙрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рд╣ै рдк्рдпाрд░े॥ рдкृрд╖्рда 45

рдЗрдХ рдЗрдХ рд╕рдкрдиे рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै,
рдЬिрди्рджрдЧी рдпूँ рдХी рддрдоाрдо рдмрди्рдзु॥ рдкृрд╖्рда 47

рд╡ेрджрдиा рдХी рд╡ेрджिрдХा рдоें
рд╕्рд╡рдпं рдХा рд╣ंрд╕рдХрд░ рд╣рд╡рди рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 48

'рдирд╣ीं рдХрд╣ूँрдЧा рд░ाрдд рдХो рджिрди' рдХे рд╢ाрдпрд░ рдХो рдХोрдорд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╢ाрдпрд░ рдХрд╣рдиा реЪैрд░ рд╡ाрдЬिрдм рднी рдирд╣ीं। рдЗрд╕ рд╢ाрдпрд░ рдХो рдк्рд░ेрдо рдХा рд░ंрдЧ рд╕рдмрд╕े реЫ्рдпाрджा рдкрд╕ंрдж рд╣ै। рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि:

рдк्рд░ेрдо рддो рдмीрдПрд╕ рдорд░ु рдзрд░ा рдкрд░
рд╕рдШрди рдШрди рдХा рдЖрдЧрдорди рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 48
рдк्рд░ेрдо рдХे рдирд╡рдЧीрдд рдХा рдЗрдХ
рдЕрдирдХрд╣ा рд╕ा рдЕрди्рддрд░ा рдмрди॥ рдкृрд╖्рда 63

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрдиुрд░рдХ्рдд рд╣ूँ рдоैं
рдмिрди рддेрд░े рдЕрднिрд╢рдк्рдд рд╣ूँ рдоैं॥
рддुрдо рдк्рд░рдгрдп рдХे рджेрд╡рддा рд╣ो
рдФрд░ рднाрд╡ुрдХ рднрдХ्рдд рд╣ूँ рдоैं॥ рдкृрд╖्рда 68

рдЖрдЬ рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЬрдЧрдд рдХी реЪैрд░ рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рд╣рдо рд╕рдм рд╕े рдЫिрдкी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдпूँ рдХрд╣ें рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдоें рд▓ांрдЫрди рд▓рдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рддрдд्рд╡ реЫिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╣ै рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा। рдРрд╕े рдоें рдбॉ. рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХा рдпрд╣ рд╢ेрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рдо рд╕рдмрдХी рдмाрдд рдХрд╣рддा рдЬाрди рдкреЬрддा рд╣ै-

рдирдпी рд░ोрд╢рдиी рдЖрдиे рдХे рдкрде рд╕ाрд░े рдХрдм рд╕े рдмрди्рдж рд╣ो рдЧрдпे
рддрдорд╕ рдФрд░ рд╕ूрд░рдЬ рджोрдиों рдХे, рдмीрдЪ рдирдпे рдЕрдиुрдмрди्рдз рд╣ो рдЧрдпे॥ рдкृрд╖्рда 38

рдирдордХрдоिрд░्рдЪ рдордд рд▓рдЧा рдЬрд░ा
рдЬो рдЬैрд╕ा рд╣ै,рд╡ैрд╕ा рд▓िрдЦ॥
рд╕ीрдиा рдаोंрдХ рдмोрд▓ рд╕рдЪ рддू
рдЬिрди्рджा рд╣ै рддो рдЬिрди्рджा рджिрдЦ॥ рдкृрд╖्рда 111

рдиाрдЧ рдиिрдХрд▓े рд╣ैं рдмिрд▓ों рд╕े
рдмीрди рдХा рдЯूрдЯा рд╕िрд░ा рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 62

рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдПрдХ рдЪीреЫ, рдЬो рдЕрдорди рдкрд╕ंрдж рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдмрд╕े реЫ्рдпाрджा рдкрд░ेрд╢ाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै рд╡िрд╖ैрд▓ी рдоाрдирд╕िрдХрддा। рдЗंрд╕ाрди рдХी рдЗंрд╕ाрди рдХे реЩिрд▓ाреЮ рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдХी реЫрд╣рд░ рдЙрдЧрд▓рддी рднाрд╡рдиाрдПँ рдиреЫрд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╣ैрд░ाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдпрд╣ реЫрд╣рд░ рдЪाрд╣े рдЬाрддि-рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣ो рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рд╡ाрдж рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣рд░ рдХрд╣ीं рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╣ै рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд। рдпрд╣ाँ рд╕рдмрд╕े реЫ्рдпाрджा рд╣ैрд░ाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рджрдо рддोреЬрддी рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд рдХी реЫिрдо्рдоेрджाрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ै। рд╡рд╣ рд░ाрдЬрдиीрддि рдЬिрд╕рдХा рдЬрди्рдо рд╣ी рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЬрдирддा рдХा рд╣िрдд рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд░ाрдЬрдиीрддि рдЪाрд╣े рд╕рдд्рддा рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрдиों рдоें рд╣ो рдпा рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ рдХी рд╕рд╕्рдеाрдУं рдоें, рдЕрдЧрд░ рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рднрдЯрдХрддी рд╣ै рддो рдмрд╣ुрдд рдмिрдЧाреЬ рдХрд░рддी рд╣ै, рдпрд╣ рд╣рдо рдЖреЫाрджी рдХे рдмाрдж рд▓рдЧाрддाрд░ рджेрдЦрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЬो рднी рд╣ैं рд╕рдо्рдмрди्рдз рдкाрд╡рди рднाрд╡, рд╢्рд░рдж्рдзा, рдк्рд░ेрдо рдХे
рд░рдХ्рдд рд╕े рдирд╣рд▓ा рдзुрд▓ाрдХрд░ рд╣ी рдиिрднाрдпा рдЬाрдПрдЧा॥ рдкृрд╖्рда 35

рдХौрди рд╣ै рд╕рдЪ рдмोрд▓рддा рд╣ो рд░ाрдЬрд╕рддा рдХे рдЦिрд▓ाрдл
рджेрдЦ рд▓ेрдиा рдиाрдо рддрдм рдЕрдкрдиा рдкुрдХाрд░ा рдЬाрдПрдЧा॥ рдкृрд╖्рда 36

рд░ंрдЧ-рд░ूрдк-рднाрд╖ा –рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें
рд╕рдмрдХो рджेрдЦा рдпрд╣ाँ рд╡िрднाрдЬिрдд॥ рдкृрд╖्рда 48

рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЗрд╢ाрд░ों рдкрд░ рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै, рдпрд╣ рд╡े рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЬाрдирддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдЗंрд╕ाреЮ рддрдХ рдмिрдХрдиे рд▓рдЧ рдЬाрдП рддो рд╣ैрд░ाрдиी рдмрдирддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╢ेрд░ рдЙрдирдХी рд╣ैрд░ाрдиी рд╣ी рд╣ै, рдЬो рд╕рд╡ाрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдЦреЬी рд╣ोрддी рд╣ै-

рд╕рдЬे рдзрдЬे рдмрдЧुрд▓े рдмैрдаे рд╣ैं, рд░ाрдЬрд╕рднा рдоें рд╕рдо्рдоाрдиिрдд
рд▓ौрдЯे рд╣ंрд╕ рд╣ुрдП рдЕрдкрдоाрдиिрдд, рдХौрд╡े рдЧोрдкीрдЪрди्рдж рд╣ो рдЧрдП॥
рд░ाрдЬрдиीрддि рддो рд░ंрдЧ рд░ंрдЧीрд▓ी рд░рдкрдЯीрд▓ी рдЗрдХ рдоंрдбी рд╣ै।
рдЫрд▓ рдк्рд░рдкंрдЪ рд░рдЪрдиे рдоें рджेрдЦो рд╕рдмрдХे рд╕рдм рдкाрдмрди्рдж рд╣ो рдЧрдП॥ рдкृрд╖्рда 38

рдоैंрдиे рдкूрдЫा рд░ाрдо рдХा рд░рд╣рдоाрди рдХा рдХ्рдпा рдЦूрди рдЕрд▓рдЧ
рдЖрдк рдмोрд▓े рдЪुрдк рд░рд╣ो рддुрдо рдзрд░्рдо рдХी рдпрд╣ рднрд░्рдд्рд╕рдиा рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 19

рддрдоाрдо рдЙрдо्рд░ рдЬो рдХांрдЯों рдХी рдлрд╕рд▓ рдмोрддा рд░рд╣ा \
рд╕ुрдиा рд╣ै рдЖрдЬрдХрд▓ рдЦिрд▓рддा рдЧुрд▓ाрдм рдоांрдЧे рд╣ैं॥ рдкृрд╖्рда 18

рдХрд░рдиी рдоें рдкрд▓рддे рдЫрд▓ рдк्рд░рдкंрдЪ।
рдХрдердиी рд╣ै рд▓рд▓िрддрд▓рд▓ाрдн рдмрди्рдзु॥ рдкृрд╖्рда 47

рд╕िрдпाрд╕рддрджाрд░ों рдХे рдеोрдеे рдиाрд░े, рднाрд╖рдгрдмाрдЬी рдФрд░ рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рдиों рдХी рдЧूँрдЬ рдХो рд╕ुрдирдиे рд╕े рдирдХाрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрд╡ाрдо рдХा рд╕рдорд╡ेрдд рд╕्рд╡рд░ рдЪрд╣ुँрджिрд╕ рдЧूँрдЬрддा рд╣ै:

рдпूँ рддो рдпрд╣ाँ рд╕рдмрдХो рд╣ै рдЦрдмрд░, рд░ाрдЬा рдХो рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं
рдЖрджрдоी рдХो рдЖрджрдоी рд╕े рдбрд░, рд░ाрдЬा рдХो рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं॥ рдкृрд╖्рда 33

рдЖрдЬрдХрд▓ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рддो рд╕ंрднाрд╖рдгों рдоें рд╢ेрд╖ рд╣ैं।
рдЪрд░рдг рдкूрдЬिрдд рд╣ैं, рдк्рд░рджूрд╖िрдд рдЖрдЪрд░рдг рд╣ैं॥ рдкृрд╖्рда 52

рдк्рд░рд╢्рди рд░ोрдЯी рдХा рдпрд╣ाँ рдкрд░
рдкूрдЫрдиा рдПрдХрджрдо рдордиा рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 61

рдпे рддो рдеीं рдХुрдЫ рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ реЪреЫрд▓ें, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рдмाँрдзा рдФрд░ рдРрд╕ा рдмाँрдзा рдХि рд▓рдЧा рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХोрдИ рдЗрдд्рд░ рдХी рд╢ीрд╢ी рдЦुрд▓ी рдЫूрдЯ рдЧрдпी। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрдИ рдФрд░ реЪреЫрд▓ें рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЧрд╣рд░े рд╡िрдЪाрд░ों рд╡ рд╕рдзे рднाрд╡ों рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं। рдорд╕рд▓рди-

рдЪрди्рдж рд╕ाँрд╕ों рдХी рд░рд╡ाрдиी рдЬिрди्рджрдЧी рдпрд╣
рддुрдо рдЗрд╕े рд╕рдкрдиों рдХी рд░ाрдиी рдЦ рд░рд╣े рд╣ो॥ рдкृрд╖्рда 22

рдмाрдд рдЗрддрдиी рд╣ी рд╕рдордЭрдиी рд╣ै
рдЬैрд╕ी рдХрд░рдиी рд╣ै рд╡ैрд╕ी рднрд░рдиी рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 29

рдПрдХ рдЖрд╣, рдПрдХ рдХрд░ाрд╣, рдПрдХ рдЙрджाрд╕ी рд╕рдоेрдЯे рдЗрд╕ реЪреЫрд▓ рдоें рдирдоी-рд╕ी рдиреЫрд░ рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рдирдоी рд╣ोрдиी рднी рдЪाрд╣िрдП। рдмिрдиा рдирдоी рдХे рдХрд╡िрддाрдИ рд╡ рд╢ेрд░िрдпрдд рдХे рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдорд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рдПрдХ рд╢ेрд░ рдФрд░ рджेрдЦें-

рдЬिрди्рджा рд░рд╣рддे рдорд░ рдХрд░ рджेрдЦ
рдРрд╕ा рддो рдХुрдЫ рдХрд░рдХे рджेрдЦ॥ рдкृрд╖्рда 30

рднीреЬ рдоें рднी рдЕрдХेрд▓े рд░рд╣рдиे рдХा
рд╣рдордХो рд╣ाрд╕िрд▓ реЩिрддाрдм рд╣ै рдк्рдпाрд░े॥ рдкृрд╖्рда 46

рдкीреЬा рдкीрдХрд░ рднी рд╣ँрд╕рддे рд╣ैं 
рдХुрдЫ рдРрд╕ा рдЕрдкрдиा рд╣ाрд▓ рдпाрд░॥ рдкृрд╖्рда 59  

рдПрдХ рдЫोрдЯी рдмрд╣рд░ рдХी рдЧ़рдЬ़рд▓, рдЬो рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ी, рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдХी рдмाрдд рдХрд╣ рдЬाрддी рд╣ै- 

рдлрд▓рд╕рдлा рдЬिрди्рджрдЧी рдХा рдЗрддрдиा рд╣ै
рд╕ुрд░рдордпी рд╢ाрдо рдЬैрд╕े рдврд▓рдиा рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 14

рджुрдиिрдпा рдлाрдиी рдмрд╕ рдЪрди्рдж рд░ोрдЬ
рдлिрд░ рдХ्рдпों рдЗрддрдиा рдЫрд▓рдЫрди्рдж рдпाрд░॥ рдкृрд╖्рда 56

рдЬीрд╡рди рдмीрдПрд╕ рдЗрддрдиा рд╕рдордЭा
рд╕ुрдиो рднोрд░ рдХा рддाрд░ा рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 59

рдЬीрд╡рди рдХ्рдпा рд╣ै, рдПрдХ рд╕рдорд░ рд╣ै
рдХрджрдо-рдХрджрдо рдкрд░ рдЕрдЧрд░-рдордЧрд░ рд╣ै॥ рдкृрд╖्рда 92

рдЗрди рддрдоाрдо реЪреЫрд▓ों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी реЪреЫрд▓ें рд╣ैं, рдЬो рдкाрдардХों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдкрд╕ंрдж рдХी рдЬाрдПंрдЧी, рд▓ेрдЦрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд░ाрд╣ी рдЬाрдПंрдЧी, рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдлिрд░-рдлिрд░ рдЙрдж्рдзृрдд рдХी рдЬाрдПंрдЧी। рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд▓ेрдЦрди, рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी реЪреЫрд▓ों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдмेрд╣рддрд░ीрди рдЧ़рдЬ़рд▓ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдХो рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдмрдзाрдИ рд╡ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ। рд╣рдоें рдЗрдирдХे рдЖрдЧाрдоी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдмेрд╕рдм्рд░ी рд╕े рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рд░рд╣ेрдЧी। 
 

рдХрд╡рдп: рдХिं рди рдкрд╢्рдпрди्рддि: ‘рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╕ौ рдж्рд╡ीрдк’

(рдЕрдорд░рдд्рд╡ рдХे рдиिрд░्рд╡ाрдг рдХा рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдЖрдЦ्рдпाрди)

рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдкुрд╕्рддрдХ: рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╕ौ рдж्рд╡ीрдк (рдЙрдкрди्рдпाрд╕)
рд▓ेрдЦрдХ: рдЖрд░рддी рд▓ोрдХेрд╢
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдиोрд╢рди рдк्рд░ेрд╕ рдЪेрди्рдирдИ
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╡рд░्рд╖: 2022 рдИ.
рдоूрд▓्рдп: ₹ 325.00
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 207

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ- рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж


рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рдПрдХ рд╕ूрдХ्рддि рд╣ै рдХि-‘рдХрд╡рдпः рдХिं рди рдкрд╢्рдпрди्рддि’ рдЕрд░्рдеाрдд् ' рдЬрд╣ाँ рди рдЬाрдп рд░рд╡ि, рд╡рд╣ाँ рдЬाрдп рдХрд╡ि ।" рдпрд╣ рдмाрдд рдбॉ. рдЖрд░рддी рд▓ोрдХेрд╢ рдкрд░ рдпрдеाрд░्рд╣ (рдлिрдЯ) рдмैрдарддी рд╣ै । рд╕рдж्рдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдирдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╕ौ рдж्рд╡ीрдк’ рдкреЭрдиे рдХो рдоिрд▓ा। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦिрдХा рдоें рдк्рд░ेрдо, рд░рд╣рд╕्рдп, рдЯूрдЯрддे-рдмिрдЦрд░рддे рдкрд░िрд╡ाрд░, рдПрдХрд▓ рдоाрддा-рдкिрддा, рджैрд╡ीрдп рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░,рддрд╕्рдХрд░ी, рдн्рд░ूрдгрд╣рдд्рдпा рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдорд░्рд╢, рдЫाрдд्рд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдЖрджि рдХो рд╕рдоेрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рд╡े рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╕рдлрд▓ рднी рд╣ुрдИ рд╣ैं।

рдЖрд░рддी рдЧोрдпрд▓ рд▓ोрдХेрд╢
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдиाрдпिрдХा рдЛрддрдо्рднрд░ा рд╣ै (рд▓ोрд╣िрддाрдХ्рд╖ рдЗрд╕рдХे рдкрддि рдХा рдиाрдо рд╣ै, рджीрдд्рдпांрдЧрдиा рдЗрд╕ी рдХी рдкुрдд्рд░ी рд╣ै। рджीрдд्рдпांрдЧрдиा рдХी рд╕ौрддेрд▓ी рдоाрди рдХा рдиाрдо рдоृрдгाрд▓िрдиी рддрдеा рд╕ौрддेрд▓ी рдмрд╣рди рдХा рдиाрдо рдЛрддुрдкрд░्рдгा рд╣ै। рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХी рднी рдПрдХ рд╕ौрддेрд▓ी рдмрд╣рди рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рд╣ै)। рдЬो рд╕рдж्рдж्рд╡ीрдк рдХी рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдЧुрдЬрд░ाрдд рд░ाрдЬ्рдп рдХे рддрдЯрд╡рд░्рддी рд╕ीрдоा рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 750 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдордз्рдп рд╕ौ рдЫोрдЯे-рдмрдб़े рдж्рд╡ीрдкों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рд╢рдж्рдж्рд╡ीрдк рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा। рдпрд╣ рдж्рд╡ीрдк рд░рдд्рдиों рдХी рдЦाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеा। рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХी рдоाँ рдХा рдиाрдо рд╢рд╣рдЬाрджी (рдЕрдирд╢्рд╡рд░ा) рд╣ै।

рдЧोрдоंрддिрдХ рдХрд░्рдоा рдПрдХ рдк्рд░рдЬा рдкाрд▓рдХ рд░ाрдЬा рдеा рдЙрд╕рдиे,‘рдзрд░ाрднाрд░рд╣рд░्рдд्рд░े рдХंрд╕рд╣рд░्рдд्рд░े’ рдорди्рджिрд░ рдХाрд░ рдЬीрд░्рдгोрдж्рдзाрд░ рддрдеा рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдпा। (рдпрд╣ाँ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкुрдирдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै) ‘рдЕрд▓рдиुреЫुрдо рдорд╕्рдЬिрдж рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдпा рдЧिрд░рдЬाрдШрд░ рдХा рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдпा, рдкृрд╖्рда 5-6।

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднुрдЦрдорд░ी рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ рдж्рд╡ीрдкрд╕рдоूрд╣ рдХा рддрдеा рдЗрд╕ рдкрд░ рднाрд░рддीрдпों рдХे рдиिрд╡ाрд╕ рдХा рдкрддा рднी рди рдЪрд▓ा рд╣ोрддा рдЕрдЧрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рд╢рддрджीрдк рдХे рдЗрди рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдиे рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рд▓ूрдЯрдиे рдХा рдХाрдо рди рдХिрдпा рд╣ोрддा, рдкृрд╖्рда 5।

рдЧोрдорди्рддिрдХ рдХрд░्рдоा рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХा рдкुрдд्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рд░ाрдЬा рд╣ुрдЖ। рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрд╣ंрдХाрд░ी рддрдеा рдиिрд░ंрдХुрд╢ рд░ाрдЬा рдеा। рд╡рд╣ рдЗрддрдиा рдиिрд░ंрдХुрд╢ рд╢ाрд╕рдХ рдеा рдХि рдЬो рднी рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░рддा рдеा рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдоौрдд рдХे рдШाрдЯ рдЙрддाрд░ рджेрддा рдеा। рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХा рд╕рдЧा рдХ्рдпों рди рд╣ो। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдкिрддा,рдЪाрдЪा, рднाрдИ, рдЪрдЪेрд░े рднाрдИ рдкрдд्рдиी (рд╣ैрдл्рд╕ी) рддрдХ рдХो рдоौрдд рдХे рдШाрдЯ рдЙрддाрд░ рджिрдпा। рдЬрдм рд░ाрдЬा рдЖрд▓рд╕ी рдШрдоंрдбी рдФрд░ рдЕрд╣ंрдХाрд░ी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рддो рд░ाрдЬ्рдп рдоें рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕्рдеिрддि рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдкेрдЯ рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЕрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рджेрд╣рд╡्рдпाрдкाрд░ (рд╡ेрд╢्рдпाрд╡ृрдд्рддि) рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢рд╣рдЬाрджी рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдХा рд╕рдоाрдЧрдо рдРрд╕ी рд╣ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдеा।

рдРрд╕ी рд╣ी рдиिрд░ंрдХुрд╢рддा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдорд╣ाрдХрд╡ि рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ рдиे ‘рдХाрджрдо्рдмрд░ी’ (рд╢ुрдХрдиाрд╕ोрдкрджेрд╢) рдоें рддрдеा рдорд╣ाрдХрд╡ि рджрдг्рдбी рдиे ‘рджрд╢рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрддрдо्’ рдоें (рд╡ृрдж्рдз рдоंрдд्рд░ी рд╡рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдЬा рдЕрдирди्рддрд╡рд░्рдоा рдХो рдЙрдкрджेрд╢ рджेрдиा рдФрд░ рдЕрдирди्рддрд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХा рдЕрдкрдоाрди рддрдеा рдзूрд░्рдд рд╡िрд╣ाрд░рднрдж्рд░ рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрдиा) рдХिрдпा рд╣ै।

‘рдЕрдкрд░िрдгाрдоोрдкрд╢рдоो рджाрд░ुрдгो рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдордж:।’ рдЕрд░्рдеाрдд् рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдЬрдиिрдд рдордж рдРрд╕ा рджाрд░ुрдг рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдоें рднी рд╢ाрди्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा। (рд╢ुрдХрдиाрд╕ोрдкрджेрд╢)

‘...рдЙрд╕ рдЕрд░्рдзрдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдЙрдд्рддрдо рджेрд╡рдЧрди рдХी рдкिрдкाрд╕ा рдиे рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░ рджिрдпा …।’ рдкृрд╖्рда 9

рдЙрд╕ рд░ाрдд рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдХिрд╕ी рд░ाрдиी рдХे рдкाрд╕ рди рдЧрдП। рд╢рд╣рдЬाрджी рдХे рдХрдЪ्рдЪे рдХрдЪрдиाрд░ рддाрд░ुрдг्рдп рдХे рдордЦрдорд▓ी рдмिрдЫौрдиे рдХो рд░ौंрджрдХрд░ рд╡ाрд╕рдиा рдХो рд╢ांрдд рдХिрдпा। рдПрдХ рд░ाрдд рдоें рдЕрдзिрдЦिрд▓ी рдХрд▓ी рдХी рдХाрди्рддि рдкрджрддрд▓े рдоुрд░рдЭाрдП рдлूрд▓ рд╕ी рд╕िрдХुрдб़ рдЧрдИ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдХोрдорд▓ рджेрд╣ рд╕ूрдЬрдХрд░ рдиाрд░िрдпрд▓ рд╕ी рдХрдаोрд░ рд╣ो рдЧрдИ। рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдиे рдШाрдЯ-рдШाрдЯ рдХा рдкाрдиी рдкिрдпा рдеा। рдХिрди्рддु рддृрд╖्рдгा рдФрд░ рддृрдк्рддि рдХी рдРрд╕ी рдЕрдиुрднूрддि рдЙрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХрднी рди рд╣ुрдИ рдеी…..।’рдкृрд╖्рда 9

рдХाрдорд╡ाрд╕рдиा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкрддिрдд рд╕े рдкрддिрддрддрдо рдмрдиा рджेрддी рд╣ै। рдХाрдорд╡ाрд╕рдиा рдХे рд╡рд╢ीрднूрдд рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд╕рди्рддाрди рдХो рднी рдирд╣ीं рдкрд╣рдЪाрдирддा। рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдкрд░ рднी рдХुрджृрд╖्рдЯि рд░рдЦрдиे рд▓рдЧा рдеा, рдкृрд╖्рда 19।

рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХो рднी рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдХी рдорджрдж рдХрд░рдиे рдХे рдЬुрд░्рдо рдоें рдХैрдж рдХрд░рд╡ा рджेрддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 22। рд╡рд╣ рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдХे рдиाрдиा рдиाрдиी рдХो рднी рдоौрдд рдХे рдШाрдЯ рдЙрддाрд░ рджेрддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 24। рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдиे рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХो рдвूंрдврдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдм्рд░िрдЯेрди рдХी рдПрдХ рдЬाрд╕ूрд╕ी рдПрдЬेंрд╕ी рдХे рджो рдЬाрд╕ूрд╕ों рдЬिрдмрд░ॉрд▓्рдб рдФрд░ рдиोрд░्рдмрд░्рдЯ рдХो рджिрдпा। рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХो рдЧौрдоुрдЦी рдХिрд▓े рдоें рдирдЬрд░рдмंрдж рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдХोрд▓िрдпाрдХ рдХे рдкाрд╕ рдЛрддрдо्рднрд░ा рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рд╢рдж्рдж्рд╡ीрдк рдЬрд▓рд╕ेрдиा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдкृрд╖्рда 127। реарддрдо्рднрд░ा рдХे рдкрд▓ाрдпрди рдоें рд╢рд╣рдЬाрджी рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдЕрд╕ंрджिрдЧ्рдз рдоाрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХा рд╢ीрд╢ рдзрдб़ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 127।

рдЙрд╕рдХी (рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдХी) рдЪाрд░ рд░ाрдиिрдпाँ рдеीं - 1.рдпрд╢ंрд╡рджा, 2.рдХाрдд्рдпाрдпрдиी, 3.рд╣ैрдл्рд╕ी (рдпрд╣ рдПрд░िрде्рд░िрдпा рдХी рдиिрд╡ाрд╕ी рдеी рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╡рд╣ рдкрд░्рдпрдЯрди рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдеी, рд╡рд╣ीं рдЙрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдиिрджा реЮाреЫрд▓ी рд╕ाрд╣рдм рдХा рдПрдХ рд╢ेрд░ рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै рдХि- “рд╣ोрд╢ рд╡ाрд▓ों рдХो рдЦрдмрд░ рдХ्рдпा рдЬिрди्рджрдЧी рдХ्рдпा рдЪीрдЬ рд╣ै/рдЗрд╢्рдХ рдХीрдЬे рдлिрд░ рд╕рдордЭिрдП рдЬिрди्рджрдЧी рдХ्рдпा рдЪीрдЬ рд╣ै।” рд╣ैрдл्рд╕ी рдХी рдкुрдд्рд░ी рдХा рдиाрдо рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдеा।) рдФрд░ 4.рд╢рд╣рдЬाрджी (рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдиाрдо рдЕрдирд╢्рд╡рд░ा, рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд▓ुрд╖ рдорди्рджिрд░ рдХे рдкुрдЬाрд░ी рдХी рдмेрдЯी рдФрд░ рд░ाрдЬрдкुрд░ोрд╣िрдд рдЕрдиिрд░्рд╡ाрдг рдоिрд╣िрд░ рдХी рднрддीрдЬी рдеी)।

‘рдиिрд░्рдЬрд▓ рд╕рд░рд╕िрдЬ’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рджीрдд्рдпांрдЧрдиा рдХा рдЬрди्рдо ‘рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╕ौ рдж्рд╡ीрдк’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдж्рд╡िрддीрдп рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рджीрдд्рдпांрдЧрдиा рд▓ोрдХिрддाрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХी рдкुрдд्рд░ी рдеी, рдкृрд╖्рда 41। рджीрдд्рдпांрдЧрдиा рдоेрдбिрдХрд▓ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде-рд╣ी рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рднी рд░ुрдЪि рд▓ेрддी рдеी। ‘рдХрд▓ाрд░рд╡िंрдж’ рдиाрдЯ्рдп рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдХिрдП рд╡рд╣ рдиाрдЯрдХ рд▓िрдЦрддी рд╣ै। рдЙрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдЕрднिрдирдп рднी рдХрд░рддी рд╣ै। рдиाрдЯ्рдп рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдиिрджेрд╢рдХ рдХुрд╢ाрдЧ्рд░рдХाрди्рдд рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рдЪंрдбीрдЧреЭ рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।

рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдоेрдбिрдХрд▓ рдоें рд░ुрдЪि рднी рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддी рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рд░ोрдЧों рдХा рдЬिрддрдиे рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╡рд░्рдгрди рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рдмिрдиा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкृрд╖्рда 76, рдХीрдоो рдЬैрд╕े рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╢рдм्рдж рдЙрдирдХे рд╡ृрд╣рдж् рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдкृрд╖्рда 103

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдорди्рдд्рд░ рдФрд░ рдордиुрд╕्рдоृрддि рдХे рд╢्рд▓ोрдХ рднी рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпे рдЧрдП рд╣ैं। рдкृрд╖्рда 36

рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдгрдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдмрд╣ुрдд рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рд╣ै। ‘... рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХा рд╣ाрде рдкрдХрдб़ рд▓िрдпा। рдПрдХ рддрд░ंрдЧ рдиे рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╣ाрде рд╕े рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рддрди рдоें рдХंрдкрди рднрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рд╣ृрджрдп рдХे рдЖрдбोрд▓рди рддीрд╡्рд░ рд╣ुрдП рдФрд░ рдиेрдд्рд░ों рдоें рд▓ाрд▓ рд░ेрд╢рдоी рд░ेрдЦाрдПँ рдмрди рдЖрдИं। рд╡рд╣ рдЪाрд╣рдХрд░ рднी рд╣ाрде рдЫुрдб़ाрдиे рдХा рдХोрдИ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рди рдХрд░ рдкाрдИ рдФрд░ рди рдЪाрд╣рдХрд░ рднी рд╕рдоीрдк рдЦिंрдЪ рдЖрдИ…।” рдкृрд╖्рда 54

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд░ोрдЪрдХрддा рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдиोрд░्рдмрд░्рдЯ рдФрд░ рдЛрддрдо्рднрд░ा рджैрд╣िрдХ рдоिрд▓рди рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рддрди рдоें .....рдЙрд╕े рдЖрдЧोрд╢ рдоें рднрд░ рд▓िрдпा ....рдиोрд░्рдмрд░्рдЯ рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЦुрдоाрд░ी рдЪреЭрдиे рд▓рдЧी ...।рдкृрд╖्рда 119

рдиाрд░ी рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдордиोрд╣ाрд░ी рдЪिрдд्рд░рдг рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЦाрдирдкाрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди рдЖрджि рдкрд░ рдХाрдлी рдЕрдЪ्рдЫी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕े рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा ‘рд░ेрдХी’ рд╢рдм्рдж рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे ‘рдЭाреЬрдлूंрдХ’ (рдУрдЭाрдИ-рд╕ोрдЦाрдИ) рд╕े рдХाрдлी рдоिрд▓рддा рдЬुрд▓рддा рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдХे рд░ूрдкрдХ ‘рдЙрдЬ्рдЬрдпिрдиीрд╡ीрд░рдо्’ рдоें рдзрд░рдо рдиाрдордХ рдкाрдд्рд░ рднी ‘рдЙрдЬ्рдЬрдпिрдиीрд╡ीрд░’ рдХा рдЖрд╡ाрд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै।

рд▓ेрдЦिрдХा рдХा рднौрдЧोрд▓िрдХ рдЬ्рдЮाрди рднी рдХाрдмिрд▓े рддाрд░ीреЮ рд╣ै। рдЬो рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХी рд╕्рдеाрди-рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
рдХ्рд░िрдо्рд╕्рдЯ्рд░ी рдиोрд░्рдмрд░्рдЯ рдХी рдкрдд्рдиी рдеी рдЬो рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рдПрдХ рдЬाрд╕ूрд╕ рдеी। рдХ्рд░िрдо्рд╕्рдЯ्рд░ी рдХो рдиोрд░्рдмрд░्рдЯ рдХा рдЛрддрдо्рднрд░ा рд╕े рдоिрд▓рдиा-рдЬुрд▓рдиा рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдеा। рдЙрд╕े рд╕ंрджेрд╣ рдеा рдХि рдЛрддрдо्рднрд░ा рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬрдоाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдХोрдИ рднी рд╕्рдд्рд░ी рд╣ोрдЧी рд╡рд╣ рдПрдХ рдорд╣िрд▓ा-рдкुрд░ुрд╖ рдХी рдоिрдд्рд░рддा рдкрд░ рдРрд╕े рд╣ी рд╕ोрдЪेрдЧी।

рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЪोрд░ी рдХी рдШрдЯрдиा рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдкृрд╖्рда 87। рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे ‘рдиोрд╡ोрдоेрдЪेрд╡ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी’ рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬो рдоेрдбिрдХрд▓ рдХी рдкрдвाрдИ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеा। рдХीрдорддी рд▓рдХреЬी рдФрд░ рд░ेрдд рдХी рддрд╕्рдХрд░ी рдХा рд╡рд░्рдгрди рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 113। рдордЫुрдЖрд░ों рдХी рджीрди рд╣ीрди рджрд╢ा рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рд╣ै, рдкृрд╖्рда 128। рдкंрдЬाрдмी рдд्рдпौрд╣ाрд░ рд▓ोрд╣рдб़ी рдХी рдЭрд▓рдХ рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдкृрд╖्рда 130-131। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╡ीрдЬा рдоें рджрд▓ाрд▓ों рдХी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 149। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдордЬрджूрд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै, рд▓ाрд╢ рддрдХ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддे рдкृрд╖्рда 152। рдЕрд╡ैрдз рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕े рдкैрджा рд╣ुрдП рд╢िрд╢ुрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рднी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рджिрдЦाрдпा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 172।
рдкुрд░ोрд╣िрдд рдЕрдиिрд░्рд╡ाрдг рдоिрд╣िрд░ рдХे рдкाрд╕ рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдеी рдЬो рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рдЦोрдЬ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ। рдкृрд╖्рда 125

рдЪूँрдХि рд╣ैрдл्рд╕ी рдХे рдоाрддा рдкिрддा рдЗрдЯрд▓ी рдХे рдеे рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ैрдл्рд╕ी рдХो рд╡рд╣ाँ рдХी рднाрд╖ा ‘рддिрдЧ्рд░िрди्рдпा’ рдЙрд╕े рдЖрддी рдеी। рдЙрд╕рдиे рдпрд╣ рднाрд╖ा рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдХो рдФрд░ рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдиे рдЗрд╕рдХो рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХो рдеोреЬी-рдеोреЬी рд╕िрдЦा рджिрдпा рдеा। рдЕрдкрдиे рдХैрдж рд╣ोрдиे рдкрд░ рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдиे рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХो рдЗрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдеा।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдк्рд░ूрдл्рд░рд░ीрдбिंрдЧ рдХी рдХрдоी рджिрдЦрддी рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдкрд╣рд▓े рд▓ेрдЦिрдХा рдХो рдЗрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा। рдпрдеा-рдкृрд╖्рда 40,42, 48,100, 102,108, 110,160,162,168,170 рдПрдХрджрдо рдЦाрд▓ी рд╣ै। рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЯंрдХрдг рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рднी рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ैं। рдЕрдд: рдХी рдЬрдЧрд╣ рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдЕंрдд: рд╢рдм्рдж рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрдеा-рдкृрд╖्рда 121,125 । рдЯाрдкू рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЯाрдкु рд▓िрдЦा рд╣ै। рдкृрд╖्рда 185

\рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдЬीрддा рдЬрдЧाрддा рдЙрджाрд╣рд░рдг рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджा рд╣ो рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдШрдЯाрдЯोрдк рд╣ो рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ, рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рд╣ी рдкрдб़рддा рд╣ै। рдкृрд╖्рда 63

рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рднाрд╡ाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ुрди्рджрд░ рд╕ूрдХ्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрдд्рд░, рдоिрдд्рд░ рдФрд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рдЕрдзिрдХ рджेрд░ рддрдХ рдоूрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдкाрддे,рдкृрд╖्рда 18। рдЕрд╕рдордп рдоिрд▓ी рд╕рдо्рдкрди्рдирддा рддрдеा рдХुрдкाрдд्рд░ рдХो рд╕рд╣рдЬ рд▓рдм्рдз рд╡ैрднрд╡, рдордиुрд╖्рдп рдХो рджुрд░ाрдЪाрд░ी рдмрдиा рджेрддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 20। рд╣िрдоाрд╢िрд▓ाрдПँ рд╕िрди्рдзु рдоें рдХिрддрдиी рднी рдЧрд╣рд░ी рд╣ों, рдЙрдирдХा рд╢ीрд░्рд╖ рдкाрдиी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЖ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 22। рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдмрдб़ी рдХोрдИ рддाрдХрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдкृрд╖्рда 71। рдоाрдирд╡ рдХो рдоाрдирд╡ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рджेрд╡рдд्рд╡ рдХो рдмреЭाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 52। рдордиुрд╖्рдп рд╕рдордп рдХो рдиिрдпोрдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕рдордп рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдиिрдпोрдЬрдХ рд╣ै, рдкृрд╖्рда 61। рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдХे рднाрд╡ рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд╖ा рдирд╣ीं, рдЙрдзाрд░ рд╣ृрджрдп рд╕ाрдзрди рдмрдирддा рд╣ै, рдкृрд╖्рда 89। рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рдФрд░ рднाрдЧ्рдп рд╕े рдЖрдЧे рдХोрдИ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рд╕рдХрддा, рдкृрд╖्рда 91।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рдпрд╣ рдмाрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдбॉ. рдЖрд░рддी рд▓ोрдХेрд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд╕ाрде-рд╣ी-рд╕ाрде рджेрд╢ -рджुрдиिрдпा рдХे рдмाрд░े рдоें рдХाрдлी рдЧрд╣рд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬ्рдЮाрди рдЧрдЬрдм рдХा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рджрд░्рд╢рди, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рд╕рдо्рдпрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╣ै। рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдоें рдПрдХ рдЗрдирд╕ाрдЗрдХ्рд▓ोрдкीрдбिрдпा рд╣ैं।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЕрди्рдд рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ुрдЦрдж рд╣ुрдЖ рд╣ै । рджीрдд्рдпांрдЧрдиा рдмрд╕ рдЕрдкрдиी рдоाँ реарддрдо्рднрд░ा рдФрд░ рдоौрд╕ी рдд्рд░िрд╢ांрдЧрджा рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдиोрд░्рдмрд░्рдЯ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдХ्рд░िрдо्рд╕्рдЯ्рд░ी рдХा рдкुрд░्рдоिрд▓рди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। реарддрдо्рднрд░ा рдЕрдкрдиे рдкрддि рд▓ोрд╣िрддाрдХ्рд╖ рд╕े рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै।

рдбॉ. рдЖрд░рддी рд▓ोрдХेрд╢ рдХृрдд рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдкреЭрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЙрдирдХे рдЕрди्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрдв़рдиे рдХी рддीрд╡्рд░ рдЙрдд्рдХрдг्рдаा рдорди рдоें рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ै । ‘рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╕ौ рдж्рд╡ीрдк’ рдФрд░ ‘рдиिрд░्рдЬрд▓ рд╕рд░рд╕िрдЬ’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рд╣ैं ‘рдЛрддрдо्рднрд░ा рдХे рд╕ौ рдж्рд╡ीрдк’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдиिрд░्рдЬрд▓ рд╕рд░рд╕िрдЬ’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдкреЭे рдмिрдиा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै।рдкाрдардХों рдХो рдЕрд╕рд▓ी рдЖрдирди्рдж рддрднी рдЖрдПрдЧा рдЬрдм рд╡े рджोрдиों рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрдвेंрдЧे। рдЖрдк рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиी рдХृрддिрдпों рд╕े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рддी рд░рд╣ें।
рдЗрддि рд╢ुрднрдо्।

рдиिрдХрд╖ (рднाрд╡, рдоीрдоांрд╕ा, рдкाрда рдПрд╡ं рдкुрдирд░्рдкाрда)

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж


рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдкुрд╕्рддрдХ: рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░ рдХी рд╕ाрдд рд░ाрддें (рд╣िрди्рджी рдиाрдЯрдХ)
рд▓ेрдЦрдХ: рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдУрд░िрдПрдг्рдЯैрд▓िрдпा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╡рд░्рд╖: 2015 рдИрд╕्рд╡ी
рдоूрд▓्рдп: ₹ 195.00
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 96


рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рд╡ैрджिрдХ рдЖрдЦ्рдпाрдиों, рдЖрд░्рд╖ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпों рддрдеा рд▓ौрдХिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдж्рдпрддрди рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдиाрдЯ्рдп рд▓ेрдЦрди рдФрд░ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЕрдмाрдз рдЧрддि рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдиाрдЯ्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдмреЭाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै рд▓рдЦрдирдК рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡िрднाрдЧ рдХे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдбॉ. рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рдиे। рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░рдЪिрдд рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें ‘рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░ рдХी рд╕ाрдд рд░ाрддें’ рдиाрдЯрдХ рдУрд░िрдпंрдЯैрд▓िрдпा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рджो рдЕंрдХ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдЕंрдХ рдоें рдкूрд░ी рдШрдЯрдиा рдПрдХ рд╣ी рдЕंрдХ рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рддрдеा рджूрд╕рд░े рдЕंрдХ рдоें рд╕ाрдд рджृрд╢्рдп рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╕ाрдд рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рдк्рд░ो. рдЗрд░рд╢ाрдж, рдк्рд░ो. рдЧोрд╡िрд▓, рдк्рд░ो. рд░ेрдбिрдпोрд╡ाрд▓ा, рдк्рд░ो. рд╢рдмрдирдо, рдк्рд░ो. рдоाрд╢ाрддोрд╖ी, рдк्рд░ो. рдУ. рдХॉрдирд░, рдбॉ. рдбेрд╡ीрдЬ рдФрд░ рдПрдХ рд╢ोрдзрдЫाрдд्рд░ рд╕िрдХрди्рджрд░) рд▓рди्рджрди рдХी рдПрдХ рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдЧрдП рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ोрддा рд╣ै ‘рдкोрд╕्рдЯрдоाрд░्рдбрдиिрдЬ्рдо рдПрдг्рдб рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░’।

рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдЬ рдХे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдФрд░ рд╢ोрдзाрд░्рдеी рдЕрдкрдиी рдкрджोрди्рдирддि рдХे рд▓िрдП рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЦिрд▓рд╡ाреЬ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╣ो рд░рд╣े рд╢ोрдз рдкрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЪिрди्рддा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдЬ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рд╢ोрдз-рдк्рд░рдмрди्рдзों рдФрд░ рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ों рд╕े рдХाрдЯ-рдЫांрдЯ рдХрд░ рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдХोрдИ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдЕрдкрдиे рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдоें рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░ рдХो рдпрд╣ूрджी рдорд╣िрд▓ा рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдХोрдИ рдЙрд╕рдХे рдиाрдЯрдХों рдХो рджूрд╕рд░े рдХा рдЪुрд░ाрдпा рд╣ुрдЖ рдмрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдХोрдИ рдЙрд╕े рд╕рдорд▓ैंрдЧिрдХ рдмрддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЖрдЬ рднी рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕рдо्рдоाрди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣
рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░: рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рджूрд░्рд╡ा рдХो рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдФрд░ рдоंрдЧрд▓ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ो, рднрд▓ा рд╡рд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХिрд╕ी рдХे рдоिрдЯाрдпे рдХ्рдпों рдоिрдЯेрдЧी? (рдкृрд╖्рда 53)

рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдиे рдиाрдЯрдХ рдХी рд░ोрдЪрдХрддा рдХो рдмреЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕ंрдЧाрдиुрд╕ाрд░ рдпрдЬुрд░्рд╡ेрдж рдХे рд╢्рд▓ोрдХ рдХो рднी рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдХाрдг्рдбाрдд्рдХाрдг्рдбाрдд्рдк्рд░рд░ोрд╣рди्рддी, рдкрд░ुрд╖: рдкрд░ुрд╖рд╕्рдкрд░ि।
рдПрд╡ा рдиो рджूрд░्рд╡े рдк्рд░рддрдиु рд╕рд╣рд╕्рд░ेрдг рд╢рддेрди рдЪ।

рджूрд╕рд░े рдЕंрдХ рдХे рдк्рд░рдердо рджृрд╢्рдп рдоें рднी рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░ рдпुрд╡рддी рд╕े рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдЧीрдд ‘рдЕрд░ुрдг рдпрд╣ рдордзुрдордп рджेрд╢ рд╣рдоाрд░ा’ рд╕ुрдиाрдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддा рд╣ै। (рдкृрд╖्рда 38-39)

рдПрд░िрдпрд▓ рдЬрдм рдХैрд▓िрдмрд▓ рдХो рдкीрдЯ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╢рдмрдирдо рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ैं।

рдк्рд░ो. рд╢рдмрдирдо: рдЕрджृрд╢्рдп рдЖрдд्рдоा! рдХौрди рд╣ो рддुрдо? рджेрдЦो, рд╣рдо рдЕрди्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╕рд╣рди рдХрд░рддे। рд╣рдо рднाрд░рдд рдХे рд▓ोрдЧ... рд╣рдо рдмрд░ाрдмрд░ी рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рдорддा рдХा рдоूрд▓ाрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै рд╣рдоें। рд╣рдо рдЕрди्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджेंрдЧे рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рд╕рдмрдХा- рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो। рдмोрд▓ो рдХौрди рд╣ो рддुрдо, рдЬो рдкीрдЯ рд░рд╣े рд╣ो рдХैрд▓िрдмрди рдХो। (рдкृрд╖्рда 16)

рдЬрдм рд╢ाрдпрд▓ॉрдХ рдПрдХ рдпुрд╡рддी рдХो рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░ рдХे рджрд░рдмाрд░ рдоें рдкрдХреЬ рдХрд░ा рд▓ाрддा рд╣ै рдЬोрдХि рдЕрдкрдиी рдордХाрди рдоाрд▓рдХिрди рдХो рдЗрд╕рд▓िрдП рдкीрдЯ рджेрддी рд╣ै рдХि рдордХाрди рдоाрд▓рдХिрди рдЙрд╕ рдкрд░ рдЬाрддिрдЧрдд рдЯिрдк्рдкрдгी рдХрд░рддी рд╣ै। рдФрд░ рд╡рд╣ рдпुрд╡рддी рд╢ाрдпрд▓ॉрдХ рдХो рднैрдпा рдмोрд▓рддी рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рдоाрдлी рдоाँрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рдпुрд╡рддी рдХे рдЪрд░рдг рдкрдХреЬ рд▓ेрддा рд╣ै рддो рд╕рднी рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।

рдоंрдЪ рдкрд░ рдмैрдаे рд╣ुрдП рд╕рднी рдХा рд╕рдорд╡ेрдд рд╕्рд╡рд░: рднрдп्рдпा!

рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░: рд╣ाँ рдоेрд░े рдмрдЪ्рдЪों, рдЗрд╕рдоें рдХ्рдпा рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп, рдорд╣ाрди рджेрд╢ рдХी рд╕рди्рддрддि рд╣ै, рд╕рди्рдоुрдЦ। (рдкृрд╖्рда 37)

рдоिрдд्рд░рддा рдоें рд╣ँрд╕ी-рдордЬाрдХ рднी рдЦूрдм рд╣ोрддा рд╣ै। рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХी рдЯाँрдЧ рдЦीрдЪрдиे рдоें рдЦूрдм рдордЬा рдЖрддा рд╣ै। рднрд▓े рд╣ी рд╡े рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣ो рдпा рдФрд░ рдХोрдИ। рдЕрдкрдиों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдоें рдпрд╣ рд╕рдм рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै।

рдк्рд░ो. рдЗрд░рд╢ाрдж: рд╡ाрд╣, рд╡ाрд╣! рджिрд▓ рдЖрдкрдХा рджрд░िрдпा рд╣ै рднрдИ, рджिрд▓ рджрд░िрдпा # рд╕рдорди्рджрд░ рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрднी рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ुрдИ рдеीं, ... рдЕрдЪ्рдЫा рдЕрдм рдоैं рд╕рдордЭा। рддो рдпे рдеी рд░ोрдоांрдЯिрдХ рдмेрд╣ोрд╢ी...। (рдкृрд╖्рда 17)

рдЖрдЬ рдХे рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рднी рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ рдХीрдЪреЬ рдЙрдЫाрд▓рдиे рдкीрдЫे рдирд╣ीं рд╣ै рддो рд╢िрд╖्рдп рднी рдЧुрд░ु рд╕े рдЪाрд░ рдХрджрдо рдЖрдЧे рд╣ै।

рдк्рд░ो. рдЗрд░рд╢ाрдж: рдпा, рдпू рд╢ुрдб рдлीрд▓। рдХ्рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рддुрдо्рд╣ें, рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рдмोрд▓рдиे рдХा? рджो рдЯрдХे рдХा рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕्рдХाрд▓рд░, ....рдиेрд╢рдирд▓ рдлрдг्рдбिंрдЧ рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпी-рдЪрд▓े рдЖрдпे рд╡िрджेрд╢ рдШूрдордиे ....। (рдкृрд╖्рда 20)

рд╕िрдХрди्рджрд░: рд╕рд░ рдЗрдЯ्рд╕ рдЯू рдордЪ! рднाреЬ рдоें рдЬाрдП рдкी-рдПрдЪрдбी., рдЖрдЧे рдХिрд╕ी рдиे рдЬुрдмाрди рдиिрдХाрд▓ी рддो рдЦींрдЪ рдХрд░ рдЧрд▓े рдоें рд▓рдкेрдЯ рджूंрдЧा।....рдоुрдЭे рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рд╣ै рддेрд░ी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд? рдоुँрд╣ рди рдЦुрд▓рд╡ाрдиा рдоेрд░ा, рдкрд▓ीрддे рдХрд╣ीं рдХे! (рдкृрд╖्рда 21-22)

рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рддोреЬ-рдорд░ोреЬ рдХрд░ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдХрдерди рд╣ै।

рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░: рдЕрд╕рдн्рдп рдФрд░ рдоिрде्рдпा рднाрд╖рдг! рдоुрдЭे рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдк рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдЬैрд╕े рдЧрд░िрдоाрдордп рдкрдж рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдкрдХे рдРрд╕े рдЙрдЪ्рдЫृंрдЦрд▓ рдХृрдд्рдп? (рдкृрд╖्рда 58)

рдпрдд्рд░-рддрдд्рд░ рднूрдд-рдк्рд░ेрдд рдЬाрджू-рдЯोрдиे рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рд╣ै।

рд╢ेрдХ्рд╕рдкीрдпрд░: рдХ्рд░ाрд╢ рдХृ рдоो рдЧौ рдо рдоू рдЕ рд╕ рджे рдФ рдЕ рд╕ рдз рдХे рдИ рд╢ाрди्рддि, рд╢ाрди्рддि, рд╢ाрди्рддि। (рдкृрд╖्рда 47)

рдЪुреЬैрд▓े рдЕрдкрдиे рд╡рд╕्рдд्рд░ рдиिрдХाрд▓-рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдлेंрдХрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं, рдЖрдХाрд╢ीрдп рдмिрдЬрд▓ी рдЪрдордХрддी рд╣ै, рдЖрдХाрд╢ рд╕े рд░рдХ्рдд рдХी рд╡рд░्рд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЪुрдб़ैрд▓े рдЕрдзिрдХ рдЙрд░्рдЬाрди्рд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдкाрд╡рд╕ рдиृрдд्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं। рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░рдЧрдг рдоूрд░्рдЪ्рдЫिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЧिрд░ рдкрдб़рддे рд╣ैं। рдЕрдм рдФрд░ рдШрдиा рдЕрди्рдзрдХाрд░ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рдпрджा рдХрджा рдмрд░рд╕рддे рд╣ुрдП рд░рдХ्рдд рдХी рдмूँрджे рдЪрдордХ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЪुрдб़ैрд▓ों рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╕ुрдиाрдИ рджेрддे рд╣ैं। (рдкृрд╖्рда 26-27)

рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдиे рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдХो рднी рд╕рдордЭाрдпा рд╣ै।

рдЬीрд╡рди рдХी рдпрджि рдХрд▓ा рдЬ्рдЮाрдд рд╣ो,
рдХ्рд░ूрд░ рд░ाрдд рднी рд╕ुрдЦрдж рдк्рд░ाрдд рд╣ो।
рдиीрд▓ рд╡्рдпोрдо рд╕े рдЖрдХрд░ рдЦुрд╢िрдпाँ
рдЪрд░рдгों рдоें рдЧिрд░
рдмрдиे рджाрд╕िрдпाँ
рд╕ुрдЦрдж рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो-
рдЬीрд╡рди рдХी рдпрджि,
рдХрд▓ा рдЬ्рдЮाрдд рд╣ो। (рдкृрд╖्рда 35)

рднाрд░рддीрдп рдиाрдЯ्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░ो. рд╕िंрд╣ рдиे рднी рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХा рдЕрди्рдд рднрд░рддрд╡ाрдХ्рдп рд╕े рдХिрдпा рд╣ै।

рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा, рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा, рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा!
рджैрдд्рдп рд╣ो, рдордиुрд╖्рдп рд╣ो, рдФрд░ рдЪाрд╣े рджेрд╡рддाрдЬीрд╡-рддрдд्рдд्рд╡ рд╕े рд╡िрд╢рдж,
рдЧूреЭ рдЗрд╕рдХी рд╕рдд्рддा,
рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा, рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा, рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा! (рдкृрд╖्рда 96)

рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХाрд╡्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдк्рд░ो. рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी, рдпुрдЧрдж्рд░рд╖्рдЯा, рдирд╡्рдпрд╢ैрд▓ी рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд╡िрддा рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ों рдХो рд╣िрди्рджी рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд╢рдХ्рдд ‘рдЕंрдЧुрд▓्рдпрдЧ्рд░рдЧрдг्рдп рдПрд╡ं рдПрдХ рдорд╣िрдоाрдоंрдбिрдд рд╕्рдеाрди рдкाрдиे рд╡ाрд▓े 21рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХрд╢: рдмрдзाрдИрдпाँ।

рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдкрд░ рдЙрдкрдЬी рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ ‘рд╢ेрд╖:рдХрдеांрд╢:’

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж


рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдкुрд╕्рддрдХ (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣): рд╢ेрд╖: рдХрдеांрд╢: 
рд▓ेрдЦрдХ: рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा  
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЬрдпрдкुрд░
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╡рд░्рд╖: 2022 рдИ.
рдоूрд▓्рдп: рд░ु. 150/-
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 96
 
рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╕рдордп рдмीрддрддा рдЬाрддा рд╣ै рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдмрджрд▓рддी рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ैं рддрдеा рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдмрджрд▓рддी рд╣ै рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдмрджрд▓рддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓рддा рд╣ै рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдХрдеाрдирдХ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдмрджрд▓рддा рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдХрдеाрдирдХ рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ंрд╕्рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪाрд╡ рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрдХрд░ेрдЦीрдп рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрдзाрдУं рдХी рд░ेрдЦाрдПँ рдз्рд╡рд╕्рдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рдПрдХ рд╡िрдзा рдоें рдХрдИ рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЧुрдг рд╕ंрдЪрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рдЖрдХाрд░ рдЫोрдЯा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╡ рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै। рдкाрдардХ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рдиाрдо рдкреЭрддा рд╣ै рдЕрддः рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдРрд╕ा рд╣ो рдЬो рдкाрдардХ рдХो рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░े। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдЬी рд╕рдлрд▓ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдП рд╣ैं।

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЧрдо्рднीрд░ рдЕрдз्рдпेрддा, рдХрд╡ि рддрдеा рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдХा рд╕рдж्рдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рд╢ेрд╖:рдХрдеांрд╢:” рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрддिрд░ोрдЪрдХ рд╣ै рдЬो рдЧ्рд░рди्рде рдХो рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдЬрдЧाрддी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХрд╣рддी рд╣ै। “рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЬрдпрдкुрд░” рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें 16 рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें 11 рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХी рд╕्рд╡рдпं рдХी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрди्рддिрдо 5 рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиूрджिрдд рд╣ैं। рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдЬी рдХी рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдоें рдпुрдЧрдмोрдз рд╣ै рд╕ृрдЬрдирд░рдд рд╣ोрддे рд╕рдордп рд╡े рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрде, рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рд╕ाрде рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдоें рд╡рд░्рдЧ рдЪेрддрдиा рдФрд░ рд╡рд░्рдЧ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рдХрдеाрдУं рдоें рдЕрд╕рдорд░्рдерддा рдФрд░ рдмेрдЪाрд░рдЧी рдХा рдЕрднिрд╢ाрдк рдЭेрд▓ рд░рд╣े рд▓ोрдЧों рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЕрдкрдиी реШрд▓рдо рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмреЩूрдмी рдЙрдХेрд░ा рд╣ै।

рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЪोрд░:’ рджेрд╡ рдиाрдордХ рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै (рдЬिрд╕рдХा рдкिрддा рд╢рд░ाрдмी рд╣ै) рдЬो рдЕрдкрдиी рдЧрд░ीрдмी рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЪोрд░ी рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕ рдиिрд░्рдзрди рдмрд╕्рддी рдХा рдмреЬा рд╣ी рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХिрдпा рд╣ै –“рдирдЧрд░рд╕्рдп рдПрдХрд╕्рдоिрди् рдХोрдгेрд╜рд╕्рддि рдиिрд░्рдзрдиाрдиां рд╡рд╕्рддि: рди  рддрдд्рд░ рд╡िрдж्рдпुрдд: рдк्рд░рдХाрд╢: । рди рд╡ा рд╢िрдХ्рд╖ाрдпा: рдк्рд░рдХाрд╢: ... рдкृрд╖्рда 20

рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा
рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдкाрдардХ рдХो рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╣рдо рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл рд▓ोрдЧ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рднोрдЬрди рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдРрд╕ा рднी рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕрдкрдиा рдкेрдЯ рдкाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЪोрд░ी рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै । ... рдХрд░्рдгрдпो рдЪिрд░рдкрд░िрдЪिрдд: рд╕ рдз्рд╡рдиि: рд╕рдоाрдЧрдд: - “рдЧुрд░ो рдЕрд╣ं рдЪोрд░:” рдкृрд╖्рда 22

 рдпрд╣ाँ рдоृрдЪ्рдЫрдХрдЯिрдХрдо् рдХी рдпрд╣ рд╕ूрдХ्рддि рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै, рдЬрдм рдЪाрд░ुрджрдд्рдд рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि –рдиिрд░्рдзрдирддा рдк्рд░рдХाрдордкрд░ं рд╖рд╖्рдаं рдорд╣ाрдкाрддрдХрдо् (1/37) рдЕрд░्рдеाрдд् рдиिрд░्рдзрдирддा рдЫрдаा рдорд╣ाрдкाрддрдХ рд╣ै ।    

‘рдЕрдХрдеा’рдХрд╣ाрдиी рдкाрдардХ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдХрдИ рд╕ाрд░े рдк्рд░рд╢्рди рдЫोреЬ рдЬाрддी рд╣ै । рд╕ा рдХा? рдиाрдо рди рдЬाрдиे рддрд╕्рдпा:, рдкрд░ं рддां рдЬाрдиे । рд╕ा рдкृрдеिрд╡्рдпрд╕्рддि рд╕िрд╡ рдкृрдеिрд╡ी, рдкрд░ं рд╢ाрддрдпिрддा рд░ाрд╡рдгрдиाрдоा рди। рд╕ा рдХ्рд░рди्рджрддि। рдЛрд╖рдпो рдо्рд░िрдпрди्рддे । рдХ्рд╡ाрд╕्рддि ? рдХ्рд╖ाрдд्рд░рддेрдЬो рд╡िрд▓рдпं рдЬाрддрдо्? рд╡िрднीрд╖рдгा: рдХिं рдн्рд░ाрддृрдоोрд╣ं рди рдд्рдпрдХ्рд╖рди्рддि? рддे рди рд╡рджिрд╖्рдпрди्рддि рд░рд╣рд╕्рдпрдо्? рд╣ां !рдмрди्рдзो! рдХिं рд╡рдЪ्рдоि? рдЗрджाрдиीं рднрдг । рдХिрдоिрдпं рдХрдеा рд╡ा? рди рд╡ा рд╣ृрджрдпрд╕्рдп рдХाрдЪिрджрдХрдеा, рд╢рдм्рджाрдиां рд╡ा рдХाрдЪिрдд् рдХрдеा?  рдкृрд╖्рда 27
    
‘рдкुрд░рд╕्рдХाрд░:’ рдХрдеा рдоें  рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै । рд╕рдд्рдп рдЖрдЬ рджрд░-рджрд░ рдХी рдаोрдХрд░ें рдЦाрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЭूрдаे рдФрд░ рдордХ्рдХाрд░ рд▓ोрдЧ рдоौрдЬ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं । рдпрд╣ рднрдЧрд╡рдж्рджрдд рдиाрдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдХрдеा рд╣ै рдЬो рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЧрд▓рдд рдХाрд░्рдпों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд▓рдо्рдмिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै ।  
“рдЖрдо्” рдЗрддि рдХрдердордкि рдЙрдХ्рдд्рд╡ा рд╕्рд╡рдк्рд░рдХोрд╖्рдаं рдЧрдд्рд╡ा рдкрдд्рд░рдо् рдЙрдж्рдШाрдЯिрддрдо् । рддрдд्рд░ рд▓िрдЦिрддрдо् рдЖрд╕ीрдд् –“рдЪрд░िрдд्рд░рд╣ीрдирддाрдпा рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдирд╣ीрдирддाрдпा; рдЪ рдХाрд░рдгाрдд् рднрд╡ाрди् рд╕рд░्рд╡рдХाрд░ीрдпрд╕ेрд╡ाрдд: рдиिрд╖्рдХाрд╕िрддोрд╜рд╕्рддि рдЗрддि рд╕рд╡िрд╖ाрджं рд╕ूрдЪ्рдпрддे ....।” рдкृрд╖्рда 31
                
“рд╢्рд░ाрдж्рдзрдо्”, “рдЬीрд╡рдирд╕्рдп рдоेрд░ु:”, “рд╡ैрд░ाрд╡ैрд░рдо्”, “рд╕рдордп:”, “рдЧृрд╣рдо्”, “рдХौрддुрдХрдо्” рдЖрджि рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд░рдЪी рдЧрдИ рд╣ैं рдЬो рдХि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рд╕े рднрд░ी рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдмेрд╣рдж рдЬीрд╡ंрддрддा, рдмेрдмाрдХीрдкрди рдФрд░ рд╕ाрде-рд╣ी-рд╕ाрде рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХी рднंрдЧिрдоा рд╕े рднрд░ी рд╣ै। 

“рдЕрд╣िंрд╕ा рдкрд░рдоो рдзрд░्рдо:”, рдФрд░ “рд╕्рдиाрддं рд╕्рдиाрддं рдкुрди: рд╕्рдиाрддрдо्” рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं । рдПрддां рдШрдЯрдиां рдмाрд▓рд╕्рдп рдЕрд╣िंрд╕ाрдордиोрднाрд╡ं рдЪ рд╕्рдоृрдд्рд╡ा рдЗрджाрдиीрдордкि рдЕрд╣ं рд╕рди्рддोрд╖рдо् рдЕрдиुрднрд╡ाрдоि ।” рдкृрд╖्рда 45          

“рдзिрдХ् рдд्рд╡ां рд╕рдд्рдпрд╡ाрджिрдирдо्” рдХрдеा рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд╣рдирди рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рдиाрдордХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧोрд▓ी рдоाрд░ рджी рдЬाрддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ी рдХो рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ी рдмोрд▓ рджेрддा рд╣ै । рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпाрдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рд╕рдордп рдоें рд╕рд╣ी рдХो рд╕рд╣ी рдХрд╣рдиा рдХिрддрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै ।рдЕрд╣ा! рдЕрд╣ा! рдЕрдирди्рддрд░ं рдХिं рдЬाрддं рдиाрд╣ं рдЬाрдиे рдХिрди्рддु рдоिрдд्рд░ै: рдЬ्рдЮाрддं рдпрдд्рддрджा рддेрди рдЖрдЧ्рдиेрдпाрд╕्рдд्рд░рдзाрд░ाрдХेрди рдк्рд░рд╣ाрд░: рдХृрдд: । рддрджैрд╡ рд╕ौрднाрдЧ्рдпाрдж् рджौрд░्рднाрдЧ्рдпाрдж् рд╡ा рднूрдоि: рдХрдо्рдкं рдХृрддрд╡рддी .....। рдкृрд╖्рда 38
               
рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдХो рдЕрдкрдиी рдХृрддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ाрдиे рдФрд░ рджिрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рднी рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдФрд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджिрдЦ рдЬाрддी рд╣ै।  рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдХे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЬीрд╡рди рдоें рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा, рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХी рдПрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि, рдЬो рдЗрд╕ рдХृрддि рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рд╕्рддु рд╣ै। рдЗрди рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдо рдпрд╣ рд╕ाреЮ-рд╕ाреЮ рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдХिрддрдиे рдХрд╖्рдЯों-рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдФрд░ рдЕрднाрд╡ों-рдЕрд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдвूँреЭ рд▓ेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдЬी рдХे   рд▓ेрдЦрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпा рдмрдпाрди рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рдЬोреЩिрдо рдЙрдаाрдиा рдХिрд╕ी рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдХрдоोрдмेрд╢ рдЗрди рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдХा реЮॉрд░्рдо рдирдпा-рд╕ा рд╣ै। рдХрд▓ा рдХी рдЪेрддрдиा рднी рддрдиी рд╣ुрдИ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд▓рдШुрдХрдеाрдУं рдоें рджुрдЦ-рджрд░्рдж рд╕े рднрд░ी рдоाрдирд╡ рдХी рдЪीреЩ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै, рд╣рдо рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдмреЬी рдЪेрддाрд╡рдиी рднी рд╣ै। 

рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХो рдЙрдХेрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдкाрдардХ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╖ा-рд╢ैрд▓ी рд╕рд╣рдЬ-рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рдкूрд░्рдгрддः рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рд╣ै। рдХрдо рд╢рдм्рджों рдоें рдз्рдпेрдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬो рддрд░ाрд╢ рдФрд░ реШрд░ीрдиा рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै рдЙрд╕े рдбॉ. рдк्рд░рд╡ीрдг рдкрдг्рдб्рдпा рдЬी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдЕрдкрдиा рдвंрдЧ рд╣ै рдЕрдкрдиी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ै। рдХाрдордиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдЬрдЧрдд рдХो рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдЖрд▓ोрдХिрдд рдХрд░рддे рд░рд╣ें।

рдмрджрд▓рддे рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрдиाрд╡рдЯ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ - рд╕рдоुрдж्рд░े рдмुрдж्рдзрд╕्рдп рдиेрдд्рд░े (рдбॉ. рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी)

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рдкुрд╕्рддрдХ: рд╕рдоुрдж्рд░े рдмुрдж्рдзрд╕्рдп рдиेрдд्рд░े (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рд▓ेрдЦрдХ: рдбॉ. рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी
рдк्рд░рдХाрд╢рди: рд╢्рд░ीрд╡ाрдгी рдЕрдХाрджрдоी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж (рдЧुрдЬрд░ाрдд)
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2016
рдоूрд▓्рдп: ₹ 70 рд░ुрдкрдпा
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 80



рдкिрдЫ्рд▓े рджिрдиों рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдпुрд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ.рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी рдХी рд░рдЪрдиा “рд╕рдоुрдж्рд░े рдмुрдж्рдзрд╕्рдп рдиेрдд्рд░े” рдкреЭрдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓ा। рдбॉ.рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХो рдЗрд╕ реШрджрд░ рд╕े рд░рдЪा рд╣ै рдХि рдкाрдардХ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЗрди рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЕрди्рдд рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рд░ोрдХ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें рдмुрдиी рдЧрдИ рдпे рд░рдЪрдиाрдпें рдЖрдЬ рдХे рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ाрд▓ाрдд, рдЙрд╕рдХे рдмрджрд▓рддे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдмреЩूрдмी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдбॉ. рдЬाрдиी рдХी рд╢ैрд▓ी рдмрд╣ुрдд рд╕рдорд░्рде, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдХрдеा рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдкूрд░ा рди्рдпाрдп рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХो рдЧрд╣рд░े рддрдХ рдЫूрддी рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдХुрд▓ 42 рд░рдЪрдиाрдпें рд╣ैं।

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рдХрд╡ि рдХा рдХोрдорд▓ рд╣ृрджрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рдЕрди्рдпोрдХ्рддि рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдХрд░ рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рд╕े рддो рдЕрдЪ्рдЫा рдпрд╣ рдЖँрдЦ рд╣ी рди рд╣ोрддी। 
рдПрдХрд╕्рдоाрдж् рдмौрдж्рдзрд╕्рддूрдкाрдд्
рдиिрдкрддрддि рдмुрдж्рдзрдиेрдд्рд░े
× × ×
рдмुрдж्рдзрдиेрдд्рд░рдпोрд░рд╢्рд░ूрдмिрди्‍рджрд╡ो
рднрд╡рди्рддि
рдоौрдХ्рддिрдХाрдиि...। рдкृрд╖्рда 8

рдЖрдЬ рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рд╕्рд╡ рдХी рдЪिрди्‍рддा рд╣ै, рдкрд░ рдХी рдЪिрди्‍рддा рддो рдЕрдм рдХिрддाрдмी рдмाрддें рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИं।

рдпुрд╡рдХा: - рд╡рдпं рди рдЬाрдиीрдо:
× × ×
рдпрджि
рдордж्рдпрдкाрдиेрди, рдзूрдордкाрдиेрди
рдЙрди्‍рдордд्рддрдХрд░ैрд░्рдж्рд░рд╡्рдпै:
рдд्рд╡рдордкि рдкिрдкाрд╕ां рд╢рдордпिрддुрдоिрдЪ्рдЫрд╕िрддрд░्рд╣ि
рдЧрдЪ्рдЫाрдЧ्рд░рдд:।
× × ×
рд╕ुрди्‍рджрд░ी:- рдЕрд╣ं рдиाрд╕्рдоि рджेрд╡ि!
рдЕрд╣ं рддु рджрдд्рддрд╕рдЩ्рдХेрддा рдпुрд╡рддी (call girl) |
× × ×
рд╡ाрд╕рдиा рди рднрд╡рди्‍рддि рддृрдк्рддा:।
× × ×
рдкुрдирд░рдк्рдпाрдЧрдЪ्рдЫрди्рддि। рдкृрд╖्рда 9-11

рдбॉ. рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी
‘рдорд╣ाрдирдЧрд░े рдЪрди्‍рдж्рд░рдоा’ рдиाрдЯ्рдпрдХрд╡िрддा рдоें рдбॉ. рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЬो рдЪрди्‍рдж्рд░рдоा рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЪрди्‍рджाрдоाрдоा, рдк्рд░ेрдоी-рдк्рд░ेрдоिрдХाрдУं рдХे рд╕ुрд░рдд-рдХ्рд░ीреЬा рдЖрдирди्‍рдж рдХो рдмреЭाрдиे рд╡ाрд▓ा, рдХрд╡िрдпों рдХा рдЙрдкрдоाрди рдеा рдЖрдЬ рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдкृрд╖्рда 12-14 

рдорд╢ीрдиी рдЬिрди्‍рджрдЧी рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै-

рдЕрд╣ं рд╕्рдиाрдирдЧृрд╣рд╕्рдеे ....... рд╕्рдорд░्рддुрдо्। рдкृрд╖्рда 17

‘рд╡िрдХ्рд░рдп рдорд╣ाрд▓рдпрд╕्рдп рджрд░्рд╢рдирдо्’ рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХी рдоृрдЧрддृрд╖्рдгा рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬिрддрдиा рдЬिрд╕рдХे рдкाрд╕ рд╣ै рд╡рд╣ рдЙрддрдиे рдоें рд╕рди्‍рддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ै। 

рдХрджाрдЪिрдж् рдЕрд╣ं рдзрдиिрдХ: рдЕрднрд╡िрд╖्рдпрдо्। рдкृрд╖्рда 20

‘рдоाрддृрджिрдиे рдоाрддु рдж्рд╡ैрдзीрднाрд╡:’ рдиाрдЯ्рдпрдХрд╡िрддा рдоें рдбॉ. рдЬाрдиी рдПрдХ рдоाँ рдХी рдорди:рд╕्рдеिрддि рдХो рдмрддрд▓ाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – 
рд╡िрджेрд╢े рддु рдЬीрд╡рдирдоीрджृрд╢ं рднрд╡рддि .....। рдкृрд╖्рда 25-27

‘рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдк्рд░рднाрд╡:’рдХрд╡िрддा рдоें рдЧंрдЧा рдирджी рдХी рдкीреЬा рдХो рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджुрдиिрдпा рдХा рдЙрдж्рдзाрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрдЬ рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЪिрди्‍рддिрдд рд╣ै। 
рдЕрдкрд░ो рднाрдЧीрд░рдеोрд╜рд╡рддीрд░्рдг: 
рдоां
рджेрд╡рдирдж्рдпां рдкрд░िрд╡рд░्рддिрддुрдо्। рдкृрд╖्рда 31

рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдЯी.рд╡ी. рдкрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╢्рд▓ीрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдХрддрд╣े рд╣ैं – 
рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░ै: рд╕рд╣ рдк्рд░рд╕ूрдд: 
рдХाрдоुрдХрддाрд╜рд╢्рд▓ीрд▓рддाрдордпो
рднाрд░рддीрдпрд╕ंрд╕्рдХृрддिрдШाрддрдХ: рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрд░ोрдЧ:। рдкृрд╖्рда 32

рднौрддिрдХрддा рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рднрд░ी рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рд╡ृрдж्рдзों рдХी рд╣ोрддी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдбॉ.рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी рдХрд╣рддे рд╣ैं - рдкृрд╖्рда 34-35 
рдкुрдд्рд░: ‘рдПрдлिрд▓ рдЯाрд╡рд░’ рджृрд╢्рдпाрд╡рд▓ीं рдкрд╢्рдпрддि
рддрджा
рд╡ृрдж्рдзा рдоाрддा рдиेрдд्рд░рдЬ्рдпोрддिрд░्рд╣ीрдиा
рдкрд░्рдпрдЩ्рдХे рд╢ेрддे । рдкृрд╖्рда 34-35

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдиाрд░िрдпों рдХी рджрд╢ा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै- 
рдпूрдпं рддрдеैрд╡ рдкीрдбрдпрде рдиाрд░ीрдо्। рдкृрд╖्рда 40
рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। 
рдЧ्рд░ाрдоा: рдЦाрджिрддा рдирдЧрд░рд╕рдн्рдпрддा। рдкृрд╖्рда 41

рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдЗрддрдиा рджूрд╖िрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдХृрд╖्рдг рдмुрдж्рдз рдЬैрд╕े рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рдмрд▓िрджाрди рджे рджें рддрдм рднी рдпрд╣ рд╕ुрдзрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддी рд╣ै। рдкृрд╖्рда 42 

рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЬिрди्‍рджрдЧी рдЬीрдиे рд╡ाрд▓े рдЖрдЬ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдиंрдж рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ै। рдкृрд╖्рда 47 

рдЖрдЬ рдХा рдоाрдирд╡ рдЕрдкрдиे рджु:рдЦों рд╕े рдХрдо рджु:рдЦी рд╣ै рд╡рд╣ рдФрд░ों рдХे рд╕ुрдЦ рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ै। рдкृрд╖्рда 49 

рдордиुрд╖्рдпों рдиे рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рди рддो рдЬंрдЧрд▓ी рдЬीрд╡-рдЬрди्‍рддुрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं рди рд╣ी рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬों рдФрд░ рдмोрд▓िрдпों рд╕े। рдкृрд╖्рда 50 

‘рдЬीрд╡рди рдкрд╢्рдпрддि’ рдХрд╡िрддा рдоें рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рд▓ोрдЧ рдЕрдм рдХिрд╕ी рдХे рджाрд╣-рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдоें рдХेрд╡рд▓ рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рдкूрд░्рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХो рдЕрд╕рдн्рдп рдФрд░ рдЕрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди рдХрд╣рдиे рд▓рдЧें। рдмाрдХी рди рддो рдЕрдм рдЙрдирд╕े рдЙрд╕ рдоृрддрдХ рдЖрдд्рдоा рдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╣ोрддी рд╣ै рди рд╣ी рдЙрд╕ рд╢ोрдХ рд╕ंрддрдк्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рд╕ांрдд्рд╡рдиा рдХे рджो рд╢рдм्рдж। 

рдмрд╣िрд╕्рд╕्рдеिрддा
рдоृрддрдХрд╕рдо्‍рдмрди्‍рдзिрди:
рдкрд░рд╕्рдкрд░ं рдиाрдиाрдХрдеाрдордЧ्рдиा:। рдкृрд╖्рда 52
рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмреЭ рд░рд╣े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрдиाрдЪाрд░ рдкрд░ рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै – 
рдзрд░्рдоाрдЪाрд░्рдпे рдн्рдпो рдЬрдиा рдзрдиं рджрджрддि
рдзрд░्рдоाрдЪाрд░्рдпा:
× × ×
рд╕рд░्рд╡ाрдгि рд╢рд╕्рдд्рд░ाрдгि рдиिрд░्рд╡ीрдпाрдгि ... рд╕рди्‍рддि .....। рдкृрд╖्рда 63
рд░ाрдЬрдоिрд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рджрдпрдиीрдп рджрд╢ा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдЬाрдиी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – 
рдПрддे рд╕्рд╡рдкрди्‍рддि
рд╕ूрд░्рдпाрддрдкेрд╖ु рдиिрджाрдШे,
× × ×
рдорд╢рдХा: рдХुрд░्рд╡рди्‍рддि рддेрд╖ां рд░ुрдзिрд░рдкाрдиं рдиिрд╢ाрд╕ु। рдкृрд╖्рда 65
рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдкрд░ рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдбॉ.рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं। 
рд╕्рдд्рд░िрдпो рд░ुрджрди्‍рддि рдЧृрд╣ेрд╖ु
рддрджा 
рддाрд╕ां рдоुрдЦेрд╖ु рд╡рд╕्рдд्рд░рдкрдЯ्рдЯा рдмрдз्рдпрди्‍рддे।
рдордж्рдпрдкा: рдкрддिрджेрд╡рддा:
рддाрд╕्рддाрдбрдпрди्‍рддि। рдкृрд╖्рда 68

‘рдЖрдЦ्рдпाрдпिрдХा-рдЕрднिрд╡िрд╖्рдпрдд्’ рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд╡ि рдиे рдЧрд░्рднрдкाрдд рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд▓ोрдЧ рдкुрдд्рд░ рдХी рдЪाрд╣рдд рдоें рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХी рдЬाрди рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рднी рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдХि рдЧрд░्рднрдкाрдд рдХे рд╕рдордп рд╡рд╣ рдЬिрди्‍рджा рднी рд░рд╣ेрдЧी рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं। 

‘рд╣ृрджेрд╢्рд╡рд░ि! рдкुрдд्рд░ाрдп рдоे рдХाрдордиा।
рдЧрд░्рдн рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгं рдХाрд░рдпेрддि।
рдпрджि рдн्рд░ूрдгрд╕्рдеं рд╢िрд╢ुрдХं рдХрди्‍рдпा рднрд╡ेрдд्
рддाрд░्рд╣ि рдкाрддрдп рддाрдоिрддि। рдкृрд╖्рда 79

рдпрд╣ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддाрдУं, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдЪिрди्рддा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬिрдХ рд╡िрдбрдо्рдмрдиाрдУं рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рд╣ै рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХी рдирдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рдкрд░ рдЭाँрдХрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдЫूрддा рдпрд╣ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢ैрд▓ी, рд╕ंрд╡ाрдж рдФрд░ рдЪрд░िрдд्рд░-рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рдмेрд╣рддрд░ рдЪुрдиाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдкाрдардХों рдХो рдЕрдкрдиे рдиिрдХрдЯ рд▓े рдЖрддा рд╣ै। рдбॉ. рдЛрд╖िрд░ाрдЬ рдЬाрдиी рдХो рдЗрд╕ рдмेрд╣рддрд░ीрди рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ेрддु рд╕ाрдзुрд╡ाрдж!

рдкрд░्рд╡рддрд░ाрдЬो рд╣िрдоाрд▓рдп: - рдмाрд▓рдорди рдХी рд╕рд╢рдХ्‍рдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि


рдХृрддि- 'рдкрд░्рд╡рддрд░ाрдЬो рд╣िрдоाрд▓рдп:’ (рдмाрд▓рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рдк्рд░рдгेрддा- рд╣ेрдордЪрди्‍рдж्рд░ рдмेрд▓рд╡ाрд▓ ‘рд╣िрдоांрд╢ु’
рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2022 рдИ.
рдоूрд▓्рдп- ₹ 200 рд░ुрдкрдпे
рдкृрд╖्рда- 51
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ- рдПрдЬूрдХेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी।


рд╣ेрдордЪрди्‍рдж्рд░ рдмेрд▓рд╡ाрд▓ ‘рд╣िрдоांрд╢ु’
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдпुрд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди (2017 рдИ.) рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдпुрд╡ा рдХрд╡ि рдбॉ. рд╣ेрдордЪрди्‍рдж्рд░ рдмेрд▓рд╡ाрд▓ ‘рд╣िрдоांрд╢ु’ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд░ाрдЬрдХीрдп рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдШрд╕ाрдж рдкिрдеौрд░ाрдЧрдв рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХाрдЪाрд░्рдп рдкрдж рдкрд░ рд╕ेрд╡ाрд░рдд рд╣ैं।

‘рдкрд░्рд╡рддрд░ाрдЬो рд╣िрдоाрд▓рдп:’ рдХрд╡ि рдХी рд╕рдж्рдпः рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХृрддि рд╣ै, рдЬिрд╕े рдПрдЬूрдХेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдиे рдкूрд░े рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ рдХिрд╕ी рдХрд▓्рдкрдиा рд▓ोрдХ рдоें рдЬाрдХрд░ рдирд╣ीं рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХे рддрдоाрдо рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдкों, рдмाрд▓ рд╕ुрд▓рдн рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рднाрд╡ों-рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдЗрд╕рдоें рд╕ांрдЧोрдкांрдЧ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдХी рднाрд╖ा рднी рд╕рд╣рдЬрддा, рд╕рд░рд▓рддा, рдмोрдзрдЧрдо्рдпрддा рдФрд░ рд╕ाрджाрдкрди рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬो рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢рд░्рддें рднी рд╣ै। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдЦेрд▓-рдЦेрд▓ рдФрд░ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдЗрдпों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХे рднाрд╖ाрдЧрдд рдХौрд╢рд▓ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЕрдоिрдЯ рдЫाрдк рдЫोрдб़рддी рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдЪрдкрди рдоें рдкрдв़ी рдЧрдИ рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдпाрдж рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЪंрджाрдоाрдоा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЯ्рд╡िंрдХрд▓ рдЯ्рд╡िंрдХрд▓ рд▓िрдЯिрд▓ рд╕्рдЯाрд░, рдордЫрд▓ी рдЬрд▓ рдХी рд░ाрдиी рд╣ै—рдЬैрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЗрд╕рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦрдиा рд╕рд╣рдЬ рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЙрдо्рд░, рдЙрдирдХी рдл़िрдХ्рд░ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдПрдХ рдРрд╕े рдоैрд╕ेрдЬ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдЪ्рдЪा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХे। 

рдмाрд▓рдХ рдХे рдоाँ рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ोрддी рд╣ै। рдоाँ рдХी рдорд╣िрдоा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╡िрд╡рд░ рдмेрд▓рд╡ाрд▓ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –

рдЕрддि рд╕рд░рд▓ा рдордо рдЬрдирдиी 
рдмрд╣ुрд╕ुрдЦрджा рдордо рдЬрдирдиी
рдк्рд░िрдпрд╡рдЪрдиा рдордо рдЬрдирдиी 
рд╣рд╕рддीрдоुрдЦा рдордо рдЬрдирдиी । ।   
×      ×        ×
рдЬрдирдиी рдордо рдкाрдХрдХрд▓ा-рдиिрдкुрдгा
рдкрдЪрддे рд╕рддрддं рд░ुрдЪिрд░ं рд░ुрдЪिрд░рдо् 
рддрдирдпं рддрдирдпाрдордкि рдкाрдардпрддे 
рдЬрдирдиी рдордо рд╕рд░्рд╡рдЧुрдгाрди् рдзрд░рддे ॥  
×           ×        ×
рдкिрдкीрд▓िрдХे! рд╣े рдкिрдкीрд▓िрдХे! 
рдпाрд╕ि рдХрдеं рдорди्‍рджрдо्рдорди्‍рджрдо् ?
рдпाрд╕ि рдХिрдорд░्рдеं рдиो рд╢ीрдШ्рд░ं
рдпाрд╕ि рдХрдерди्‍рдиो рдзाрд╡िрдд्рд╡ा ॥ 

рдЬो рдкрд╢ु рдкрдХ्рд╖ी рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджिрдЦ рдЬाрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े – рдЧाрдп, рдкिрдкीрд▓िрдХा (рдЪींрдЯी), рд╣ाрдеी, рдмрди्‍рджрд░, рдХोрдпрд▓ рдЖрджि рдкрд░ рдмेрд▓рд╡ाрд▓ рдЬी рдиे рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рд╣ैं। 

рдЖрдпाрддा рд╕ा рдЧोрдоाрддा
рд╕ुрди्‍рджрд░рд░ूрдкा рдЧोрдоाрддा ।
×        ×        ×
рдиिрд╡рд╕рддि рд╕рдШрдиे рдХाрдирдиे
рдн्рд░рдорддि рдиिрдд्рдпрджा рдиिрд░्рднрдп:
рдХृрд╖्рдгрд╡рд░्рдгрдХो рдорд╣ाрдмрд▓ो
рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдпो рдЧрдЬрд░ाрдЬ: ॥
×         ×         ×
рдПрдХрд╡ाрдирд░ो рд╡िрд╢ाрд▓рдкुрдЪ्рдЫ:
рд╕рдоाрдЧрддा рдХाрдирдиाрдж् рдЖрдкрдгрдо् ।
×           ×        ×
рд╡рджрддि рдХोрдХिрд▓: рдХु: рдХु: рдХु:
рд╡рджрддि рд╡िрдбाрд▓ी рдо्рдпाрдКं рдо्рдпाрдКं рдо्рдпाрдКं
рд╡рджрддि рдХुрдХ्рдХुрд░: рднौं рднौं рднौं
рд╣рд╕рддि рдмाрд▓рд╣ौ рд╣ा рд╣ा рд╣ा ॥

рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХा рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЗрд╕рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдбॉ. рд╣ेрдордЪрди्‍рдж्рд░ рдмेрд▓рд╡ाрд▓ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- 


рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рдлрд▓ं рджрджाрддि рддрд░ुрджेрд╡:
рдЫाрдпा рджрджाрддि рддрд░ुрджेрд╡:
рдХाрд╖्рдаं рджрджाрддि рддрд░ुрджेрд╡:
рд╕ुрдкूрдЬрдиीрдп: рддрд░ुрджेрд╡: ॥

рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдмेрд▓рд╡ाрд▓ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – 

рдкेрдпं рд╕्рд╡рдЪ्рдЫं рдЬрд▓ं рд╕рд░्рд╡рджा
рд░рдХ्рд╖рдгीрдпं рдЬрд▓ं рд╕рд░्рд╡рджा
рдЕрд╕्рдоाрдХं рдЬीрд╡рдиं рдЬрд▓ं
рдЬрд▓рд░рдХ्рд╖ा рдЬीрд╡рдирд░рдХ्рд╖ा ॥

рд╕्рд╡ाрдкрдЧीрддрдо् (рд▓ोрд░ी) рдкрдж्рдорд╢्рд░ी рдк्рд░ो. рдЕрднिрд░ाрдЬ рд░ाрдЬेрди्‍рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ рдХे рдЧीрдд рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░ा рджेрддा рд╣ै ।   

рд╕рдд्рд╡рд░рдоाрдЧрдЪ्рдЫрддु рдиिрдж्рд░े!
рдзाрд╡िрдд्рд╡ाрд╜рдЧрдЪ्рдЫрддु рдиिрдж्рд░े!
рдЖрдЧрдЪ्рдЫ्рддु рд░े рд░рдЬрдиीрд╢!
рдкрд╢्рдпрддु рд╢ेрддे рдордо рдкुрдд्рд░ी ॥

рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмेрд▓рд╡ाрд▓ рдЬी рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ुрдмोрдз рдоें рд╣ैं -   

рдЕрд╕्рддि рд╕ुрди्‍рджрд░ो рд╣िрдоाрд▓рдп:
рд╡िрд╢्‍рд╡рд╕ुрди्‍рджрд░ो рд╣िрдоाрд▓рдп:
рджीрд╡्рдпрддि рдиिрдд्рдпं рд╣िрдоाрд▓рдп:
рдкрд░्рд╡рддрд░ाрдЬो рд╣िрдоाрд▓рдп: ॥
×       ×         ×
рдЖрдкрдгрдордзुрдиा рддाрддो рдпाрддो
рдоाрддा рдпाрддा рд╕рдЦीрдЧृрд╣рдо्
рдн्рд░ाрддा рдкрд╢्рдпрддि рджूрд░рджрд░्рд╢рдирдо्
рдЕрд╣ं рдкрдаाрдоि рдкुрд╕्рддрдХрдо् ॥
×            ×       ×
рдЬрдирдиी рдХрдердпрддि рдкрда рдкрда рдкुрдд्рд░!
рдЬрдирдХ: рдХрдердпрддि рдкрда рдкрда рдкुрдд्рд░!
рднрдЧिрдиी рдХрдердпрддि рдкрда рдкрда рдн्рд░ाрдд:!
рдХोрд╜рдкि рди рдХрдердпрддि рдЦेрд▓ं рдЦेрд▓ ॥
×        ×          ×
рдпाрдиं рдЧрдЪ्рдЫрддि рд╢рдиै: рд╢рдиै:
рдпाрдиं рдЧрдЪ्рдЫрддि рд╢рдиै: рд╢рдиै:
рдпाрдиे рддिрд╖्рдарддि рдмाрд▓рдЧрдг:
рдпाрдиं рдЧрдЪ्рдЫрддि рд╢рдиै: рд╢рдиै:  ॥
×             ×        ×
рдЖрдо्рд░рд╡ृрдХ्рд╖рдХे рд╡рд╕рди्‍рддрдХाрд▓े
рдЧाрдпрддि рдордзुрд░ं рдХोрдХिрд▓: ।

рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдд्рд╡ां рдирдоाрдо: рд╕ाрджрд░рдо्, рдирдоाрдоि рдиिрдд्рдпं рднाрд░рддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдо्, рдЧंрдЧा рдордо рднाрд░рддे, рдЬ्рдЮाрдирджाрдпिрдиी рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рднाрд░рддрднूрдоि: рд╕ुрд╢ोрднрддे, рдордо рдоाрддा, рдк्рд░рдгрдоाрдоि рдЧुрд░ुрдо्, рднрдЧрд╡рддि! рдирдоो рдирдорд╕्рддे, рдордо рдЬрди्‍рдорднूрдоिрд░рдпं рд╢ुрднा, рд╡рд╕рддि рд╕ैрдиिрдХ: рд╕ीрдоाрдпाрдо्,  рддुрдн्рдпं рдирдо:, рднाрд░рддрдоाрддा рд╡рд╕рддि рдЧ्рд░ाрдоे, рд╡िрднाрддि рд▓ोрдХे рднाрд░рддрдиाрд░ी,  рдк्рд░िрдпो рдорджीрдп: рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо:, рдордо рдкрд░िрд╡ाрд░: рд╕рджा рд╕ुрдЦी, рдоाрддुрд▓рдЧेрд╣ं рдЧрдЪ्рдЫाрдо:, рдж्рд╡ाрджрд╢ рдоाрд╕ा:, рд╢ैрд╢рд╡рд╕्рдорд░рдгрдЧीрддрдо्, рдк्рд░िрдпा рдорджीрдпा рдкाрдард╢ाрд▓ा, рд╡рд░्рд╖ाрдХाрд▓: рд╕рдоाрдЧрдд:, рд╡िрднाрддि рдХृрд╖рдХो рднाрд░рддрдкुрдд्рд░:, рдХीрджृрд╢ं рдХ्рд░ीрдбрдирдХрдо्, рдордо рджिрдирдЪрд░्рдпा, рдмрд╣ु рд╕ुрди्рджрд░ं рдордо рдкुрд╕्рддрдХрдо्, рд╕ूрд░्рдп:, рдХ: рдХрдорд▓ं рдмрд╣ुрдХोрдорд▓рдо्, рд╡рди्‍рджрдиीрдпं рднाрд░рддрдо्, рджेрд╡рднाрд╖ा рд╕ंрд╕्рдХृрддрдо्, рдордо рдЧुрд░рд╡:, рдк्рд░िрдпं рдорджीрдпं рдХ्рд░ीрдбрдирдХрдо्, рдоैрдЯ्рд░ोрдпाрдирдо्, рд╡рдпं рдмाрд▓рдХा:, рд╡рд░्рдзाрдкрдирдо् рд╡рд░्рдзाрдкрдирдо्, рдирдоाрдоि рд╡ीрд░ рд╕ैрдиिрдХрдо्, рдЖрджि рдХрд╡िрддाрдПँ рдмाрд▓рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпрди्‍рдд рд╣ी рд░ोрдЪрдХ, рдкрдардиीрдп рддрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдгीрдп рд╣ैं ।      
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдбॉ. рдмेрд▓рд╡ाрд▓ рдХी рд▓िрдЦी рдЧрдИ ‘рдкрд░्рд╡рддрд░ाрдЬो рд╣िрдоाрд▓рдп:’ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рд░ाрд╣ी рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ी рдЬाрдПँрдЧी, рдХ्рдпोंрдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХी реЫрд░ूрд░рддों рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рдмाрд▓ рд╕ुрд▓рдн рдЪेрд╖्рдЯाрдУं, рдЙрдирдХे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдкों, рдЕрдиुрднрд╡ों, рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдХा рдмрдб़े рд╣ी рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдвंрдЧ рд╕े рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рд╕े рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рдХрд╡िрддाрдПँ: рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдо्


рдХृрддि- 'рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдо्’ (рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдпрд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рдк्рд░рдгेрддा- рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी
рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2013 рдИ.
рдоूрд▓्рдп- ₹ 50 рд░ुрдкрдпे
рдкृрд╖्рда- 90
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ- рд╣ंрд╕ा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди।


рдбॉ. рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी
рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдбॉ. рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी рдПрдХ рдЬाрдиा рдкрд╣рдЪाрдиा рдиाрдо рд╣ै। рд╡े рдЬिрддрдиा рдПрдХ рдХрд╡ि рдПрд╡ं рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं рдЙрддрдиा рд╣ी рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी। ‘рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдо्’ рдХे рдкрд╣рд▓े рдЗрдирдХी рджो рдХृрддिрдпाँ рдЧुрд▓िрдХा рдФрд░ рдж्рд╡िрдкрдердо् рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдХुрдЫ рдоुрдХ्рдд рдЫрди्‍рдж рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं рддो рдХुрдЫ рд╡िрджेрд╢ी рдЫрди्‍рдж (рд╣ाрдпрдХू, рддांрдХा рдЖрджि) рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд реЪреЫрд▓ें рднी рд╣ैं। рдПрдХ рдирдП рдЫрди्‍рдж рдд्рд░िрдкрджिрдХा рдХा рднी рджрд░्рд╢рди рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ोрддा рд╣ै।





рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी рдЕрдкрдиी рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рддो рдПрдХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХी рддрд░рд╣ рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ै।

1. рдоाрд░्рдЧों
рди рдЧрдЪ्рдЫрддि рдХुрдд्рд░ाрдкि।

2. рдирджी рдпрджा рдк्рд░рд╡рд╣рддि
рд╕ैрд╡ рдХेрд╡рд▓ं рди рдк्рд░рд╡рд╣рддि
рдк्рд░рд╡рд╣рддि рддрдпा рд╕ाрдХं
рд╕рдордпोрд╜рдкि।

3. рдмाрд▓्рдпрдХाрд▓े рдХ्рд░ीрдбिрддाрдордпा
рдкुрдд्рддрд▓िрдХाрдХ्рд░ीрдбा
рдЗрджाрдиीрдорд╣рдордкि рдкुрдд्рддрд▓िрдХाрднूрддा।

‘рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░े’ рдХрд╡िрддा рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдПрдХ рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рдЙрд╕ рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоैं рдЕрдХेрд▓ा рд╣ूँ।
рдЕрди्рдзрддрдорд╕рдо्
рдПрдХрд▓ोрд╜рд╣ं
рдиैрдХे рддे
рд╕рдорд░рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдо्।

рддो рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд╡े рдк्рд░рдгрдпी рдХрд╡ि рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं।

рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
1. рди рдЬाрдиेрд╜рд╣рдо्
рдЙрд╖्рдгрддрдо: рдк्рд░рджेрд╢ рдХोрд╜рд╕्рддि
рдХिрди्‍рддु рдЬाрдиे
рдд्рд╡ рдк्рд░рдгрдпрд╕्рдпोрд╖्рдгрддाрдо्।

2. рдк्рд░рдгрдпрд╕рдордпे
рд╕्рдкृрд╖्рдЯ्‍рд╡ाрд╜рдзрд░ं
рдд्рд╡ां рдорджिрд░ाрдпрд╕े।

3. рдд्рд╡рдорд╕ि
рдордоैрд╡ рдЧрдЩ्рдЧा
рд╕्рдиाрдд्рд╡ा рд╕्рдиाрдд्рд╡ा
рддрд╡ рдк्рд░рдгрдпрдиीрд░े
рдкрд╡िрдд्рд░ो рднрд╡ाрдоि।

рд╕ंрд╕्рдХृрдд реЪреЫрд▓ों рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ोрдЪ рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдХрд╡ि рдбॉ.рдХौрд╢рд▓ рддिрд╡ाрд░ी рдХी реЪреЫрд▓ें рд░рджीреЮ рдФрд░ рдХाреЮिрдпा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХी рд╣ैं।

1. рд╕्рдордорд░рдгं рддे рдордд्рдХृрддे рдк्рд░рдгाрдпрддे।
рдоौрдирдордкि рдордд्рдХृрддे рд╢рдм्рджाрдпрддे॥
рд░िрдХ्‍рддो рднрд╡рддि рдЪрд╖рдХो рдпрджा рдпрджा
рддрд╡ाрдзрд░ो рдордд्рдХृрддे рдорджिрд░ाрдпрддे॥

2. рдпрдпा рдХрджाрдЪिрдд् рдк्рд░рдгрдпः рдХृрддः
рддрд╕्рдпा: рдХрд░ेрд╜рдж्рдп рд╢рд╕्‍рдд्рд░ं рджृрд╖्рдЯрдо्॥

рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╖ा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд╕ рддрдеा рд╕рд░рд▓ рд╣ै। рджीрд░्рдШ рд╕рдоाрд╕рдпुрдХ्рдд рдкрджों рдХा рд╕рд░्рд╡рдеा рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдХрд╡ि рдХी рдЫрди्рдж рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╕рдо्рдпрдХ् рдЧрддि рд╣ै। рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╡рд╕्рддुрддः рдЪिंрддрди рдХी рдЧрд╣рдирддा рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рддिрд╡ाрд░ी рдЬी рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░рдЪрдиा рдоें рдпрд╣ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╡िрддाрдПँ рдЫोрдЯी рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рд╣ैं, рдЬो рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ी рдХрд▓ेрд╡рд░ рдоें рдкाрдардХ рдкрд░ рд╕्рдеाрдпी рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोреЬрддी рд╣ैं। рд╕рдм рдоिрд▓ाрдХрд░ рдпрд╣ рдПрдХ рдкрдардиीрдп рдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рдирдИ рд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдЕрд╢ेрд╖ рдоंрдЧрд▓рдХाрдордиाрдПँ।

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдд्рд░ाрд╕рджी рдХा рдмрдпाрди : рдХोрд░ोрдиा рдХाрд▓рдо्

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рдкुрд╕्рддрдХ: рдХोрд░ोрдиा рдХाрд▓рдо् (рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2020
рд▓ेрдЦрдХ: рд╡िрдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рдоिрд╢्рд░ ‘рднाрд╕्рдХрд░’
рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдЕрд╡рдзी рдк्рд░рдХाрд╢рди рд░ाрдиेрдкुрд░ рдкрд▓िрдпाрдЧोрд▓рдкुрд░ рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░
рдоूрд▓्рдп: ₹ 100.00
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 441



рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдЬिрд╕рдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рдЕрдкрдиे рдЖрдЧोрд╢ рдоें рд▓े рд▓िрдпा। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рдорд╣ाрд╢рдХ्рддिрдпाँ рднी рдЗрд╕рдХे рд╕ाрдордиे рдШुрдЯрдиे рдЯेрдХрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЧрдИ।  рдРрд╕े рдоें рдХрд▓рдордХाрд░ों рдХी рд▓ेрдЦрдиी рдЕрдкрдиे рд╡рд╢ рдоें рд░рд╣ рдирд╣ीं рдкाрдИ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рджिрд▓ рдХी рдмाрдд рдХрд▓рдо рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрдЧрдЬ рдкрд░ рдЙрддाрд░ рд╣ी рджिрдпा। рдЗрди्рд╣ीं рднाрд╡ों рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рд╣ै рд╡िрдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рдоिрд╢्рд░ ‘рднाрд╕्рдХрд░’ рдХा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдХोрд░ोрдиा рдХाрд▓рдо् ”।

рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рдШрд░ै рдоें рд░рд╣ा’ рдоें рдХрд╡ि рд▓ोрдЧों рд╕े рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдпрджि рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдоें рд░рд╣ें। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдЕрд╡рдзी рдоें рд╣ै рдкрд░ рдХрд╡िрддा рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣िрди्‍рджी рдЕрд╡рдзी рдоिрд╢्рд░िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрд╡рдзी рдоें ‘рдШрд░ै рдоा рд░рд╣ा’ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा।

рд╡िрдЬрдп рд╢ंрдХрд░ рдоिрд╢्рд░ 'рднाрд╕्рдХрд░'
рдПрд╣ि рдХाрд▓ рдоें рдмा рджुрдиिрдпा рдмрджрд╣ाрд▓ рдЗ рд╕ोрдЪि рд╡िрдЪाрд░ि рдШрд░ै рдоें рд░рд╣ा। рдкृрд╖्рда 1

‘рдЬीрд╡рди рджृрд╖्рдЯि рдмрджрд▓рдиा рд╣ोрдЧा’ рдХрд╡िрддा рдоें рднाрд╕्рдХрд░ рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि 
рд╣рдоें рдЕрдм рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। 
рдЧрд▓े рд▓िрдкрдЯрдиा рд╣ाрде рдоिрд▓ाрдиा рдЖрд▓िंрдЧрди рддрдЬрдиा рд╣ोрдЧा। рдкृрд╖्рда 3

рдЬो рд▓ोрдЧ рдЧाँрд╡ рдЫोрдб़рдХрд░ рд╢рд╣рд░ рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрдпे рдеे рд╡े рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдмрдЪाрдХрд░ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рд╕े рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рд▓ौрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЧाँрд╡ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдЬो рдЧрдпे рдеे рднाрдЧрдХрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдкृрд╖्рда 5
×                    ×                   ×
рдЕрдердХ рдиंрдЧे рдкाँрд╡ рдЪрд▓рддे рдЧाँрд╡ рдХे рд▓рдо्рдмे рд╕рдлрд░ рдкрд░। рдкृрд╖्рда 7 
×                            ×               ×
рдЗрддрдиी рдмреЬी рдпे рднीреЬ рдФ рдЗрддрдиा рдмреЬा рдкрд▓ाрдпрди 
рд╕ंрдЧ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪे, рдХोрдИ рди рдкाрд╕ рд╕ाрдзрди। рдкृрд╖्рда 13 
×                    ×                      ×          
рдЬिрди рдЧाँрд╡ों рдХो рдЫोрдб़ рдЪрд▓े рдеे рд░ोрдЬी рд░ोрдЯी  рдкрд╣рд▓े
рдЖрдЬ рдЙрди्рд╣ीं рд╣ाрд▓ाрддों рдоें рдлिрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдиा рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै। рдкृрд╖्рда 14 

рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рдХोрд░ोрдиा рдпोрдж्рдзाрдУं рдХे рдХाрд░्рдпों рдХी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै। 
рдбाрдХ्рдЯрд░ рд╣ैं рд▓реЬ рд░рд╣े, рд╡ीрд░ рдмрди рдЙрдореЬ рд░рд╣े
рдирд░्рд╕ рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ैं, рдХрд░ рд░рд╣ीं рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ैं 
рд╣ैं рдкुрд▓िрд╕ рдЬрд╡ाрди рд╕ंрдЧ, рд╕्рдлुрд░िрдд рд╣ैं рдЕंрдЧ рдЕंрдЧ 
рдбрдЯ рдЧрдпे рдЬो рдЖрди рдкрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдкрд░ ॥ рдкृрд╖्рда 8 
×                      ×                        × 
рдЖрдкрдХो рдмрдЪा рд╕рдХें, рд▓реЬ рд░рд╣ी рд╣ैं рдЯोрд▓िрдпाँ
рдирд░्рд╕ рдХी рдпे рдЯोрд▓िрдпाँ рдбाрдХ्рдЯрд░ рдХी рдЯोрд▓िрдпाँ। рдкृрд╖्рда 10
×                       ×                   ×
рд▓реЬ рд░рд╣े рдЬो рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рд╕рдЬрдЧ рдпोрдж्рдзा рд╣рдоाрд░े 
рдпा рдкुрд▓िрд╕рдХрд░्рдоी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ рд╡ीрд░рд╡рд░ рдирд░рд░рдд्рди рд╕ाрд░े
рдЬाрди рдХी рдмाрдЬी рд▓рдЧाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдп рдоें
рд╣ैं рдЬुрдЯे рдиिрд░्рднीрдХ рд╣ोрдХрд░ рджेрд╢ рд╣िрдд рд╕рдд्рдХाрд░्рдп рдоें। рдкृрд╖्рда 17 
×                    ×                         ×
рдзрди्рдп рд╣ैं рдЬрд╡ाрдиिрдпाँ рдЬो рджेрд╢ рдХो рдмрдЪा рд╕рдХें। 
рд╡िрдШ्рди рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЬो рдХрднी рди рд╣िрдЪрдХिрдЪा рд╕рдХें ॥ рдкृрд╖्рда 20 
  
рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдХрд╡िрддाрдПँ (рдЬैрд╕े рдЕрд╢्рд░ु рдиिрд░्рдЭрд░ рдмрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै, рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрдХрд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा, рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдмрдЪाрдЗрдП, рдЧрдордЫा рджूрд░ рди рдХीрдЬिрдП, рдЖрдпा рдХोрд░ोрдиा рдЖрджि) рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХा рд╕ंрджेрд╢ рджेрддी рд╣ुрдИ рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ैं। рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рд╣ाрд╕्рдп рд░рдЪрдиाрдУं (рдЬैрд╕े-рдлूрд▓рдд рдкेрдЯ рдЬू рдмाрдд рдкрдЪै рдиा рдкृрд╖्рда 7, рдмाрд▓ рдордиुрд╣ाрд░ рдкृрд╖्рда 15, рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрдкрд╣ाрд░ рдкृрд╖्рда 33, рдЪूрд╣ा рдЕрдкрдиी рдШाрдд рдоें рдкृрд╖्рда 36 рдЖрджि) рдХो рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рд░рдЦ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬो рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдлिрдЯ рдирд╣ीं рдмैрдарддी рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╡рд░्рддрдиी рдХी рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं (рдЬैрд╕े- рдкृрд╖्рда 3 рдкрд░ рд╡ैрдЧ्рдпाрдиिрдХ, рдкृрд╖्рда 40 рдЧрдо्рдЫा)। рдЫрди्рджों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рднी рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд╢िрдеिрд▓рддा рджिрдЦрд▓ाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдПрдХ рд╣ी рдХрд╡िрддा рдоें рджो-рджो рддीрди-рддीрди рдЫ्рди्‍рдж рдПрдХ рд╣ी рд╕ाрде рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рджिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рд╣ै рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдЧ्рд░िрдо рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ।

рдоोрдЬ़ेрд▓: рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рдкीрдб़ा рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж


рдкुрд╕्рддрдХ: рдоोрдЬ़ेрд▓ (рдХрдеा рд╕ंрдЪрдпрди)
рд▓ेрдЦрдХ: рд╕‌рдЖрджрдд рд╣рд╕рди рдордг्рдЯो
рд╕рдо्рдкाрджрдХ: рд╢ीрди рдХाрдл рдиिрдЬाрдо рдФрд░ рдирди्рдж рдХिрд╢ोрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╡ाрдЧ्рджेрд╡ी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2012 
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 184 
рдЕंрдХिрдд рдоूрд▓्рдп: ₹ 70 рд░ुрдкрдпे

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд▓ेрдЦрди рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдЖрджрдд рд╣рд╕рди рдордг्рдЯो рдПрдХ рдЕрдЧ्рд░рдгी рдиाрдо рд╣ै । рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рддिрдмिрдо्‍рдм рджिрдЦाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं । рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдкाрдд्рд░ рдПрд╡ं рдШрдЯрдиाрдПँ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рди рд▓рдЧрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рд▓рдЧрддे рд╣ैं । рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХाрд▓рдЬрдпी рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ैं । рд╕рдЖрджрдд рд╣рд╕рди рдордг्рдЯो рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп рдЖрдо рдЬीрд╡рди рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा, рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░, рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╢ोрд╖рдг, рд╕्рдд्рд░ी рд╢ोрд╖рдг, рд╡ेрд╢्рдпाрд╡ृрдд्рддि, рд░ाрдЬрдиीрддि рдЖрджि рд╣ैं ।

рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
'рдЯोрдмा рдЯेрдХрд╕िंрд╣' рдХрд╣ाрдиी рдХा рдмिрд╢рди рд╕िंрд╣ рднрд▓े рд╣ी рдкाрдЧрд▓ рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрди 'рдЯोрдмा рдЯेрдХрд╕िंрд╣' рд╕рджैрд╡ рдпाрдж рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЙрд╕рдХी рдоृрдд्рдпु рдЙрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЙрдзрд░ рдЦ़ाрд░рджाрд░ рддाрд░ों рдХे рдкीрдЫे рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдеा, рдЗрдзрд░ рд╡ैрд╕े рд╣ी рддाрд░ों рдХे рдкीрдЫे рдкाрдХिрд╕्рддाрди рджрд░рдоिрдпाрди рдоें рдЬ़рдоीрди рдХे рдЯुрдХрдб़े рдкрд░, рдЬिрд╕рдХा рдХोрдИ рдиाрдо рдирд╣ीं рдеा, рдЯोрдмा рдЯेрдХрд╕िंрд╣ рдкрдб़ा рдеा । (рдкृрд╖्рда 22)

'рдЦोрд▓ рджो' рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╕िрд░ाрдЬुрдж्рджीрди рдЕрдкрдиी рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдоें рднाрдЧрддे рд╕рдордп рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рд╕рдХीрдиा рд╕े рдмिрдЫрдб़ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрди्рдд рдЙрд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै рд╕рдХीрдиा рдХी рд▓ाрд╢।

рдЙрд╕рдиे рд▓ाрд╢ рдХे рдЬ़рд░्рдж рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЪрдордХрддा рд╣ुрдЖ рддिрд▓ рджेрдЦा рдФрд░ рдЪिрд▓्рд▓ाрдпा: “рд╕рдХीрдиा...” (рдкृрд╖्рда 27)

'рдардг्рдбा рдЧोрд╢्рдд ' рдХрд╣ाрдиी рдЕрд╡ैрдз рд╕ंрдмंрдзों рдХे рдЗрд░्рджрдЧिрд░्рдж рдШूрдорддी рдХрдеा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджेрд╣ рдоें рдХुрд▓рд╡рди्рддрдХौрд░ рдИрд╢рд░рд╕िंрд╣ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै।

рдЙрд╕рдиे рд▓рдкрдХрдХрд░ рдХोрдиे рдоें рд╕े рдХिрд░рдкाрди рдЙрдаाрдИ, рдоिрдпाрди рдХो рдХेрд▓े рдХे рдЫिрд▓рдХे рдХी рддрд░рд╣ рдЙрддाрд░рдХрд░ рдПрдХ рддрд░рдл рдлेंрдХा рдФрд░ рдИрд╢рд░рд╕िंрд╣ рдкрд░ рд╡ाрд░ рдХрд░ рджिрдпा। (рдкृрд╖्рда 34)

'рдХाрд▓ी рд╢рд▓рд╡ाрд░' рд╕ुрд▓рддाрдиा рдиाрдо рдХी рдПрдХ рд╡ेрд╢्рдпा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдХाрд▓ी рд╕рд▓рд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдХाрди рдХे рдЭुрдордХे рд╢ंрдХрд░ рдХो рджे рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ी рдХाрди рдХे рдЭुрдордХे рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд╕рд╣ेрд▓ी рдоुрдЦ़рддाрд░ рдХे рдХाрди рдоें рджेрдЦрддी рд╣ै। рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрди рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЭूрда рдмोрд▓рддी рд╣ैं।

рд╕ुрд▓्рддाрдиा рдиे рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦोрд▓ा рддो рдоुрдЦ़рддाрд░ рдЕंрджрд░ рджाрдЦिрд▓ рд╣ुрдИ। рдЙрд╕рдиे рд╕ुрд▓्рддाрдиा рдХे рддीрдиों рдХрдкрдб़ों рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा рдФрд░ рдХрд╣ा: “рдХрдоीрдЬ рдФрд░ рджुрдкрдЯ्рдЯा рддो рд░ंрдЧा рд╣ुрдЖ рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд▓рд╡ाрд░ рди‌рдИ рд╣ै... рдХрдм рдмрдирд╡ाрдИ?” рд╕ुрд▓्рддाрдиा рдиे рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा: “рдЖрдЬ рд╣ी рджрд░्рдЬी рд▓ाрдпा рд╣ै...” рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХी рдирдЬ़рд░ें рдоुрдЦ़рддाрд░ рдХे рдХाрдиों рдкрд░ рдкрдб़ी: “рдпрд╣ рдмुंрджे рддुрдордиे рдХрд╣ाँ рд╕े рд▓िрдП?” рдоुрдЦ़рддाрд░ рдиे рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा: “рдЖрдЬ рд╣ी рдоंрдЧрд╡ाрдП рд╣ैं... ” рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рджोрдиों рдХो рдеोрдб़ी рджेрд░ рдЦ़ाрдоोрд╢ рд░рд╣рдиा рдкрдб़ा। рдкृрд╖्рда 56-57
'рд░ाрдордЦिрд▓ाрд╡рди' рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдореЫрд╣рдм рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдлрд╕ाрдж рдХрд░ाрдХрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХा рдЕंрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЙрд╕рдиे рд░ोрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा: “рд╕ाрдм, рдоुрдЭे рдоाрдл़ рдХрд░ рджो... рдпрд╣ рд╕рдм рджाрд░ू рдХा рдХुрд╕ूрд░ рдеा... рдФрд░ рджाрд░ू....рджाрд░ू... рдЖрдЬрдХрд▓ рдоुрдл्рдд рдоिрд▓рддी рд╣ै... рд╕ेрда рд▓ोрдЧ рдмाँрдЯрддा рд╣ै рдХि рдкीрдХрд░ рдоुрд╕рд▓рдоीрди рдХो рдоाрд░ो...।” (рдкृрд╖्рда 68)

'рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕ ' рдХрд╣ाрдиी рдоें рдоंрдЯो рдиे рд▓िंрдЧрднेрдж рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░рдд рдХोрдаे рдХा рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рддाँрдЧा рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдирд╣ीं।

рд╢рд╣рд░ рдХी рдХрдоेрдЯी рдиे рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा: “ рдЬाрдУ, рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЬाрдХрд░ рдмैрда рдЬाрдУ... рд╡рд╣ाँ рдХрдоाрдИ рдЬ्рдпाрджा рд╣ै।” рдкृрд╖्рда 80

'рдирдпा рдХाрдиूрди ' рдХрд╣ाрдиी рдоें рд▓ेрдЦрдХ рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдХि рдирдпा рдХाрдиूрди рдХेрд╡рд▓ рдХाрдЧрдЬों рдкрд░ рджрд░्рдЬ рд╣ोрддा рд╣ै ।рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХा рдЙрд╕рд╕े рдХोрдИ рдлाрдпрджा рдирд╣ीं।

'рдирдпा рдХाрдиूрди, рдирдпा рдХाрдиूрди, рдХ्рдпा рдмрдХ рд░рд╣े рд╣ो... рдХाрдиूрди рд╡рд╣ी рд╣ै рдкुрд░ाрдиा।' рдФрд░ рдЙрд╕рдХो рд╣рд╡ाрд▓ाрдд рдоें рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। (рдкृрд╖्рда 94)

‘рд╣рддрдХ’ рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╕ौрдЧрди्рдзी рдХी рдкीрдб़ा рдпрд╣ рдеी рдХि рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдк्рдпाрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рдЬिрд╕рдХी рдЙрд╕े рддрд▓ाрд╢ рдеी। рдЬो рднी рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЖрдП рд╕рдм рдЕрдкрдиी рд╣рд╡рд╕ рдоिрдЯाрдиे рдЖрдП। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕंрдд рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХुрдд्рддे рдХे рд╕ाрде рд╕ो рдЬाрддी рд╣ै।

рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рддрдХ рд╡рд╣ рдмेंрдд рдХी рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрдаी рд░рд╣ी-рд╕ोрдЪ-рд╡िрдЪाрд░ рдХे рдмाрдж рднी рдЙрд╕рдХो рдЕрдкрдиा рджिрд▓ рдкрд░рдЪाрдиे рдХा рдХोрдИ рддрд░ीрдХा рди рдоिрд▓ा рддो рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдЦ़ाрд░िрд╢рдЬ़рджा рдХुрдд्рддे рдХो рдЧोрдж рдоें рдЙрдаाрдпा рдФрд░ рд╕ाрдЧрд╡ाрди рдХे рдЪौрдб़े рдкрд▓ंрдЧ рдкрд░ рдЙрд╕े рдкрд╣рд▓ू рдоें рд▓िрдЯाрдХрд░ рд╕ो рдЧрдИ। (рдкृрд╖्рда 122)

‘рдмू' рдХрд╣ाрдиी рдХा рдиाрдпрдХ рд░рдирдзीрд░ рд╡рд╣ рдЧंрдз рдвूंрдврддा рд░рд╣ा рдЬो рдЙрд╕े рдШाрдЯрди рд▓рдб़рдХी рдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдоिрд▓ी рдеी।
рд╡рд╣ рд╣िрдиा рдХी рдорд╕्рддी... рдЙрд╕ рдШाрдЯрди рд▓рдб़рдХी рдХे рдоैрд▓े рдЬिрд╕्рдо рд╕े рдЖрдИ рдеी। (рдкृрд╖्рда 131)

'рдмाрдмू рдЧोрдкीрдиाрде' рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЧोрдкीрдиाрде рдХी рдкीрдб़ा рдеी рдХि рдЬрдм рдЙрд╕рдХे рдкैрд╕े рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдпेंрдЧे рддो рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ेрдоिрдХा (рдЬ़ीрдирдд рдЙрд░्рдл рдЬी़рдиू) рдХैрд╕े рд░рд╣ेрдЧी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧोрдкीрдиाрде рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдЧुрд▓ाрдо рд╣ुрд╕ैрди рд╕े рдХрд░рд╡ा рджेрддा рд╣ै।
рдЙрд╕рдиे рдЬ़ीрдирдд рдХे рд╕िрд░ рдкрд░ рд╣ाрде рдлेрд░ा рдФрд░ рдмрдб़े рдЦ़ुрд▓ूрд╕ рдХे рд╕ाрде рдХрд╣ा: “рдЦुрджा рддुрдо्рд╣ें рдЦुрд╢ рд░рдЦे।” (рдкृрд╖्рда153)

'рдоोрдЬ़ेрд▓' рдХрд╣ाрдиी рдХी рдиाрдпिрдХा рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдХी рдмाрдЬी рд▓рдЧाрдХрд░ рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдХी рд╢ाрджी рдЙрд╕ी рдХे рдордЬ़рд╣рдм рдХी рд╕рд░рджाрд░िрди рдХृрдкाрд▓рдХौрд░ рд╕े рдХрд░рд╡ा рджेрддी рд╣ै।

рдоोрдЬ़ेрд▓ рдиे рдЕрдкрдиे рдмрджрди рдкрд░ рд╕े рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдХी рдкрдЧрдб़ी рд╣рдЯाрдИ: “рд▓े рдЬाрдУ рдЗрд╕рдХो... рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдордЬ़рд╣рдм рдХो...।” (рдкृрд╖्рда 183)

рдЗрд╕ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдХृрддिрдпों рдкрд░ рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै । 

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдиाрдпрдХ рд╣ैं рднрдЧрд╡ाрди् рд░ाрдо

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж 

рдкुрд╕्рддрдХ: рд╡ैрд╢्рд╡िрдХी рд░ाрдордХрдеा
рд▓ेрдЦрдХ: рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡

рд░ाрдо рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде - ‘рд░ा’ рд╢рдм्рдж рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдХा рдмोрдзрдХ рд╣ै рдФрд░ ‘рдо’ рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ рд╡ाрдЪрдХ рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд् рд░рдоंрддि рдЗрддि рд░ाрдоः рдЬो рд░ोрдо-рд░ोрдо рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬो рд╕рдоूрдЪे рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдоें рд░рдордг рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ी рд░ाрдо рд╣ैं।
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдХाрд╢ рдоें рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡ рдХा рдиाрдо рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╡े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рдирд╡ोрди्‍рдоेрд╖ рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдирдпा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ंрдд рд╢िрд░ोрдордгि рдкूрдЬ्рдпрдкाрдж рдоुрд░ाрд░ीрдмाрдкू рдХी рд░ाрдордХрдеाрдУं рдХा “рд╡ैрд╢्рд╡िрдХी рд░ाрдордХрдеा” рдиाрдо рд╕े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЕрдиुрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдмाрдкू рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्‍рди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рджिрдпे рдЧрдпे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕ूрдд्рд░ рд╢ैрд▓ी рдоें рдкिрд░ोрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рднी рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡ рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्‍рде рдоें рдоुрд░ाрд░ी рдмाрдкू рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпे рдЧрдпे 136 рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХा рд╕ंрд╕्рдХृрддाрдиुрд╡ाрдж рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдЬрдирд╡рд░ी 2021 рдИ. рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै।

рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡
рдоेрд░े рддो рдЧिрд░рдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рджूрд╕рд░ो рди рдХोрдИ
рд╕ाрдзु рд╕ंрдЧ рдмैрда рдмैрда рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдЦोрдИ ॥
(рдордо рддु рдЧिрд░рдзрд░: рдЧोрдкाрд▓: рдиाрди्‍рдп:। рд╕ाрдзुрд╕рдЩ्рдЧрддौ рдЙрдкрд╡िрд╢्рдп рд▓ोрдХрд▓рдЬ्рдЬा рдд्рдпрдХ्рддा।)
рдЬाрдХे рдк्рд░िрдп рд░ाрдо рдмैрджेрд╣ी
рддрдЬिрдпे рддाрд╣ि рдХोрдЯि рдмैрд░ी рд╕рдо, рдЬрдж्рдпрдкि рдкрд░рдо рд╕्рдиेрд╣ी।
( рдпрд╕्рдп рд╕ीрддाрд░ाрдоौ рди рдк्рд░िрдпो, рдХोрдЯिрд╢рдд्рд░ुрд╡рдд् рдд्рдпाрдЬ्рдп:, рдпрдж्рдпрдкि рд╕: рдкрд░рдорд╕्рдиेрд╣ी)

рд░ाрдордХрдеा рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬो рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдоिрд▓ी рд╣ै рд╡рд╣ рдЗрд╕рдХी рдоूрд▓्рдпрд╡рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡рддः рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡-рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ाрдо рдХे рд╕рдоाрди рдЕрди्рдп рдХोрдИ рдкाрдд्рд░ рдХрднी рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рд░ाрдордХрдеा рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рдд्рддा рд╣ै, рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд░ाрдордХрдеा рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдХрдеा рдирд╣ीं рд╡рд░рди् рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╢ैрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЬреЬ рдПрд╡ं рдЪेрддрди рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्‍рдзों рдХी рднी рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рд░ाрдордХрдеा рдХी рдпрд╣ рднी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдХा рдХोрдИ рдРрд╕ा рддрдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдк्рд░ाрдгिрд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो।

‘рд░ाрдордХрдеा рдФрд░ рд░ाрдо’ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕ुрди्рджрд░ рдкुрдЮ्рдЬ рд╣ै। рд░ाрдордХाрд╡्рдп рд╡िрд╢्рд╡ рдХो ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्’ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдо рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдХрдеा рдЗрддрдиी рд╕рдШрди рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा, рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рд╕рдд्рдп, рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╡िрдзि-рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдЖрджि рд╕्рдеिрддिрдпों, рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдФрд░ рднाрд╡рднूрдоिрдпों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╡िрдкुрд▓ рдЖрдХाрд╢ рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рд░ाрдордХрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рдХा рд╕्рд░ोрдд рд░рд╣ेрдЧी рдХ्рдпोंрдХि рд░ाрдордХाрд╡्рдп рдоें рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╣िрдд рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕ाрд░ рд╣ै, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо-рднाрд╡рдиा рдФрд░ рдд्рдпाрдЧ рд╣ै।  рдкूрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рд╕ुрдЦ рдФрд░ рдЦुрд╢ी рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै। рд░ाрдордХрдеा ‘рдоाрдирд╡рдорди рдФрд░ рдоाрдирд╡рдк्рд░рдЬ्рдЮा’ рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрджि рд░ाрдордХрдеा рдХो рдЬीрд╡рди рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХрд╣ा рдЬाрдпे рддो рдпрд╣ рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рди рд╣ोрдЧी। рд░ाрдордХाрд╡्рдп рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднाрд░рдд рдХे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдкрд░ рдкреЬा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд░ाрдордХрдеा рдФрд░ рд░ाрдо рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ुрдИ рд╣ै। рд░ाрдордХाрд╡्рдп рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै рдФрд░ рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рд░ाрдо рдХा рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рд░ूрдк рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдЕрдоिрдЯ рд╣ै। рдПрд╢िрдпा рдоें рд░ाрдордХрдеा рдоें рд░ाрдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рд╕рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдФрд░ рднाрд╡ों рдХी рдЕрдкाрд░ рдЖрд╕्рдеा рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╢рдм्рджों рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै।
рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХो рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд░ाрдо рдоें рдХрд╣ीं рднी рдорд░्рдпाрджा рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ाрдо рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд░ूрдк рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг, рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рд╕рднी рднाрдЧों рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╣рд░ рдПрдХ рднाрд╖ा рдХी рдЕрдкрдиी рд░ाрдордХрдеाрдПँ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рдХे рджेрд╢ों-рдлिрд▓ीрдкाрдЗंрд╕, рдеाрдИрд▓ैрдг्рдб, рд▓ाрдУрд╕, рдоंрдЧोрд▓िрдпा, рд╕ाрдИрдмेрд░िрдпा, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рдмрд░्рдоा рдЕрдм рдо्рдпांрдоाрд░, рд╕्рдпाрдо, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рдЬाрд╡ा, рд╕ुрдоाрдд्рд░ा, рдХрдо्рдмोрдбिрдпा, рдЪीрди, рдЬाрдкाрди, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рд╡िрдпрддрдиाрдо рдЖрджि рдоें рднी рд░ाрдордХрдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдмौрдж्рдз, рдЬैрди рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд░ाрдоाрдпрдг рднी рд╣ैं।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХрд╡ि рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै-
рд░ाрдо рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЪрд░िрдд्рд░  рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдХाрд╡्рдп рд╣ै।
рдХोрдИ рдХрд╡ि рдмрди рдЬाрдП рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрднाрд╡्рдп рд╣ै ॥  

рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡ рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдмрдзाрдИ рдХे рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХो рд╕ाрдзुрд╡ाрдж। рдЗрд╕ рдирдИ рд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рдЕрд╢ेрд╖ рдоंрдЧрд▓рдХाрдордиाрдПँ।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрдж्рд░ूрдкрддाрдУं рдкрд░ рддंрдЬ рдХрд╕рддी рдХрд╡िрддाрдПँ: рд╡рди्рджे рднाрд░рддрдо्

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж

рдкुрд╕्рддрдХ: рд╡рди्рджे рднाрд░рддрдо् (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдпрд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рд▓ेрдЦрдХ: рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░
рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी
рдоूрд▓्рдп: ₹ 100.00
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 38

рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рдХा рдиाрдо рдмреЬे рд╣ी рдЕрд░्рд╣рдгा (рдЖрджрд░) рдХे рд╕ाрде рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоिрд╢्рд░ рдХी рдЧрдгрдиा рдПрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдХрд╡ि рдХे рд░ूрдк рдоें рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд▓ाрдЧ-рд▓рдкेрдЯ рдХे рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХो рдХрднी рдпрд╣ рдирд╣ीं рднрдп рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХि рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдХौрди рдХ्рдпा рд╕ोрдЪेрдЧा। рд╡े рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоें рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕्рдеाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╡े рдкाрдардХों рдХे рдордз्рдп рдмрд╣ुрдд рдкрд╕ंрдж рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рджिрд▓्рд▓ी рд╕े 2015 рдИ. рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЗрдирдХा рдХाрд╡्рдп рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдПрдХ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें 101 рдкрдж्рдп рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рд╣िрди्рджी рдЕрд░्рде рднी рд╕्рд╡рдпं рдбॉ. рдоिрд╢्рд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै।

рдбॉ. рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж
рд╡िрд╢्рд╡рдХुрдЦ्рдпाрдд рджिрд▓्рд▓ी рдХे рджाрдоिрдиी рдХाрдг्рдб рдкрд░ рдХрд╡ि рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд▓ोрдЧ рдЖрдЬ рдХाрдоाрди्‍рдз рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं рдФрд░ рднрд▓े рдмुрд░े рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиा рдд्рдпाрдЧ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдХाрдорд╡ाрд╕рдиा рдХे рд╕ाрдордиे рдХाрдиूрди рдХा рднी рднрдп рдирд╣ीं рд╣ै।

рдХाрдоाрди्рдзै: рдкрд░िрдорд░्рджिрддाрд╜рдкि рддрд░ुрдгी рдХीрд░्рддि рдЧрддा рджाрдоिрдиी
рджुрд╖्рдЯैрд░्рдпрдд्рд░ рдмрд▓ाрд╣рдХै: рдк्рд░рддिрджिрдирдЮ्рдЪाрдЪ्рдЫाрдж्рдпрддे рдЪрди्рдж्рд░िрдХा।
рдк्рд░ाрдпрд╢्рдЪिрдд्рддрдмрд▓ेрди рд░ाрдЬрднрд╡рдиे рдоोрджं рддрдиोрддीрд╢्рд╡рд░ो
рд╡рди्рджे рд░ाрдЬ्рдпрдмुрднुрдХ्рд╖िрддैрд░्рд╡िрджрд▓िрддं рднोрдЧрдк्рд░िрдпं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 8

рдбॉ. рдоिрд╢्рд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЬिрд╕ рднाрд░рдд рдХे рдЕрдкрдиा рдХाрд░्рдп рди рдХрд░рдХे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХी рдмुрд░ाрдИ рдЦोрдЬрдиे рдоें рдЕрд╣рд░्рдиिрд╢ рд▓рдЧे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдРрд╕े рднाрд░рдд рдХो рдоैं рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддा рд╣ूँ।

рдпрдд्рд░ाрдд्рдпा рдЬрдирддा рд╕рдордЧ्рд░рдЧрд░рд▓ं рдкीрдд्рд╡ाрд╜рдкि рд╢ाрди्рддिрдк्рд░िрдпा
рдкूрд░्рд╡ेрд╖ां рдЪрд░िрддाрд░्рдЪрдиे рд╕ुрдХृрддिрдиो рдЬाрдирди्рддि рд╕рдЬ्рдЬीрд╡рдирдо्
рд▓ोрдХे рдпрдЪ्рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░рд╡рдЪ्рдЪрд▓рддि рддрдж्‍рдж्рд░рд╖्рдЯुं рди рдпрдд्рд░ рд╢्рд░рдо:
рд╡рди्рджे рддрдд् рдкрд░рджोрд╖рджрд░्рд╢рдирдмрд▓ेрдиैрд╡ोрджिрддं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 12

рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░
рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЬिрд╕ рджेрд╢ (рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖) рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рд▓рдЬ्рдЬा рдХा рдкрд░िрдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдЕрдкрдиा рд▓िрдпा рд╣ै рдРрд╕े рднाрд░рдд рдХो рдоैं рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддा рд╣ूँ।

рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдн्рд░рдорддीрд╡ рдпрдд्рд░ рдХुрдорддिрд░्рд╡ैрджेрд╢िрдХाрдиां рдмрд▓ाрдд्
рдЧेрд╣ोрдЪ्рдЫेрджрдирдоेрд╡ рдиीрддिрдХुрд╢рд▓ाрдиां рдХौрд╢рд▓ं рдХीрд░्рдд्рдпрддे।
рд▓рдЬ्рдЬा рдиृрдд्рдпрддि рдпрдд्рд░ рд░рдЩ्рдЧрднрд╡рдиे рд░ोрджिрдд्рдпрд▓ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि-
рд░्рд╡рди्рджे рдорди्рдордердкрдг्рдбिрддрд╕्рдп рднрд╡рдиं рд╕्рд╡ाрдд्рдордк्рд░िрдпं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 13

рдмрдв़рддे рд╣ुрдП рджेрд╣ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рддंрдЬ рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдХрд╡ि рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЕрдкрдиे рдЬौрд╣рд░ рд╡्рд░рдд рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз (рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЦ्рдпाрдд) рдеीं рдЙрд╕ी рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЖрдЬ рд╡ेрд╢्рдпाрд▓рдпों рдоें рджेрд╣ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдРрд╕े рднाрд░рдд рдХो рдоैं рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддा рд╣ूँ।

рджुрд░्рджाрди्рддैрд░्рджрд▓िрддा рджрд░िрдж्рд░рддрдирдпा рдоूрд░्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдкा рдЧृрд╣े
рдорде्рдиाрддि рдк्рд░िрдпрдпौрд╡рдиं рдиिрдЬрдЧृрд╣े рдк्рд░ीрдд्рдпाрдж्рдп рдХाрдЪिрдд् рдХ्рд╡рдЪिрдд्।
рдпрдд्рд░ैрд╢्‍рд╡рд░्рдпрд╡рддां рдк्рд░рд╕ाрджрдирд╡िрдзाрд╡ाрд╣ूрдпрддे рд╕ंрд╕्рдХृрддि-
рд░्рд╡рди्рджे рддрдд् рд╢्рд░ुрддिрдкूрддрдХрд░्рдгрд╡िрд╡рд░ं рдЪिрдд्рд░ाрдд्рдордХं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 16

рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЪाрдЯुрдХाрд░िрддा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рднी рдХрд╡ि рдиे рдирд╣ीं рдЫोрдб़ा рд╣ै।

рднूрдкो рдпрдд्рд░ рдорди्рдд्рд░рд╕ाрдзрдирдкрд░ो рдиो рд╡ाрд╜рд░िрд╕рдо्рдорд░्рджрдХो
рдЧोрдк्рдпाрдЧोрдк्рдпрд╡िрд╡ेрдЪрдиे рди рдЪрддुрд░ा рдпрдд्рд░ोрдЪिрддा рдорди्рдд्рд░िрдг:।

рдиिрдд्рдпं рдорди्рдд्рд░рд╡िрднेрджрдиे рдЪ рдиिрд░рддा рд╡ाрд░्рддाрд╣рд░ा рдиाрд░рджा
рд╡рди्рджे рддं рдиिрдЬрддाрд╡िрдиाрд╢рдирдкрд░ं рджिрд╡्рдпрдЪ्рдЫрдЯं рднाрд░рддрдо्।। рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 18

рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рдХा рдпрд╣ рдкрдж्рдп рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рд╕े рдХाрдлी рдоेрд▓ рдЦाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं –
рдЭूрдардЗ рд▓ेрдиा рдЭूрдардЗ рджेрдиा рдЭूрдардЗ рднोрдЬрди рдЭूрда рдЪрдмेрдиा
рдмोрд▓рд╣िं рдордзुрд░ рдмрдЪрди рдЬिрдоि рдоोрд░ा рдЦाрдЗ рдорд╣ा рдЕрд╣ि рд╣ृрджрдп рдХрдаोрд░ा

рдЙрдд्рдХोрдЪाрд░्рдЪрдирдХौрд╢рд▓ेрди рд╡िрдЬिрддा рдпрдд्рд░ाрдзिрдХाрд░ेрдЪ्рдЫрд╡-
рд╕्рддрд╕्рдпाрд░्рдеेрди рд╣ि рдпрдд्рд░ рдиीрддिрд╡рдзрдХा рджोрд╖ाрди्рд╡िрдоुрдХ्рддाрд╕्рд╕рджा।
рдЙрдд्рдХोрдЪाрдЩ्рдЧрдирдоिрдд्рдп рднेрджрд░рд╣िрддा рджाрд╕ाрд╕्рддрдеा рдЪेрд╢्‍рд╡рд░ा
рд╡рди्рджे рддрдд् рдХिрд▓ рд╡рд░्рдгрднेрджрд░рд╣िрддं рдж्рд░рд╡्рдпрдк्рд░िрдпं рднाрд░рддрдо्।। рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 19

рд╡िрдж्рдпा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдзрди рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рддंрдЧ рдХрд╕рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рдХौрди рдХрд╣рддे рд╣ैं-

рд╡िрдж्рдпा рдпрдд्рд░ рдиिрдпुрдХ्рддрдпे рд╕ुрд╡िрджिрддा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдиो рдЧ्рд░ाрд╣рдХा
рдж्рд░рд╡्рдпोрдкाрд░्рдЬрдирддрдд्рдкрд░ाрд╢्рдЪ рдЧुрд░рд╡: рд╕्рд╡рд╕्рд╡рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрд░्рдеिрди:।
рдоूрд░्рдЦाрдиां рдкрджрдЪुрдо्рдмрдиे рдХुрд╢рд▓рддा рдпрдд्рд░ाрд╕्рддि рд╡िрдж्рдпाрд╡рддां
рд╡рди्рджे рдХрд▓्рдкрд▓рддाрд╡िрдЦрдг्рдбрдирдХрд▓ाрд▓ोрдХрдк्рд░िрдпं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 21

рдЕрд░्рдеोрдкाрд░्рдЬрдирдоेрд╡ рдпрдд्рд░ рдЪрд░िрддं рдиाрд░्рдеं рд╡िрдиा рдЬीрд╡рдиं-
рд╕्рд╡ाрд░्рдеेрдиैрд╡ рдиिрдпрди्рдд्рд░िрддाрд╕्рддि рдиिрдпрддिрд╢्рдЪाрд░्рдерд╕्рдп рдЪिрдд्рд░ं рдЬрдЧрдд्।
рдЕрд░्рдерд╕्рдпैрд╡ рдШрдиाрд╡рд▓ी рдк्рд░рдпрддрддे рд░ोрдж्рдзुं рдЪ рд╕рдж्‍рднाрд╕्рдХрд░ं
рд╡рди्рджे рд╣ाрдЯрдХрдкрдЮ्рдЬрд░рд╕्рдеिрддрд╢ुрдХं рд╡ाрдЪा рдк्рд░िрдпं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 22

рдЗрд╕ рдкрдж्рдп рдХो рдкрдв़рдХрд░ рд╣рд░िрд╡ंрд╢ рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди рдХे рдордзुрд╢ाрд▓ा рдХी рд╡े рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдпाрдж рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं- рдмैрд░ рдХрд░ाрддे рдоंрджिрд░ рдорд╕्рдЬिрдж рдоेрд▓ рдХрд░ाрддी рдордзुрд╢ाрд▓ा।

рд╕рди्рдз्рдпाрдпां рдорджिрд░ाрд▓рдпे рд╕рдоुрджिрддा рд╡्рдпрд╕्рддाрд╢्‍рдЪ рд╕ूрд░्рдпोрджрдпे
рдпुрдж्‍рдз्рдпрди्рддे рджिрд╡рд╕े рд╕рджैрд╡ рд╢рдпрдиे рдоिрдд्рд░рдд्рд╡рдоाрдпाрди्рддि рдпे।
рддेрд╖ाрдоेрд╡ рдЪрд░िрдд्рд░рдЧीрддिрд░рдзुрдиा рдпрдд्рд░ рд╢्рд░ुрддिрд░्рд╡рд░्рддрддे
рд╡рди्рджे рддं рд╡िрдкрд░ीрддрд╡рд░्рдгрд░рдЪिрддं рдХाрд╡्рдпрдк्рд░िрдпं рднाрд░рддрдо्।। рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 31

рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдХे рд▓ोрдЧ рдХाрдо-рдзाрдо рдЫोреЬрдХрд░ рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖рдгрдмाрдЬी рдХрд░рддे рд╣ों рдРрд╕े рднाрд░рдд рдХो рдоैं рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддा рд╣ूँ।

рд░ाрдЬा рдпрдд्рд░ рдиिрдпрди्рдд्рд░िрддा: рдХुрд╕ुрдЪिрд╡ैрд░ाрд╕्рдеाрдирд╡ाрдкीрд╡рдХै-
рд░्рд▓ोрдХाрдиां рд╣िрддрд╕ाрдзрдиं рдк्рд░рдХुрд░ुрддे рд╕्рд╡ाрджेрд╢рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиै:।
рдкीрдд्рд╡ा рднाрд╖рдгрдоेрд╡ рдпрдд्рд░ рдЬрдирддा рд▓рдо्рдмोрджрд░рдд्рд╡ं рдЧрддा
рд╡рди्рджे рддрджрдЪрдиाрдк्рд░рдкрдЮ्рдЪрдЪрддुрд░ं рд╡ाрдЧ्рд╡ैрднрд╡ं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 33

 рдбॉ. рдоिрд╢्рд░ рдХा рдХрдерди рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдХा рд░ाрдЬा рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬा рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рди рдХрд░ рд╕рдХे рдРрд╕े рд░ाрдЬा рдХो рдзिрдХ्рдХाрд░ рд╣ै।

рднृрдд्рдпाрдиाрдорд╡рдиेрд╜рдзिрдХाрд░िрдЪрдпрдиे рдпрдд्рд░ाрдХ्рд╖рдоो рднूрдкрддि-
рд░्рджुрд╖्рдЯाрдиां рджрд▓рдиेрд╜рдкрдХीрд░्рддिрд╣рд░рдгे рд╡िрдж्рдпाрд╡рддां рд╕ेрд╡рдиे।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╕्рдпोрди्рдирдпрдиे рдк्рд░рдЬाрдЬрдирдорди:рдк्рд░рд╣्‍рд▓ाрджрдиे рднूрддрд▓े
рд╡рди्рджे рддрди्рдиिрдЬрд╕ौрдЦ्рдпрдХाрд░рдгрдкрд░ं рд╕्рдиेрд╣ाрд╕्рдкрджं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 35

рд╡्рдпाрднिрдЪाрд░ рдХे рднрдп рд╕े рдЬिрд╕ рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдРрд╕े рднाрд░рдд рдХो рдоैं рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддा рд╣ूँ।

рдоाрд░्рдЧे рд▓ुрдг्рдардХрднीрддिрд░рд╕्рддि рдиिрдпрддा рд╢ोрднाрд░्рдердоाрд░рдХ्рд╖िрдг:
рдХाрдоाрди्рдзрд╕्рдп рднрдпाрди्рди рдпाрддि рддрд░ुрдгी рдЧेрд╣ाрдж्‍ рдмрд╣ि: рд╕рдо्рдк्рд░рддि।
рдоृрд╖्рдЯा рд▓ोрдХрд╡िрдиिрди्рджрдиेрди рдиिрд╣рддा рдпрдд्рд░ाрдзुрдиा рджृрд╢्рдпрддे
рд╡рди्рджे рддрди्рдоुрдЦрдкिрдг्рдбрджाрдирдиिрд░рддं рд▓ोрдХेрд╢्рд╡рд░ं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 40

рд▓ोрдХ рдорд░्рдпाрджा рдХो рднंрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдХрд╡ि рдХा рдХрдерди рд╣ै।

рджीрдиाрдиाрдерд╕ुрддा рд╕्рд╡рдЬीрд░्рдгрд╡рд╕рдиै: рд░рдХ्рд╖рдд्рдпрд╣ो рдпौрд╡рдиं
рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрдерд╕ुрддा рдХिрд░рдд्рдпрд╡िрд░рддं рд▓ोрдХेрд╖ु рддрдж्‍ рдпौрд╡рдирдо्।
рд▓рдЬ्рдЬाрд░рдХ्рд╖рдгрддрдд्рдкрд░ा рд╡िрджрд▓िрддा рд╡рди्рдж्рдпा рдЪ рдпрдд्рд░ाрдкрд░ा
рд╡рди्рджे рддрдж्‍ рдзрдирджुрд░्рдорджрд╕्рдп рдЪрд░िрддैрд░ाрдЪ्рдЫाрджिрддं рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 42

рдХрд╡ि рдХी рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рдЕрди्‍рдпोрдХ्рддि рджेрдЦрддे рд╣ी рдмрдирддी рд╣ै।

рдиेрддाрд░ो рдЦрд░рджूрд╖рдгा: рдХुрд▓рд╡рдзू: рд╕рдо्рдоाрдиिрдиी рдорди्рдерд░ा
рджрдЧ्рдзा рдХाрдорд╢рд░ेрдг рд╕ूрд░्рдпрдХрд░рдЬा рд░ाрдЬрдк्рд░िрдпा рд╕рдЮ्рдЪिрдХा।
рдоाрд░ीрдЪा рдирд╡рд╕ेрд╡рдХा рдордзुрдорддी рдиीрддि: рд╕्рд╡рдпं рддाрдбрдХा
рдпрдд्рд░ैрддे рдиिрд╡рд╕рди्рддि рддрдЬ्рдЬрдирдкрджं рд╡рди्рджे рдоुрджा рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 47

рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдЧुрдгों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдзрди рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рдзрди्рдп рд╣ैं।

рдХ्рд░ीрддैрд░्рдпрдд्рд░ рдЬрдиैрд╕्рд╕рднाрдордзुрд░рддा рдиेрддुрд░्рдЬрдпोрдж्‍рдШोрд╖рдгै:
рдкाрддुं рднाрд╖рдгрдоेрд╡ рдпाрди्рддि рдЬрдирддा рдж्рд░рд╡्рдпाрд░्рдЬрдиाрдпोрдд्рд╕ुрдХा:।
рдк्рд░ीрддिрд░्рдпрдд्рд░ рдзрдиाрд░्рдЬрдиे рди рдХрдердиे рд╕рд░्рд╡े рд╕्рд╡рд▓ाрднाрд░्рдеिрдиो
рджोрд╖ोрд░ोрдкрдгрдкрдг्рдбिрддрдк्рд░рдЧुрдгिрддुं рд╡рди्рджे рд╕рджा рднाрд░рддрдо् ॥ рд╢्рд▓ोрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 95

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрдиे рд╣ैं рдХि рдХрд╡ि рдиे рдиेрддा, рд░ाрдЬा, рд╡्рдпाрднिрдЪाрд░ рдоें рд╕ंрд▓िрдк्рдд рдиाрд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕рд╣िрдд рдРрд╕े рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдирд╣ीं рдЫोреЬा рд╣ै рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╕ाрде рдЦिрд▓рд╡ाреЬ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдбॉ. рдиिрд░ंрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рдХी рд▓ेрдЦрдиी рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдмाрдз рдЧрддि рд╕े рдЪрд▓рддी рд░рд╣े рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдоाँ рд╡ीрдгाрдкाрдгि рдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд░рд╣ें рддрдеा рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рд╕े рдЬाрдЧ्рд░рдд рдХрд░рддे рд╣ैं।