Showing posts with label рдЖрдиंрдж рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓. Show all posts
Showing posts with label рдЖрдиंрдж рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓. Show all posts

рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкुрдирд░्рдкाрда

рдЖрдиंрдж рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓

рджेрд╡рдХी рдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХे рдоिрдд्рд░ рдмाрдмू ‘рдЕрдоीрд░ рд╕िंрд╣’ рдиे рдХाрд╢ी рдХे рд╣рд░िрдк्рд░рдХाрд╢ рдпंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╕े, рд╕рди् 1888 рдИ. рдоें рд░рдердпाрдд्рд░ा (рдЖрд╖ाреЭ рд╢ुрдХ्рд▓ рдж्рд╡िрддीрдпा) рдХे рджिрди, ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा’ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рдоें рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा। рдЕрдкрдиे рдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рдЗрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдоाрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рд░рдЪिрдд рд╣ोрдиा рдмрддाрдпा рдЬो рдЦाрд▓ी рд╕рдордп рдоें рдШрд░ рдкрд░ рдмैрдаे рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоाрдд्рд░ 27 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा। рдоाрди्рдпрддा рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा’ рдХा рд▓िрдЦा рдЬाрдиा рд╕рди् 1884 рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा, рдкрд░ंрддु рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдаोрд╕ рд╕рдмूрдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ैं। рдмाрдж рдоें рдЗрд╕ी рдк्рд░ेрд╕ рд╕े ‘рд╕ंрддрддि’ рдХे 11 рднाрдЧ рднी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рдЬिрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХृрд╖्рдгा рдордЬीрдаिрдпा рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िंрджी рдХे рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╡ рдЬाрд╕ूрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕’ рдоें рдХिрдпा рд╣ै। ‘рд╕ंрддрддि’ рдХे рдмाрдХी рднाрдЧ рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХे рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░ ‘рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓рд╣рд░ी’ рдоें рд╕рди् 1894 рдИ. рд╕े 1905 рдИ. рдХे рдордз्рдп рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП рдеे। рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХे рд▓рд╣рд░ी рдк्рд░ेрд╕ рд╕े рд╣ी 1900 рдИ. рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╕ुрджрд░्рд╢рди’ рдиाрдордХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдоाрдзрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ рдФрд░ рд╡ेंрдХрдЯेрд╢्рд╡рд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд▓рдЬ्рдЬाрд░ाрдо рдоेрд╣рддा рдХे рдмीрдЪ ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा’ рд╡ ‘рд╕ंрддрддि’ рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЙрдирдХी рд╕рдд्рдпрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓ंрдмी рдЪौрдб़ी рдмрд╣рд╕ें рднी рд╣ुрдИ рдеी। рдЬिрд╕рдХी рдУрд░ рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी рдХे рдоिрдд्рд░ рдЬ्рдЮाрдирдЪंрдж्рд░ рдЬैрди рдиे рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЗрди рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдХे рдЕрдм рдЕंрд╢ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ैं।

 рдЖрд▓ोрдЪрдХ, рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЪाрд╣े рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░ рджेрддे рд░рд╣े рд╣ों, рдкрд░ंрддु рдЗрд╕рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдПрдХрдордд рдирд╣ीं рд░рд╣े। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХुрдЫ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЬрд╣ाँ рдЗрди рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдХोрд░ी рдк्рд░ेрдо-рдХрд▓्рдкрдиा, рдЕрд▓िрдл-рд▓ैрд▓ा рд╡рдЧैрд░рд╣ рдХी рдХिрд╕्рд╕ाрдЧोрдИ рдХे рдЖрдЦ्рдпाрдиों рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рдоाрдирддे рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдХुрдЫ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЗрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрджрд░्рдн рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрд╣рд▓ी рдХोрдЯि рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬैрд╕े рд╣िंрджी рдХे рдоूрд░्рдзрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЖрддे рд╣ैं, рддो рджूрд╕рд░ी рдХोрдЯि рдоें рд╣рдоें рдЪंрдж्рд░рдмрд▓ी рд╕िंрд╣, рдк्рд░рджीрдк рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЬैрд╕े рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЬो рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдирдП рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЦोрдЬрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं। ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा’ рддрдеा ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рд╕ंрддрддि’ , ‘рднूрддрдиाрде’ рдЖрджि рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдиाрдпрдХों рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рдкूрд░्рдгрддः рднाрд░рддीрдп рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХिрдпा рд╣ै, рддрдеा рдЙрди्рд╣ीं рдХрдеाрдУं рдХो рдХрд▓्рдкрдиा рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдЖрдмрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै, рдЬो рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░, рдЪुрдиाрд░рдЧрдв़ рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рджंрдд рдХрдеाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеीं। рд╡рд╣ीं рдпрджि ‘рддिрд▓िрд╕्рдо-рд╣ोрд╢ूрд░рдмा’, ‘рдЕрд▓िрдл-рд▓ैрд▓ा’ рдЖрджि рдлाрд░рд╕ी рдХे рдЖрдЦ्рдпाрдиों рдХो рджेрдЦें рддो рд╡рд╣ рдЕрддिрд░ंрдЬрдиाрдкूрд░्рдг, рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдРрд╕ी рдХрдеाрд╡рд╕्рддु рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрдиा рдХрдаिрди рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХे рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕्рд╡рднाрд╡рддः рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпुрдХ्рддि рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдпрджि рд╣рдо рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЧрд▓्рдк рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХрд╣ें рддो рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рди рд╣ोрдЧी। 19рд╡ीं рд╢рддी рдХा рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рддो рдиिрдд्рдп рдирдП-рдирдП рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХ्рд░िрдпा-рдХрд▓ाрдкों, рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ों рдХा рдпुрдЧ рдеा, рдЬिрдирдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдХрдеाрд╡рд╕्рддु рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕ाрдзрдиों рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬैрд╕े- ‘рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЦंрдЬрд░’ рдЬो ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рд╕ंрддрддि’ рдХे рдЫрд╣ рднाрдЧों рдХा рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ै. рдЬिрд╕рдоें рдмिрдЬрд▓ी рдХे рдЭрдЯрдХे, рд░ोрд╢рдиी рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдХ्рд╖рдорддा рд╣ै। рд╡िрдж्рдпुрдд рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдХрд░्рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдмैрдЯ्рд░ी рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЬैрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै। рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдШрдЯрдиाрдПँ рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХ्рдпा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ैं ? рдЗрд╕ी рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдПрдХ рд▓ंрдмी рдмрд╣рд╕ рднी рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕ुрджрд░्рд╢рди (рдХाрд╢ी), рд╢्рд░ी рд╡ेंрдХрдЯेрд╢्рд╡рд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ (рдмंрдмрдИ) рддрдеा рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ (рдЬрдпрдкुрд░) рдХे рдХрдИ рд╡िрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рдЕंрдХ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╕рдХрдб़ी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдПрдХ рд╕рдорддрд▓ рд▓ोрд╣े рдХी рдЪाрджрд░ рдкрд░ рдЪрдв़рдХрд░ рддрд╣рдЦाрдиे рдоें рдЙрддрд░рдиा рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЖрдзुрдиिрдХ рд▓िрдл्рдЯ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЬैрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै। ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рд╕ंрддрддि’ рдХे рдЪौрдеे рднाрдЧ рдоें рд▓ोрд╣े рдХी рдкрдЯрд░िрдпों рдкрд░ рдкुрддрд▓िрдпों рдХा рдЪрд▓рдиा, рдиिःрд╕ंрджेрд╣ 1856 рдИ. рдХे рд░ेрд▓ рд▓ाрдЗрди рд╕े рдХрд▓्рдкिрдд рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЬो 1896 рдИ. рддрдХ рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░ांрддों рдоें рдЕрдкрдиी рдкрдХрдб़ рдмрдиा рдЪुрдХी рдеी। рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдРрдпाрд░ рдлैрдЬी рдХे рджाрд╕्рддाрдиे рдЕрдоीрд░ рд╣рдо्рдЬा рдХे рдЕрдп्рдпाрд░ рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╣ी рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं। рд╣рдо्рдЬा рдХे рдЕрдп्рдпाрд░ рдЬрд╣ाँ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ैं рд╡рд╣ीं рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдРрдпाрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕िрдд рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓ौрдХिрдХ рдЪाрд▓ाрдХी рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрддे рд╣ैं। рдРрд╕ी рдЪाрд▓ाрдХी рдЬो рдХेрд╡рд▓ рджूрд╕рд░ों рдХी рднूрд▓рд╡рд╢ рдЙрдаाрдпे рдЧрдП рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рд╕рд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै। рдРрдпाрд░ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рджेрд╡рдХी рдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдЖрдЬ рд╣िंрджी рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХी рдмाрддें рд╡ो рд░ाрдЬрдиीрддि рднी рд▓िрдЦी рдЧрдпी рд╣ैं, рд░ाрдЬрджрд░рдмाрд░ рдХे рддрд░ीрдХे рд╡ो рд╕ाрдоाрди рднी рдЬाрд╣िрд░ рдХिрдпे рдЧрдП рд╣ैं рдордЧрд░ рд░ाрдЬрджрд░рдмाрд░ों рдоें рдРрдпाрд░ (рдЪाрд▓ाрдХ) рднी рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे рдЬो рдХि рд╣рд░рдлрди-рдоौрд▓ा рдпाрдиी рд╕ूрд░рдд рдмрджрд▓рдиा, рдмрд╣ुрдд-рд╕ी рджрд╡ाрдУं рдХा рдЬाрдирдиा, рдЧाрдиा-рдмрдЬाрдиा рджौреЬрдиा, рдЕрд╕्рдд्рд░ рдЪрд▓ाрдиा, рдЬाрд╕ूрд╕ों рдХा рдХाрдо рджेрдиा рд╡рдЧैрд░рд╣ рдмрд╣ुрдд- рд╕ी рдмाрддें рдЬाрдиा рдХрд░рддे рдеे।”[1] рдЬो рдпрдеा рд╕ंрднрд╡ рдЕрдкрдиी рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рд╕े рд╕ंрднाрд╡िрдд рдпुрдж्рдз рднी рдЯाрд▓рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рдеे। рдФрд░ рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдпрд╣ी рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा рднी рд╣ै рдХि рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдврд▓рддी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рдмिрдиा рд░рдХ्рдд рдмрд╣ाрдП рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рдлिрд░ рд╕े рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕। рднूрдоिрдХा рдоें рд╣ी рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рдЬрдм рд░ाрдЬाрдУं рдоें рд▓реЬाрдИ рд╣ोрддी рдеी рддो рдпे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдЪाрд▓ाрдХी рд╕े рдмिрдиा рдЦूрди рдЧिрд░ाрдП рдпा рдкрд▓рдЯрдиों рдХी рдЬाрдиें рдЧंрд╡ाрдП рд▓реЬाрдИ реЩрдд्рдо рдХрд░ा рджेрддे рдеे।”[2] рдРрдпाрд░ी рдХा рдкेрд╢ा рдЬोрдЦिрдо рднрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрдпाрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдзोрдЦा рджे рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рддाрдХ рдоें рдЬрд░ूрд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЬाрди рд╕े рдоाрд░рдиा рдпा рджंрдб рджेрдиे рдХी рдоंрд╢ा рд╕े рдирд╣ीं। рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдХैрдж рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рддाрдХि рдЙрдирдХे рдоाрд▓िрдХ рдХे рдЕрднीрдк्рд╢िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкूрд░्рдг рд╣ो рд╕рдХें। рдпे рдРрдпाрд░ рдЕрдкрдиे рдоाрд▓िрдХ рдХे рдк्рд░рддि рдкूрд░्рдгрддः рдИрдоाрдирджाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЧुрдг рдЕрдкрдиी рд╕ूрд░рдд рдХो рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рддрд░рд╣ рдмрджрд▓ рд▓ेрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪेрд╣рд░े рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдпे рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рд░ोрдЧрди рдХрд╣ा рд╣ै। рд░ोрдЧрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЪेрд╣рд░े рдХो рдмрджрд▓рдиा рдЖрдзुрдиिрдХ ‘рдоाрд╕्рдХ’ рдЬैрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЬो рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдоिрд╢्рд░рдг рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдХे рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЪेрд╣рд░े рдХे рдЖрдХाрд░ рдоें рдлिрдЯ рдмैрда рдЬाрддे рд╣ैं, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ूрд░рдд рдмрджрд▓ рджेрддे рд╣ैं। рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рддः рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ рдЬो рдЙрди्рдирдд рддрдХрдиीрдХि рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ैं, рдЕрдкрдиी рдЧोрдкрдиीрдп рдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдРрд╕े рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рднेрдЬрддे рд╣ैं, рдЬो рдЖрдЬрдХрд▓ рдХे рдРрдпाрд░ рдХрд╣े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпे рдЖрдзुрдиिрдХ рдРрдпाрд░ рддो ‘рдоाрд╕्рдХ’ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╕ूрд░рдд рдмрджрд▓рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рднी рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬैрд╕ी рдмрдиा рд▓ेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХी рд╕ूрд░рдд рдХा рдоुрдЦौрдЯा рдпे рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдФрд░ рдмिрдиा рдпुрдж्рдз рд▓рдб़े рдпे рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ рдЕрдкрдиे рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдпों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े- рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдПрдл.рдмी.рдЖрдИ., рдЬрд░्рдордиी, рдЗंрдЧ्рд▓ैрдг्рдб, рддрдеा рдл्рд░ांрд╕ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХंрдкрдиिрдпाँ। рддिрд▓िрд╕्рдо рд╢рдм्рдж рдЕрд░рдмी рднाрд╖ा рдХे рддिрд▓िрд╕्рдоा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде – рдЬाрджू рдпा рдЗंрдж्рд░рдЬाрд▓ рд╣ै। рд░ेрдЦрддा рд╢рдм्рджрдХोрд╢ рдоें рднी рдЗрд╕рдХे рдЗрд╕ी рдЕрд░्рде рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдШोрд╖िрдд рдФрд░ рдЕрдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп -
рдЕрдкрдиे рдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рдХी рд░рдЪрдиा рдЦाрд▓ी рд╕рдордп рдоें рдШрд░ рдкрд░ рдмैрдаे рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдордиोрд░ंрдЬрдиाрд░्рде рд▓िрдЦा рдЬाрдиा рдмрддाрдпा। рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдХे рдоोрдиोрдЧ्рд░ाрдл рдоें рдордзुрд░ेрд╢ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं - “рдШोрд╖िрдд рдФрд░ рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдРрд╕े рдХिрд╕ी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд╕ीрди рд░рд╣рдХрд░ рднी рдХ्рдпा рдХिрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдпुрдЧीрди рдк्рд░рднाрд╡ों рдФрд░ рд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдмрдЪрдХрд░ рд░рд╣ рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?”[3] рд╕рдд्рдп рд╣ी рд╣ै। рдЦрдд्рд░ी рдЬी рднी рдЕрдкрдиे рдпुрдЧीрди рдк्рд░рднाрд╡ों рд╕े рдмрдЪрдХрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХे рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдХिрд╕ी рднी рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдорди рдоें рд▓ेрдЦрди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЙрд╕рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рд▓ेрдЦрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рднी рдирд╣ीं рдЬाрди рдкाрддा рдпा рдХрдИ рдмाрд░ рдЙрдирдХा рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдирд╣ीं рдХрд░рддा рдФрд░ рдЙрдардиे рд╡ाрд▓े рдХрдИ рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдЦुрдж рдХो рдмрдЪा рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдЪैрддрди्рдп рдиाрдЧрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рд╣рд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рджेрдЦрддा рд╕рдордЭрддा рд╣ै। рдЙрди рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХा рдЧрд╣рд░ा рддाрджाрдд्рдо्рдп рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ीं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпे рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдРрд╕ा рдЕрдЪेрддрди рдпा рдЕрд╡рдЪेрддрди рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рд╣ोрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд▓िрдП рдЦुрдж рдпрд╣ рдЬाрди рдкाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдХौрди рд╕ी рд░рдЪрдиा рдЕрддीрдд рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рдЙрдкрдЬी рд╣ै।”[4] рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХी рдЬрдХреЬ рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХा рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЦंрдбрд╣рд░ों рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡ैрднрд╡ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╕рд░्рд╡рдеा рдирдП рдХрд▓ेрд╡рд░ рдоें рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा। рдФрд░ рдмाрдж рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХिрдпा। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕्рд╡рдпं рдоें рдЕрди्рдп рдХрдИ рдпुрдЧाрдиुрдХूрд▓ рдЕрдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै рдЬो рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиा-рд╢ैрд▓ी рдоें рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рд╡िрд╢ेрд╖рд╡рд╢ рдЕрдкрдиा рд╕рди्рджрд░्рдн рд░рдЦрддे рд╣ैं।

‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा’ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдиे рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдЬрди рд╕ुрд▓рдн рдмрдиा рджिрдпा। рд╣िंрджी рдХो рдЬрди рд╕ुрд▓рдн рдмрдиाрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХрд░рдиा рдЦाрд╕ рддौрд░ рд╕े рддрдм рдЬрдм рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХेंрдж्рд░ рдмрдиाрд░рд╕, рдЕрд▓ीрдЧрдв़, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдоें рд╣िंрджी-рдЙрд░्рджू-рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣рд╕ें рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рдЙрд╕рдХे рдЕрдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рд╣िंрджी рдХे рдРрд╕े рднी рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдпे рдЬिрдирдХी рдЬुрдмाрди рд╣िंрджी рдирд╣ीं рдеी। рдРрд╕ा рд╡िрд╢ाрд▓ рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдмाрдж рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд▓िрдП рдЖрдзाрд░ рдмрди рдЧрдпा। рдХрдеाрдХाрд░ рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣ рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХे рдпुрдЧाрдиुрдХूрд▓ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХे рдЖंрдХрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЬрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдордиोрд░ंрдЬрди рдирд╣ीं рд╣ै рдХрд╣ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХो рд╕ोрдж्рджेрд╢्рдпрддा рд╕े рдЬोреЬा рддрдм рдЙрдирдХे рдз्рдпाрди рдоें рджेрд╡рдХी рдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рд╣ी рдеे рд▓ेрдХिрди рдз्рдпाрди рд░рдЦिрдпे рджेрд╡рдХी рдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдиे рд╡ो рдЬрдоीрди рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рд▓िрдП рд╣ी рддैрдпाрд░ рдХी рдеी рд╡े рд╣ी рдкाрдардХ рдеे рдЬिрди्рд╣ें рджेрд╡рдХी рдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдиे рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा рдФрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рдоोреЬ рд▓िрдпा рдеा।”[5] рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХे рд╣ी рд▓ेрдЦрди рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЙрдирдХे рдХрдИ рдкाрдардХ рдмाрдж рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдмрди рдЧрдП। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоंрддीрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдврд▓рддी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рдПрдХ рд╕рд╣ाрд░ा рджेрдХрд░ рджुрдмाрд░ा рдЦрдб़ा рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рд░ूрдкी рддिрд▓िрд╕्рдо рд╕े рдЯрдХ्рдХрд░ рджिрд▓ाрдиा, рдЙрд╕े рддोрдб़рдиा рдФрд░ рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рднी рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рддिрд▓िрд╕्рдо рдХी рд░рдЪрдиा рдЬрдЯिрд▓ рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рдФрд░ рднी рдЬрдЯिрд▓। рддिрд▓िрд╕्рдо рдоें рдлँрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬिंрджा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдФрд░ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рджाрдпрд░े рдоें рдШूрдо рд╕рдХрддा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рдРрд╕ी рд╣ी рдеी। рддिрд▓िрд╕्рдо рдоें рдлँрд╕ी рдоाрд▓рддी рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддा рд╣ै – “рдпрдж्рдпрдкि рдпрд╣ाँ рдоुрдЭे рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рддрдХрд▓ीрдл рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдоैं рдмрд╣ुрдд рд╕ुрдЦ рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиे рджिрди рдмिрддा рд░рд╣ी рд╣ूँ рдкрд░ंрддु рдЕрдкрдиे рдмрди्рдзु-рдмाрди्рдзрд╡ों рдХो рди рджेрдЦрдиे рд╕े рдЪिрдд्рдд рдоें рджुःрдЦ рдЕрд╡рд╢्рдп рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЗрд╕ рддिрд▓िрд╕्рдо рдХे рдЕंрджрд░ рд░рд╣рддे-рд░рд╣рддे рдЕрдм рдЬी рдКрдм рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдкрджाрд░्рде рдЪिрдд्рдд рдХो рдк्рд░рд╕рди्рди рдирд╣ीं рдХрд░рддे।”[6] рд╕рд╣ी рдмाрдд рд╣ै рдЧुрд▓ाрдоी рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдПрдХ рд╕ाрде рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рд╡ рдЕрди्рдп рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХे рдмीрдЪ рднाрд░рдд рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЦाрдИ рдоें рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЬрд╣ाँ рди рдХेрд╡рд▓ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдкрд░ाрдзीрдирддा рдеी рдмрд▓्рдХि рдоाрдирд╕िрдХ рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░ाрдзीрдирддा рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рдоुрд╣рддाрдЬ рдеी। рдкрд░ाрдзीрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдкाрд╕ рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╕рд╣ाрд░ा рдеा рдпा рд╡рд╣ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧ рдеा рдЬो рдЕрдкрдиी рдЬреЬे рдЦो рдЪुрдХा рдеा। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рддिрд▓िрд╕्рдо рдоें рдлंрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЫрдЯрдкрдЯाрддा рд░рд╣рддा рдеा। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕े рдпा рддो рдЖрдЬाрджी рдоांрдЧрддा рдеा рдпा рдоौрдд। рджुрд░्рдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी рддिрд▓िрд╕्рдоी рдХैрджी рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं - “рдЭрд░рдиे рдХे рдкрд╢्рдЪिрдо рддрд░рдл рдеोреЬी рджूрд░ рдкрд░ рдХрдорд░ рдмрд░ाрдмрд░ рдКрдЪें рдЪрдмूрддрд░े рдкрд░ рдПрдХ рдиंрджी рдХी рдоूрд░्рддि рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЙрд╕ी рдХे рд╕ाрдордиे рдХी рддрд░рдл рдЗрд╕рдиे рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдПрдХ рд╢िрд╡рдЬी рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдиिрдд्рдп рд╕ुрдмрд╣ рд╢ाрдо рд╡рд╣ाँ рдЬрд▓ рдФрд░ рдоिрд▓ рд╕рдХे рддो рдлूрд▓ рдЪреЭाрдХрд░ рдкाрд░्рдеिрд╡ рдкूрдЬрди рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдпрд╣ рд░ोрдЬ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рднिрдХ्рд╖ा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рд╕े рдпा рддो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдпा рдоृрдд्рдпु рдХी рднिрдХ्рд╖ा рдоांрдЧрддी рд╣ै।”[7] рдкрд░рди्рддु рдЖрд╢ा рдмреЬी рдмрд▓рд╡рддी рд╣ै। рддिрд▓िрд╕्рдо рдХी рдЙрдо्рд░ рднी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдЧी। рдЙрд╕рдХे рдХैрджी рднी рдЖрдЬाрдж рд╣ोंрдЧे। рдЦुрд▓ी рд╣рд╡ा рдоें рд╕ाँрд╕े рд▓ेंрдЧे। рдк्рд░рднाрдХрд░ рд╕िंрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рдмрд╣िрди рддुрдо рдЕрд╡рд╢्рдп рдХिрд╕ी рднрд▓े рдШрд░ рдХी рдФрд░ рдмрд░рд╕ों рд╕े рдЗрд╕ рддिрд▓िрд╕्рдо рдоें рдмंрдж рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рд╣ो। рдордЧрд░ рдЬाрди рд▓ो рдХि рдЕрдм рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоुрд╕ीрдмрдд рдХे рджिрди рдмीрдд рдЧрдП рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рддिрд▓िрд╕्рдо рдХी рдЙрдо्рд░ рддрдоाрдо рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рд╕ाрде рддुрдо рднी рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдкाрдУрдЧी।”[8] рдФрд░ рдпрд╣ рддिрд▓िрд╕्рдо рд╣िंрджू рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рднी рддिрд▓िрд╕्рдо рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдлँрд╕ी рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдиिрдХрд▓рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдоाрд▓рддी рдмрдиी рдордиोрд░рдоा рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рдЗрд╕ी рдХा рдЕрдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓िрдП рд╣ै – “рдоाрд▓рддी0 (рдк्рд░рднाрдХрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рд╣ाрде рдЫोрдб़рдХрд░)рдЖрдкрдХी рдЖрдЬ्рдЮा рдоेрд░े рд▓िрдпे рд╢िрд░ोрдзाрд░्рдп рд╣ै рдкрд░ंрддु рдоैं рдлिрд░ рднी рдпрд╣ी рдХрд╣рддी рд╣ूँ рдХि рдЗрд╕ рдЬрдмрд░्рджрд╕्рддी рдХी рд╢ाрджी рдХो рдоैं рдзрд░्рдо-рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддी, рдЕрдм рднी рдоैं рдпрд╣ी рдЪाрд╣рддी рд╣ूँ рдХि рдЖрдкрдХे рдШрд░ рдЪрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ूँ рдФрд░ рдмрд╣िрди рдЗंрджुрдорддि рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░ूँ।”[9] рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрдбंрдмрд░, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдоें рдШिрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ुрдЦ-рдЪैрди рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкे 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдиौрдЬрд╡ाрди рдЬो рдХрдЪрд╣рд░िрдпों рдоें рдЙрд░्рджू рдХे рдмोрд▓-рдмाрд▓े рд╕े рд╣िंрджी рд╕े рджूрд░ рдеे рдФрд░ рдкрдв़े-рд▓िрдЦे рдеे, рдЙрди्рд╣ें рджुрдмाрд░ा рд╣िंрджू-рд░ीрддि-рдиीрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ा рдЕрдкрдиी рдкिрдЫрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрднिрдоाрди рдХрд░ा рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиा рднी рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдШोрд╖िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд░рд╣ा рд╣ै। рддिрд▓िрд╕्рдо рдХे рджрд░ोрдЧा рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рдзाрди рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп/ рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी, рд╡рд╣ीं рдЙрд╕рдХा ‘рдм्рд░ाрд╣्рдордг’ рд╣ोрдиा рдФрд░ рджुрд╖्рдХाрд░्рдп рдоें рд▓िрдк्рдд рд╣ोрдиा рд╣िंрджू рдзрд░्рдо рдоें рдмुрд░ाрдИ-рдЖрдбंрдмрд░ों рдФрд░ рдХрд░्рдордХांрдбों рдХे рд░рдХ्рд╖рдХ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдеी। рдЬрдмрдХि рдЕрди्рдп рддिрд▓िрд╕्рдо рдХे рджрд░ोрдЧा рдпрдеा ‘рдЗंрдж्рд░рджेрд╡’ рдЕрдЪ्рдЫे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдеे। рд╡े рджрд░ोрдЧा рдХी рдиीрддिрдпों рдХी рдЦिрд▓ाрдлрдд рддो рдХрд░рддे рдеे рдкрд░ंрддु рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े। рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЧुрд░ु рднाрдИ рджрд░ोрдЧा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХрднी рдХोрдИ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдирд╣ीं рдХी। рдРрд╕ी рд╣ी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी। рднрд░ोрд╕ा рдХрд░рдиा рдХि рдзोрдЦा рдЦाрдиा। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдоें 1857 рдИ. рдХे рдХрдИ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдЕрдкрдиे рд╣ी рдоिрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдзोрдЦा рджे рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░рд╡ा рджिрдП рдЧрдП рдеे। рддाрдд्рдпा рдЯोрдкे рдХो рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рдд рдоिрдд्рд░ рдоाрди рд╕िंрд╣ рдиे рдзोрдЦा рджिрдпा। рдпрд╣ी рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕рдоाрдЬ рдХा рдоूрд▓ рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рд╣ै। рдоेрдШрд░ाрдЬ рдмрдиे рджрдпाрд░ाрдо рдиे рднूрддрдиाрде рд╕े рдХрд╣ा – “рдЖрдк рдЦрдлा рди рд╣ों, рдоेрд░ा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि рдоैं рдЕрдкрдиी рдмाрддों рд╕े рдЖрдкрдХो рд░ंрдЬ рдкрд╣ुँрдЪाрдКँ। рдЖрдЬрдХрд▓ рдЬрдоाрдиे рдХा рдвंрдЧ рд╣ी рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдХो рдХिрд╕ी рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा।”[10] рдЗрд╕ी рдХा рдкрдХ्рд╖ рд▓ेрддा рд╣ै।

рднूрддрдиाрде-
‘рднूрддрдиाрде’ рдХी рдХрдеा 21 рднाрдЧों рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ ‘рд╕ंрддрддि’ рдХी рдХрдеा рдХा рд╣ी рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ рднाрдЧ рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЫрд╣ рднाрдЧ 1907 рд╕े 1912 рдИ. рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। 1913 рдИ. рдоें рджेрд╡рдХी рдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдХे рдиिрдзрди рдХे рдмाрдж рдХे рднाрдЧों рдХो рдЙрдирдХे рдкुрдд्рд░ рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी рдиे рд▓िрдЦा। рдЗрд╕рдоें рдЧрджाрдзрд░ рд╕िंрд╣ рдиाрдордХ рдПрдХ рдРрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрдеा рд╣ै, рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдмрдирдиे рдХी рдоेрд╣рдирдд рдоें рдмुрд░े рдХрд░्рдо рдХрд░рддा рдЬाрддा рд╣ै। рдмुрд░े рдХрд░्рдо рдЫिрдкाрддे рд╣ुрдП рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдирдЬрд░ों рдоें рдЙрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд╣рд▓ाрдиे рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рд╣ै। рдоूрд▓рддः рдХрд░्рдо рд╕िрдж्рдзांрдд рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрдиा рд╣ी ‘рднूрддрдиाрде’ рдХी рдХрдеा рдХा рдоूрд▓ рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЕрдкрдиे рдкिрдЫрд▓े рдмुрд░े рдХाрд░्рдпों рдХो рдЫिрдкाрдиे рдХी рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдФрд░ рдмुрд░े рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рдЬाрдиा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд░ूрдкी рддिрд▓िрд╕्рдо рдоें рдлँрд╕ рдЬाрдиा рд╣ी ‘рднूрддрдиाрде’ рдХी рдоूрд▓ рдкीрдб़ा рд╣ै। рднूрддрдиाрде рдХा рддिрд▓िрд╕्рдо рдоें рдлँрд╕рдиा рд╡рд╣ рддिрд▓िрд╕्рдо рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рднाрдХрд░ рд╕िंрд╣ рдФрд░ рдоाрд▓рддी рдлँрд╕рддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рддो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддिрд▓िрд╕्рдо рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ै। рдЬो рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдкिрдЫрд▓े рдХрд░्рдоों рд╕े рдпा рдЬीрд╡рди рдХे рдкूрд░्рд╡ाрд░्рдз рдоें рдХिрдП рдЧрдП рдХрд░्рдоों рдХा рдЬीрд╡рди рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬो рдЙрд╕े рд╕ुрдзрд░рдиे рдХा рдоौрдХा рдирд╣ीं рджेрддा। рдЦрдд्рд░ी ‘рд╕ंрддрддि’ рдиे рднूрддрдиाрде рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рд░ рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрдиी рднूрд▓ों рд╕े рд╕ुрдзाрд░ рд▓ेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै, рдЬो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЕрдкрдиे рдХрд░्рдоों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिंрджिрдд рд╣ै। рднूрддрдиाрде рд▓ाрд▓рдЪी, рдмрд╣ाрджुрд░ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмрджрдХिрд╕्рдордд рднी рд╣ै। рд╡рд╣ рд╣рд░ рдПрдХ рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж рдоें рд▓рдЧा рд╣ै। рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рднूрддрдиाрде рдХрд╣рддा рд╣ै – “рд╕рдЪрдоुрдЪ рдоेрд░ी рдХिрд╕्рдордд рд╣ी рдРрд╕ी рд╣ै, рдЕрдкрдиे рдиेрдХрдиाрдоी рдХी рдЪाрджрд░ рдХो рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рдоैं рдзोрдХрд░ рд╕ाрдл рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ, рдд्рдпों-рдд्рдпों рд╡рд╣ рдФрд░ рднी рдЧंрджी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣े рднрдЧрд╡ाрди, рдЕрдм рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा।”[11] рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рджрд░ोрдЧा рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣ै। рдЙрд╕े рдПрд╣рд╕ाрд╕ рддो рд╣ै рдХि рдЬो рднी рдХाрд░्рдп рд╡рд╣ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдпा рдХрд░рдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рдЧрд▓рдд рд╣ै, рдкрд░ंрддु рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЧрд▓рдд рдХाрд░्рдпों рдХो рддाрдХрдд рдФрд░ рдкैрд╕ों рдХी рдорджрдж рд╕े рджрдмाрддे рд╣ुрдП рдФрд░ рднी рдЧрд▓рдд рдПрд╡ं рдиिंрджрдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХрд╣рддा рд╣ै – “рд╕рдЪрдоुрдЪ рдЕрдм рдЬो рджेрдЦрддा рд╣ूँ рддो рд╢ुрд░ू рд╕े рдЖрдЬ рддрдХ рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рдмुрд░ा рд╣ी рдХाрдо рдХрд░рддा рдЖрдпा рд╣ूँ। рдоेрд░े рдкाрдкों рдХा рдШрдб़ा рднрд░рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рднрд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рдоेрд░े рд▓िрдП рди рдЬाрдиे рдХौрди рд╕ा рдирд░рдХ рддैрдпाрд░ рдоिрд▓ेрдЧा। рдУрдл, рдЕрдм рдЬो рдоैं рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ूँ рддो рджुрдиिрдпा рдоें рдХोрдИ рдРрд╕ा рдкाрдк рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рдЬो рдоैंрдиे рди рдХिрдпा рд╣ो, рдПрдХ рд╕े рдмрдв़рдХрд░ ......|”[12]

рд╡िрдЬ्рдЮाрдирдХрдеा рдХा рддिрд▓िрд╕्рдо –
рд╣िंрджी рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдЦрди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд 1840 рдИ. рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै рдЬрдм рдЕंрдХрдЧрдгिрдд-рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдк्рд░рдердо рдкुрд╕्рддрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдЪрди्рдж्рд░िрдХा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдУंрдХाрд░ рднрдЯ्рдЯ рдеे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рддो рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмाреЭ рд╕ी рдЖ рдЧрдпी। рдХрд╡ि рд╡рдЪрди рд╕ुрдзा (1867), рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдоैрдЧреЫीрди (1875), рд╣िंрджी рдк्рд░рджीрдк (1877) рдЬैрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрд╖рдпрдХ рд▓ेрдЦों рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдХृрд╖ि рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рднौрддिрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЖрджि рдкрд░ рд╕ैрдХреЬों рдкुрд╕्рддрдХें рд▓िрдЦी рдЧрдпी। рдкрд░рди्рддु рд╡िрдЬ्рдЮाрдирдХрдеा рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрд╣рд▓े рдкрд╣рд▓ рдк्рд░рдпोрдЧ рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдХा рддिрд▓िрд╕्рдо рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै рд╣ाрд▓ांрдХि рд╢ुрдХрджेрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕рд░ीрдЦे рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣िंрджी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрдеा рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░рдердо рд╢्рд░ेрдп рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдХो рдирд╣ीं рджेрдиा рдЪाрд╣рддे।

рддिрд▓िрд╕्рдо рдПрдХ рдРрд╕ी рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдИ рджрд░рд╡ाрдЬे, рдХрдорд░े, рдмाрдЧ, рддрд╣рдЦाрдиे рд╣ैं। рддिрд▓िрд╕्рдо рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рджूрд╕рд░े рд╣िрд╕्рд╕े рд╕े рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХрд▓рдкुрд░्рдЬे рдмेрд╣рддрд░ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рдЬिрдирдХे рд╣िрд▓рдиे рд╕े рдорд╢ीрдиों рдХी рддрд░рд╣ рдЖрд╡ाреЫ рднी рдЖрддी рд╣ै। рдЬैрдкाрд▓ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬрдм рджрд░ोрдЧा рдоेрдШрд░ाрдЬ рдХा рдкीрдЫा рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рддिрд▓िрд╕्рдоी рдШाрдЯी рдХी рдЧुрдлा рдоें рдШुрд╕рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЗрди्рд╣ीं рдХрд▓рдкुрд░्рдЬों рдХे рд╣िрд▓рдиे рдбुрд▓рдиे рдХी рдЖрд╡ाрдЬें рдЖрддी рд╣ैं – “рдХрд░ीрдм рдЖрдзी рдШреЬी рддрдХ рдЗрди рджोрдиों рдХो рдЗрд╕ рд╕ुрд░ंрдЧ рдоें рдЪрд▓рдиा рдкреЬा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдкुрдиः рдПрдХ рджрд░рд╡ाрдЬा рдоिрд▓ा рдЬिрд╕े рджрд░ोрдЧा рдиे рдХिрд╕ी рддрд░рдХीрдм рд╕े рдЦोрд▓ा рдФрд░ рджрд░рд╡ाрдЬे рдХे рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЪрд▓ा рд╣ी рдеा рдХि рдЙрд╕рдХा рдз्рдпाрди рдПрдХ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рддрд░рд╣ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдкрд░ рдЧрдпा рдЬो рджрд░्рд╡ाрдЬे рдХे рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд╕े рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рд╡рд╣ рдаिрдардХ рдХрд░ рдЦреЬा рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдЧौрд░ рд╕े рд╕ुрдирдиे рд▓рдЧा। рд╡рд╣ рдЖрд╡ाрдЬ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХे рдХрд▓ рдкुрд░्рдЬे рдХी рдеी।”[13] рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЧुрдлा рдоें рд╕ंрднрд▓рдХрд░ рдЪрд▓рдиा рднी рдкреЬрддा рд╣ै рдирд╣ीं рдЬрд░ा рд╕ी рдЪूрдХ рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЖрдкрдХा рдХाрдо рддрдоाрдо। рджрд░ोрдЧा рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдЬैрдкाрд▓ рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै – “рджेрдЦो рдЕрдм рдЗрд╕ рдЬрдЧрд╣ рд╣ोрд╢िрдпाрд░ी рд╕े рдЪрд▓рдиा рдкреЬेрдЧा। рдпे рдЬो рдХाрд▓े рд╕ंрдЧрдорд░्рдорд░ рдХे рдЯुрдХреЬे рд▓рдЧे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЗрди рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдХा рдкैрд░ рдХрджाрдкि рди рдкреЬрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпोंрдХि рдЗрди рдкрд░ рдкैрд░ рдкреЬрддे рд╣ी рдЫрдд рдоें рд▓рдЯрдХा рд╣ुрдЖ рд▓ोрд╣े рдХा рдЧोрд▓ा рдиीрдЪे рдЧिрд░ рдЙрд╕рдХा рдХाрдо рддрдоाрдо рдХрд░ рджेрдЧा, рджेрдЦो рд╣рд░ рдПрдХ рдХाрд▓े рдЯुрдХреЬे рдХे рдКрдкрд░ рдПрдХ рдПрдХ рдЧोрд▓ा рд▓рдЯрдХ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рджीрд╡ाрд░ рд╕े рднी рдмрдЪे рд░рд╣рдиा। рдпे рдЬो рддांрдмे рдХे рдЯुрдХреЬे рд▓рдЧे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЗрдирд╕े рдЫू рдЬाрдиा рдЬाрди рд╕े рд╣ाрде рдзोрдиा рд╣ै।”[14] рджрд░ोрдЧा рдХा рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдХрдерди рдХ्рдпा рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рддिрд▓िрд╕्рдо рдХा рднी рд╕ंрдХेрдд рдирд╣ीं рджेрддा рдЬрд╣ाँ рдЬрд░ा рд╕े рд╢рдХ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдоृрдд्рдпुрджंрдб рдоिрд▓ рдЬाрддा рдеा, рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖рдг рд╕ंрднрд▓рдХрд░ рдЪрд▓рдиा рдкреЬрддा рдеा। рддिрд▓िрд╕्рдо рдХी рджीрд╡ाрд░ рд▓ोрд╣े рдХी рдордЬрдмूрдд рдЪрдж्рджрд░ों рдХी рдмрдиी рд╣ोрддी рдеीं рдЬिрди्рд╣ें рддोреЬ рдкाрдиा рдЬрд▓्рдж рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рдеा। рдЕрддीрдд рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХा рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдЧुрдгрдЧाрди рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ांрддि рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ। рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрд╕ी рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдЕрддीрдд рдХा рдЧुрдгрдЧाрди рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕ рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдЕрддीрдд рдХो рднाрд░рдд рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдкрдиे 1000 рд╡рд░्рд╖ों рдХी рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рджौрд░ाрди рд╡िрд╕्рдоृрдд рдХрд░ рдЪुрдХा рдеा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рддिрд▓िрд╕्рдо рдЕрддीрдд рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЭрд▓рдХ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкाрдардХ рдЕрдкрдиे рдХो рдРрд╕ी рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдкाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЧुрд▓ाрдоी рдХा рдиाрдоोрдиिрд╢ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдЕрддीрдд рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рднрд╡िрд╖्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рд░ोрд╣рддाрд╕ рдорда рдХे рдиाрдпрдХ рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдЬрдм рдЙреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдЪिрдбिрдпा рдкрд░ рдмैрдаे рддो рдЙрдирдХा рдХрдерди рдЗрд╕ी рдХा рд╕ंрдХेрдд рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै – “ рдзрди्рдп рд╣ैं рд╡े рд▓ोрдЧ рдЬो рдРрд╕ी рдЪीрдЬें рдмрдиा рдЧрдП! рдХ्рдпा рдХोрдИ рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдоें рдЬिрди рдЕрд╕्рдд्рд░ рд╢рд╕्рдд्рд░ों рдФрд░ рд╡िрдоाрдиों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЖрдпा рд╣ै рд╡े рдХोрд░ी рдЧрдк рдеे। рдЪीрдЬें рд╕рдм рд╣ैं, рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХे рдЬाрдирдХाрд░ рд▓ुрдк्рдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं।”[15]

рддिрд▓िрд╕्рдоी рдордХाрди рдЕрдкрдиी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рджो рдоंрдЬिрд▓ा рднी рд╣ोрддे рд╣ैं। ‘рд╕ंрддрддि’ рдХे рдиाрдпрдХ рдХुँрд╡рд░ рдЗंрдж्рд░рдЬीрдд рд╕िंрд╣ рд╡ рдЖрдиंрдж рд╕िंрд╣ рдРрд╕े рд╣ी рдПрдХ рджूрд╕рд░ी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рдЬाрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдЙрдирдХी рдоुрд▓ाрдХाрдд рд░ाрдЬा рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рддрд╣рдЦाрдиों, рд╕ुрд░ंрдЧों рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рддिрд▓िрд╕्рдо рдиिрд░्рдоाрддा рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдХो рдмрдиाрд░рд╕ी рд░ाрдЬ рдШрд░ाрдиे рдХे рдирд╡рдЧрдв़-рд╡िрдЬрдпрдЧрдв़ рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдХा рдаेрдХा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ुрдИ। рд╡рд╣ाँ рдХी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ुрд╖рдоा, рдирджी, рдиाрд▓ों, рдЦोрд╣, рдк्рд░ाрдЪीрди рдЗрдоाрд░рддों рдХे рдЦंрдбрд╣рд░ рдЖрджि рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕ рдХрд▓्рдкрдиा рдиे рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡ंрдд рд░ूрдк рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд▓िрдпा। рдмाрдж рдХे рддिрд▓िрд╕्рдоी рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЕрддिрдиाрдЯрдХीрдп рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рдиी рд╢ुрд░ू рдХी рдЬिрдирдХा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдиा рд╣ी рд╣ै। рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдмाрд░-рдмाрд░ рдРрд╕े рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे рдХि рд╡े рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджुрдиिрдпा рдоें рди рд▓े рдЬाрдПँ। рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ी рдШрдЯрдиा-рдкाрдд्рд░ рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдмрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЬो рдЕрднी рдирд╣ीं рддो рдХрднी рдЬрд░ूрд░ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХे। рдорд╕рд▓рди рд╡े рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХा рдЖрдзाрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣ рд░рд╣े рдеे। ‘рд╕ंрддрддि’ рдХे рдЕंрддिрдо рднाрдЧ рдоें рдЗрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рднी рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рдЦрдд्рд░ी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рд╕े рд╕ौ-рдбेрдв़ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЖрдЧे рдХी рдмाрддें рд╕ोрдЪрдХрд░-рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрдирдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк рджिрдпा рд╣ै। ‘рд╕ंрддрддि’ рдХे рдЕंрддिрдо рднाрдЧ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рдПрдХ рджिрди рдЖрдПрдЧा рдЬрдм рдЙрдирдХी рдХрд╣ी рд╣ुрдИ рдмाрддें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░्рдХों рд╕े рд╕рд╣ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рдЬाрдПंрдЧी। рдЗрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рдо рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЧрд▓्рдк рдпा рдХрдеाрдУं рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд░ूрдк рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рддрдеा рд╕्рдд्рд░ीрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рднी рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдоाрдиा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдЗрддрдиे рдЬीрд╡ंрдд рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХिрд╕ी рднी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпा। рдШुрдб़рд╕рд╡ाрд░ी рдХрд░рдиा, рддрд▓рд╡ाрд░ рдмाрдЬी, рдмंрджूрдХें рдЪрд▓ाрдиा, рдРрдпाрд░ी рдЖрджि рдХрдИ рдХाрдо рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдРрдпाрд░ी рдХे рдлрди рдоें рддेрдЬ рдпे рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдХрднी-рдХрднी рдкुрд░ुрд╖ों рдХो рджंрдб рднी рджेрддी рд╣ैं। рд╣рдд्рдпाрдПँ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХाрд▓ीрди рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ-рд╕ाрдордЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рд╕्рдд्рд░ी рджрд╢ा рдоें рдЖрдоूрд▓рдЪूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдкрд╢्рдЪिрдоी рдФрд░рддों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рднाрд░рддीрдп рдиाрд░ी рдХी рд╣ीрди рджрд╢ा рдХो рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рдмрддाрдиे рд╣ेрддु рдЙрдирдХे рдЖрдд्рдордмрд▓िрджाрдиी рдЧुрдгों рдХो рдЗрди рдЖंрджोрд▓рдиों рдиे рдЕрдкрдиी рдмрд╣рд╕ рдХा рдоुрдж्рджा рдмाрд░ рдмाрд░ рдмрдиाрдпा। рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдордоोрд╣рди рд░ाрдп рдиे рднी рд╡ीрд░рддा рдХो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЕंрдЧ рдмрддाрдпा। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рд╕्рдХूрд▓ рдЦोрд▓े рдЧрдП। рдШрд░ рдЬिрд╕рдХी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЖрджिрдо рдеी, рдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╣िрди्рджू рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЕрднрдж्рд░ рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рд░ाрдзा рдХुрдоाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ – “рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ा рдЬाрдП рддो рдШрд░ рдПрдХ рдкुрдг्рдп рд╕्рдеाрди рд╣ोрдиे рдХे рдмрдЬाрдП рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХा рдоुрд░्рджा рдмोрдЭ рдвोрддा рдирдЬрд░ рдЖрдпा рдЬिрд╕े рдлूрд╣реЬ рдФрд░ рдЖрджिрдо рдХрд╣рдХрд░ рдзिрдХ्рдХाрд░ा рдЧрдпा। рдЕрддः рдЗрд╕े рд╕ुрдзाрд░рдХрд░ рдмाрд╣рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрде рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рджिрдЦाрдИ рдкреЬी।”[16] рдШрд░ рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рд╕्рдд्рд░ी рдеी рдЕрддः рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдЗрд╕ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣рд╕ें рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеी। рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд╡ाрдоा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬैрд╕े рдЖрджрд░्рд╢ рдиाрд░ी рд╡िрд╖рдпрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╡рд╣ीं рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рд╕े рднिрди्рди рд╕рд░्рд╡рдеा рдЬुреЬी рд╣ुрдИ рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдиाрд░ी рдмрдиी। рддिрд▓िрд╕्рдоी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдЬреЬрддा рд╕े рдоुрдХ्рдд рдкाрд╖ाрдг рд╣ृрджрдпा рд╢ाрд╕िрдХा рдмрди рд░ाрдЬрдиीрддि-рдХुрдЯिрд▓рддा рдХे рджाँрд╡ рдкेंрдЪ рдЦेрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡рд╣ рд╣िंрджू рдордд рдХोрдорд▓ рд╣ृрджрдпा рдкрддिрд╡्рд░рддा рдХी рдзрд░्рдоिрдгी рднी рд╣ै। рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиाрд░ी рдкाрдд्рд░ों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдЬрдордиिрдпां рдХे рдкुрд░ाрдиे рджीрд╡ाрди рд╣ेрд▓ाрд╕िंрд╣ рдХी рд▓реЬрдХी рдоुрди्рджрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рдЬो рдмाрд▓ рд╡िрдзрд╡ा рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕рдХी рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी рдиाрдЧрд░, рдордиोрд░рдоा, рдзрдирдкрддि рдЖрджि рдЕрди्рдп рд╕्рдд्рд░िрдпां рдмрдирддी рд╣ैं। рддो рджूрд╕рд░े рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЪंрдж्рд░рдХांрддा, рд╢िрд╡рджрдд्рдд рдХी рд╕्рдд्рд░ी, рдЪрдкрд▓ा, рдХрдорд▓िрдиी, рд▓рдХ्рд╖्рдоीрджेрд╡ी (рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдХी рдкрдд्рдиी) рдЖрджि рд╣ैं। рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдкрддि рд╕ेрд╡ा рд╡ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЗрди्рд╣ीं рдоें рджрдпाрд░ाрдо рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпां рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╡ рдЬрдордиा рднी рд╣ैं рдЬो рдкрддि (рджрдпाрд░ाрдо) рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рд╕рддी рд╣ोрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдкрддिрд╣ंрддा рдЧрджाрдзрд░рд╕िंрд╣ рдЙрд░्реЮ рднूрддрдиाрде рдХो рджंрдб рджेрдиे рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕рддी рдЕрдзिрдиिрдпрдо (4 рджिрд╕рдо्рдмрд░, 1829) рдФрд░ рд╡िрдзрд╡ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХाрдиूрди (1956) рд╡ рдЕрди्рдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдиे рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдШेрд░ाрдмंрджी рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдХрдо рдХрд░ рджी рдеी। рд▓ाрд▓ा рд▓ाрдЬрдкрдд рд░ाрдп рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдП рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рдСреЮ рдж рдЖрд░्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХрд╣ा рд╣ै – “рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЬिрди рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЙрдирдоें рдкंрдЬाрдм рдХे рдЖрд░्рдп рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдЖрдЧрд░ा рдПрд╡ं рдЕрд╡рдз рдХे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдпों рдХा рдКँрдЪा рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдмреЬी рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╕े рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рдЪрдордд्рдХाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा।”[17] рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХेрд╡рд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЙрдкрд░ी рддрдмрдХे рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдеा। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдиिрдо्рди рддрдмрдХों рдХी рд╕्рдеिрддि рд▓рдЧрднрдЧ рдордз्рдпрдХाрд▓ рдЬैрд╕ी рд╣ी рд░рд╣ी। 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рддрдХ рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдЕंрдд рддрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдЦрд░ीрдж-рдлрд░ोрдЦ्рдд рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдЦुрдж рд░ाрдЬे-рд░рдЬрд╡ाреЬे рднी рд╕ुрджूрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рд╕े рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХी рдХрди्рдпाрдУं рдХो рдЦрд░ीрдж рд▓ेрддे рдеे। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиों рдоें рдЙрдирдХा рджाрд╕ी-рджाрди рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиिрдо्рди рддрдмрдХे рдпा рдЪोрдмрджाрд░ों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдП рддो рд╡े рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЕрдкрдиे рдоाрд▓िрдХों рдХे рд╣ुрдХ्рдо рд╕े рдк्рд░ाрдгों рдХो рднी рди्рдпौрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд░рд╣рддे рдеे। рджो-рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕िрдкाрд╣िрдпों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдЬो рдХुрд╢ाрд╕рди рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдеे। рдХुрдЫ-рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬाрддि рд╕ूрдЪрдХ рд╢рдм्рджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬैрд╕े- рдЕрд╣ीрд░, рдХрд╣ाрд░, рдиीрдЪ рдЬाрддि рдЖрджि। рдкрд░рди्рддु рдиिрдо्рди рддрдмрдХों рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рдХрдо рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХी рд╢ंрдХा рдХा рдиिрд░्рдоूрд▓рди рдЬрдиेрдЙ рд╣ाрде рдоें рд▓ेрдХे, рдХрд╕рдо рдЦाрдХрд░ рдХрд░рдиी рдкрдб़рддी рд╣ै। рдРрдпाрд░ों рдХो рдоाँ рдХाрд▓ी рд╡ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХो рддрд▓рд╡ाрд░ рд╣ाрде рдоें рд▓ेрдХрд░ рдХрд╕рдоें рдЦाрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡рд░्рдг рдЬрдЯिрд▓рддा рдХी рд╕ूрдЪрдиा рджेрддी рд╣ैं। рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдФрд░ рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рд░ाрдЬрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╣ी рд╕рдд्рддा рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा’ ‘рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рд╕ंрддрддि’, ‘рднूрддрдиाрде’, рд░ोрд╣рддाрд╕ рдорда рдЖрджि рд╣ैं। рдХрдИ рдмाрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЬाрддि рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпुрдж्рдз рдХрд░्рдо-рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирджी-рдиाрд▓ों, рдкрд╣ाрдб़ों рдХा рддो рдмрдб़ा рд╣ी рдЬीрд╡ंрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рдХुрдЫेрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЬрдб़ी-рдмूрдЯिрдпों рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдЖрддा рд╣ै। рддिрд▓िрд╕्рдоी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рд╕рдд्рдп рд╣ी рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рдХो рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдиे рд╕ाрдоंрддी рд╢ौрд░्рдп рдХी рдШрдирдШोрд░ рдЕрд╕рдлрд▓рддा рдХे рдмाрдж рдмौрдж्рдзिрдХ рдЪाрддुрд░्рдп рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдЕрдЪेрддрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрдиा рд╣ै।



[1] рдЪंрдж्рд░рдХांрддा, рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2012, рднूрдоिрдХा
[2] рдЪंрдж्рд░рдХांрддा, рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2012, рднूрдоिрдХा
[3] рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी, рдордзुрд░ेрд╢, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 1980, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 30
[4] рдЬрдирд╕рдд्рддा рд╣िंрджी рджैрдиिрдХ, рд╕ंрдкाрджрдХ рдоुрдХेрд╢ рднाрд░рдж्рд╡ाрдЬ, 21 рдЬрдирд╡рд░ी 2018 , рдкेрдЬ рди.6
[5] рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣, рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рджिрдиांрдХ 25/01/2018 , рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдкांрдбिрдЪेрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрджुрдЪेрд░ी
[6] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рдПрдХ, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдЪौрдеा рднाрдЧ, рдмाрд░рд╣рд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 36
[7] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рддीрди, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдмीрд╕рд╡ाँ рднाрдЧ, рдкाँрдЪрд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 20рд╡ां рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2011 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ं. 36
[8] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рддीрди, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдмीрд╕рд╡ाँ рднाрдЧ, рдкाँрдЪрд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 20рд╡ां рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2011 рдИ., рдкृрд╖्рда рд╕ं. 37-38
[9] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рдПрдХ, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдЪौрдеा рднाрдЧ, рдмाрд░рд╣рд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 38
[10] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рдПрдХ, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдкाँрдЪрд╡ाँ рднाрдЧ, рдЪौрджрд╣рд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 68
[11] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рддीрди, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдЕрдаाрд░рд╣рд╡ाँ рднाрдЧ, рддीрд╕рд░ा рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 27
[12] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рджो, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдЪौрджрд╣рд╡ाँ рднाрдЧ, рддीрд╕рд░ा рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 12
[13] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рджो, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдиौрд╡ाँ рднाрдЧ, рджрд╕рд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 44
[14] рднूрддрдиाрде, рдЦंрдб рджो, рдмाрдмू рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдиौрд╡ाँ рднाрдЧ, рджрд╕рд╡ाँ рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 43-44
[15] рд░ोрд╣рддाрд╕ рдорда, рд╢्рд░ी рджुрд░्рдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЦрдд्рд░ी, рдЫрдард╡ाँ рднाрдЧ, рдЪौрдеा рдмрдпाрди, рд▓рд╣рд░ी рдмुрдХ рдбिрдкो, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 18рд╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, 2012, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 35
[16] рд╕्рдд्рд░ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ (1800 – 1990), рд░ाрдзा рдХुрдоाрд░, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рддृрддीрдп рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2009, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 39
[17] рд╕्рдд्рд░ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ (1800 – 1990), рд░ाрдзा рдХुрдоाрд░, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рддृрддीрдп рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2009, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 52

рд╡рд▓्рд▓рдн рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрда рдХрд╡ि

рдЖрдиंрдж рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓

- рдЖрдиंрдж рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓

рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдХृрд╖्рдг рднрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдм्рд░рдЬ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕्рдеिрдд рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдкрд░्рд╡рдд рдХा рд╡рд▓्рд▓рдн рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрд╖्рдЯрдЫाрдк рдХрд╡िрдпों рдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी। рд╡рд▓्рд▓рдн рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рдк्рд░рдзाрди рдЖрдЪाрд░्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдорд╣ाрдк्рд░рднु рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдиे рд╕рди् 1519 рдИ. рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдкрдиे рдордд рдХा рдк्рд░рдзाрди рдХेंрдж्рд░ рд╢्рд░ीрдиाрде рдЬी рдХे рдоंрджिрд░ рдХो рдмрдиाрдпा। рдпрд╣ рдоंрджिрд░ рдЙрдирдХे рд╣ी рдПрдХ рд╢िрд╖्рдп рдкूрд░рдирдорд▓ рдЦрдд्рд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕ी рд╡рд░्рд╖ рдмрдирд╡ाрдпा рдЧрдпा рдеा।  рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдоूрд▓рддः рджрдХ्рд╖िрдг рд╕े рдеे।  рдФрд░ рд░ाрдЬा рдХृрд╖्рдгрджेрд╡ рд░ाрдп рдХे рджрд░рдмाрд░ рдоें рд╢ाрд╕्рдд्рд░ाрд░्рде рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХрд░ ‘рдорд╣ाрдк्рд░рднु’ рдХी рдкрджрд╡ी рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдеे (1565 рд╡ि.)। рджрд░्рд╢рди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЙрдирдХा рдордд рд╢ुрдж्рдзाрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ुрдЖ। рдЙрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕ंрд╡рдд् 1535 рд╡िрдХ्рд░рдоी, рд╡ैрд╢ाрдЦ рдХृрд╖्рдг рдПрдХाрджрд╢ी рдХो рд░ाрдпрдкुрд░ рдХे рдиिрдХрдЯ рдЪंрдкाрд░рдг्рдп рдоें рд╡िрд╖्рдгुрд╕्рд╡ाрдоी рдорддाрд╡рд▓ंрдмी рднрдХ्рдд рд╢्рд░ी рд▓рдХ्рд╖्рдордг рднрдЯ्рдЯ рдХे рдпрд╣ाँ рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдХी рдоाँ рдХा рдиाрдо ‘рдЗрд▓рдо्рдоाрдЧाрд░ु’ рдеा।  рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЕрд▓्рдк рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рдпे рджेрд╢ाрдЯрди рдХो рдиिрдХрд▓ рдкреЬे рдФрд░ рд░ाрдоाрдиुрдЬрдиाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╕рдоाрди рднाрд░рдд рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рднाрдЧों рдоें рдкрд░्рдпрдЯрди рдФрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ाрд░्рде рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рдордд рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा।  рджेрд╢ाрдЯрди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЗрдирдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рд╢्рд░ी рджेрд╡рднрдЯ्рдЯ рдЬी рдХी рдХрди्рдпा рдорд╣ाрд▓рдХ्рд╖्рдоी рд╕े рд╣ुрдЖ। рдорд╣ाрд▓рдХ्рд╖्рдоी рд╕े рдЗрди्рд╣ें рджो рдкुрдд्рд░ рд╣ुрдП  - рдЧोрдкीрдиाрде рдФрд░ рд╡िрда्рдард▓рдиाрде। рдЧोрдкीрдиाрде рдХा рдЬрди्рдо 1568 рд╡ि. рдоें рд╣ुрдЖ।  рдЧोрдкीрдиाрде рдХा рдЬрди्рдо рджेрд╢ाрдЯрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ूрд░рджाрд╕ рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рд╣ुрдЖ।

рд╢ुрдж्рдзाрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж
рд╢ुрдж्рдзाрдж्рд╡ैрдд = рд╢ुрдж्рдз рдЕрдж्рд╡ैрдд।  рдЕрд░्рдеाрдд рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдиे рд╢ंрдХрд░ рдХे рдЕрдж्рд╡ैрдд рджрд░्рд╢рди рдХा рдЦंрдбрди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХा рд╢ुрдж्рдзीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै।  рд╢ंрдХрд░ рдХे рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдм्рд░рд╣्рдо рд╕рдд्рдп рд╣ै рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдоिрде्рдпा।  рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕्рд╡рдк्рди рдоिрде्рдпा рд╣ोрддे рд╣ैं рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрд╡िрдж्рдпा (рдЬिрд╕рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдпा рдХрд╣ा рд╣ै) рдХे рдХाрд░рдг рдЬीрд╡ рдЗрд╕ рдоिрде्рдпा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рд╕рдд्рдп рдоाрдирдХрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै।  рдлрд▓рддः рд╡рд╣ рдм्рд░рд╣्рдо рд╕े рдкृрдердХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।  рднिрди्рди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдпा рдпा рдЕрд╡िрдж्рдпा рдХे рд╣рдЯрддे рд╣ी рдЬीрд╡ рдм्рд░рд╣्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।  рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЗрд╕ рдордд рд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рд╣ैं।  рд╡े рдпрд╣ рдирд╣ीं рдоाрдирддे рдХि рдм्рд░рд╣्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдоाрдпा рдпा рдЕрд╡िрдж्рдпा рдХे рдХाрд░рдг рдХोрдИ рднेрдж рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдоाрдпा рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдо рдЬीрд╡ рдФрд░ рдЬрдЧрдд рддीрдиों рдХो рд╕рдд्рдп рдоाрдиा।  рддीрдиों рдоें рдЕंрддрд░ рдЙрдирдоें рдиिрд╣िрдд рдЧुрдгों рдХो рдоाрдиा рдЬो рдЕрд╡рд╕्рдеा рдпा рд╕्рдеिрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдм्рд░рд╣्рдо рдоें рд╕рдд, рдЪिрдд рдФрд░ рдЖрдиंрдж рддीрдиों рдЧुрдг рд╣ैं। рдЬीрд╡ рдоें рдХेрд╡рд▓ рджो рдЧुрдг- рд╕рдд рдФрд░ рдЪिрдд рд╣ी рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЬрдб़ рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╕рдд्। рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдм्рд░рд╣्рдо, рдЬीрд╡ рдФрд░ рдЬрдб़ рд╕े рдЬрдЧрдд рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╢ंрдХрд░ рдХे рдЕрдж्рд╡ैрдд рдоें рдм्рд░рд╣्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡ рдоें рднेрдж рдирд╣ीं рд╣ै рдлрд▓рддः рдПрдХ рдХी рджूрд╕рд░े рдоें рднрдХ्рддि рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХी рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ाँ рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдПрдХ рд╣ैं। рдкрд░ंрддु рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмूँрдж рдФрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рддाрдд्рд╡िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХोрдИ рднेрдж рдирд╣ीं рд╣ै рдкрд░ंрддु рдмूँрдж рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рдоुрдж्рд░ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЬीрд╡ рднी рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкुрд╖्рдЯि рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рд╣ै। рднрдЧрд╡ाрди рдпा рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдпрдж्рдпрдкि рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдХा рдирд╡ीрди рд╕िрдж्рдзांрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ूрдд्рд░ рдЧीрддा рдоें рднी рдоिрд▓рддे рд╣ैं –
“рддрдоेрд╡ рд╢рд░рдгं рдЧрдЪ्рдЫ рд╕рд░्рд╡рднाрд╡ेрди рднाрд░рдд।
рддрдд्рдк्рд░рд╕ाрджाрдд्рдкрд░ां рд╢ांрддि рд╕्рдеाрдиं рдк्рд░ाрдк्рд╕्рдпрд╕ि рд╢ाрд╢्рд╡рддрдо्।।
рд╕рд░्рд╡рдзрд░्рдоाрди्рдкрд░िрдд्рдпрдЬ्рдп рдоाрдоेрдХं рд╢рд░рдгं рд╡्рд░рдЬ।
рдЕрд╣ं рдд्рд╡ा рд╕рд░्рд╡рдкाрдкेрдн्рдпो рдоोрдХ्рд╖рдпिрд╖्рдпाрдоि рдоा рд╢ुрдЪः।।”[1]

рдлिрд░ рд░ाрдоाрдиुрдЬрдиाрдЪाрд░्рдп рдиे рднी рдИрд╢्рд╡рд░ рдХृрдкा рдХो рднрдХ्рддि рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдеा рдлिрд░ рднी рдирд╡ीрди рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдФрд░ рдЙрд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдХो рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै।
рдкुрд╖्рдЯि рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा –
“рдкुрд╖्рдЯि рдХिं рдоें?
рдкोрд╖рдгрдо्
рдкोрд╖рдгрдо् рдХिंрдо्рддрдж् рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ः। рднрдЧрд╡рдд्рдХृрдкा।”[2]

‘рдкोрд╖рдг’ рдХे рднाрд╡ рдХो рднрдХ्рддि рдХे рджो рд░ूрдкों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै – рдкрд╣рд▓ा рд╕ाрдз्рдп рд░ूрдк рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рд╕ाрдзрди рд░ूрдк।  рд╕ाрдз्рдп рд░ूрдк рдоें рднрдХ्рдд рдЕрдкрдиे рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдХृрдкा рдкрд░ рдЫोреЬ рджेрддा рд╣ै।  рдЬрдмрдХि рд╕ाрдзрди рд░ूрдк рдХी рднрдХ्рддि рдоें рднрдХ्рдд рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рддрдХ рдкрд╣ुрдЪрдиें рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।  рд╕ाрдз्рдп рд░ूрдк рдХी рднрдХ्рддि рд╣ी рдкुрд╖्рдЯिрдоाрд░्рдЧिрдпों рдоें рд╕्рд╡ीрдХृрддि рд╣ै।  рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдиे рдЬीрд╡ рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдЕрд░्рдеाрдд् рд╕рдд्, рдЪिрдд्рдд рдФрд░ рдЖрдиंрдж рдХी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП рддीрди рдоाрд░्рдЧों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै –
рдорд░्рдпाрджा рдоाрд░्рдЧ
рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоाрд░्рдЧ рдФрд░
рдкुрд╖्рдЯि рдоाрд░्рдЧ

рдФрд░ рдЗрди рддीрдиों рднाрдЧों рдоें рдкुрд╖्рдЯि рдоाрд░्рдЧ рдХो рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा।  рдЬो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХृрдкा рдЕрд░्рдеाрдд् рдЕрдиुрдХрдо्рдкा рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै-
“рдкुрд╖्рдЯि рдоाрд░्рдЧोрдиुрдЧ्рд░рд╣ैрдХ рд╕ाрдз्рдпः, рдХृрд╖्рдгाрдиुрдЧ्рд░рд╣ рд░ूрдкा рд╣ि рдкुрд╖्рдЯि, рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ः рдкुрд╖्рдЯिрдоाрд░्рдЧे рдиिрдпाрдордХ рдЗрддि рд╕्рдеिрддिः।”[3]
рдкुрд╖्рдЯिрдоाрд░्рдЧीрдп рднрдХ्рддि рдХрд░्рдордХांрдб рдоुрдХ्рдд рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рдЕрдиुрдХंрдкा рдпुрдХ्рдд рд░ाрдЧाрдиुрд░ाрдЧ рдк्рд░ेрдо рд▓рдХ्рд╖рдгा рднрдХ्рддि рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдкрд▓्рд▓рд╡рди рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдХे рдмाрдж рдЕрд╖्рдЯрдЫाрдк рдХрд╡िрдпों рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдХिрдпा।  рдпे рдХрд╡ि рдЕрдкрдиी рднрдХ्рддि рд╡ рдХाрд╡्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рднрдЧрд╡рдд рдХृрдкा рдкрд░ рдЫोрдб़ рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрдХंрдкा рдпा рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдП।

рдЖрдЪाрд░्рдп рд╡рд▓्рд▓рдн рдиे рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХो рд╣ी рдкрд░рдордкिрддा рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ рдоाрдиा। рд╡े рдЕрдиिрдд्рдп, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮ рд╣ैं। рдШрд░-рдШрд░ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдиाрд╢ рд░рд╣िрдд рд╣ैं। рд╡े рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рд╕рдЧुрдг рд░ूрдк рдоें рд▓ीрд▓ाрдПँ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд▓ीрд▓ाрдПँ рдЕрдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╣ैं рдЬो рдЙрди्рд╣ीं рдХे рд╕рдоाрди рд╣ैं। рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдоें рд╣ी рддीрдиों рдЧुрдг рд╕рдд् рдЪिрдд्рдд рдЖрдиंрдж рдХी рд╡्рдпाрдк्рддि рд╣ै, рдЬो рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╣ै।  рдЕрддः рдЬीрд╡ рдХो рдЙрди्рд╣ीं рдХी рдЕрдиुрдХंрдкा рдпा рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा। рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкुрд╖्рдЯि рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдмрддाрдпा।  рд╡ैрд╕े рддो рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдиे рдХрдИ рдЧ्рд░ंрде рд▓िрдЦे рдЬिрдирдоें рдкूрд░्рд╡рдоीрдоांрд╕ा рднाрд╖्рдп, рдЙрдд्рддрд░рдоीрдоांрд╕ा рдпा рдЕрдгुрднाрд╖्рдп, рд╕ुрдмोрдзिрдиी рдЯीрдХा, рддрдд्рд╡рджीрдк рдиिрдмंрдз, рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рд╕рд╣рд╕्рд░рдиाрдо, рд╢ृंрдЧाрд░рд░рд╕рдоंрдбрди, рд╡िрдж्рд╡рди्рдоंрдбрди рдЖрджि рдоुрдЦ्рдп рд╣ैं। рдкрд░ंрддु рдЙрдирдХे рд╢ुрдж्рдзाрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдЧ्рд░ंрде ‘рдЕрдгुрднाрд╖्рдп’ рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕े рдм्рд░рд╣्рдорд╕ूрдд्рд░ рднाрд╖्рдп рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЕрд╖्рдЯрдЫाрдк рдХрд╡िрдпों рдоें рд╕े рдЪाрд░ рд╕ूрд░рджाрд╕, рдХुंрднрдирджाрд╕, рдкрд░рдоाрдиंрджрджाрд╕, рдХृрд╖्рдгрджाрд╕ рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХे рд╢िрд╖्рдп рдеे। рдмाрдХी рдЪाрд░ рдЧोрд╡िंрдж рд╕्рд╡ाрдоी, рдЫीрддрд╕्рд╡ाрдоी, рдЪрддुрд░्рднुрдЬрджाрд╕, рдиंрджрджाрд╕ рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХे рдХрдиिрд╖्рда рдкुрдд्рд░ рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рдХे। рд╕рди् 1565 рдИ. рдоें рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рдЬी рдиे рдЕрд╖्рдЯрд╕рдЦा рдпा рдЕрд╖्рдЯрдЫाрдк рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдЬो рд╢्рд░ीрдиाрде рдЬी рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рдЖрда рдк्рд░рд╣рд░ों рдХे рд▓िрдП рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпे рдЧрдпे। рдпे рдЖрда рдк्рд░рд╣рд░ рд╣ैं – рдоंрдЧрд▓ाрдЪрд░рдг, рд╢ृंрдЧाрд░, рдЧ्рд╡ाрд▓, рд░ाрдЬрдпोрдЧ, рдЙрдд्рдеाрдкрди, рднोрдЧ, рд╕ंрдз्рдпा-рдЖрд░рддी рддрдеा рд╢рдпрди। рдЗрди्рд╣ीं рдЖрда рдк्рд░рд╣рд░ों рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП рдоंрджिрд░ рдк्рд░ांрдЧрдг рдоें рдпे рднрдХ्рдд рдХрд╡ि рдкрджों рдХो рдЧाрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЗрдирдХे рдкрджों рд╕े рднрдХ्рддि рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдРрд╕ी рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рд▓рд╣рд░ рдЙрдаी рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдордз्рдпрдХाрд▓ рднीрдЧ рдЧрдпा।

рдЕрд╖्рдЯрдЫाрдк рдХрд╡ि
рдХुंрднрдирджाрд╕ (1468 рдИ. – 1583 рдИ.)
рд╣рд░िрд░ाрдп рдХृрдд рднाрд╡рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХुंрднрдирджाрд╕ рдЬी рдХा рдЬрди्рдо рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХे рдиिрдХрдЯ рдЬрдоुрдиाрд╡рддी рдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╕ंрд╡рдд् 1525 рд╡िрдХ्рд░рдоी рдХाрд░्рддिрдХ рдХृрд╖्рдг рдПрдХाрджрд╢ी рдХो рд╣ुрдЖ। рдпे рдЕрд╖्рдЯрд╕рдЦाрдУं рдоें рдЖрдпु рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рд╣рд╕े рдмрдб़े рдеे। рдЗрдирдХे рд╕ाрдд рдкुрдд्рд░ рдеे, рдЬिрдирдоें рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯे рдЪрддुрд░्рднुрдЬрджाрд╕ рдеे। рдЪрддुрд░्рднुрдЬрджाрд╕ рдмाрдж рдоें рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рд╕े рджीрдХ्рд╖ा рд▓ेрдХрд░ рдкुрд╖्рдЯिрдоाрд░्рдЧ рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдП। рдХрд╣рддे рд╣ैं рдПрдХ рдмाрд░ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрдХрдмрд░ рдиे рдЗрдирдХी рд╡िрдж्рд╡рддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрди्рд╣ें рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рдмुрд▓ाрдпा। рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдЗрди्рд╣ें рдЬाрдиा рдкрдб़ा। рдФрд░ рдмाрджрд╢ाрд╣ рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдиा рдкреЬा। рдЬिрд╕рдХा рдмाрдж рдоें рдЗрди्рд╣ें рдмрдб़ा рджुрдЦ рд╣ुрдЖ। рдХ्рдпोंрдХि рдпे рдЧिрд░िрдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рдХी рд╣ी рднрдХ्рддि рдХрд░рддे рдеे।   рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдЗрди्рд╣ें рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдиा рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдеा –
рд╕ंрддрди рдХो рдХрд╣ाँ рд╕ीрдХрд░ी рд╕ों рдХाрдо ?
рдЖрд╡рдд рдЬाрдд рдкрдирд╣िрдпाँ рдЯूрдЯी, рдмिрд╕рд░ि рдЧрдпो рд╣рд░िрдиाрдо।
рдЬिрдирдХो рдоुрдЦ рджेрдЦे рджुрдЦ рдЙрдкрдЬрдд, рддिрдирдХो рдХрд░िрдмे рдкрд░ि рд╕рд▓ाрдо
рдХुंрднрдирджाрд╕ рд▓ाрд▓ рдЧिрд░рдзрд░ рдмिрдиु рдФрд░ рд╕рдмै рдмेрдХाрдо।
рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХोрдИ рдЧ्рд░рди्рде рдирд╣ीं рд░рдЪा рдЧрдпा рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рдкрдж рд╣ी рд╡ाрд░्рддा рдЧ्рд░ंрдеो рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

рд╕ूрд░рджाрд╕ (1478 рдИ. – 1583 рдИ.)
рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдХा рдЬрди्рдо рд╡ैрд╢ाрдЦ рд╢ुрдХ्рд▓ рдкंрдЪрдоी рджिрди рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░ рдХो рд╕ंрд╡рдд 1535 рд╡ि. рдоें рд░ुрдирдХрддा рдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╣ुрдЖ।  рдпे рдХृрд╖्рдг рдХे рдЕрдирди्рдп рднрдХ्рдд рдеे।  рдкрд░рдо рд╕рдд्рдп рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдХे рдмाрд▓ рдЧोрдкाрд▓ рдХी рдЬैрд╕ी рддрди्рдордпрддा рд╕े рд╡рд░्рдгрди рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рдХिрдпा рд╡ैрд╕ा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдлिрд░ рдХрднी рджुрдмाрд░ा рди рд╣ुрдЖ।  рд╡рд░्рдгрдиों рдоें рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХी рдЪाрд╢рдиी рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЧाрдпрдХ рддाрдирд╕ेрди рдиे рдХрд╣ा рд╣ै –
“рдХिंрдзौ рд╕ूрд░ рдХी рд╕рд░ рд▓рдЧ्рдпौ, рдХिंрдзौ рд╕ूрд░ рдХी рдкीрд░
рдХिंрдзौ рд╕ूрд░ рдХो рдкрдж рд╕ुрди्рдпौ, рддрди-рдорди рдзुрдирдд рд╕рд░ीрд░।”[4]

рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рддीрди рдЧ्рд░рди्рде рдоिрд▓рддे рд╣ैं –
рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░, рд╕ूрд░рд╕ाрд░ाрд╡рд▓ी(рд╕ं.1602) рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓рд╣рд░ी(рд╕ं.1550)।
рд╕ूрд░-рд╕ाрд░ाрд╡рд▓ी рдоें рд▓ंрдмे рдлрдЧुрдЖ (рд╣ोрд▓ी) рдЧीрдд рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓рд╣рд░ी рдоें 118 рджृрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдкрдж рд╣ैं рдЬिрдирдХा рд╡िрд╖рдп рдиाрдпिрдХा рднेрдж рд╣ै। рдЬो рд╕ंрднрд╡рддः рдХृрд╖्рдгрджाрд╕ рдЬी рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдЙрдкрд░ांрдд рд▓िрдЦा рдЧрдпा। рдкрд░рди्рддु рдЗрдирдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдХा рдоूрд▓ рднाрдЧрд╡рдд рдкुрд░ाрдг рдХा рдЖрдзाрд░ рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдоें рдиिрд░्рдЧुрдг рдкрд░ рд╕рдЧुрдг рдХी рд╡िрдЬрдп рджрд░्рд╢ाрддा рдк्рд░ेрдорд░рд╕ рдкрд░िрдкूрд░्рдг рдн्рд░рдорд░рдЧीрдд рдк्рд░рд╕ंрдЧ рднी рд╣ै। рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рдХी рдХाрд╡्рдпрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдХрд╣ा рд╣ै – “рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рдЗрддрдиी рдк्рд░рдЧрд▓्рдн рдФрд░ рдХाрд╡्рдпрдкूрд░्рдг рд╣ै рдХि рдЖрдЧे рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдХрд╡िрдпों рдХी рд╢ृंрдЧाрд░ рдФрд░ рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдХी рдЙрдХ्рддिрдпाँ рд╕ूрд░ рдХी рдЬूрдаी-рд╕ी рдЬाрди рдкреЬрддी рд╣ैं।”[5] рдордеुрд░ा рдХे рдкाрд░рд╕ौрд▓ी рдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рдЬी рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ुрдИ। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдкрджों рдоें рдЖрд╕рдХ्рддि рдХे рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд░ूрдкों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рд╕рдЦ्рдп, рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп, рдХांрдд, рддрди्рдордпा рдФрд░ рд╡िрд░рд╣ाрд╕рдХ्рддि рдХे рд╡рд░्рдгрдиों рдоें рдоिрдаाрд╕ рдЬ्рдпाрджा рд╣ै। рдиाрд░рджрднрдХ्рддि рд╕ूрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬीрд╡ рдХी рдк्рд░рднु рд╕े рдЖрд╕рдХ्рддि рдХे рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд░ूрдк рд╣ैं- рдЧुрдгрдоाрд╣ाрдд्рдо्рдпाрд╕рдХ्рддि, рд░ूрдкाрд╕рдХ्рддि, рдкूрдЬाрд╕рдХ्рддि, рд╕्рдорд░рдгाрд╕рдХ्рддि, рджाрд╕्рдпाрд╕рдХ्рддि, рд╕рдЦ्рдпाрд╕рдХ्рддि, рдХाрди्рддाрд╕рдХ्рддि, рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдпाрд╕рдХ्рддि, рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрдиाрд╕рдХ्рддि, рддрди्рдордпाрд╕рдХ्рддि рдФрд░ рдкрд░рдорд╡िрд░рд╣ाрд╕рдХ्рддि। рдФрд░ рдЗрд╕ी рдкрд░рдорд╡िрд░рд╣ाрд╕рдХ्рддि рд╕े рдн्рд░рдорд░рдЧीрдд рдХे рд╕ाрд░े рдкрдж рд╣ैं-
рдордзुрдмрди рддुрдо рдХрдд рд░рд╣рдд рд╣рд░े
рд╡िрд░рд╣ рд╡िрдпोрдЧ рд╢्рдпाрдо рд╕ुрди्рджрд░ рдХे рдаाреЭे рдХ्рдпों рди рдЬрд░े।

рдХृрд╖्рдг рдХी рдмाрд▓ рд▓ीрд▓ाрдУं рдХे рдкрджों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдХि рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЬрди्рдоांрдз рдеे। рдм्рд░рдЬ рдФрд░ рдЕрд╡рдз рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ोрдХрдХрдеा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХे рд░ूрдк рдХो рди рджेрдЦрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рд╣ी рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦें рд╕्рд╡рдпं рдлोреЬ рд▓ी рдеी।

рдкрд░рдоाрдирди्рдж рджाрд╕ (1493 рдИ.- 1584 рдИ.)
рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕ं. 1550 рд╡ि. рдоें рдХрди्рдиौрдЬ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) рдХे рдЧрд░ीрдм рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рд╕े рдЕрд░ैрд▓ (рдк्рд░рдпाрдЧ) рдоें рд╕ं.1576 рд╡ि. рдоें рджीрдХ्рд╖ा рд▓ी। рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХा рдЖрдЬीрд╡рди рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рдоाрдзुрд░्рдпрдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдмाрд▓ рд▓ीрд▓ाрдУं рдХा рдЧाрди рдХिрдпा। рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рднी рдЗрдирдХे рдкрджों рдХे рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХ рдеे। рдЗрдирдХे рдХрдИ рдЧ्рд░рди्рде рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдкрд░рдоाрдиंрдж рдХे рдкрдж, рдкрд░рдоाрдирди्рдж рд╕ाрдЧрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдоृрдд्рдпु рд╕ं.1641 рд╡ि. рдоें рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рднाрд╖ाрдИ-рдЧрдарди рдФрд░ рдХाрд╡्рдпрдХрд▓ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ूрд░рджाрд╕ рдФрд░ рдиंрджрджाрд╕ рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдЗрди्рд╣ीं рдХा рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдмाрд▓рд╣рда рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЗрдирдХा рдПрдХ рдкрдж рд╣ै –
“рддрдирдХ рддрдирдХ рдХी рджोрд╣рдиी рджै-рджै рд░ी рдоैрдпा
рддाрдд рджुрд╣рди рд╕िрдЦрд╡рди рдХрд╣्рдпो, рдоोрд╣ि рдзोрд░ी рдЧैрдпा
рд╣рд░ि рд╡िрд╖рдоाрд╕рди рдмैрдаि рдХे рдмेрджु рдХрд░ рдерди рд▓ीрди्рд╣ौं
рдзाрд░ рдЕрдЯрдкрдЯी рджेрдЦि рдХै рдм्рд░рдЬрдкрддि рд╣рд╕ि рджीрди्рд╣ौं
рдЧृрд╣-рдЧृрд╣ рд╕े рдЖрдИ рдЬрдмै, рджेрдЦрди рдм्рд░рдЬ-рдиाрд░ी
рд╕рдЪрдХिрдд рддрди-рдорди рд╣рд░ि рд▓िрдпौ, рд╣ंрд╕ि рдШोрд╖ рдмिрд╣ाрд░ी
рдж्рд╡िрдЬ рдмुрд▓ाрдЗ рджрдХ्рд╖िрдгा рджрдИ, рдоंрдЧрд▓ рдЬрд╕ рдЧाрд╡ै
‘рдкрд░рдоाрдиंрдж’ рдк्рд░рднु рд▓ाрдбिрд▓ौ, рд╕ुрдЦ рд╕िंрдзु рдмреЭाрд╡ै।”[6]

рдХृрд╖्рдгрджाрд╕ (1496 рдИ.-1578 рдИ.)
рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рдЧुрдЬрд░ाрдд рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЪिрд▓ोрддрд░ा рдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕ं. 1566 рд╡ि. рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдордеुрд░ा рдоें рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдиे рдЗрди्рд╣ें рджीрдХ्рд╖ा рджी। рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд░ुрдЪि рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдпे рд╢्рд░ीрдиाрдердЬी рдХे рдоंрджिрд░ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ी рдкрдж рдкрд░ рд╡िрднूрд╖िрдд рд╣ुрдП рдеे। рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЙрдирдХे рдкौрдд्рд░ рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдХो рдЧрдж्рджी рдкрд░ рдмिрдаाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рдЬी рд╕े рд╡िрд╡ाрдж рднी рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рдоंрджिрд░ рдХे рд╡ैрднрд╡ рдФрд░ рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдоें рдЗрдирдХा рд╣ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рдеा। рдЗрдирдХे рдкрдж рд╢ृंрдЧाрд░िрдХ рд╣ैं-
“рдХंрдЪुрдХी рдХे рдмंрдж рддрд░рдХि-рддрд░рдХि рдЯूрдЯे, рджेрдЦрдд рдорджрди рдоोрд╣рди рдШрдирд╢्рдпाрдорд╕िंрд╣।
рдХाрд╣े рдХो рджुрд░ाрд╡ рдХрд░рдд рд╣ै рд░ी рдиाрдЧрд░ी! рдЙрдордЧрдд рдЙрд░рдЬ рджुрд░рдд рдХ्рдпों рдпाрд╣िं।
рдХрдЫु рдоुрд╕्рдХाрдд, рджрд╕рди рдЫрд╡ि рд╕ुрди्рджрд░, рд╣ँрд╕рдд рдХрдкोрд▓ рд▓ोрд▓ рдн्рд░ू рдн्рд░ाрдирд╣िं।
рд░рд╡ि рд╕рд╕ि рдЬुрдЧрд▓ рдкрд░े рд░рддि рдлंрджрди, рд╕्рд░рд╡рдирдиि рдкрд▓рдХ рддाрдЯंрдХ рдХे рдиाрдорд╣िं।
рд╡рджрди рдХрдорд▓ рдкрд░, рдЕрд▓рдХ рдордзुрдк рд╡рд░, рдЦंрдЬрди рдиैрди рд▓ेрдд рд╡िрд╢्рд░ाрдорд╣िं।
рд╕ुрди ‘рдХृрд╖्рдгрджाрд╕’ рд░рд╕िрдХ рдЧिрд░рдзрд░ рд░ंрдЧ, рд░ंрдЧрддि рд╕ुрдоुрдЦि рд▓рдЬाрд╡рддि рдХाрдорд╣िं।”[7]

рдиंрджрджाрд╕ (1533 рдИ.-1582 рдИ.)
рдиंрджрджाрд╕ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХे рдЪрдЪेрд░े рднाрдИ рдеे। рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕ं. 1590 рд╡ि. рдоें рддрдеा рдоृрдд्рдпु рд╕ं. 1639 рдоें рд╣ुрдИ। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдФрд░ рдиंрджрджाрд╕ рджोрдиों рдиे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рдиृрд╕िंрд╣ рдкंрдбिрдд рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी। рдкंрдбिрдд рдиृрд╕िंрд╣ рд░ाрдоोрдкाрд╕рдХ рдеे рдЕрддः рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рдЗрдирдХी рд░ुрдЪि рд░ाрдорднрдХ्рддि рдХी рдУрд░ рдеी। рдХिрди्рддु рдПрдХ рджिрди рдж्рд╡ाрд░िрдХा рдЬाрддे рд╣ुрдП рдоाрд░्рдЧ рдоें рдЗрдирдХी рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рдЬी рд╕े рд╣ुрдИ рдФрд░ рд╡рд╣ीँ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдкुрд╖्рдЯिрдоाрд░्рдЧ рдХी рджीрдХ्рд╖ा рд▓ी। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХुрд▓ 15 рдЧ्рд░ंрдеों рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдЬिрдирдоें рдЕрдиेрдХाрд░्рде рдоंрдЬрд░ी, рдоाрди рдоंрдЬрд░ी, рд░рд╕ рдоंрдЬрд░ी, рд░ूрдк рдоंрдЬрд░ी, рд╡िрд░рд╣ рдоंрдЬрд░ी, рдк्рд░ेрдо-рдмाрд░рд╣рдЦреЬी, рд╢्рдпाрдо рд╕рдЧाрдИ, рд╕ुрджाрдоा рдЪрд░िрдд्рд░, рд░ुрдХ्рдоिрдгी рдоंрдЧрд▓, рднंрд╡рд░рдЧीрдд, рд░ाрд╕рдкंрдЪाрдз्рдпाрдпी, рд╕िрдж्рдзांрдд рдкंрдЪाрдз्рдпाрдпी, рджрд╢рдорд╕्рдХрди्рдзрднाрд╖ा, рдЧोрд╡рд░्рдзрди рд▓ीрд▓ा, рдкрджाрд╡рд▓ी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╢ुрдж्рдзाрдж्рд╡ैрдд рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдиेрдХाрд░्рде рдоंрдЬрд░ी рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु рд▓ौрдХिрдХ-рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рдк्рд░ेрдо рдПрд╡ं рднाрд╖ा рд╕ौрд╖्рдард╡ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрдирдХी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХृрддि рд░ाрд╕рдкंрдЪाрдз्рдпाрдпी рд╣ै। рд░ाрд╕рдкंрдЪाрдз्рдпाрдпी рднाрдЧрд╡рдд рдкुрд░ाрдг рдХे 29 рд╡ें рд╕े 33 рд╡ें рдЕрдз्рдпाрдпों рдХा рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдиाрдо рд╣ै। рдЬो рдоूрд▓рддः рд░ोрд▓ा рдЫंрдж рдоें рд╣ै।

рдЧोрд╡िрди्рдж рд╕्рд╡ाрдоी (1505 рдИ.-1585 рдИ.)
рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕ं. 1562 рд╡ि. рдоें рднрд░рддрдкुрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╣ुрдЖ। рдХрд╣рддे рд╣ैं рддाрдирд╕ेрди рдХो рдкрдж-рдЧाрдпрди рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧोрд╡िрди्рдж рд╕्рд╡ाрдоी рдиे рд╣ी рджी рдеी। рдЗрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдоुрдЦ्рдпрддः рд░ाрдзा рдХृрд╖्рдг рдХी рд╢ृंрдЧाрд░िрдХ рд▓ीрд▓ाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╣ैं। рдХुрдЫ рдкрдж рдмाрд▓ рд▓ीрд▓ा рд╡िрд╖рдпрдХ рднी рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд▓рдЧрднрдЧ 600 рдкрджों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рдЧोрд╡िрди्рдж рд╕्рд╡ाрдоी рдХे рдкрдж рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै।

рдЫीрддрд╕्рд╡ाрдоी (1515 рдИ.-1585 рдИ.)
рдпे рдордеुрд░ा рдХे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдФрд░ рд░ाрдЬा рдмीрд░рдмрд▓ рдХे рдкुрд░ोрд╣िрдд рдеे। рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрда्рдард▓рдиाрде рдЬी рдХी рдЪрдордд्рдХाрд░рдкूрд░्рдг рджिрд╡्рдп рд╢рдХ्рддि рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ं. 1592 рд╡ि. рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдЙрдирд╕े рджीрдХ्рд╖ा рд▓ी। рдпे рдоूрд▓рддः рдЕрдкрдиे рдкрджों рдоें рднрдХ्рддि рднाрд╡ рдХी рд╣ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЗрдирдХा рдпрд╣ рдкрдж рдмреЬा рд╣ी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै-
“рдЕрд╣ो рд╡िрдзрдиा ! рддो рдкै рдЕंрдЪрд░ा рдкрд╕ाрд░ рдоांрдЧौ
рдЬрдирдо-рдЬрдирдо рджीрдЬो рдоोрд╣ि рдпрд╣ी рдм्рд░рдЬ рд╡рд╕िрдиौ।”[8]

рдЪрддुрд░्рднुрдЬ рджाрд╕ (1530 рдИ.-1585 рдИ.)
рдХुंрднрдирджाрд╕ рдЬी рдХे рд╕ाрдд рдкुрдд्рд░ों рдоें рдЪрддुрд░्рднुрдЬ рджाрд╕ рдЬी рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯे рдеे। рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЦेрддी- рдмाреЬी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрдЧीрдд-рдХाрд╡्рдп рдФрд░ рднрдЬрди-рдХीрд░्рддрди рдХी рдУрд░ рд╣ी рдЗрдирдХी рд░ुрдЪि рдеी। рдЗрдирдХो рдЧाрди рд╡िрдж्рдпा рд╕्рд╡рдпं рдЗрдирдХे рдкिрддा рдХुंрднрдирджाрд╕ рдЬी рдиे рджी рдеी।  рдЗрдирдХे рдкрджों рдоें рд╢ृंрдЧाрд░ рдХी рдЫрдаा рд╣ै। рдЬो рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдЪрддुрд░्рднुрдЬ рдХीрд░्рддрди рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдХीрд░्рддрдиाрд╡рд▓ी рдФрд░ рджाрдирд▓ीрд▓ा рдоें рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рд╣ैं।

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдЖрда рдХрд╡िрдпों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рдХрд╡ि рдФрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рднी рд╡рд▓्рд▓рдн рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╡ाрд░्рддा рдЧ्рд░ंрдеो рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рднрдХ्рддि рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдЖрдЪाрд░्рдп рд╡рд▓्рд▓рдн рд╕े рдкूрд░्рд╡ рддрдоिрд▓ рдЖрд▓рд╡ाрд░ों рдиे рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рд╢्рд░ीрдордж्рднाрдЧрд╡рдд рдХी рд░рдЪрдиा рднी рддрдоिрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╣ोрдиी рдмрддाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рднाрдЧрд╡рдд рдХा рдиिрдЪोреЬ рднрдХ्рддि рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ी рднрдХ्рддि рджिрд╡्рдпрдк्рд░рдмंрдз (рдЖрда рднाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд) рдХी рдоूрд▓ рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдЖрд▓рд╡ाрд░ (рддрдоिрд▓ рд╡ैрд╖्рдгрд╡) рд╣ैं। рджिрд╡्рдпрдк्рд░рдмंрдз рдХे рдЧीрддрдордп рдкрдж рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рдХी рдкूрд░्рд╡ рдкीрдаिрдХा рд╣ैं। рдбॉ. рд░ाрдЬрдорд▓ рдмोрд░ा рдиे рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рд╣ै- “рдпрджि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рджिрд╡्рдпрдк्рд░рдмंрдз рдХो рдЕрдиूрджिрдд рд░ूрдк рдоें рдкреЭ рдЧрдП рд╣ोрддे рддो рд╡े рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рджिрд╡्рдпрдк्рд░рдмंрдз рдХा рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рдХрд╣рддे।”[9] рдФрд░ рдлिрд░ рд░ाрдоाрдиुрдЬाрдЪाрд░्рдп (11рд╡ीं рд╢рддी), рдиिрдо्рдмाрд░्рдХाрдЪाрд░्рдп (12рд╡ीं рд╢рддी), рдордз्рд╡ाрдЪाрд░्рдп (13рд╡ीं рд╢рддी), рд╡िрд╖्рдгुрд╕्рд╡ाрдоी (14рд╡ीं рд╢рддी) рдЖрджि рдиे рднी рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕िрдж्рдзांрддों рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рднрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा। рдкрд░рди्рддु рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЪрд░рдоोрдд्рдХрд░्рд╖ рд╕ूрд░ рдПрд╡ं рдиंрджрджाрд╕ рдиे рд╣ी рджिрдпा।



[1] рд╢्рд░ीрдордж्рднрдЧрд╡рдж्рдЧीрддा, рдЕрдаाрд░рд╣рд╡ें рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдХ्рд░рдорд╢ः 62 рд╡ें рдФрд░ 66 рд╡ें рд╢्рд▓ोрдХ |
[2] рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ , рд╕ं. рдбाँ. рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдордпूрд░ рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕, рдиोрдПрдбा, рдкैंрддीрд╕рд╡ा рдкुрдирд░्рдоुрдж्рд░рдг : 2009, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 187 
[3] рд╡рд╣ी , рдкृрд╖्рда рд╕ं. 187
[4] рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдердо рдЦंрдб, рдЧрдгрдкрддि рдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 2015, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 258
[5] рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 2013, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 105
[6] рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдердо рдЦंрдб, рдЧрдгрдкрддि рдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 2015, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 262
[7] рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 263
[8] рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 2013, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 114
[9] рднाрд░рддीрдп рднрдХ्рддि-рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдбॉ. рд░ाрдЬрдорд▓ рдмोрд░ा, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1994, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 17