рд░ाрдордзрди рдоीрдгा
рд╡рд░िрд╖्рда рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпेрддा, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдкोंрдбिрдЪेрд░ी (рдХेंрдж्рд░ीрдп) рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрджुрдЪ्рдЪेрд░ी, рдЪрд▓рднाрд╖: 7598430736рдк्рд▓ाрд╕ी рдХी рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╡िрдЬрдп рдХे рдмाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬो рдХी рд░ीрддि–рдиीрддि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ोрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рдоें рд░ेрд▓, рднाрдк рдХे рдЬрд╣ाрдЬ рдФрд░ рддाрд░ рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдХ्рд░ांрддि рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ। рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХाрд▓ рднी 1857 рдХे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕े рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕ाрд░े рджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ реЪрджрд░ рдХी рджूрд╕рд░ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि “рд░ाрдЬ्рдпрд╕рдд्рддा рдХी рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕ाрдоंрддो рдХे рд╣िрдд рдоें рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрдирддा рдХे рд╣िрдд рдоें рд╣рд▓ рдХी рдЧрдИ рдеी।”[1] рдЗрд╕ी 1857 рдХे реЪрджрд░ рд╕े рд╣рдо рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХा рдЖреЪाрдЬ рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ рдХी рддाрд░ीреЮ рдХрд░рддे рд╣ुрдП реЪрджрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рднी рд╣ै рдХि :-
“рдХрдаिрди рд╕िрдкाрд╣ी рдж्рд░ोрд╣ рдЕрдирд▓ рдЬा рдЬрд▓ рдмрд▓ рдиाрд╕ी।
рдЬिрди рднрдп рд╕िрд░ рди рд╣िрд▓ाрдп рд╕рдХрдд рдХрд╣ुँ рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी।।”[2]
рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ी рд╕рджी рдоें рдЬрдм рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг
рдЖंрджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा рддрдм рд╕े рд╣ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрдЪाрд░-рд╡िрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдПрд╡ं рдЗрд╕ी
рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЦреЬी рдмोрд▓ी рд╣िंрджी рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рдЧрдж्рдп-рдкрдж्рдп рдХी
рднाрд╖ा рдоें рдЙрдХेрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ें рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЦреЬी рдмोрд▓ी рд╣िंрджी рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд╖ा рдХा
рд░ूрдк рджेрдиे рдХा рдХाрдо рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬो рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдлोрд░्рдЯ рд╡िрд▓िрдпрдо рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें
рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी (рдЙрд░्рджू–рд╣िंрджी) рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдЬॉрди рдЧिрд▓рдХ्рд░ाрдЗрд╕्рдЯ рдХी рджेрдЦрд░ेрдЦ рдоें рд▓рд▓्рд▓ूрд▓ाрд▓ рдФрд░
рд╕рджрд▓ рдоिрд╢्рд░ рдиे рдХिрдпा। рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╣ी рдХोрд╢िрд╢ें рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рдмाрд╣рд░ рдХे рд▓ोрдЧों, рдпрдеा рд╕ैрдпрдж рдЗंрд╢ा рдЕрд▓्рд▓ा рдЦाँ рдФрд░ рдХुрдЫ рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо–рдк्рд░рдЪाрд░рдХों рдиे рднी рдХीं। рдЕंрддрддः рдирддीрдЬा
рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рджुрд╡िрдзा рдФрд░ рд╕ंрдХोрдЪ рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЗрд╕рдоें (рдЦреЬी–рдмोрд▓ी рдоें)
рдХрд╡िрддा рд╕ंрднрд╡ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рднी рдЖ рдЧрдпा, рдФрд░ рдЗрд╕рдоे рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо
рдХрд╡िрдХрд░्рдо рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдмाрдмू рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░, “рдЬिрд╕ рдзреЬाрдХे рдХे рд╕ाрде рдЧрдж्рдп рдХे рд▓िрдпे
рдЦреЬी рдмोрд▓ी рд▓े рд▓ि рдЧрдИ рдЙрд╕ рдзреЬाрдХे рдХे рд╕ाрде рди рд▓ी рдЬा рд╕рдХрддी।”[3]
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे
рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ рдФрд░ рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрд░ंрдн рдоें
рд╣िंрджी рдХो рдХाрд╡्рдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд╕्рдХाрд░िрдд рдФрд░ рдкрд░िрдоाрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдЖрдЪाрд░्рдп
рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдоें рд▓िрдпा, ”рдЕрдд:
рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдпा рд╕рдордЭрдиा рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें
рдЖрдИ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдоूрд▓ рд░ूрдк рдЙрд░्рджू рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдЧрдж्рдп рдХी рднाрд╖ा рдЕрд░рдмी рдлाрд░рд╕ी рд╢рдм्рджों
рдХो рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЧрдв़ рд▓ी рдЧрдИ, рд╢ुрдж्рдз рдн्рд░рдо рдпा рдЕрдЬ्рдЮाрди рд╣ै।”[4] рд╣ाँ рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХाрд╡्рдпों рдоें рднी рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдХी
рдкрд░ंрдкрд░ा рдоिрд▓рддी рд╣ै :-
“ рднрд▓ा рд╣ुрдЖ рдЬु рдоाрд░िрдпा, рдмрд╣िрдгि! рдо्рд╣ाрд░ा рдХंрддु।
рдЕреЬрдмिрд╣ि рдкрдд्рддी рдирдЗрд╣ि рдЬрд▓ु, рддो рдмिрди
рдмूрд╣ा рд╣рдд्рде।”[5]
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХे рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдХाрд▓ рдХे рджो рдЪрд░рдгों рдХो рднाрд░рддेंрджु
рдпुрдЧ рдФрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рднाрд╖ा рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдзुрдиिрдХ
рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдХрдИ рдоोреЬ рд╡ рдкреЬाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ै рдЬैрд╕े рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж, рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж
рдФрд░ рдирдИ рдХрд╡िрддा рддрдеा рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХрд╡िрддा рдЖрджि।
рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ :-
“рднाрд░рддेंрджुрдпुрдЧीрди рдХрд╡िрдпों рдХा
рдХाрд╡्рдпрдлрд▓рдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиा – рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдПрдХ рдФрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдФрд░ рд░िрддिрдХाрд▓
рд╕े рдЕрдиुрдмंрдж्рдз рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХा рднी рдЙрдирдоें
рдЕрднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ैं।”[6] рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХे
рд╡िрдХाрд╕ рдХे 1850 рд╕े 1900 рдИ. рддрдХ рдХे рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг рдХो рд╕ाрдоाрди्рдпрдд рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै,
рдФрд░ рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░िрдпрддा рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд
рдХрд╡िрддाрдПँ рдЖрдиे рдХा рдЧुрдгрдЧाрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдпрдеा
“рднीрддрд░ – рднीрддрд░ рд╕рдм
рд░рд╕ рдЪुрд╕े, рд╣ँрд╕ि-
рд╣ँрд╕ि рдХे рддрди – рдорди – рдзрди рдоूрд╕ै|
рдЬाрд╣िрд░ рдмाрддрди рдоें
рдЕрддि рддेрдЬ, рдХ्рдпों
рд╕рдЦि рд╕рдЬ्рдЬрди! рдирд╣िं рдЕंрдЧрд░ेрдЬ।।”[7]
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕
рдЙрдерд▓ рдкुрдерд▓ рд╕े рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХा рджौрд░ рднी рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╖ा
рдЬो рдм्рд░рдЬ рдеी рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु, рднाрд╡-рднंрдЧिрдоा рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдЖрджि рд╕рдм рдоें рдзीрд░े-рдзीрд░े рдирдпे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмोрдз рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╕ाрде – рд╕ाрде рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдЕрдкрдиाрдИ рдЬाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै।
рднाрд░рддेंрджु рдХे рджौрд░ рдХी рдХрд╡ि рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдоुрдЦ्рдпрдд: рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдеी, рд╕ेрд╡рдХ, рд╕рд░рджाрд░
рдФрд░ рд╣рдиुрдоाрди। рдЖрдЧे рд╣рдо рдмреЭрддे рд╣ै рддो рд╕ाрдпाрд╕ рд╣ी рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХा рджौрд░ рдеा
рдПрд╡ं рдХрд╡िрдпों рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡ैрд╡िрдз्рдп рдеा, рдХрд╡िрд░ुрдЪि рдХे
рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрд╖рдпों рдХे рд╕ाрде – рд╕ाрде рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдХрд░рддे рдеे
рдЬैрд╕े рд╣ोрд▓ी, рдХрдЬрд▓ी рддीрдЬ, рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा,
рд▓ाрд╡рдиी рдЖрджि рдХा рдк्рд░ाрдж्рд░ूрднाрд╡ рд╣ो рдЧрдпा рдпрд╣ाँ рд╣рдо рдк्рд░рддाрдкрдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░ рдХी рдЙрдХ्рдд
рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдЗрд╕ рднाрд╡рдмोрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ै :-
“рдпрд╣ рдЬिрдп рдзрд░рдХрдд рдпрд╣
рди рд╣ोрдИ рдХрд╣ु рдХोрдЙ рд╕ुрдиि рд▓ेрдИ।
рдХрдЫू рджोрд╖ рджै
рдоाрд░рд╣ि рдЕрд░ु рд░ोрд╡рди рдирд╣ि рджेрдИ।।”[8]
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ рдоें рдирд╡ рдЬाрдЧрд░рдг
рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рдЧрдИ рдеी। рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиे рдкैрд░ो рдкрд░ рдЦреЬा рд╣ोрдиे рдХा
рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рддрднी рддो рдЕрдпोрдз्рдпाрд╕िंрд╣ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп рд╣рд░िрдУрдз рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоें
рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि :-
“рдоेрд░े рдк्рдпाрд░े рдирд╡ рдЬрд▓рдж рд╕े рдХंрдЬ рд╕े рдиेрдд्рд░рд╡ाрд▓े।
рдЬाрдХे рдЖрдпे рди рдордзुрд╡рди рд╕े рдФ рди рднेрдЬा
рд╕ंрджेрд╕ा।
рдоैं рд░ो-рд░ो рдХे рдк्рд░िрдп–рд╡िрд░рд╣ рд╕े рдмाрд╡рд▓ी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ूँ।
рдЬा рдХे рдоेрд░ी рд╕рдм рджुрдЦ–рдХрдеा рд╢्рдпाрдо рдХो
рддू рд╕ुрдиा рджे।।”[9]
рдж्рд╡िрд╡ेрджी
рдХे рдк्рд░िрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдЬिрд╕рдХो рдХि рд╣िंрджी рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдХा рдк्рд░рдердо рдЦрдг्рдб рдХाрд╡्рдп рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें
рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░्рджुрднाрд╡ рдмреЬे рдЖреЪाрдЬ рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै।
рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ :-
рдмीрд╕рд╡ी рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдоें рдЬрдм рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рд╣िंрджी рдХे
рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ – рдкрд░िрд╖्рдХाрд░ рдХे рдХाрдо рдХी рдмाрдЧрдбोрд░ рд╕ंрднाрд▓ी рддो рд╣िंрджी рдЕрдкрдиे рдкाँрд╡ों рдкрд░ рдЦреЬी
рд╣ो рдЪुрдХी рдеी। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХा рдХрд╡ि рдХрд░्рдо рдЦреЬी рдмोрд▓ी рд╣िंрджी рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпा
рдеा। рдлिрд░ рднी рдХрд╡ि рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЗрд╕ рдХрд╡ि рдХрд░्рдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рджुрд╡िрдзा рдПрд╡ं рд╕ंрдХोрдЪ рдеा। 1903 рдоें рдЬрдм
рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдмрдиे рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХो рдпрдеोрдЪिрдд
рд╕्рдеाрди рджिрдпा। рд╣िंрджी рдХा рдоाрдирдХ рд░ूрдк рддрдп рдХिрдпा рдПрд╡ं рдХрд╡िрдпों рдХो рджрдХिрдпाрдиूрд╕ी рдЫोреЬрдХрд░ рдирдпी
рдмाрдд рдкрдХреЬрдиे рдХा рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рджिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╡िрддा рдХो рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рд╣ी
рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЙрдкрджेрд╢рдЬрдирдХ рдмрдиाрдиे рдХी рддрд░рдл рдз्рдпाрди рдЖреШृрд╖्рдЯ рдХिрдпा рддрднी рддो рдХрд╣ा рднी рдЧрдпा рд╣ै рдХि :-
“рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рди рдХрд╡ि рдХा рдХाрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП,
рдЙрд╕рдоें рдЙрдЪिрдд рдЙрдкрджेрд╢ рдХा рднी рдорд░्рдо рд╣ोрдиा
рдЪाрд╣िрдП।”[10]
рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдм рдХрд╡िрддाрдПँ рдЙрдкрджेрд╢ाрдд्рдордХ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпोंрдХि рдпрдоुрдиा рдХिрдиाрд░े рдХे рдХौрддूрд╣рд▓ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдмрд╣ुрдд рд╣ो рдЪुрдХा
рдеा।
рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоें рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиा рдХा
рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдеा рдЗрд╕рд▓िрдП рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХाрд▓ рдоें рдпрд╣ рд╕рдм рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдХрд╡िрдпों рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕рд░ोрдХाрд░ рдФрд░
рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рд░ोрдд рдмрдиे рддрднी рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рд╣ो рд░рд╣े рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣рд░िрдФрдз рдХी
рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ै :-
“рдЖрдк рдЖँрдЦें рдЦोрд▓рдХрд░ рдХे рджेрдЦिрдП,
рдЖрдЬ рдЬिрддрдиी рдЬाрддिрдпाँ рд╣ैं рд╕िрд░–рдзрд░ी।
рдкेрдЯ рдоें рдЙрдирдХे рдкреЬीं рджिрдЦрд▓ाрдпेंрдЧी,
рдЬाрддिрдпाँ рдХिрддрдиी рд╕िрд╕рдХрддी рдпा рдорд░ी।।“[11]
рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХा
рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рднी рдЧрдпा рд╣ै рдХि “рд╕рдордЧ्рд░рдд рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧीрди рдХाрд╡्рдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ
рдкुрдирд░ुрдд्рдеाрди, рдЙрджाрд░
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा, рдЬाрдЧрд░рдг –
рд╕ुрдзाрд░ рдПрд╡ं рдЙрдЪ्рдЪाрджрд░्рд╢ों рдХा рдХाрд╡्рдп рд╣ै।”[12] рдЗрд╕
рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХाрд▓ рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд╡рдмोрдз рдХी рджृрд╖्рдЯि
рд╕े рд╕рдоृрдж्рдзि рдХी рдУрд░ рдеा।
рдЫाрдпाрд╡ाрдж :-
рдоुрдХुрдЯрдзрд░
рдкाрдг्рдбेрдп рдЕрдкрдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХ्рдпा рд╣ै’ рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП
рд▓िрдЦрддे рд╣ै рдХि “ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдПрдХ рдРрд╕ी рдоाрдпाрдордп рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╡рд╕्рддु рд╣ै рдХि рд╢рдм्рджों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХा
рдаीрдХ рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рдоोрдЯा рд▓рдХ्рд╖рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рд╢рдм्рдж рдФрд░ рдЕрд░्рде рдХा
рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХрд╣ीं–рдХрд╣ीं рддो рдЗрди рджोрдиों рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдХुрдЫ рднी рд╕ंрдмंрдз
рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рд▓िрдЦा рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рдЧрдпा рд╣ै, рдкрд░ рдорддрд▓рдм рдЙрд╕рдХा
рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдкाрдардХ рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдЕрд░्рде рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХो рджेрдЦ рдЕрд▓ंрдХाрд░–рд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдХे рд░ूрдкрдХ рдЕрдерд╡ा рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХा рд╡िрдн्рд░рдо рди рд╣ोрдиे рджे।”[13] рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╢िрд╖्рдп рдХрд╡िрдпों рдХे рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдХा
рд╕ुрдлрд▓ рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдоें рдХрд╡िрддा рд╕ंрднрд╡ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдЖ рдЧрдпा। рдЕрдм рдпрд╣ рднाрд╡ों рдХे
рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдмाрд░ीрдХिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджौрд░
рдХो рд╣рдо рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЬрдм рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдоाрдпाрдордп рд╡рд╕्рддु рд╡ाрд▓ी рд╕ंрдЬ्рдЮा
рдк्рд░рдЪрд▓рди рдоें рдЖрдпी рддो рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрд╕े рдЕрд▓рдЧ – рдЕрд▓рдЧ рддрд░рд╣ рд╕े рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХिрдпा। рдЖрдЪाрд░्рдп
рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕े рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдм्рд░рд╣्рдо–рд╕рдоाрдЬिрдпों рдХे рдЫाрдпाрдкрджों рдФрд░ рдЯैрдЧोрд░ рдХी
рд░рд╣рд╕्рдпाрдиुрднूрддिрдпों рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдирд╡рд░ूрдкांрддрд░рдг рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдЕрди्рдпोрдХ्рддि рдкрд░рдХ рд╢рдм्рдж–рдк्рд░рдпोрдЧ
рдХा рдк्рд░рд╢्рд░рдп рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдХाрд╡्рдп рд╢ैрд▓ी рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп –
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХрд╡िрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рддрднी рддो рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддि рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे
рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि :-
“рдХ्рдпा рджेрдЦ рди рд╕рдХрддी рдЬंрдЬीрд░ों рдХा рдЧрд╣рдиा।
рд╣рде рдХреЬिрдпाँ рдХ्рдпों? рдпрд╣ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЧрд╣рдиा।
рдХोрд▓्рд╣ू рдХा рдЪрд░्рд░рдХ рдЪूं? рдЬीрд╡рди рдХी рддाрди।
рдоिрдЯ्рдЯी рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЕंрдЧुрд▓िрдпों рдиे рдХ्рдпा рдЧाрди?
рд╣ूँ рдоोрдЯ рдЦींрдЪрддा рд▓рдЧा рдкेрдЯ рдкрд░ рдЬुрдЖ।
рдЦाрд▓ी рдХрд░рддा рд╣ूँ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдХреЬ рдХा рдХुрдЖ।।”[14]
рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХे
рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рднाрд╡рднूрдоि рдФрд░ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдмрд╣ुрдд рдЕрд▓рдЧ–рдЕрд▓рдЧ рдеे।
рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рд╢ुрд░ुрдЖрдд рддो рд╢ृंрдЧाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди рдЖрдЧे
рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдд्рдорд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдЦाрд╕рдХрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░ंрдмंрдз рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд░рд╣ा।
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЧीрддों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी
рдХрд╡िрддा рдоें рдкुрдирд░ुрдд्рдеाрди рдХी рдЪेрддрдиा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдоुрдЦрд░ рд╣ै рдпрдеा :-
“рд╢рд╢ि–рдоुрдЦ рдкрд░ рдШूँрдШрдЯ рдбाрд▓े,
рдЕंрдЪрд▓ рдоें рджीрдк рдЫिрдкाрдпे।
рдЬीрд╡рди рдХी рдЧोрдзूрд▓ी рдоें,
рдХौрддूрд╣рд▓- рд╕े рддुрдо рдЖрдпे।।”[15]
рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों
рдХे рдШाрдд–рдк्рд░рддिрдШाрдд рдХे рдмीрдЪ рдХो рдкुрди:рдЖрд╡िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै। рддрднी рддो рд╡े рдЖрдЧे рдлिрд░
рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि
“рд╡рд╣ рд░ूрдк
рд░ूрдк рд╣ी рдХेрд╡рд▓
рдпा рд░рд╣ा рд╣ृрджрдп рднी рдЙрд╕рдоें,
рдЬреЬрддा рдХी рд╕рдм рдоाрдпा рдеी,
рдЪैрддрди्рдп рд╕рдордЭ рдХрд░ рдоुрдЭрдоें।
рд╡िрдХрд╕िрдд
рд╕рд░рд╕िрдЬ рд╡рди-рд╡ैрднрд╡
рдордзु–рдЙрд╖ा рдХे рдЕंрдЪрд▓ рдоें,
рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдХрд░ाрд╡े рдЕрдкрдиा
рдЬो рд╣ँрд╕ी рджेрдЦ рд▓े рдкрд▓ рдоें।।”[16]
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдЖँрд╕ू рддрдХ
рдкрд╣ुँрдЪрддे–рдкрд╣ुँрдЪрддे рдХрд╡िрддा рдХा рднाрд╡рдмोрдз рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдзे–рд╕ीрдзे рдмрдпाрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХреЬी
рдоें рд╣рдо рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкрди्рдд рдХो рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рдХृрддि
рдк्рд░ेрдо, рдЪिрдд्рд░рдг
рдФрд░ рд╢िрд▓्рдк рдХोрд╢рд▓ рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ुрдП। рдпрдеा :-
“рд╢ूрди्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдХेрд▓े рдкृрд╖्рда рдкрд░,
рд╡िрд░рд╣, рдЕрд╣рд╣ рдХрд░ाрд╣рддे рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХो।
рдХिрд╕ рдХुрд▓िрд╢ рдХी рддीрдХ्рд╖्рдг рдЪुрднрддी рдиोрдХ рд╕े,
рдиिрдаुрд░ рд╡िрдзि рдиे рдЕрд╢्рд░ुрдУं рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै।”[17]
рд╣ाँ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдпे рд╡рд░्рдЧрднाрд╡рдиा рд╕े
рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ुрдП рдФрд░ рдЕंрддिрдо рд╕рдордп рдоें рдЕрд░рд╡िंрдж рджрд░्рд╢рди рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдирд╡ рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХी рдФрд░
рдоुреЬ рдЧрдП। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрдЬ्рдЮा рдФрд░ рдкрд░िрдзि рд╡ाрд▓ा рдЖрди्рджोрд▓рди рдеा рд▓ेрдХिрди
рдЗрд╕рдХे рднीрддрд░ рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рддрдд्рдХाрд▓ рдмाрдж рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ
рднी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеी। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░ेрдо рдХा рдЬो рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдФрд░ рд╡ाрдпु рд╕рдоाрди рд░ूрдк рдеा рдЙрд╕рдоें
рд▓ौрдХिрдХ рдк्рд░ेрдо рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдеी।
рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा :-
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдЖрди्рджोрд▓рди рдЕрдкрдиी рдЕрдкूрд░्рд╡ рд╕ौंрджрд░्рдп рдЪेрддрдиा, рд╕ूрдХ्рд╖्рдо
рдк्рд░рдХृрддि – рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЕрднिрдирд╡ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि – рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ुрдЖ। рдмीрд╕рд╡ीं
рд╕рджी рдХे рддीрд╕рд░े рджрд╢рдХ рдоें рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдлिрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рдирдпी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХो рд╣ी рд╣рдо
рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै। рдЗрд╕े рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рди рдоाрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрд░्рд╡िрднाрд╡ рдоें рдмрджрд▓ी
рд╣ुрдИ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡ाрдордкंрдеी рд╡िрдЪाрд░
рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрдШ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬिрд╕рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди 1936 рдИ.
рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ै рдХि рдХेрджाрд░рдиाрде рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдФрд░ рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди рдХी рдХрд╡िрддा рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХे рдХाрдпाрдХрд▓्рдк рдХी рд╡ाрд╣рдХ рдмрдирддी рд╣ै।
рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддिрдЪेрддрдиा рдк्рд░рдзाрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдЬрдЧрд╣
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦीं। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╡िрд╡ेрдХ рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЦाрд╕
рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा। рдПрдХ рджेрд╣ाрддी рдоाрд╕्рдЯрд░ рджुрдЦрд░рди, рдФрд░ рдЙрд╕рдХे
рд╢िрд╖्рдпों рд╡ рдорджрд░рд╕े рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЦीрдЪें рд╣ैं рдПрдХ
рдмाрдирдЧी рджेрдЦिрдпे
“рдШुрди рдЦाрдП рд╢рд╣рддीрд░ों рдкрд░ рдХी рдмाрд░рд╣рдЦреЬी рд╡िрдзाрддा
рдмाँрдЪे,
рдлрдЯी рднीрдд рд╣ै, рдЫрдд рд╣ै рдЪूрддी, рдЖрд▓े рдкрд░ рдмिрд╕्рддुрдЗрдпा рдиाрдЪे,
рд▓рдЧा – рд▓рдЧा рдмेрдмрд╕ рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдоिрдирдЯ – рдоिрдирдЯ
рдоें рдкाँрдЪ рддрдоाрдЪे,
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рджुрдЦрд░рди рдоाрд╕्рдЯрд░ рдЧреЬрддा рд╣ै рдЖрджрдо рд╕े
рд╕ाँрдЪे।”[18]
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдЬोрд░ рджेрдХрд░ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै
рдХि рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡рд░्рдЧрд╕рдЪेрддрди рдЬीрд╡рди рджृрд╖्рдЯि
рдеी। рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ेрд╢, рд▓ोрдХ, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े
рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рдеा। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХो рдЖрд╢ाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдХрд╣ा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпोंрдХि рдЗрдирдХा рдЬीрд╡рди
рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा। рдЗрдирдХी рднाрд╖ा рдЬीрд╡рди рдХी рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╕े рд▓ि рдЧрдИ рдФрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕рд╕े рд╣ी рдмрдиी рдеी।
рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЬीрд╡рди рдХा рддाрдк рдФрд░ рдЧंрдз рд░рдЪी рдмрд╕ी рд╣ुрдИ рдеी।
рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдФрд░ рдирдИ рдХрд╡िрддा
рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоंрдж рдкреЬрдХрд░
рдЕрди्рддрд░्рд╡рддी рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдФрд░ рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХा рдЖрд╡िрд░्рднाрд╡ рд╣ुрдЖ। рдирдпी рдХрд╡िрддा рдХो
рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдХा рд╣ी рдПрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рдоाрдиा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рд▓ेрдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╣ी рдХुрдЫ рдЗрд╕
рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмрдиी рдХि рджोрдиों рдХो рдЕрд▓рдЧ – рдЕрд▓рдЧ рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдирдИ рдХрд╡िрддा рдпा
рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣рдо рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкाрджिрдд ‘рддाрд░ рд╕рдк्рддрдХ’ (1943 рдИ .)рд╕े
рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдк्рддрдХ рдоें рдЕрдЬ्рдЮेрдп рд╕рд╣िрдд рдоुрдХ्рддिрдмोрдз, рдЧिрд░िрдЬाрдХुрдоाрд░
рдоाрдеुрд░, рднाрд░рддрднूрд╖рдг
рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдиेрдоीрдЪंрдж рдЬैрди, рд░ाрдордмिрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा
рдФрд░ рдк्рд░рднाрдХрд░ рдоाрдЪрд╡े рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ рдеी। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा
рд╢िрд▓्рдк рдХो рдЬ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा। рдирдпी рдХрд╡िрддा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдХा рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк
рдеी। рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХрд╣рддे рд╣ै рдХि “рд╣рдо рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ीрд▓ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрджि рдирд╣ीं рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे, рдЗрд╕ी рд╕े
рдХрд╣рддे рд╣ै рдирдпी рдХрд╡िрддा рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдмिрд▓्рд▓ा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдЖрдХ्рд╖ेрдк
рдЬ्рдЮेрдп। рдирдпी рдХрд╡िрддा рдирдпी рдордиःрд╕्рдеिрддि рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ै, рдПрдХ рдирдпे рдоूрдб рдХा рдПрдХ
рдирдпे рд░ाрдЧाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рдХा। рдирдпी рдХрд╡िрддा рдХी рдоूрд▓ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдоाрдирд╡ рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХा рдирдпा
рд╕ंрдмंрдз рдпрд╣ рдоाрдирд╡ – рдЬाрддि рдФрд░ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХे рдкрд░िрдкाрд░्рд╢्рд╡ рдоें।”[19] рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рд╢ीрддрдпुрдж्рдзрдпुрдЧीрди рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे
рдк्рд░рднाрд╡ рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдЖрди्рджोрд▓рди рдеा। рддрднी рддो рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдмрдпाрди рдХрд░
рд░рд╣ा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдХि “рдЕрдкрдиे рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг, рдЪिंрддрди, рдордирди, рдЕрдз्рдпрдпрди
рдФрд░ рдЕрдирд╡рд░рдд рдирдпे рдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╡िрддा рдХो рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╢िрд▓्рдк рджोрдиों рд╣ी рд╕्рддрд░ों рдкрд░
рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдХे рдЙрд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рд╣рдЬ рд╡ृрдд्рддिрдпो рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।
рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рдЪेрддा рдФрд░ рд╕рддрдд рдЬाрдЧрд░ुрдХ рдХрд╡ि рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдиे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУ рдФрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХो
рдпрдеेрд╖्рдЯ рд╕рдорд░्рдерди рджेрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХा рдЕंрдз рд╕рдорд░्рдерди рдирд╣ीं рдХिрдпा।”[20]
рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХрд╡िрддा :-
рдирдпी рдХрд╡िрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде–рд╕ाрде рдХुрдЫ рдРрд╕ी рднाрд╖ा рд░ूрдкी рд╢िрд▓्рдк–рд░ूреЭिрдпों рдХा
рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ुрдЖ рдЬो рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рдЗрд╕ рдмрдиे рдмрдиाрдпे рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХे рд▓िрдП рддो рдаीрдХ рдеा рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा
рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓े рдмिрдиा рд╡рд╕्рддुрд╕्рдеिрддिрдХ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा।
рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рдк्рд░рдпोрдЧрд╡ाрдж рдФрд░ рдирдИ рдХрд╡िрддा рд╕ाрддрд╡ें рджрд╢рдХ рддрдХ рддो рдЕрдкрдиी
рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджिрддा рдФрд░ рдЬреЬीрднूрдд рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рдЕрднिрд░ुрдЪि рдХी рдЪрд░рдо рдкрд░ рдеी рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рдХрд╡ि рдк्рд░рддिрдоाрдПँ
рдЗрд╕े рд╡्рдпрд░्рде рдПрд╡ं рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдХрд╡िрддा рдХो рд╕ीрдзे рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдЕрд░ाрдЬрдХ рдФрд░
рд╡िрдХ्рд╖िрдк्рдд рдордиोрджрд╢ा рдкрд░ рдПрдХाрдЧ्рд░ рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдк्рд░рддीрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеीं рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕े рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣िंрджी
рдХрд╡िрддा рдХा рдЙрднाрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╡िрд╖рдо рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХे рдирдпे рдЙрднाрд░ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा
рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рд╣ी рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рднрдпाрд╡рд╣ рд╡िрд╖рдорддाрдПँ рджृрд╖्рдЯिрдЧрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी, рдЬिрдирдХे рдмीрдЬ рд╣рдоाрд░े
рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдоौрдЬूрдж рдеे। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рд╕рджिрдпों рдкुрд░ाрдиे рдЬрд░्рдЬрд░
рдФрд░ рдиिрд╖्рдк्рд░ाрдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвाँрдЪे рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдоूрд▓्рдпрд╣ीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं
рдЬाрддिрдк्рд░рдеा, рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा, рдЫुрдЖрдЫूрдд рдФрд░ рджрд╣ेрдЬ
рдЬैрд╕ी рдХुрдк्рд░рдеाрдУ рдиे рджрд▓рдЧрдд рдФрд░ рдоूрд▓्рдпрд╣ीрди рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡рди рджे рджिрдпा, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1914 рдоें рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдоें рдкрдЯрдиा рдХे рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдХी рдХрд╡िрддा ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’
рдЬो рдХि рдоूрд▓рддः рднोрдЬрдкुрд░ी рдоें рд╣ै рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрддी рд╣ै рдпрдеा –
“рд╣рдордиी рдХे рд░ाрддी рджिрди рджुрдЦрд╡ा рднोрдЧрдд рдмाрдиी,
рд╣рдордиी рдХे рд╕рд╣ेрдмे рд╕े рдоिрдирддी рд╕ुрдиाрдЗрдмि।
рд╣рдордиी рдХे рджुःрдЦ рднрдЧрд╡рдирдУ рди рджेрдЦрддाрдЬे,
рд╣рдордиी рдХे рдХрдмрд▓े рдХрд▓ेрд╕рд╡ा рдЙрдаाрдЗрдмि।
рдкрджрд░ी рд╕рд╣ेрдм рдХे рдХрдЪрд╣рд░ी рдоें рдЬाрдЗрдмिрдЬा,
рдмेрдзрд░рдо рд╣ोрдХे рд░ंрдЧрд░ेрдЬ рдмрдиि рдЬाрдЗрдмि।
рд╣ाрдп рд░ाрдо! рдзрд░рдо рди рдЫोреЬрдд рдмрдирдд рдмाрдЬे,
рдмेрдзрд░рдо рд╣ोрдХे рдХैрд╕े рдоुрд╣рд╡ा рджेрдЦाрдЗрдмि।।”[21]
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि
рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡िрддा рдоें рд╣рдо рдЬрдм рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрд╡िрддा рдХी рдФрд░ рджेрдЦे рддो рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕ाрдпाрд╕ рд╣ी рдЖрднाрд╕ рд╣ोрддा
рд╣ै рдХि рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХрд╡िрддा рдХा рдЙрднाрд░ рдХुрдЫ рдФрд░ рдкाрд░्рдердХ्рдп рдХे рд╕ाрде рднाрд╡ рджेрддा рд╣ै рд╡ рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдкрд░
рд╕ाрддрд╡े рджрд╢рдХ рдоें рдХुрдЫ рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХा рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рддीрд╡्рд░ рдЪेрддрдиा рдХे рд╕ाрде рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдЕрд▓्рдкрдЬीрд╡ी
рдХुрдХुрд░рдоुрдд्рддा рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै।
рджрд▓िрдд рдПрд╡ं рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा
рдЬрдм
рд╣рдо рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ै рддो рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рдЖреЪाрдЬ рд╡ैрд╕े рддो 1914 рдоें рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдХी рдЗрд╕
рдЕрдЫूрдд рд╕े рд╣ी рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХे рд╕рдоाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рд╕ाрдордЬिрдХ
рд╡िрддृрд╖्рдгा рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмрд░рддрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиा рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рд╣ी
рд░ुрдЦ рд▓ेрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдкрдХ्рд╖ рд░рдЦрддी рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ
рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпां рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдоें рдмेрд╣рдж рдЦुрд╢ рд░рд╣рддे
рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдоें рд╣ी рдЙрд╕े рдЕрдХृрдд्рд░िрдо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрддः
рдЙрдирдХा рдирдЬрд░िрдпा рднी рдЕрдк्рд░рддिрдо рд╣ोрддा рд╣ै рдЬैрд╕े
“рдмाрдордгों рдоें рдкैрджा рд╣ोрдЧे,
рд▓िрдЦ–рд▓िрдЦ рдорд░ोрдЧे।
рдоाрд░рд╡ाреЬी рд╣ोрдЧे,
рддोрд▓–рддोрд▓ рдорд░ोрдЧे।
рдЪрдоाрд░ рд╣ोрдЧे,
рдЬूрддा рдШिрд╕–рдШिрд╕ рдорд░ोрдЧे।
рдкрд░ рд╣ोрдЧे рд╡ाрд░рд▓ी,
рддो рдЬंрдЧрд▓ рдХे рд░ाрдЬा рдмрдиोрдЧे।”[22]
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ै рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕ी
рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЧोрдж рдоें рдиाрдЪрддा рд░рд╣рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХी рдХрд╡िрддा рднी рдРрд╕ी рд╣ी рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓
рдиे рддो рдХрд╣ा рднी рд╣ै рдХि ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпुрдЧ рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै’। рдЙрд╕ी
рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ाँ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡िрддा рдоें рднाрд╡рдмोрдз рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрд╡िрддा рдоें рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдХрд╡िрддा рдФрд░ рд╡рд╕्рддु
рдЬрдЧрдд рдХे рд╕ंрдмंрдзो рдоें рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдШрдиिрд╖्рдарддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХрд╡ि рд╡рд╕्рддु рдЬрдЧрдд рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рдХी рддрд░рд╣
рдЯिрдк्рдкрдгी рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд░рди рд╡рд╣ (рдХрд╡ि) рдЙрд╕рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕंрддःрдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдмीрдЪ
рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХो рднी рдкрд╣рдЪाрдирддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рд╕рджिрдпों
рд╕े рдЖрддрддाрдпी рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдпी рд╢рдХ्рддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрд╖िрдд рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдФрд░ рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े
рд╡ंрдЪिрдд рдЖрдо рдЖрджрдоी рдЗрд╕ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрд╡िрддा рдХा рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рддрд░рдл рд╣ीрд░ा рдбोрдо
рдЕрдкрдиी рд╢िрдХाрдпрдд ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддे рд╣ै рд╡рд╣ीं
рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рднी рдЕрдкрдиा рд╡िрд░ोрдз рдЕрдкрдиी рдоौрдЦिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рджрд░्рдЬ рдХрд░рд╡ा рд░рд╣े рд╣ै:-
“рдпे рд╡ो рд▓ोрдЧ рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдмिрд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХрд░рддे
рд╣ैं
рд╣рдоाрд░ी рдмрд╕्рддी рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░,
рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд╣ी рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЦреЬा рд╣ो рдкूрдЫрддे рд╣ैं
рд╣рдорд╕े
рд╣рдоाрд░ी рдФрдХाрдд!”[23]
рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे
рддो рд╕рдкрдиे рдоें рднी рдирд╣ीं рд╕ोрдЪा рдеा рдХी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдРрд╕ा рд╣ोрдЧा рд╡े рддो рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рдк्рд░рдХृрддि
рдХी рдЧोрдж рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рдХृрддि рдХी рднाрд╡–рднंрдЧिрдоाрдУ рдХे рд╕ाрде рдиाрдЪрдиे рдЧाрдиे рд╡ाрд▓े
рдк्рд░рдХृрддि рдкाрд▓рдХ рд╣ै рд╕ाрд░ांрд╢рдд рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХा рднाрд╡рдмोрдз
рднी рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдмрджрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдмрддाрддे рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рдХा рдЬैрд╕ा
рд╕рдоाрдЬ рд╣ोрдЧा рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд╡рд╣ा рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ोрдЧा рдЙрд╕ी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि
рдЬैрд╕े–рдЬैрд╕े рд╕рдордп рдХी рдоाँрдЧ рд╣ोрдЧी рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХा рднाрд╡рдмोрдз рднी рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो
рдЬाрдпेрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдЬिрд╕ рдХрд╡िрддा рдХा рдЬो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ै рдХि рдк्рд▓ाрд╕ी рдХे рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд
рд▓ोрдЧो рдХा рдмрд░्рддाрд╡ рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рджेрдЦा рдЙрд╕ी рдпुрдЧ рдПрд╡ं рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд╡िрддा рдХा рднाрд╡рдмोрдз
рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ
рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рд╕рдордп рдХी рдоाँрдЧ рдЖрдкрдХो рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдФрд░ рдоुреЬрдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी
рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕ाрдордЬिрдХ рдордиोрд╡ृрддिрдпों рдХे рднाрд╡рдмोрдз рдХे рд▓िрдП рднी рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ी рд╕िрдж्рдз рд╣ो
рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн
[1] рд░ाрдордмिрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рдорд╣ाрд╡ीрд░
рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1977, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 6
[2] рд░ाрдордмिрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рдорд╣ाрд╡ीрд░
рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1977, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 12
[3] рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2014,
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 280
[4] рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2014,
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 281
[5] рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2014,
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 282
[6] рдбॉ рдирдЧेंрдж्рд░ рдбॉ рд╣рд░рджрдпाрд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдордпूрд░ рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕ рдмрдпाрд▓ीрд╕рд╡ा
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2012, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 439-440
[7] рдбॉ рдирдЧेंрдж्рд░ рдбॉ рд╣рд░рджрдпाрд▓, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдордпूрд░ рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕ рдмрдпाрд▓ीрд╕рд╡ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2012,
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 440
[8] рд░ाрдордмिрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рдорд╣ाрд╡ीрд░
рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1977, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 202
[9] рдЕрдпोрдз्рдпाрд╕िंрд╣ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рдЙрди्рдоेрд╖,
рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдмोрд░्рдб рд░ाрдЬ.рдХी рдХрдХ्рд╖ा 12рд╡ी, рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ
рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 19
[10] рдЙрдоेрд╢
рд╢ाрдд्рд░ी, рд╣рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдорд╣ेрд╢ рдмुрдХ рдбिрдкो рдЬрдпрдкुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 19
[11] рдЙрдоेрд╢
рд╢ाрдд्рд░ी, рд╣рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп
рдХा рд╕рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдорд╣ेрд╢ рдмुрдХ рдбिрдкो рдЬрдпрдкुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 62
[12] рдЙрдоेрд╢
рд╢ाрдд्рд░ी, рд╣рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдорд╣ेрд╢ рдмुрдХ рдбिрдкो рдЬрдпрдкुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 63
[13] рдоुрдХुрдЯрдзрд░
рдкाрдг्рдбेрдп, рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЕрдЧрд╕्рдд-рд╕िрддрдо्рдмрд░
2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 65
[14] рдЙрдоेрд╢
рд╢ाрдд्рд░ी, рд╣рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдорд╣ेрд╢ рдмुрдХ рдбिрдкो рдЬрдпрдкुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 64
[15] рдЬрдпрд╢ंрдХрд░
рдк्рд░рд╕ाрдж, рдЖँрд╕ू, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди,
рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी,2009, рдкृрд╖्рда
рд╕ंрдЦ्рдпा 15
[16] рдЬрдпрд╢ंрдХрд░
рдк्рд░рд╕ाрдж, рдЖँрд╕ू, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди,
рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी,2009, рдкृрд╖्рда
рд╕ंрдЦ्рдпा 18
[17] рдЙрдоेрд╢
рд╢ाрдд्рд░ी, рд╣рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рд╣िंрджी
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдорд╣ेрд╢ рдмुрдХ рдбिрдкो рдЬрдпрдкुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 73
[18] рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде
рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдУрд░िрдпंрдЯ
рдм्рд▓ैрдХрд╕्рд╡ाँрди, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 137
[19] рдЕрдпोрдз्рдпाрд╕िंрд╣
рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рдЙрди्рдоेрд╖ рднूрдоिрдХा, рдоाрдз्рдпрдоिрдХ
рд╢िрдХ्рд╖ा рдмोрд░्рдб рд░ाрдЬ.рдХी рдХрдХ्рд╖ा12рд╡ी, рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ,рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 12
[20] рдк्рд░ो.рд╡рд╢िрд╖्рдЯ
рдЕрдиूрдк,
рдЕрд╕ाрдз्рдп рд╡ीрдгा рдХी рд╕ाрдзрдиा (рдоूрд▓्рдпाрдХрди рдФрд░ рдкाрда), рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा
рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп
[21] рд░ाрдордмिрд▓ाрд╕
рд╢рд░्рдоा,
рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг, рд░ाрдЬрдХрдорд▓
рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1977, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 357
[22] рд░рдордгिрдХा
рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпाрдд्рд░ा, рд░рдордгिрдХा
рдлाрдЙंрдбेрд╢рди,2008, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 26
[23] рдиिрд░्рдорд▓ा
рдкुрддुрд▓,
рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा, рд╕.рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा,
рднूрдоिрдХा, рдЕрд▓рдЦ рдк्рд░рдХाрд╢рди 2013, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 11
