![]() |
| рдзрдиंрдЬрдп рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░ |
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрддाрд▓ рдЧंрдЧा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрди्рддрд░рдгी рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ 350 рдоीрд▓ рдХे рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдлैрд▓े рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рднाрдЧрд▓рдкुрд░, рд╕ंрддाрд▓ рдкрд░рдЧрдиा (рджुрдордХा, рдЧोрдб्рдбा, рдкाрдХुрдб, рд╕ाрд╣ेрдмрдЧंрдЬ, рджेрд╡рдШрд░, рдЬाрдорддाрдбा) рд╡ीрд░рднूрдо, рдмाрдХुंрд░ा рд╣рдЬाрд░ीрдмाрдЧ , рдоाрдирднूрдо, рдоेрджिрдиीрдкुрд░, рд╕िрд╣ंрднूрдо, рдордпूрд░рднंрдЬ, рдмाрд▓ाрд╕ोрд░ рдЖрджि рдЬिрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░ाрди्рдд рдХे рдХुрдЫ рдЬिрд▓ों (рдмाँрдХा, рдХрдЯिрд╣ाрд░, рдкूрд░्рдгिрдпा ) рдЭाрд░рдЦрдг्рдб, рдЕрд╕рдо рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддाрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдПрд╡ं рдЙрдбिрд╕ा рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдбाрд▓्рдЯрди (1872) рдиे рд╕ंрддाрд▓ों рдХो рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдХे рдЖрджिрдо рдкрд╣ाрдбी рдЬाрддि рдПрд╡ं рдж्рд░рд╡िрдб рд╕рдоुрджाрдп рдХा рдмрддाрдпा рд╣ै।
рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрддाрд▓ी рднाрд╖ा рдХो рдоुрдг्рдбा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рднाрд╖ा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдзाрд░рдгा рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд╣ाрдбों, рдкрд╡рд░्рддों рдХी рдЧोрдж рдоें рдЦेрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ंрддाрд▓ рдХो рд╕ुрди्рджрд░ рдПрд╡ं рд╕ुрд░рдо्рдп рдкрд╣ाрдбों рдиे рд╣ी рд░ोрдЯी-рдХрдкрдбा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрд░ाрдо рджिрдпा।
рдРрд╕ी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╣ी рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рд╕ाрдд рдмрдЪ्рдЪों рдиे рд╕ाрдд рдЬाрддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдоुрдХ्рдд рдеी। рдЙрдд्рдкिрдд्рддा рд╡ंрд╢рдЬ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣े рдЧрдП рд╣ैं –
рдк्рд░рдердо рдиिрдЬ-рдХाрд╕рджा-рд╣ेрдб,
рдж्рд╡िрддीрдп рдиिрдЬ-рдоुрд░рдоू-рд╣ेрдб,
рддृрддीрдп рдиिрдЬ-рд╕ोрд░ेрди-рд╣ेрдб,
рдЪрд░्рддुрде рдиिрдЬ -рд╣ाँрд╕्рджी-рд╣ेрдб,
рдкंрдЪрдо рдиिрдЬ -рдорд░ांрдбी-рд╣ेрдб,
рд╖рд╖्рда рдиिрдЬ-рдХिрд╕्рдХू-рд╣ेрдб,
рд╕рдк्рддрдо рдиिрдЬ-рдЯूрдбू-рд╣ेрдб।
рдпрд╣ाँ рдиिрдЬ рдЕрд░्рдеाрдд् рдкिрддा рдПрд╡ं рд╣ेрдб рдЕрд░्рдеाрдд् рд╡ंрд╢ рдпा рдЦूँрдЯ।
рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ंрддाрд▓ рдЬाрддि рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рд╡िрднाрдЬрди 12 рднाрдЧों рдоें рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै-рд╣ाँрд╕рджा, рдоुрд░рдоू, рдХिрд╕्рдХू , рд╣ेрдо्рдм्рд░рдо, рдорд░ाрдг्рдбी, рдкौрд░िрдпा, рд╕ोрд░ेрди, рдЯुрдбू, рдмाрд╕्рдХी, рдмेрд╕рд░ा , рдЪौреЬे рдФрд░ рдмेрджिрдпा । рдкौрд░िрдпा, рдЪौреЬे рдФрд░ рдмेрджिрдпा рдХो рдЫोрдбрдХрд░ рд╕рднी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдоाрдд्рд░ рдпрд╣ी рддीрди рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╣ैं। рд▓िрдЦिрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рди рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрдирдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрдзिрд╡ाрд╕ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд╣ै। рдпाрдпाрд╡рд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рд╕ंрддाрд▓ рд▓ोрдЧ рдХृрд╖ि рдХी рд╕ुрд╡िрдзाрдиुрд╕ाрд░ рд╕्рдеाрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдпрд╣ рддो рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рд╕ंрддाрд▓ों рдХे рдпाрдпाрд╡рд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдХाрд░рдг рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣рди्рдЯрд░ рдПрд╡ं рдИ рдПрд╕ рдоाрди рдиे рдХिрдпा рд╣ै। 1770 рдХे рдЕрдХाрд▓ рдПрдХ рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЬंрдЧрд▓ рдорд╣рд▓ (рдмाрдХुंрд░ा, рдоाрдирднूрдо, рдоिрджрдиाрдкुрд░, рдмрд░्рдзрдоाрди) рдХो рдЕрдкрдиा рдЕрдзिрд╡ाрд╕ рдмрдиाрдпा।
рд╕ंрддाрд▓ рдЬाрддिрдпाँ рд╡िрднिрди्рди рдкेрд╢ों рд╕े рдЬुреЬी рднी рдмрддाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдХिрд╕्рдХू-рд░ाрдЬा, рдоुрд░рдоू-рдкुрдЬाрд░ी/рдаाрдХुрд░, рд╕ोрд░ेрди-рдпोрдж्рдзा, рд╣ेрдо्рдм्рд░рдо-рдХुрдо्рднрдХाрд░, рдорд░ाрдг्рдбी-рд╕рдоृрдж्рдз, рдЯूрдбु-рд╕ंрдЧीрддрдЬ्рдЮ рд╡ рдХрд▓ाрдХाрд░ рддрдеा рдмाрд╕्рдХी-рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрдиे рдЬाрддे рдеे। рдХाрд▓ рдХे рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдоें рд╕рднी рдХृрд╖िрдХрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рд╣ो рдЧрдпे। рд╕ंрддाрд▓ों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕рднी рдЬीрд╡िрдд рдк्рд░ाрдгिрдпों, рдкेреЬ-рдкौрдзों, рдФрд░ рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рд╕े рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै।
рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рд▓्рддрдирдд-рдХाрд▓ рдоें рдЖрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рджौрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рд╕्рдеाрдкрдиा рдХाрд▓ рддрдХ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдХा рдпुрдЧ рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рднाрд░рдд рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рднिрди्рди рдеी, рдкрд░рди्рддु рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдЙрдирдоें рд╕рдоाрдирддाрдпें рднी рдеी। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХी рдк्рд░рдмрд▓рддा рдЕрдзिрдХ рдеी। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рднी рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╕े рдЪрдХाрдЪौंрдз рд╣ोрдХрд░ рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे।
рд╕рдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрддाрд▓ рд╡िрдиोрджी рдПрд╡ं рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдЕрд▓्рдк рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдоें рд╣ी рд╡े рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдзрди рдХा рд╡्рдпрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдмрди्рдзрди рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╕ंрддाрд▓ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдкрдбोрд╕ी рджिрдХु рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рдЦुрд╢ी рдордиाрддे рд╣ैं। рдЪाрд╡рд▓ рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЗрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдЦाрдж्рдп рд╣ै। рдоुрд░्рдЧी, рдмрдд्рддрдЦ, рдХрдмूрддрд░, рд╕ुрдЕрд░, рдмрдХрд░े рдПрд╡ं рдЬंрдЧрд▓ी рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рдоांрд╕ рдпे рдЦाрддे рд╣ैं। рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдордж्рдпрдкाрди рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рднрдЧрд╡ाрди рдкрдЪрд╡ाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдордиाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдЬ्рдЮाрдкрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдордж्рдпрдкाрди рдЗрдирдХे рдкрддрди рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдордж्рдпрдкाрди рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдкुрд░ाрдиे рдоांрдЭी рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рднी рдоिрд▓рддी рд╣ै।
рдЕрддीрдд рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкूрд░्рдгрддः рд▓ोрдХрддрди्рдд्рд░ाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी। рдХिрд╕ी рднी рдЬंрдЧрд▓ी рдкрд╢ु рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрдиी рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд╕рдоाрди рдеा। рд╕ंрддाрд▓ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдПрд╡ं рдкुрд░ुрд╖ों рдХो рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрди рд▓ोрд▓рдЧों рдоें рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд╕ाрде рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рджेрдЦी рдЬाрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬाрд╣ेрд░ рдПрд░ा, рдЧोрд╕ाрдИं рдПрд░ा рдЖрджि рджेрд╡िрдпाँ рд╢рдХ्рддि, рд╕рдоृрдж्рдзि рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рджेрд╡िрдпाँ рд╣ैं। рдоाрддा, рдкрдд्рдиी, рдмрд╣рди рдФрд░ рдХрди्рдпा-рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдиाрд░ी рдХे рдпे рдЪाрд░ рд░ूрдк рд╣ी рд╕ंрддाрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдоें рднी рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
рд╢्рдпाрдорд▓ рд╡рд░्рдг рдФрд░ рд╣ँрд╕рдоुрдЦ рдЖрдирди, рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рд╕ंрддाрд▓ рдиाрд░ी рдХा рдпрд╣ी рд░ूрдк рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ рдордЬрдмूрдд рд╢рд░ीрд░ рдХे рдзрдиी рд╣ोрддे рд╣ैं। рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рднूрдд рдХी рдпाрджें рдЗрди्рд╣ें рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╡ рд░ोрдоांрдЪिрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдпे рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЬीрддे рд╣ैं, рдирдЬрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं । рдоांрдЭी рд╕ंрддाрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рдкрд░ाрдиिрдХ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХे рд╡े рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЗрд▓ाрдХे рдоें рд╕ंрддाрд▓ों рдоें рдк्рд░ाрдпः рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрдиिрдордп рд╡рд╕्рддु рд╡िрдиिрдордп рд╣ी рд╣ै।
рдорд╣ाрдЬрдиों рд╕े рд╢ोрд╖िрдд рдПрд╡ं рдЕंрдЧ्рд░рдЬी рд╕рдд्рддा рдХे рджрдорди рдХे рджो рдкाрдЯों рдоें рдкिрд╕рддे рд╣ुрдП рд╕ंрддाрд▓ рдХो рдЬрдм рдХोрдИ рдЙрдкाрдп рди рд╕ूрдЭा рддो рд╕ंрддाрд▓ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рд╣ुрдП। рд╡े рдЦुрдж рдХो рдЕрдкрдиे рдЬрдоीрди рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡ाрдоी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдпрд╣ी рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рдЬो рдЙрди्рд╣ें рд░ाрдЬा рдХे рдЕрдзीрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд░िрдд рдХिрдпा। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕िрджो-рдХाрди्рд╣ू рдХा рдЖрд╡िрд░्рднाрд╡ рдЬрдирдиाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдЬो рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ी рд╣ै।
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░рди्рде
1 рдП рдХॉрдЬ рдСрдл рдЗрди्рдбрд╕ рд╡ेрд▓ी - рдкाрдардХ рдЕрд░ुрдг рдПрдг्рдб рд╡рд░्рдоा рдПрди0рдХे0
2 рдж рдмंрдЧाрд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी: рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ - рдПрд▓0 рдУ0 рд╕्рдХ्рд░ेрдл्рд░ूрдб
3 рдж рдмंрдЧाрд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी: рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ - рдХॉрд▓ेрди рдбाрд▓्рдЯрди
4 рдПрдиाрд▓्рд╕ рдСрдл рд░ुрд░рд▓ рдмंрдЧाрд▓ - рдбрдм्рд▓्рдпु0 рдбрдм्рд▓्рдпु0 рд╣рдг्рдЯрд░
5 рдж рд╕ंрддाрд▓ - рдЬे0 рдЯ्рд░ॉрдЗрдЬी
6 рдПрдиाрд▓्рд╕ рдСрдл рд░ुрд░рд▓ рдмंрдЧाрд▓ рдкृрд╖्рда 147 - рдбрдм्рд▓्рдпु0 рдбрдм्рд▓्рдпु0 рд╣рдг्рдЯрд░
7 рдж рдЯ्рд░ाрдЗрдм рдПрдг्рдб рдХाрд╕्рдЯ рдСрдл рдмंрдЧाрд▓ рдкृрд╖्рда 224-225 рдПрдЪ0 рдПрд▓0 рд░िрдЬрд▓ै
8 рд╕ंрддाрд▓िрдпा рдПрдг्рдб рдж рд╕ंрддाрд▓ рдкृрд╖्рда 12 рдИ0 рдПрд╕0 рдоाрди
9 рдж рдмंрдЧाрд▓ рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी: рдбिрд╕्рдЯ्рд░िрдХ्рдЯ рдЧрдЬेрдЯिрдпрд░ рдкृрд╖्рда 102 рдПрд▓0 рдПрд╕0 рдПрд╕0 рдУрдоैрд▓ी
