- рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж
- рд╕рд╡िрддा рдпाрджрд╡
рднाрд░рдд рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЕंрдЪрд▓ рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓рдЧрднрдЧ 17.91 рдХрд░ोреЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╣ै, рдЬो рдХि рдЕрдзिрдХांрд╢рддः (рд▓рдЧрднрдЧ 84 рдк्рд░рддिрд╢рдд) рд▓рдШु рдЙрдж्рдпोрдЧों, рдХृрд╖ि рд╡ рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдоें рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рд╣ै। рдЗрди рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें 22 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों, 16 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों, рддрдеा 43 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЕрди्рдп рдкिрдЫреЬे рд╡рд░्рдЧों рд╕े рд╣ैं (рдХांрдЪी, 2010)। рдШрд░ेрд▓ू рдХाрд░्рдпों рдЬैрд╕े- рдЦाрдиा рдкрдХाрдиा, рдмрдЪ्рдЪों рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХрд░рдиा, рдЕрддिрдеिрдпों рдХी рдЖрд╡рднрдЧрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рднी рдЗрди्рд╣ीं рдХे рдХंрдзों рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рджрд░्рдЬा рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрдеा, рд╣рдоें рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ुрдиाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬрдЧрдд рдХे рд╣рд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдп рдоें рдмреЭ-рдЪреЭ рдХрд░ рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓ोрдХрдЧीрддों рдЬैрд╕े- рд╡рд╕ंрдд рдЧीрдд, рдЪैрддा, рд╕ोрд╣рд░, рджेрд╡ी рдЧीрдд, реЮाрдЧ рдЧीрдд, рдХрдЬрд░ी, рдоेрд╣ंрджी рдЧीрдд, рд╡िрд╡ाрд╣ рдЧीрдд, рдирдЯрдХा, рдмिрджाрдИ рдЧीрдд, рд░ोрдкрдиी рдЧीрдд, рдорд▓्рд╣ाрд░ рдЖрджि рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЕрдкрдиा рдпрдеोрдЪिрдд рд╕्рдеाрди рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рд╣ैं।
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд▓рдШु рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдз्рдпेрдп рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕ंрдЬोрдиे рдоें рдЙрдирдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ैं। рд▓ोрдХрдЧीрдд рдкूрд░्рд╡ी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЕрд╣ीрд░ рдЬाрддि рдоें рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдпрд╣ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХेंрдж्рд░िрдд рд░рд╣ेрдЧा। рджुрдЧ्рдз рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЬुреЬे рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो 'рдЧ्рд╡ाрд▓िрди' рдиाрдо рд╕े рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। 'рдЧ्рд╡ाрд▓िрди' рдиाрдо рд╕ुрдирдиे рд╕े рд╣рдоाрд░े рдоाрдирд╕ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рдРрд╕ा рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рддिрдмिंрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрде рдХंрдзे рд╕े рдХंрдзा рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рд░ूреЭिрд╡ाрджी рд░рд╡ैрдпे рдХो рддोреЬрддा рд╣ुрдЖ рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै।
[рд╕ूрдЪрдХ рд╢рдм्рдж: рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рдорд╣िрд▓ा рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдкाрди्рддрд░рдг]
рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा
рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЕंрдЪрд▓ рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╣рдоाрд░े рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдЪिрд░ंрддрди рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЫाрдпाрдЪिрдд्рд░ рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рдпрд╣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕ाрдЭी рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдоें рд╕рдоेрдЯे рд╣ुрдпे рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдзाрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдмрд░ाрдмрд░ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрдирдХी рдХोрдИ рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░्рджा-рдк्рд░рдеा, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрдирднिрдЬ्рдЮрддा, рдЙрджाрд╕ीрдирддा, рд░ूреЭिрдпाँ рдФрд░ рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡िрдХाрд╕, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рддрдеा рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдоें рдмाрдзрдХ рдк्рд░рддीрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдПрд╡ं рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП, 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджрд╢рдХों рд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрдЪाрд░рдХों рд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рдмреЭ-рдЪреЭ рдХрд░ рднाрдЧ рд▓ेрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдП рдеे। рд▓ोрдХрдЧीрддрдХाрд░ों рдиे рднी рдЗрди рдмिрди्рджुрдУं рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЗрди्рд╣ें рдк्рд░рдоुрдЦрддा рджी рд╣ै।
рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд
рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдФрд░ рдбीрдЖрд░рдбрдм्рд▓ूрдП рдХी рдУрд░ рд╕े рдиौ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдХिрдпे рдЧрдпे рдПрдХ рд╢ोрдз рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी 58 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै। рдиेрд╢рдирд▓ рд╕ैंрдкрд▓ рд╕рд░्рд╡े рдСрд░्рдЧрдиाрдЗрдЬेрд╢рди (NSSO) рдХे рдЖंрдХрдб़ों рдХी рдоाрдиें рддो 23 рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдХृрд╖ि, рд╡ाрдиिрдХी рдФрд░ рдордЫрд▓ी рдкाрд▓рди рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдХुрд▓ рд╢्рд░рдо рдХी рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी 50 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़, рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд 70 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд░рд╣ा рд╣ै।[i] рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП 20 рд╡ीं рд╕рджी рдХा рдЕрди्рддिрдо рджрд╢рдХ рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд ‘рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрдХेрди्рдж्рд░ीрдХрд░рдг' рдХी рддрд░рдл рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рддрдеा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдмрд░ाрдмрд░ рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХे рд▓िрдП рдкंрдЪाрдпрддी рд░ाрдЬ рдоें 33 рдк्рд░рддिрд╢рдд 'рдЖрд░рдХ्рд╖рдг' рдХी рднी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдпी।
рдЖंрдХреЬों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो рдХुрд╢рд▓ рд╢्рд░рдоिрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕рдХрд▓ рд╢्рд░рдо рд╢рдХ्рддि рдоें рдмрд░ाрдмрд░ी рд╕े рдХाрдлी рдкीрдЫे рд╣ैं। рд╢्рд░рдо рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╡ рдЬрдирдЧрдгрдиा рд╡рд░्рд╖ (2001) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдорд╣िрд▓ा рд╢्рд░рдоिрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 12 рдХрд░ोреЬ, 72 рд▓ाрдЦ рд╣ैं, рдЬो рдЙрдирдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा (49 рдХрд░ोреЬ 60 рд▓ाрдЦ рдХे рдХрд░ीрдм) рдХा рдПрдХ рдЪौрдеाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 84 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдХृрд╖ि рд╕ंрдмंрдзी рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рд╣ैं (рдПрди.рдПрд╕.рдПрд╕., 2004-05)। рдпрджि рд╣рдо рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдХी рдорд╣िрд▓ा рд╢्рд░рдоिрдХों рдХी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि рдПрдХ рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдоें рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдФрд╕рддрди рдиिрд░ाрдИ рдХे рд▓िрдП 640 рдШंрдЯे, рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рд▓िрдП 384 рдШंрдЯे, рдЧोрдмрд░ рд╡ рдЦाрдж рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП 650 рдШंрдЯे, рдмीрдЬ рдмोрдиे рдХे рд▓िрдП 557 рдШंрдЯे рд╡ рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рд▓िрдП 884 рдШंрдЯे рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं[ii]। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХा рдпोрдЧрджाрди рдХृрд╖рдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рджोрд╣рд░ी рднूрдоिрдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХे рдХाрд░рдг рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЬ्рдпाрджा рд╣ैं।
рдХृрд╖рдХ рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмрд╣ुрдд рдирдЬрджीрдХ рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдЧрд░्рдоी, рд╢рд░рдж, рдмрд╕ंрдд, рд╡рд░्рд╖ा рдЖрджि рдЛрддुрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдирдЬрджीрдХी рд╕े рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЕрддः рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рдЗрди рдЛрддुрдУं рдХी рд╡्рдпрдеा рд╡ рдЖрдиंрдж рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХुрдЫ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдЪिрдд्рд░рдг рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै-
рд░ोрдкрдиी рддрдеा рдиिрд░рд╡ाрд╣ी (рд╕ोрд╣рдиी) рд▓ोрдХрдЧीрдд
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЬрдм рдзाрди рд░ोрдкрдиे рддрдеा рдиिрд░рд╡ाрд╣ी рдХрд░рдиे рдЦेрдд рдоें рдЬाрддी рд╣ैं рддो рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрдеा (рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдХрдЯुрддा, рдк्рд░ेрдо, рдЖрджि) рд╡ рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдПं (рдЧрд╣рдиे, рдЬेрд╡рд░ाрдд, рд╢рд╣рд░ рд╡ рддीрд░рде рджрд░्рд╢рди, рдЖрджि) 'рд░ोрдкрдиी' рд╡ рд╕ोрд╣рдиी рдиाрдордХ рдЧीрдд рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддीं рд╣ैं। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЧीрдд рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै рдХि рдпрджि рдЕрдкрдиा рд╣ी рджेрд╡рд░ рдпрджि рднाрднी рдХे рд░ूрдк рдкрд░ рдЖрд╕рдХ्рдд рд╣ो рдФрд░ рдзृрд╖्рдЯ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХрд░े, рддो рдиाрд░ी рдХैрд╕े рд╕рд╣рди рдХрд░े। рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡рд╣ рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддी рд╣ै, рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╕ोрд╣рдиी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рдЕрд╡рд▓ोрдХрдиीрдп рд╣ै-
“рдЕрдкुрдиा рдд рдЪрд▓्рдпा рджेрд╡рд░ा, рдкूрд░्рд╡ी рдмрдЬрдиिрдпाँ рд╣ो рд░ाрдо।
рджेрд╡рд░ा рд╣рдордХाँ рддूँ рдХाрд╡ рд▓ै рдЖрдЗрдмा рд╣ो рд░ाрдо...
рд░ाрдЬा рднैрдпा рдХे рдоाрд░े рдмрд╣िंрдпाँ рдЯूрдЯै рд╣ो рд░ाрдо” (рдбॉ. рд╡िрдж्рдпा рд╡िंрджू рд╕िंрд╣, 2016: 80-81)।
рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рд░ोрдкрдиी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХा рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг-
“рд░िрдордЭिрдо рдмрд░рд╕рдд рдкрдиिрдпाँ, рдЖрд╡ा рдЪрд▓ी рдзाрди рд░ोрдкै рдзрдиिрдпा।
... рднрд░ि рдЬрд╣िрд╣ैं рдХोрдаिрд▓ा рдпे рдзрдиिрдпाँ, рдЖрд╡ा рдЪрд▓ी рдзाрди рд░ोрдкै рдзрдиिрдпा” (рдбॉ. рд╡िрдж्рдпा рд╡िंрджू рд╕िंрд╣, 2016: 88-89)।
рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рджैрди्рдп рд╡ рд╡िрд╡рд╢рддा рдХा рдПрдХ рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг-
“рдЬрд╣िрдпा рд╕े рдЖрдпों рдкिрдпा рддोрд╣рд░ी рдорд╣рд▓िрдпा, рд░рддिрдпा рджिрди рдХрд░ौ рдЯрд╣рд▓िрдпा рд░े рдкिрдпрд╡ा।
рджेрд╣िрдпाँ рдЭुрд░рдиि рдоोрд░ी рдХрд░рддि рдЯрд╣рд▓िрдпा, рд╕рдкрдиा рднै рд╕ुрдЦ рдХै рд╕рдкрдирд╡ाँ рд░े рдкिрдпрд╡ा।
рдмрдЦрд░ी рдХा рд╣рд░ा рддुрд╣ूँ рдЬोрдд्рдпा рд░ाрдд рджिрдирд╡ाँ, рддрдмрд╣ूँ рди рднрд░ рдкेрдЯ рднोрдЬрдирд╡ां рд░े рдкिрдпрд╡ा।
рдЪिрдкрд░ी рдкाрдердд рдоोрд░ी рдЕंрдЧूрд░ी рдЦिрдпाрдиी, рддрдмрд╣ुँ рди рддрди рдХै рдХрдкреЬрд╡ा рд░े рдкिрдпрд╡ा” (рдбॉ. рд╡िрдж्рдпा рд╡िंрджू рд╕िंрд╣, 2016: 88-89)।
рдирдХрдЯा рд▓ोрдХрдЧीрдд
рдХृрд╖ि рдХाрд░्рдп рд╕े рдлुрд░рд╕рдд рдкाрдиे рдкрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХी рдкूрд░्рддि рдоें рд▓рдЧ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрдд्рддрд░-рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣, рд░рддрдЬрдЧा, рдЧोрджрднрд░ाрдИ, рдоुंрдбрди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЖрджि рд╢ुрдн рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЗрдХрдЯ्рдаा рд╣ोрдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै рддो рд╡े 'рдирдХрдЯा' рдиाрдордХ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддी рд╣ैं। рдЕрдХ्рд╕рд░ рдРрд╕े рд╕्рд╡рд░ рд░ाрддों рдоें рдЫрддों рдкрд░ рдпा рдЖंрдЧрди рдоें рдЧूंрдЬрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдпा рдШрд░ рдХी рдмрдЪ्рдЪिрдпाँ рдЗрд╕ рдкрд░ рдиृрдд्рдп рдХрд░рдиा рднी рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ рджेрддीं рд╣ैं। рдпрд╣ी рдЙрдирдХा рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рдордиोрд░ंрдЬрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдирдХрдЯा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдоांрдЧрд▓िрдХ рдЧीрдд рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдк्рд░рд╣рд╕рди рднी рд╣ै рдЬो рд╡рд░ рдкрдХ्рд╖ рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдмрд░ाрддिрдпों рдХी рд╡िрджाрдИ рдХे рдЙрдкрд░ांрдд (рд░ाрдд рдоें) рдХрд░рддी рд╣ैं। рдШрд░ рдХी рдЪाрд░рджीрд╡ाрд░ी рдоें рдмंрдж рдпे рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рджрдмी рд╣ुрдИ рдпौрди рдХुंрдаाрдУं рдХो рдордЬाрдХ-рдордЬाрдХ рдоें рдПрдХ-рджूрдЬे рд╕े рд╕ाрдЭा рдХрд░рддी рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рджिрди рдкुрд░ुрд╖ (рдмाрд░ाрдд рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг) рдШрд░ рдоें рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं। рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рдЧीрдд рдоें рдПрдХ рдФрд░рдд рдХी рдЕрднिрд▓ाрд╖ा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-
“рдоैं рдлैрд╢рдирд╡ाрд▓ी рдмाрд▓рдо рдоोрд░ा рдмрдиिрдпा।
рдКँрдЪे рдЪौрддाрд░ा, рдиीрдЪी рджुрдХрдиिрдпा, рдоैं рдмेрдЪू рд╣рд▓्рджी, рдмाрд▓рдо рдмेрдЪे рдзрдиिрдпा।
рд╕ाрд╕ рдоोрд░ी рд╕ेंрдХे, рдирдирдж рдоोрд░ी рдмेрд▓ैं, рдоैं рдмैрдаी рдЬेрдпूं, рдмрд▓рдо рднрд░े рдкрдиिрдпाँ।
рд╕ाрд╕ рдоोрд░ी рдоाрд░рдпें, рдирдирдж рд▓рд▓ाрдХाрд░ें, рдоैं рдмैрдаी рд░ोрдКँ, рдмрд▓рдо рд▓ेрд╡ैं рдХрдиिрдпाँ...।”[iii]
рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрди्рдоुрдЦрддा, рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рд░рд▓рддा, рд╕рд╣рдЬрддा, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрднाрд╡, рд╕рдордп рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рдЖрджि рдХाрд░рдг рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ुрдЭाрди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рдЬрд╣ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХुрд▓ рджेрд╡рддा рдХी рдкूрдЬा, рдбीрд╣ рдкूрдЬा, рдк्рд░рдХृрддि рдкूрдЬा, рд╕्рдеाрдиीрдп рджेрд╡рд╕्рдеाрди рдЖрджि рддрде्рдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрди्рдоुрдЦрддा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ैं। рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдХрд╖्рдЯ рдХे рд╕рдордп рдкрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ 'рдмिрд░рд╣ा’ рд▓ोрдХрдЧीрдд рддрдеा реЩुрд╢ी рдХे рдоौрдХे рдкрд░ ‘рджेрд╡ी’ рдЧीрдд рдЧाрдиा рдПрд╡ं рд╕ुрдирдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рджीрдкाрд╡рд▓ी рдХे рджिрди 'рдкрдЪрд░ा’ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрдХрд░ рд╡े 'рд░ाрдЬाрдмрд▓ी рдХा рдЖрд╡ाрд╣рди рдХрд░рддी рд╣ैं рддрдеा рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдЬрди्рдорд╖्рдЯрдоी рдкрд░ 'рд╕ोрд╣рд░’ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдд्рдпौрд╣ाрд░ 'рдиाрдЧрдкंрдЪрдоी’ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕ाँрдкो рдХो рджूрдз рдкिрд▓ाрдиे рдХी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै। рдПрдХाрджрд╢ी, рдЬिрд╕े рдмूрдв़ी рджीрдкाрд╡рд▓ी рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдХो рднुрдИंрдпा рдмрдиाрдпी рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕрд╣िрддрдХाрд░ी рджैрдд्рдп рдЖрдд्рдоा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рджрд░िрдж्рд░рддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рднी рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХो рдЖंрдЧрди рдоें рдЕंрдХिрдд рдХрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЖрд▓ेрдЦिрдд рд╕ूрдк рдоें, рдм्рд░рд╣्рдордоूрд╣ूрд░्рдд рдоें, рдЧрди्рдиा, рджाреЬिрдо, рдЕрдЦрд░ोрдЯ рдкрд░ рдкुрд╖्рдк рдбाрд▓рдХрд░ рдЖрд╣ुрддि рджेрддी рд╣ैं। рдкूрд░्рд╡ी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдРрд╕ी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рдПрдХाрджрд╢ी рдХे рджिрди ‘рд╕ूрдк рдкीрдЯрдиे рд╕े’ рдШрд░ рдоें рджрд░िрдж्рд░рддा рдирд╣ीं рдЖрддी рд╣ै। рджीрдкाрд╡рд▓ी рдХे рдЧ्рдпाрд░рд╣ рджिрди рдмीрдд рдЬाрдиे рдкрд░ рдмाрд░рд╣рд╡ें рджिрди рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рднोрд░ рдоें рд╕ूрдк рдкीрдЯрддी рд╣ुрдИ рддрдеा рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें "рдИрд╢्рд╡рд░ рдЖрд╡े рджрд░िрдж्рд░ рдЬाрдпे" рдХрд╣рддी рд╣ुрдИ рдЧाँрд╡ рдХे рдкूрд░рдм рджिрд╢ा рдХी рдУрд░ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕ूрдк рдкрд░ рдЬोрд░ рд╕े рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рддेрдЬ рдЖрд╡ाрдЬ рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рд╕рдордЭрддी рд╣ैं рдХि 'рджрд░िрдж्рд░' (рджुрд╖्рдЯ рдЖрдд्рдоा) рдбрд░ рдХे рдорд░े рдЧाँрд╡ рдЫोреЬрдХрд░ рднाрдЧ рдЬाрдпेрдЧा। рдЬोрд░ рд╕े рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ूрдк рдЯूрдЯ рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЯूрдЯे рд╣ुрдП рд╕ूрдк рдХो рдЧाँрд╡ рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣ी рдлेंрдХ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЖрддे рд╕рдордп рд╡े ‘рдкрдЪрд░ा’ рдЧीрдд рдЧाрддी рд╣ै।
рдЧृрд╣рд╕्рдеी рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд╕्рдд्рд░िрдпाँ, рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ुрдЦ рдПрд╡ं рджुःрдЦ рдХो рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЬрдм рдХрднी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЧрд░ीрдмी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЕрд╕рд╣ाрдп рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं рддрдм рд╡े 'рджुрд░рджुрд░िрдпा' рдиाрдордХ рджेрд╡ी рд╕े рдорди्рдирдд рдоांрдЧрддी рд╣ै рддрдеा рдЗрд╖्рдЯ рдХी рдкूрд░्рддि рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╡े рд╕ाрдд рдпा рдЪौрджрд╣ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЦुрд╢ी рдХा рдЗрдЬрд╣ाрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं। рджुрд░рджुрд░िрдпा рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЧाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े ‘рд╕ंрдХрдЯा рдоाрддा’ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХा рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг-
“рджेрд╡ी рдФрд╕ाрди рдШрд░े рдЖрдп рдЧрдИ рдЕрдкрдиे। рд╕ोрдиे рдХी рдеाрд░ी рдоें рдЬ्рдпोрдиा рдкрд░ोрд╕्рдпों, рдЬेрд╡ैं рдХ рдоैрдпा рдШрд░े рдЖрдЗ рдЧрдИ рдЕрдкрдиे। ...рд╕ुрддै рдХ рдоैрдпा рдШрд░े рдЖрдИ рдЧрдИ рдЕрдкрдиे” (рдбॉ. рд╡िрдж्рдпा рд╡िंрджू рд╕िंрд╣, 2016:147)।
рдПрдХ рдз्рдпाрди рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рддрде्рдп рдпрд╣ рд╣ैं рдХि рдк्рд░ाрдпः рдШрдирдШोрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХे рджुрд╢्рдЪрдХ्рд░ рдоें рдлँрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि, рджूрд╕рд░े рдЧрд░ीрдм рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХी рддрд░рдл рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╡ेрджрдиा рдкрд░ рдорд░рд╣рдо рд▓рдЧाрддा рд╣ैं। рдпे рдЧрд░ीрдм рдкрд░िрд╡ाрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдШрдиिрд╖्рда рд░ूрдк рд╕े рдЬुреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддे рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рд╡े рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрдеा рдмांрдЯ рд╕рдХे। рдЗрди рдЧрд░ीрдм рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрдЪाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдоें 'рдмिрд░рд╣ा' рд▓ोрдХрдЧीрдд рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдк्рд░ाрдпः рдЕрдкрдиे рджुःрдЦों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 'рдкрдЪрд░ा' рдиाрдордХ рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрддी рд╣ैं -
“рдЬाрдЧु-рдЬाрдЧु рджेрд╡िрдпा, рдЬाрдЧु рджुрд░ुрдЧрд╡ा, рдЬाрдЧु рджिрдирд╡ाрдиाрде рд╣ो।
рдЬाрдЧु-рдЬाрдЧु рдЗрд╣рд╡ाँ рдХे рдбिрд╣рдК, рддोрд╣рд░े рдХрдЗрд▓े рдмाрдиी рдЖрд╕ рд╣ो” (рд╢ांрддि рдЬैрди, 1999: 447)।।
рдкिрдЫрд▓े рджो-рддीрди рджрд╢рдХों рдоें, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдвाँрдЪाрдЧрдд рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рднी 'рдлाрд╕्рдЯ-реЮूрдб’ рдЬैрд╕े- рдоैрдЧी, рдЪाрдЙрдоीрди, рдоोрдоो, рдбोрд╕ा, рдЖрджि рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рддेрдЬी рд╕े рдмреЭा рд╣ै। рдпे рдирдпे-рдирдпे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕंрдЧ рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬैрд╕ा рдХि рд╡िрджिрдд рд╣ै, рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЦрдЯ्рдЯी-рдоीрдаी рдЪीрдЬें рдЦाрдиा рдмрд╣ुрдд рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЦाрди-рдкाрди рдХी рдЖрджрдд рдХो рд╡े рдзрд░्рдо рд╕े рджेрдЦрддी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ (рдк्рд░ाрдпः рд╕ाрдд рд╕े рдЪौрджрд╣ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ) рдХिрд╕ी рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ोрдХрд░ 'рдЪрдЯрдкрдЯा рджेрд╡ी’ рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 'рдЪрдЯрдкрдЯा рдоाрдИ' рдиाрдордХ рдпрд╣ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдЗрд╕рдХा рдЕрдк्рд░рддिрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬрдЧрдд рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдпрд╣ рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि 'рджेрд╡ी рдоाँ' (рдЪрдЯрдкрдЯा рдоाрдИ) рдХो рдЦрдЯ्рдЯी-рдоीрдаी рдЪीрдЬें рдмрд╣ुрдд рднाрддी рд╣ैं। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдкрд░ 'рдЪрдЯрдкрдЯा рдоाрдИ' рдХी рдХृрдкा-рджृрд╖्рдЯि рдмрдиी рд░рд╣े, рдЗрд╕ी рдЖрд╢ा рдХे рд╕ाрде рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХिрд╕ी рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдмैрдардХрд░ 'рдЪрдЯрдкрдЯा рдоाрдИ' рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд ‘рдкрдЪрд░ा’ [iv] рдЧीрдд рдЧाрддा рд╣ै рддрдеा рдЦрдЯ्рдЯी-рдоीрдаी рдЦाрдж्рдп-рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓-рдмाँрдЯрдХрд░ рдЦाрддा рд╣ै।
рд▓िंрдЧ рднेрдж рдХा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдиिрд░ूрдкрдг
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдПрд╡ं рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЧीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдПрд╡ं рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдкों рдХे рджौрд░ाрди рдЧाрдиे рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл, рдорд╣िрд▓ाрдПं ‘рд░ोрдкрдиी рдЧीрдд’ (рдзाрди рд░ोрдкрддे рд╣ुрдП), рдирдЯрдХा (рдЕрдиाрдЬ рдкिрд╕рддे рд╣ुрдП), рдХрдЬрд░ी (рд╕ाрд╡рди рдХे рдорд╣ीрдиे рдоें рдЭूрд▓ा рдЭूрд▓рддे рд╣ुрдП), рд╡िрд╡ाрд╣ (рдмрди्рдиा рд╡ рдмрди्рдиी) рдЧीрдд, рдХрд▓ेрд╡ा (рдмрд░ाрддिрдпों рдХे рдиाрд╢्рддे рдХे рд╕рдордп рдкрд░ рдЧрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЧीрдд), рдЧाрд░ी/рдмрдирд░ा (рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕рдордп), рд╕ोрд╣рд░ (рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдЬрди्рдо рд╣ोрдиे рдкрд░) рдЖрджि рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХो рдЧाрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл, рдкुрд░ुрд╖ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлрдЧुрдЖ (рд╣ोрд▓ी рдкрд░्рд╡ рдкрд░ рдЧाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा), рдЪैрддा (рдЪैрдд рдХे рдоाрд╣ рдоें рдЧрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╢ृंрдЧाрд░рдкрд░рдХ рдЧीрдд) рдмाрд░рд╣рдоाрд╕ा (рдЛрддुрд╡рд░्рдгрди), рдЖрд▓्рд╣ा (рд╡ीрд░рддा рдХा рдмрдЦाрди), рдмिрд░рд╣ा рдЖрджि рд▓ोрдХрдЧीрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЧीрддों рдоें рджैрдиिрдХ-рджिрдирдЪрд░्рдпा, рдпौрди рд╕ंрдмंрдз, рджुःрдЦ-рд╕ुрдЦ, рд╣ंрд╕ी-рдордЬाрдХ рддрдеा рдоाрдирд╡ीрдпрддा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоुрдж्рджों рдХा рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीреШ рдиिрд░ूрдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдкुрд░ुрд╖ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЧीрддों рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि, рдкुрд░ुрд╖ рдФрдЪिрдд्рдп (masculineness), рдХाрдоुрдХрддा рдЬैрд╕े рд╡िрд╖рдп рдк्рд░рдзाрди рд╕्рдеाрди рдкाрддे рд╣ै। рдбॉ рд╢ांрддि рджेрд╡ी рдЬैрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- ''рдЗрди рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд▓ोрдХ рдХा рд╕рдорд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ै। рд╢िрд╢ु рдХे рдк्рд░рдердо рдХ्рд░ंрджрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрддिрдо рдХреЬी рддрдХ рдХे рднाрд╡ рдЪिрдд्рд░ рдЗрд╕рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं। рднाрдИ рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХो рд╡्рдпाрдХुрд▓ рдмрд╣рди рдХी рд╡्рдпрдеा рдХрдеा, рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХा рдЖрднूрд╖рдг рдк्рд░ेрдо, рд╕ाрд╕, рдирдирдж, рд╕ौрдд рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рд╕े рдкीреЬिрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╡िрдкрди्рдирддा, рд╡ीрд░ों рдХी рд╢ौрд░्рдпрдХрдеा рддрдеा рдоिрд▓рди-рдмिрд░рд╣ рдХे рд░ंрдЧाрд░ंрдЧ рдЗрди рдЧीрддों рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं।''
рдЙрджाрд╣рд░рдг
''рдкिрдпा рдкрд░рджेрд╕ рдЧेрд▓ु, рдиेрдмुрдЖ рдлुрд▓ाрдП рдЧेрд▓, рджрдП рдЧेрд▓ рд╣िрд░рджрдп рдХрд▓ेрд╕ рдЧे” (рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдЭा, 1989: 59)।
рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХो рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों, рдирдИ рдЛрддुрдУं, рдмрджрд▓рддे рдоौрд╕рдо, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों, рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХो рдк्рд░рд╕рди्рди рдХрд░рдиे рд╣ेрддु, рдоुंрдбрди рддрдеा рдЫेрджрди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЖрджि рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЧाрддी рд╣ैं। рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рдЧीрддों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╡ेрджрдиाрдПँ рдЬैрд╕े рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдЬрдХреЬрди рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ, рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрд░ोрдзी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдХ्рд╖ोрдн, рдиैрд╣рд░ рдоें рд╕рдЦिрдпों рдХे рд╕ाрде рдмीрддे рд╣ुрдпे рдкрд▓, рд╢рд░ाрдмी рдпा рдмेрд╡рдлा рдкрддि рдХा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдкрди्рдирддा, рдЖрджि рдХा рдЬीрд╡ंрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмेрдЯी рдХो рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоृрдд्рдпु рддрдХ рдЕрдиेрдХ рднेрджрднाрд╡ों рдХा рд╕ाрдордиा рдХा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдЫाрдк рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдмेрдЯी рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХे рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ुрдП рднेрджрднाрд╡ рдХा рдордЧрд╣ी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣ै -
''рдЬрд╣ि рджिрди рд╣े рдЕрдо्рдоा рднрдЗрдпा рдХे рдЬрдирдорд╡ा
рд╕ोрдиे рдХी рдЫुрд░ी рдХрдЯрдЗрд▓ो рдиाрд░ рд╣ो।
рдЬрд╣ि рджिрди рдЕрд╣े рдЕрдо्рдоा рд╣рдорд░ो рдЬрдирдорд╡ा, рд╣рд╕ुрдЖ рдЦेрдЬрдЗрддे рд╣े рдЕрдо्рдоा рдЦुрд░рдкी рди рднेंрдЯे
рдоिрдЯрдХी рдХрдЯрдЗрд▓े рдоोрд░ी рдиाрд░ рд╣ो” (рд╡िрдиीрдд рдХुрдоाрд░, 2012)।।
рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдХрд╡िрдпों рдоें рдПрдХ рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдИ рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж्рд░ 'рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा' рдиाрдордХ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ै рдХि 'рд▓реЬрдХिрдпाँ рдШाрд╕-рдлूрд╕ рдХी рддрд░рд╣ рдмреЭрддी рдЬाрддी рд╣ै। 'рдмेрдЯी рдХा рдЬрди्рдо рдкिрддा рдХे рд▓िрдП 'рдмोрдЭ' рдХी рддрд░рд╣ рд╣ोрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЧाреЭी рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा 'рджрд╣ेреЫ' рдоें рдЦрд░्рдЪ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। 'рджрд╣ेреЫ рдк्рд░рдеा’ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рдоाँ рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ै -
''рдЬेрд╣िрд░ рджिрди рдР рдмेрдЯी рддोрд╣рд░ो рдЬрдирдорд╡ां, рд╕ोрдирд╡ा рд╕рдХрд▓ рдкीрд▓े рдЕрдиुрд░े,
рдЬрд╣ि рджिрди --------рд╣рдорд░े рд╕िрд░े рдмेрд╕рд╣рд▓ू рдЧाрд░िрд░े...
рдкाрдкी рджрд╣ेрдЬрд╡ा рдХे рдмाрджрд░ рдХрд░ेрдЬрд╡ा, реШिрддрдиिрди рдХे рд▓ूрдЯрд▓ рд╕िंрдЧाрд░, рд╣े рдмाрдмू рдХैрд╕рди рд╣ै рд░ीрддिрдпा рддोрд╣ाрд░” (рдк्рд░рднा рджीрдХ्рд╖िрдд, 2013)।।
рдЖрдЬ рд╡рд╣ी рдмेрдЯी рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдЬाрддे рд╕рдордп, рдЕрдкрдиे рдкिрддा рд╕े рдмोрд▓рддी рд╣ै-
“рдХाрд╣े рдХो рдм्рдпाрд╣ी рд╡िрджेрд╢ рд░े рдмाрдмुрд▓ рдоोрд░े
рд╣рдо рддो рдмाрдмुрд▓ рддोрд╣рд░े рдЖँрдЧрди рдХी рдЪिреЬिрдпा
рднोрд░ рд╣ोрдд рдЙреЬ рдЬाрдпे рд╕े рдмाрдмुрд▓ рдоोрд░े
рдмिрд░рди рдХी рджीрдиी рдорд╣рд▓ рдЕрдЯрд░िрдпा
рд╣рдордХो рджीрдиी рдкрд░рджेрд╕ рд░े рдмाрдмुрд▓ рдоोрд░े” (рдк्рд░рднा рджीрдХ्рд╖िрдд, 2013: 3-5)।
рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдмрддाрдиा рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ोрдЧा рдХि рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджрд╣ेрдЬ рдиिрд╖ेрдз рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1961 рд▓ाрдЧू рдХрд░рдХे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХुрдк्рд░рдеा рдкрд░ рд╡िрд░ाрдо рд▓рдЧाрдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा, рдкрд░рди्рддु рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рд╕рдлрд▓рддा рдЕрднी рддрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХी рд╣ै рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдкेрдирд▓рдХोрдб рднाрдЧ 304 рдмी рддрдеा 498 рдП рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рджो рд▓ाрдЦ рд▓ोрдЧों рдХो рджрд╣ेрдЬ рдоें рд▓िрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें 47 рд╣рдЬाрд░ 951 рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░рдг рд╕े рд╕िрд░्рдл 15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓ोрдЧों рдХो рд╣ी рджोрд╖ी рдХрд░ाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।
рдкूрдЬा рд╡िрдзाрдиों рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ
рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬрдирдоाрдирд╕ 'рджेрд╡ी рдЧीрдд' рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ (рджुःрдЦ, рд╕ुрдЦ, рдЖрдкрдмीрддी) рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкूрдЬा рдкрдж्рдзрддि рд╡ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓ें рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдкूрдЬा-рдпाрдЪрдиा рдХрд░рдиा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕рджैрд╡ рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ूрд░्рдп, рдзрд░рддी, рдирджी, рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдФрд╖рдзीрдп рдкेреЬ-рдкौрдзों, рдЖрджि рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рднी рдЗрди्рд╣ें рдпрдеोрдЪिрдд рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг
“рд╣े рдоाрдИ, рд╣े рдоाрдИ рддु рддौ рдмрд╕ी рдкрд░рдмрддрд╡ा рдкै, рдоोрдХा рдЫोреЬे рдирд░рд╡ै рдХिрдиाрд░।…
рдХि рдорддрд╡ा рдЧрдИ рд╣ै рд▓ोрднाрдп” (рдПрдо. рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдЕрд╡рд╕्рдеी, 1985: 196)।
рдпрджि рд╣рдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдлैрд▓े рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ें рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि рдоुрдЧрд▓ рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ाрд╕рди рд╕े рдд्рд░рд╕्рдд рдЬрдирддा рдоुрдХ्рддि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдкाрд▓ी рд╣ुрдИ рдеी। рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬрдирдоाрдирд╕ рдорд╣ाрдоाрд░ी, рдЕрдХाрд▓, рдмाреЭ рддрдеा рдЕрди्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдХाрд░рдг рд╡्рдпाрдкрдХ рдиिрд░ाрд╢ा рд╕े рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рдХृрддि рдкूрдЬा рддрдеा рджेрд╡ी рдкूрдЬा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ो рдЬाрдиा рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк- рд╣ैрдЬा, рдЪेрдЪрдХ, рдХाрд▓ा рдЬ्рд╡рд░ рдЖрджि рдмीрдоाрд░िрдпाँ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкाрдиी рдирд╣ीं рдоिрд▓рдиे рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рдеी рддрдеा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХेрди्рдж्рд░ों рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдкूрд░े рдЧाँрд╡ рдХो рдЕрдкрдиे рдЪрдкेрдЯ рдоें рд▓े рд▓ेрддी рдеी। рдЕрдирдкреЭ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдЗрди рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдоुрдХ्рддि рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП 'рджेрд╡ी рдкूрдЬा' рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддा рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП 'рджेрд╡ी рдкूрдЬрди' рдХा рдЪрд▓рди рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЕрдк्рд░рддिрдо рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдпा। рдЖрдЬ рднी рджेрд╡ी рдЖрд░ाрдзрдиा рдк्рд░ाрдпः рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕рдордЭ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рджेрд╡ी рдЧीрдд рдХा рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг-
“рд╣ँрд╕ि рд╣ँрд╕ि рдкूрдЫें рд╢्рд░ी рднрдЧрд╡рди, рд╢ाрд░рджा рдоाрдИ рдХै рдмрд╣िрдиी?
рдкрд╣िрд▓ी рдмрд╣िрди рдкрд░рдмрдд рдкै рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХे рдкाрд░рдмрддी рдиाрд╡ँ।
рджूрд╕рд░ी рдмрд╣िрдиि рдоैрд╣рд░ рдоा рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХै рд╕ाрд░рджा рдиाрд╡ँ।
рддिрд╕рд░ी рдмрд╣िрдиि рдмिंрдз्рдпाрдЪрд▓ рдоा рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХै рдмिंрдз्рдпрд╡ाрд╕िрдиी рдиाрд╡ँ।
рдЪौрдеी рдмрд╣िрдиि рдХрд▓рдХрдд्рддा рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХै рдХрд▓िрдХा рдиाрд╡ँ।
рдкाँрдЪрд╡ी рдмрд╣िрдиि рдкाрд╡ाрдЧреЭ рдоाँ рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХे рджुрд░्рдЧाрджेрд╡ी рдиाрд╡ँ।
рдЫрдард╡ीं рдмрд╣िрдиि рдХрдорд░ू рдоा рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХै рдХाрдоाрдЦ्рдпा рдиाрд╡ँ।
рд╕ाрддрд╡ीं рдмрд╣िрди рд╣िंрдЧрд▓ाрдЬ рдоाँ рдмिрд░ाрдЬैं, рдЬिрдирдХै рдЪрди्рдж्рд░िрдХा рдиाрд╡ँ।
рд╕ाрд░рджा рд╕ाрдд рдмрд╣िрдиी” (рдбॉ. рд╡िрдж्рдпा рд╡िंрджू рд╕िंрд╣, 2016:148)।
рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдЗंрдЧिрдд рдЪрд░рдг рдоें рджेрд╡ी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдХрд╣ाрд╡рдд рд╣ै, рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ृрджрдп рд╕े рдлूрдЯ рдкреЬрддे рд╣ै। рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓िрдд рд╣ो рддो рд╡рд╣ рдЧुрдирдЧुрдиाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЬिрд╕े рдиीрдЪे рджी рдЧрдИ рдкंрдХ्рддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬिрд╕े рдиिрд░ूрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै-
“рдХाрд╣े рд╕े рд╕ींрдЪौं рдорддрд╡ा рдмेрд▓ा-рдЪрдоेрд▓ा рдХाрд╣े рд╕े рд╕ींрдЪौं рдЧुрд▓ाрдм।
…рджुрдзрд╡ा рдкिрдпै рдХे рдЪाрд╣ी рдорддрд╡ा рдЧрдЙрд╕рд▓рд╡ा, рджрд╣िрдпा рдЦाрдп рдХे рдЕрд╣िрд░ाрди” (рдПрдо. рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдЕрд╡рд╕्рдеी, 1985: 197)।
рдЕрддः рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ै рдХि рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоौрдЦिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡े рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддा, рд╕рд░рд▓рддा рдПрд╡ं рд╕рд░рд╕рддा рдХी рдкीрдпूрд╖рдзाрд░ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рднूрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ंрдЪिрдд рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा 'рдбीрд╣ рджेрд╡рддा' рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै। рд╣рд░ рдЧाँрд╡ рдХा рдПрдХ 'рдбीрд╣' рд╣ोрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЧाँрд╡ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдк्рд░ाрдпः рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢ुрдн рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЧ्рд░ाрдо рджेрд╡рддा рдХी рдкूрдЬा-рдЕрд░्рдЪрдиा рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै-
“рдлेрд░ु рдПрд╣ु рд▓े рд▓ाрдн рдиिрд╡рд░ीं рдЖंрдЧा рднрдЬрд╣िं рдаाрдХुрд░ рдХे рдиाрд╡। рдЖंрдЧा рднрдЬीं рдаाрдХुрд░ рдХे рдиाрд╡ рдеोрд░े рд╕ुрдоिрд░ि рд▓ेрддीं рдбीрд╣ рдирдЧрд░े рдХे, рдмाрдмा рдирд╣िं рдЬрдирд▓ि рдиाрд╡ рддोрд╣ाрд░” (рдПрд╕.рдПрдо. рдкांрдбे, 2012)।
рдирдП-рдирдП рдмрджрд▓ाрд╡ рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд
рдЖрдЬाрджी рдХे рдкूрд░्рд╡ (рдм्рд░िрдЯिрд╢ рднाрд░рдд рдоें) рддрдеा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें 80 рдХे рджрд╢рдХ рддрдХ рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдЬैрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХुрдк्рд░рдеाрдПँ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЪрд▓рди рдоें рдеी, рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрдХाрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╣ी рд╣ोрддी рдеीं। рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдХुрдк्рд░рдеा рдХे рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ोрдиा рдкреЬрддा рдеा, рдФрд░ рд╡े рдХрдо рд╣ी рдЙрдо्рд░ рдоें рдоाँ рдмрди рдЬाрддी рдеी। рдХрдИ рдмाрд░ рддो рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░рд╕рд╡-рдкीреЬा рд╕े рдЕрдкрдиी рдЬाрди рднी рдЧँрд╡ाрдиी рдкреЬрддी рдеी। 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рджрд╢рдХों рдоें рдХुрдЫ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░рдХों (рджрдпाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдИрд╢्рд╡рд░ рдЪрди्рдж्рд░ рд╡िрдж्рдпाрд╕ाрдЧрд░, рд░ाрдЬा рд░ाрдордоोрд╣рди рд░ाрдп) рдиे рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рд░ोрдХрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдеा। рд╣ाрд▓ांрдХि рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо-1929 рдкाрд░िрдд рдХрд░рдХे рдЗрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХुрдк्рд░рдеा рдХा рдЕрди्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЗрд╕ рдзрд░ा рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╢ोрдзрди рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХुрдк्рд░рдеा рдХा рдЪрд▓рди рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рднी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। ‘рддृрддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг’ (рд╕рди् 2005-06) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, '20 рд╕े 24 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдХी рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕рдордп рдХी рдЖрдпु рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ेрдиे рдкрд░ рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдЗрдирдоें рд╕े 44.5 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ 18 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдХрдо рдЖрдпु рдоें рд╣ी рд╣ो рдЧрдпा рдеा рддрдеा 22.5 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рддो 16 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рдФрд░ 2.6 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХा рддो 13 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣ी рд╣ो рдЧрдпा рдеा’।[v]
рдЬрдм рд╡рд░-рд╡рдзू рдкाँрдЪ рд╕े рджрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╣ोрддे рдеे, рддрднी рдЙрдирдХा рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрд░्рдордХाрдг्рдбों рд╡ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕рдордп рд╡рдзू рдХी рд╡िрджाрдИ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдеी। рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ौрдв़ाрд╡рд╕्рдеा (рдЧрд╡рди) рддрдХ рдЗрди्рддрдЬाрд░ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рдеा। рдЬिрд╕े рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдмреЬी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдЙрдХेрд░ा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░ाрдпः рдкрдд्рдиी рдЕрдкрдиे рдкрддि рд╕े рдоिрд▓рди рдХी рдЖрд╕ рд▓рдЧाрдпे рдЕрдкрдиे рдорди рдХो рдШрд░ेрд▓ू рдХाрдоों рдоें рдЙрд▓рдЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рдеी।
рдЙрджाрд╣рд░рдг-
''рд░िрддु рдЖрдИ рд░े рд╕рдЦीрд░ी рдлाрдЧुрди рдХी, рд░िрддु рдЖрдИ рд░े ...
рдЧрдордХ рдЙрдаी рдлूрд▓рди рдлुрд▓рд╡ाрд░ी, рдХुрд╣рдХ рдЙрдаी рдХोрдпрд▓ рдорддрд╡ाрд░ी, рд╣рд░े-рд╣рд░े рдЦेрдд рд▓рд╣рд░ рд▓рд╣рд░ाрдпें, рд░िрддु рдЖрдИ рд░े ...” (рдкрд╡िрдд्рд░ा, 1999: 163)।
рдкिрдпा рдмिрд░рд╣ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд ‘рд╡िрдпोрдЧ рдЧीрдд’ рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг-
“рдкिрдпा-рдкिрдпा рдХрд╣рдд рдкिрдпрд░ рднрдЗрд▓ी рджेрд╣िрдпा, рд▓ोрд╣рд╡ा рдХрд╣ेрд▓ा рдкिрдг्рдб рд░ोрдЧ।
рдЧрдКँрдЖ рдХे рд▓ोрдЧрд╡ा рдд рдорд░рдоिрдпो рди рдЬाрдиेрд▓ा, рднрдЗрд▓े рдЧрд╡рдирд╡ा рди рдоोрд░” (рд╢ांрддि рдЬैрди, 1999:446)।।
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди, рдЖрдд्рдо-рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╡рд▓рдо्рдмी рдЬीрд╡рди рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢्рд░ेрдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд▓ाрдЧू рдХी рдЧрдпी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рдХे рдХुрдЫ рджрд╢рдХों рдХे рдмाрдж рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХा рднी рд╕ंрдЪाрд░ рд╣ुрдЖ। 73рд╡ाँ рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1992 рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдЖрдд्рдо-рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдЖрдпे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХी рдЭрд▓рдХ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рднी рджिрдЦाрдпी рджेрддी рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдЖрдпे рдЖрд╢ा рдХे рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХी рдЭрд▓рдХ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рднा рджीрдХ्рд╖िрдд (2013) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдПрдХ рдШुреЬрд╕рд╡ाрд░ рдХुрдПँ рдоें рдкाрдиी рднрд░ рд░рд╣ी рдПрдХ рджрд▓िрдд рдпुрд╡рддी рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै, ''рддुрдо рдЗрддрдиा рдХрд╖्рдЯ рдХ्рдпों рдЙрдаा рд░рд╣ी рд╣ो, рдЪрд▓ो рдоेрд░े рд╕ाрде рд╕ुрдЦ рд╕े рд░рд╣ो।" рдЗрд╕ рдкрд░ рд╡рд╣ рдХрд░ाрд░ा рдЬрд╡ाрдм рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рджेрддी рд╣ै-
''рдЕрд╕ рд░ाрдЬрдкुрддрд╡ा рдЬो рдкाрдЗрдд рдд рдЪाрдХрд░ рдмрдиाрдЗрдд рд╣ो
рдЕрдкрдиे рдк्рд░рднु рдЬी рдХे рдкाँрд╡ рдХे рдкрдирд╣िрдпा,
рдд рддोрд╣рд╕े рдвोрд╡ाрдЗрдд рд╣ो” (рдк्рд░рднा рджीрдХ्рд╖िрдд, 2013)।
рджूрд╕рд░ा рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг-
рд░ाрдЬा рдзोрдмिрди рдХो рдзूрдк рдоें рдХрдкреЬा рдзोрддे рджेрдЦ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдоें рдЪрд▓рдиे рдХो рдХрд╣рддा рд╣ै, рдЗрд╕ рдзोрдмिрди рдХрд╣рддी рд╣ै -
''рд░ंрдЧрдорд╣рд▓ рдоें рддो рдЖрдЧि рд▓рдЧाрд╡ो рд░े। рдХुрд░िрдпा рдХे рдоोрд▓ рдЕрдкाрд░” (рдк्рд░рднा рджीрдХ्рд╖िрдд, 2013)।
рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें ‘рдмेрд▓ा рдирдЯрдиी’ рдиाрдордХ рдиिрдкुрдг рдиृрдд्рдпांрдЧрдиा рдХा рдпрд╣ाँ рд╕рди्рджрд░्рдн рджेрдиा рднी рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдпोрдЬ्рдп рдоें рдбॉ. рдоोрдиा рдЬैрди рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि, ‘рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬрдм рддрдоाрд▓ (рдмेрд▓ा рдирдЯрдиी рдХा рд╕ाрдеी, рдвोрд▓ рд╡ाрджрдХ) рдвोрд▓ рдмрдЬाрддा рдеा, рддрдм рдвोрд▓ рдХी рддाрд▓-рдзुрди рдХे рд╕ाрде рд░рд╕्рд╕ी рдкрд░ рдЕрдзрд░ рдоें рдмेрд▓ा рдирдЯрдиी рдХे рдХрд░рддрдм рдФрд░ рдиृрдд्рдп рд▓ोрдЧों рдХो рдоोрд╣िрдд рдХрд░ рджेрддी рдеी рддрдеा рдЕрдж्рднुрдд рд╕рдоां рдмांрдз рджेрддी рдеी। рдмेрд▓ा рдирдЯрдиी рдХी рдЖंрдЦों рдоें рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрдЬीрдм рд╕ा рдЬाрджू рджिрдЦाрдИ рджेрддा рдеा, рд╡рд╣ рд╕рднी рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд▓ेрддी рдеी, рдкрдж्рдп рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг-
“рдоोрд░ी рдмेрд▓ा-рддрдоाрд▓, рд░рд╕्рд╕ा рдкे рдЪрд▓ рд░рдИ рд╣ंрд╕ рдХी рдЪाрд▓… рдмेрд▓ा-рддрдоाрд▓।।”[vi]
рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдпोрдЬрдиाрдПं рдЬैрд╕े ‘рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдЬрди рдзрди рдпोрдЬрдиा’ (2014), ‘рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ा рдпोрдЬрдиा’ (2016), 'рдмेрдЯी рдмрдЪाрдУ рдмेрдЯी рдкрдв़ाрдУ' (2015), ‘рд░ाрдЬीрд╡ рдЧाँрдзी рдХिрд╢ोрд░ी рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рд╕्рдХीрдо-рд╕рдмрд▓ा’ (2010-11), ‘рд╕्рдЯेрдк’ (1987), ‘рд╕्рд╡ाрдзाрд░’ (2001-02), ‘рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмрди’ (1975), рдЖрджि рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рддрдеा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдкрд╣िрдпे рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдЕрдиुрдкूрд░рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдИ। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдФрд░рддों рдоें рдЕрдиेрдХ рдирдИ-рдирдИ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рднी рдЖрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрднी рдЧुрд▓ाрдмी рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдирд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ै। рдХрднी рдкрддि рд╕े рдмिрдЫреЬрдиे рдХा рджुःрдЦ рддो рдХрднी рджрд╣ेрдЬ рди рджे рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдХрд▓рд╣ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоेрд╢ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬिрдирдХा рдордорд╕्рдкрд░्рд╢ी рд╡िрд╡рд░рдг рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।
‘рдЧोрдкिрдХाрдПँ’ рдПрд╡ं ‘рдЧ्рд╡ाрд▓िрди’ рддрдеा рдЖрд░्рдеिрдХ рдиिрд░्рднрд░рддा рдХा рд╕рдлрд░
рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдЧुрдг рднрдХ्рддि рдзाрд░ा рдХे рдХृрд╖्рдгाрд╢्рд░рдпी рднрдХ्рддि рд╢ाрдЦा рдХे рдЕрдиेрдХ рдХрд╡िрдпों рдиे рдЧ्рд╡ाрд▓-рдмाрд▓ рддрдеा рдЧोрдкिрдХाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा। рдЗрди рдЧ्рд╡ाрд▓-рдмाрд▓ рддрдеा рдЧोрдкिрдХाрдУं рдХे рдзीрд░ोрджрдд्рдд рдиाрдпрдХ рднрдЧрд╡ाрди рдХृрд╖्рдг рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ांрдХрди, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХृрд╖्рдг рдХे рдмाрд▓-рдХाрд▓ рдХा рд╣ो рдпा рдордеुрд░ा рд╕े рдмृрди्рджाрд╡рди рдЬाрдиे рдХा рд╣ो, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों (рдкाрдардХों) рдХो рдХाрдлी рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХी рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдиों рдХी рджрд╣ी рднрд░ी рдЧрдЧрд░िрдпाँ рдХुрдЫ рджрд╢рдХ рдкूрд░्рд╡ рддрдХ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХाрдлी рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ 'рд░ूреЭрд╡ाрджी' рд╣ोрдиे рдХा рддрдордЧा рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдХा рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рдмрдиाрдХрд░ рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣рд╡ाрд▓ा рджेрдХрд░ рдШрд░ рдХी рдЪрд╣ाрд░рджीрд╡ाрд░ी рдоें рд░рд╣рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा (рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡, 1957)। рд╡рд╣ी рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдпाрджрд╡ рд╕рдоाрдЬ рджुрдЧ्рдз рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕े рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХрд░рддा рдеा рддрдеा рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рдХंрдзे рд╕े рдХंрдзा рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЕрд░्рде рдЙрдд्рдкोрд╕рд░्рдЬрди рдоें рд╣ाрде рдмँрдЯा рд░рд╣ी рдеी। рдЗрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ 'рдЧ्рд╡ाрд▓िрди' рдиाрдо рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдеी। рд╡े рдкреЬोрд╕ी рдЧाँрд╡ों рдоें рдЬाрдХрд░ рджрд╣ी рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХिрдпा рдХрд░рддी рдеी। рджрд╣ी рдмेрдЪрдиा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЧрд░्рд╡ рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдеी, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдордеुрд░ा рдХी 'рдЧोрдкिрдХाрдУं' рдХा рдЕрдкрдиा рдЖрджрд░्рд╢ рдоाрдирддी рдеीं। рднрд▓े рд╣ी рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХी рд╡े рдЧोрдкिрдХाрдПँ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг 'рдЧ्рд╡ाрд▓िрдиों' рдХे рд▓िрдП рд╡े рдПрдХ рдоिрд╢ाрд▓ рдпा рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рд░ोрдд рд╣ैं рддрдеा рд░ूреЭिрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЖрдЗрдиा рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ 'рд╕ाрдзрди'। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЧोрдкिрдХाрдПँ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрдбिрдЧ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдХाрд░्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ैं, рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं-
''рдХाрди्рд╣ा рд░ोрдХ рдордд рдбрдЧрд░िрдпा рджрд╣िрдпा рдмेंрдЪрди рдЬाрдИ, рдПрдХ рддो рдо्рд╣ाрд░ рдердХрд▓ рдорди рджूрдЬे рддू рджुрд╢्рдордирд╡ा рд╕ाрд░ी рд╕рдЦी рдЫोреЬी рдЧрдпी рджूрд░ рд╣ै рднрд╡рдирд╡ा ... (рдзрдирдЮ्рдЬрдп, 2013: 122)।''
рдпाрджрд╡ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрди 'рдоाрддрд╣рдд рдФрд░рддों' (subaltern women) рдкрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХी рд▓ेрдЦрдиी рд╣рдоेрд╢ा рдЙрдкेрдХ्рд╖ाрдкूрд░्рдг рд░рд╣ी। рджрд╣ी рдмेрдЪрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпे рдФрд░рддें рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рднी рджрдХ्рд╖ рдеी। рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ेрд╣рдд рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЗрди्рд╣ें рдмрдЦूрдмी рдЖрддा рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдоें 'рдЧ्рд╡ाрд▓िрди' рд╢рдм्рдж рдХрднी рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг 'рдк्рд░ोрдЧ्рд░ेрд╕िрд╡ рд╡ीрдоेрди' рдХा рд╕ूрдЪрдХ рдеा। рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рд╕े рдЖрдпे рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡ рдПрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдиीрдЪे рджी рдЧрдпी рдкंрдХ्рддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –
"рджрд╣ी рд▓ेрд▓ो рд╡िрд╣ाрд░ी рдирди्рджрд▓ाрд▓, рд╣ो рджрд╣िрдпा рдоेрд░ी рд▓ेрд▓ो।
рдХрд╣рд╡ां рдХी рддू рд╕ुрдШрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓ीрдиिрдпाँ, рдХ्рдпा рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдиाрдо рд╣ो, рджрд╣िрдпा рддेрд░ी рд▓े рд▓ूँ।
рдордеुрд░ा рдХी рдоै рд╕ुрдШрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдиिрдпा, рд░ाрдзा рд╣рдоाрд░ा рдиाрдо рд╣ो, рджрд╣िрдпा рдоेрд░ी рд▓े рд▓ो।"[vii]
рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рднी рдмрддाрдиा рд╕рд░्рд╡ोрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдЧा рдХि рдкिрдЫрд▓े рджो-рддीрди рджрд╢рдХों рдоें рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै рддрдеा рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХा рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рднी рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХреЬी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो 'рднाрд░рдд рдХी рдоूрдХ рдХ्рд░ांрддि' рдХрд╣ा рдЧрдпा (рдХ्рд░िрд╕्рдЯोрдл рдЬाрдлेрд▓ोрдЯ, 2003)। рдЗрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╢्рд░ेрдп рд▓ाрд▓ू рдпाрджрд╡, рдоुрд▓ाрдпрдо рд╕िंрд╣ рдпाрджрд╡, рдЬे. рдкी. рдЖंрджोрд▓рди рддрдеा рдоंрдбрд▓ рдЖрдпोрдЧ рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпрд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди, рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдоें 'рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдпाрджрд╡ рдорд╣ाрд╕рднा', 1923[viii] рдХे рдЧрдарди рдХे рд╕рдордп рд╕े рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЪूрдХा рдеा। рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рдкुрд░ुрд╖ рдФрдЪिрдд्рдп (masculinity) рдХो рднी рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा (рд▓ुрдЗрд╕ा рдоिрд╢ेрдЯ्рдЯी 2008)। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧ्рд╡ाрд▓िрдиों рдХा рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп 'рджрд╣ी рдмेрдЪрдиा' рднी рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рд╣ो рдЧрдпा। рдЖрдЬ рдирдпी рдкीреЭिрдпो рдХा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЭाрди рдмреЭ рдЧрдпा рд╣ै рддрдеा рд╡े 'рдЧ्рд╡ाрд▓िрди' рдХрд╣рд▓ाрдиा рднी рдкрд╕рди्рдж рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╡े рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो 'рдпाрджрд╡' рдХрд╣рд▓ाрдиा рдЕрдзिрдХ рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддी рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि 'рдпाрджрд╡' рд╢рдм्рдж рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै (рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж, 2016)। рдк्рд░ाрдпः рдпाрджрд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд▓ोрдХрдЧीрддрдХाрд░ рднी рд╕рд╣рд░्рд╖ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕ рдирдпे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं-
''рдЬрдм рд╕े рд▓рдбрдХिрдпाँ рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЪрд▓ाрдиे рд▓рдЧी, рддрдм рд╕े рдЖрдЧे рдХा рдбंрдбा рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЧрдпा।''[ix]
[рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкंрдХ्рддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдХрдЧीрддрдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдХे рд╕рдоाрдк्рддि рддрдеा рд▓реЬрдХिрдпों рдоें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХी рд▓рд▓рдХ рдХी рддрд░рдл рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै।]
рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдж्рднुрдд рд╕рдорди्рдпрд╡рдп рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рд╡рд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣рдоाрд░ा рдз्рдпाрди рдРрд╕ी рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рднी рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рджрдоिрдд рдпा рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рдмुрд▓ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдЦреЬे рд╡рд░्рдЧ (рдЕрд╣ीрд░ рдЬाрддि) рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рдЬрди-рдЬрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиा ‘рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд’ рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рднाрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рдХि рдоौрдЦिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рдкीреЭी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдХो (рдЧुрд░ु рд╢िрд╖्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें) рд╣рд╕्рддांрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ुрдЗрд╕ा рдоिрд╢ेрдЯ्рдЯी рдиे рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдоें рдкाрдпी рдХि рдЖрдЬ рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рд╕्рд╡рдпं рдХो 'рдкेрдЯ рд╕े рд╣ी рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕ीрдЦ рдХрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдЬाрддि' рд╕рдордЭрддा рд╣ै рддрдеा рд╣िрди्рджू рджेрд╡рддा ‘рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг’ рдХो рдЕрдкрдиा ‘рдкूрд░्рд╡рдЬ’ рддрдеा ‘рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЧुрд░ू’। рдХृрд╖्рдг рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕рд╣ोрджрд░ рдиाрддा рдЬोреЬрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдЖрдЬ рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдордЭ рдкैрджा рд╣ुрдпी рд╣ै। рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдк्рд░ाрдпः рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХрд░рддा рд╣ै рдХि 'рд░ाрдЬрдиीрддि рддो рдоेрд░े рдЦूрди рдоें рд╣ै'। рдЗрд╕ рд╕ोрдЪ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рд╣िрди्рджू рджेрд╡рддा рдХृрд╖्рдг рд╕े рдЙрд╕рдХा рднाрд╡ाрдд्рдордХ рд▓рдЧाрд╡ (2008)। рдРрд╕ी рдзाрд░рдгा/рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг 'рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд' рд╣ी рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдХрдЧीрддрдХाрд░ों рд╕े рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдпрд╣ рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рдХि рдЕрд╣ीрд░/рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдХुрдЫ рджрд╢рдХ рдкूрд░्рд╡ рддрдХ рд╣ीрдирднाрд╡рдиा рдХे рд╢िрдХाрд░ рдеे, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рд╢ूрдж्рд░ рд╕рдордЭрддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд рдиे рдЙрдирдоें 'рдЕрд╣ीрд░ рдЧौрд░рд╡ рдЧाрдеा'[x] рддрдеा ‘рд░ेрдЬांрдЧрд▓ा рдХी рд▓реЬाрдИ’[xi] рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े 'рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпрдд्рд╡' рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрдпा। рдХांрдЪा рдРрд▓рдп्рдпा рднी рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм 'рдкोрд╕्рдЯ рд╣िрди्рджू рдЗंрдбिрдпा: рдЕ рдбिрд╕्рдХोрд░्рд╕ рдЗрди рджрд▓िрдд-рдмрд╣ुрдЬрди, рд╕ोрд╕िрдУ-рд╕्рдк्рд░िрдЯुрдЕрд▓ рдПंрдб рд╕ाрдЗंрдЯिрдлिрдХ рд░ेрд╡ोрд▓ुрд╢рди, 2010' рдоें рдкрд╢ु-рдкाрд▓рдХ рдЬाрддिрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЫрд╡ि рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рддрдеा рд╢्рд░рдо рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЖрдпे рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै-
''рд╕рд╣рд░ рдЪौрдХреЬी рдЬिрд▓ा рдЬрдоुрдирдкुрд░, рдЬрд╣ाँ рдЧैрдиा рдЕрд╣िрд░िрди рдХो рдШрд░। ...
рдЬрдм рдЦूрдиे рдХे рдЪрд▓े рдлुрд╣ाрд░ा, рдмрд╣िрдЧै рдзрд░рддी рддिрд░ै рддрд░” (рдПрдо. рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдЕрд╡рд╕्рдеी, 1985:197-98)।।
рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рджрд╢рдХों рд╕े 'рдмिрд░рд╣ा' рддрдеा 'рд▓ोрд░िрдХ' рд▓ोрдХрдЧीрдд рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрди рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХो рд╡े рдкीреЭी рджрд░ рдкीреЭी рдЕрдкрдиी рд╕्рдоृрддि рдоें рд╕ँрдЬोрддे рдЖрдпे рд╣ैं। рддрдеाрдкि рдпाрджрд╡ рд╕рдоुрджाрдп рд╕िрд░्рдл 'рд▓ोрд░िрдХ' рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХрд╣рдХрд░, рдЙрдирдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рднी рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
''рдХрддрдиो рдЕрд╣ीрд░ рд╣ोрдп рд╕рдпाрдиा, рд▓ोрд░िрдХ рдЫोреЬ рдиा рдЧाрд╡рд╣ीं рдЖрдиा।''[xii]
рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдоें рд╣рдо рдпрд╣ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХे 'рдЬीрдиे рдХे рддрд░ीрдХे' рдХे рдоौрдЦिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЕрдкрдиे рдоें рд╕рдоेрдЯрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЕрднिрдирд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдХो рднी рд╕рдоेрдЯे рд╣ुрдП рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдпрд╣ рд╡िрдзा рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдоोрд╣рдиाрдиंрдж рдЭा рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि 'рд╕рджिрдпों рд╕े рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों, рд╡िрд╡ाрд╣ों, рд╡्рд░рдд рдПрд╡ं рдкूрдЬा рд╡िрдзाрдиों рдоें рдЧाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЧीрддों рдФрд░ рдХрдеाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рдХंрдард╕्рдд рд░рдЦрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рднी рдмрд╣ुрдЬрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдЭा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें, "рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдРрд╕ी рд▓ोрд░िрдпाँ, рд╡िрд░рд╣ рдПрд╡ं рддрди्рд╣ाрдИ рддрдеा рд╣рд░्рд╖ोрди्рдоाрдж рдХे рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╣ैं рдЬो рд╕ंрднрд╡рддः рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рд╕े рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рджैрдиंрджिрди рдХाрдоों рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЬोреЬी рдЧрдпी рд▓реЬिрдпाँ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрди्рдп рдЧुрдгों рдХी рдХрдоी рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рднाрд╡ाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдЬрд░ूрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै।" рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд░ाрд╡рд░्рдЯ рд░ेрдбрдлीрд▓्рдб рд╡ рдоिрд▓्рдЯрди рд╕िंрдЧрд░ рдиे рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो 'рд▓िрдЯिрд▓ рдЯ्рд░ेрдбिрд╢рди' рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдЕंрджрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рднी рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा рд╣ै। рдХुрдЫ рдЧाрдпिрдХाрдПँ рдЬैрд╕े - рд░ाрдгा рд░ाрд╡, рдХрд╡िрддा, рдк्рд░ीрддि рдкाрд▓, рд░рдЬрдиीрдЧрди्рдзा, рдЙрдЬाрд▓ा рдпाрджрд╡, рдиिрд▓िрдоा рд╕िंрд╣, рдоाрд▓िрдиी рдЕрд╡рд╕्рдеी, рд╢ाрд░рджा рд╕िрди्рд╣ा, рдХрд▓्рдкрдиा рдкрдЯрд╡ाрд░ी, рдХौрд╢िрдХी рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी рдЖрджि рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ीं рд╣ैं। рдЖрдЬ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╡ рд╕ोрд╢рд▓-рдоीрдбिрдпा рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рдпे рдЧाрдпिрдХाрдПँ рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдХाрдлी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ै рддрдеा рдЬрдирдоाрдирд╕ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЫाрдк рдЫोреЬрдиे рдоें рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рд╕рдлрд▓ рд╣ैं। рдпрдж्рдпрдкि рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмाрдд рд╣ै рдХि рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣рдоेрд╢ा рдЧौрдг рд╣ै рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рд╡ рд╕ाрдоूрд╣िрдХрддा рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдк्рд░рдердо рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоुрдж्рджे рд╡ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддрдХाрд░ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрддा рд░рд╣ा рд╣ै।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рддрдеा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХा рд▓ोрдХрдЧीрддों рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рд░рд╣ा рд╣ै рддрдеा рдкिрдЫрд▓े рджो-рддीрди рджрд╢рдХों рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдоों (рдЬैрд╕े- рдЯीрд╡ी, рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░, рд╕्рдоाрд░्рдЯрдлोрди рдЖрджि) рдиे рдирдпी рдкीреЭी рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдирдИ рдкीреЭी рдоोрдмाрдЗрд▓ рдлोрди рдкрд░ рд╣ी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдЖрдиंрдж рд▓े рдкा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╕ंрдЧीрдд рддрдеा рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдЬрдЧрдд рдиे рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╣्рд░ाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд▓ोрдХрдЧीрдд рднी рд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рд╕े рд╣ोрдиे рд▓рдЧे рд╣ै। рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЖрдЬ рднी рдЖрдзुрдиिрдХ 'рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рд╕्рдоाрдЗрд▓' рдЬैрд╕े 'рдЗрдоोрдЬी’, рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдЪिрдд्рд░ рдЖрджि рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рди рджेрдХрд░ рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдПँ рд╣ृрджрдп рдХो рдоुрдЧ्рдз рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддीं рд╣ैं । рд░ाрдгा рд░ाрд╡, рдХрд╡िрддा, рдк्рд░ीрддि рдкाрд▓, рд░рдЬрдиीрдЧрди्рдзा рддрдеा рдоाрд▓िрдиी рдЕрд╡рд╕्рдеी рдЖрджि рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЧाрдпिрдХाрдПँ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдЬाрдиे рд╡ рд╕ंрд╡ाрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдпे рдЧाрдпिрдХाрдПँ рдмреЬे-рдмреЬे рдЪैрдирд▓ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рдмुрд▓ंрдж рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं।
рдпрджि рд╣рдо рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджрд╢ाрдУं рдХा рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдХ्рд╖ рджेрдЦें рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдоें рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं: рдПрдХ рддो рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдоें рдЧрд╣рд░े рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рднूрддрдиी рдЖрдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рддрдеा рджूрд╕рд░ी, рдпाрдд्рд░ा рдХे рджौрд░ाрди рдоिрд░рдЧी рдпा рдЪрдХ्рдХрд░ рдЖрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि। рдордиोрдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдХा рдордд рд╣ै рдХि рднूрддрдиी рдЖрдиा 'рд╣िрд╕्рдЯीрд░िрдпा' рдиाрдордХ рдордиोрд╡ृрдд्рддि рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдоाрдирд╕िрдХ рддрдиाрд╡ рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдРрд╕ी рдордиोрд╡ृрдд्рддि рдЬрди्рдо рд▓ेрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рдиा рдЕрдд्рдпрди्рдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрдЧा рдХि 'рдЗрдоोрдЬी' рдпा 'рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдЪिрдд्рд░' рдЗрди рдШрдирдШोрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рддрдиाрд╡ рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╢рдХ्рдд рд╣ै рддрдеा рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╣ी рдПрдХ рдРрд╕ा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै рдЬो рдЧ्рд░ाрдорд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдУं, рдЕрднिрд░ुрдЪिрдпों, рд╣рд░्рд╖-рд╡िрд╖ाрдж рдЖрджि рдХी рддрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ै।
рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдпा рдЧाрдпिрдХाрдУं рдХा рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕рдоुрджाрдп рд╕े рд╡ाрдХिрдл рд╣ोрдиा рддрдеा рдПрдХ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рдЬрдоीрдиी рд▓рдЧाрд╡ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рднी рд╣ै। рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी 'рд╕ेрдХ्рд╕-рд▓ाрдЗрдл' рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рддрдеा рдЙрдирдХे рд╢ृंрдЧाрд░िрдХ рд╡िрднाрд╡, рдЕрдиुрднाрд╡ рддрдеा рд╕ंрдЪाрд░ी рднाрд╡ों рдкрд░ рдЦुрд▓рдХрд░ рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдпे рдорд╣िрд▓ाрдПं рдХрдм рд╡ рдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдкेрдЯрднрд░ рдХрд░ рдЦाрдиा рдЦाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╢ौрдЪ рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ाँ рдЬाрддी рд╣ैं, рдЖрджि рдоुрдж्рджे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдк्рд░ाрдпः рдЧौрдг рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬो рдХि рд▓ोрдХрдЧीрддों рдкрд░ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрдзिрдкрдд्рдп рдХी рддрд░рдл рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдЗрди рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХिрдП рдмрдЧैрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдХा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЪिрдд्рд░ांрдХрди рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиा рдмेрдоाрдиी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдЧा। рдЖрдП рджिрди рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдоें рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХी рдмाрддें рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд░рд╣рддी рд╣ैं рдХि- рд╢ौрдЪ рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓ी рдмाрд▓िрдХा рдпा рдорд╣िрд▓ा рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░। рдпे рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдХौрди рд╣ैं, рдЬो рд╢ौрдЪ рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдХे рдоाрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै? рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै рдпे рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЗрд▓ाрдХों рдХी рдЧрд░ीрдм, рджрд▓िрдд-рдмрд╣ुрдЬрди рдмрд╣ू-рдмेрдЯिрдпाँ рд╣ैं। рдЬिрди्рд╣ें рд╢ौрдЪ рдХे рд▓िрдП рд░ाрдд рд╣ोрдиे рдХा рдЗंрддрдЬ़ाрд░ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рджिрди рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рдЦुрд▓े рдоें рд╢ौрдЪ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рдФрд░ рди рд╣ी рдЗрдирдХे рдШрд░ों рдоें рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рдд्рд░िрдпों рдоें рдХрдИ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдмрджрд▓ाрд╡ рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं рддрдеा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдШрд░ рдХрд░ рдЬाрддी рд╣ैं।
рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдоुрдж्рджों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рджूрд╖िрдд рдкेрдпрдЬрд▓, рджेрд╢ी рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╢рд░ाрдм, рдЕрдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкрд░рдХ рднोрдЬрди рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा, рднाँрдЧ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рдкрдд्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╢े рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ेрдиा рддрдеा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд░ोрдЧों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рддाрдиाрдмाрдиा рджрдЧрдордЧा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рд╕ीрдзा рдЕрд╕рд░ рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдкреЬрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдпुрд╡рдХ рдЧाँрд╡ рдХे рд╕्рд╡рд╕्рде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рд╢рд╣рд░ों рдХी рддрд░рдл рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрдо рдЖрдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдЧрди्рджी рдмрд╕्рддी рдХे рджूрд╖िрдд рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рд░рд╣рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдоें рдЬुрдЖ рдЦेрд▓рдиा, рд╢рд░ाрдм рдкीрдиा рд╡ рд╡ेрд╢्рдпाрд╡ृрдд्рддि рдЬैрд╕ी рдХुрдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдлैрд▓рддी рд╣ै, рдФрд░ рд╡े рдкुрдиः рдЧाँрд╡ों рдоें рд▓ौрдЯрддे рд╣ैं рддो рдЧाँрд╡ों рдХे рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рднी рджूрд╖िрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं, рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдЬिрд╕рдХी рднुрдХ्рддрднोрдЧी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╡ рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЖंрдХреЬों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рд▓рдЧрднрдЧ 78 рд▓ाрдЦ, 3 рд╣рдЬाрд░ рдЧрд░्рднрд╡рддी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдПрдЪ.рдЖрдИ.рд╡ी. рд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд▓рдЧрднрдЧ 23,490 рдмрдЪ्рдЪे рднी рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдПрдЪрдЖрдИрд╡ी рд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдХी рдЗрдХाрдИ 'рдкрд░िрд╡ाрд░' рдХे рдХрд░्рддा-рдзрд░्рддा рдХो рдоुрдЦिрдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрджि рд╡рд╣ рдЗрди рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рдоृрдд्рдпु рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмिрдЦрд░ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рд╣ाрде рдлैрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ोрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡िрд╡рд╢рддा, рд▓ाрдЪाрд░ी, рд░ोрдЧрдЧ्рд░рд╕्рддрддा рддрдеा рдКрдкрд░ рд╕े рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों (рдЬिрд╕े рдХाрди्рдпा рдПрд▓ैрдпा 'рд╕ोрд╢рд▓ рд╕्рдордЧрд▓рд░’ рдХрд╣рддे рд╣ैं) рдХी рдЕрдоाрдирд╡ीрдпрддा рдпा рдЬ्рдпाрджрддी 'рдЧрд░ीрдмी рдХे рджुрд╖्рдЪрдХ्рд░' рдХो рдФрд░ рднी рдХрд╖्рдЯрд╕ाрдз्рдп рдмрдиा рджेрддी рд╣ै। рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рдЗрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рд▓ेрдЦрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЧुрдо्рдлिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
[i] Retrieved 30 October 2017, from https://www.gaonconnection.com/swayam-project/when-will-the-female-veterinarians-recognize
[ii] рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрдд рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд।
[iii] Retrieved 30 October 2017, from https://www.youtube.com/watch?v=9T-79tgXHoo
[iv] Retrieved 28 October 2017, from https://www.youtube.com/watch?v=Q7oW6ICR9HQ
[v] Retrieved 30 October 2017, from http://www.deshbandhu.co.in/parishist/%E0%A4%AD%E0%A4%BE %E0%A4%B0% E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9-13548-2
[vi] Retrieved 30 October 2017, from http://www.deshbandhu.co.in/parishist/bundeli-folk-saga-recorded-on-the-pages-of-history-61472-2
[vii] Retrieved 30 October 2017, from https://www.youtube.com/watch?v=Rr-2Z_cxjRU
[viii] “рд╕рди 1923 рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╡े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдеे, рдЬैрд╕े- ‘рдпाрджрд╡ рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рдоंрдбрд▓ी’, рдоुंрдмрдИ (1903), ‘рдЧोрдкाрд▓ рдоंрдбрд▓ी’ (1909), ‘рдЕрд╣ीрд░ рдпाрджрд╡ рдХ्рд╖्рд░рдд्рд░िрдп рдорд╣ाрд╕рднा’ (1908), ‘рдмंрдЧिрдпा рдЧोрдк рд╕рдоिрддि’ (1922), рдЖрджि। рдпे рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрдЧрдарди рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рдеे, рд▓ेрдХिрди рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдмाрддों рдХो рд░рдЦрдиे рдХा рдХोрдИ рд╡्рдпाрдкрдХ рдоंрдЪ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП 1923 рдоें рдЗрди рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрдиे рдХा рдлैрд╕рд▓ा рдХिрдпा, рддрдеा рдмिрд╣ाрд░ рдоें ‘рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдпाрджрд╡ рдорд╣ाрд╕рднा’ рдХी рдиीрд╡ рд░рдЦी, рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рджेрд╢рднрд░ рдоें рдлैрд▓ी рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ рдпाрджрд╡ рдЬाрддिрдпों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиा рддрдеा рдм्рд░िрдЯिрд╢-рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें ‘рдпाрджрд╡’ рд╢рдм्рдж рдХो рдПрдХ рдЙрдкрдЬाрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдиा рдеा। рдпाрджрд╡ों рдоें рдЬाрддीрдп-рдЙрдкрдЬाрддीрдп рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдо рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा, рдпाрджрд╡ рдЬाрддि рдоें рдлैрд▓ी рдХुрдк्рд░рдеा, рдмाрд▓-рд╡िрд╡ाрд╣, рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рдеा, рдирд╢ाрд╡ृрдд्рддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХी рдУрд░ рдЕрдзिрдХ рдЭुрдХाрд╡ рд╕े рдоुрдХ्рддि рджिрд▓ाрдиा, рдЗрдд्рдпाрджि рдЗрд╕ рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеे (рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж, 2017)।”
[ix] рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рд░ोрдд (рдЕрд╡рд▓ोрдХрди) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд.
[x] Retrieved 30 October 2017, from https://yadavgatha.wordpress.com/2012/06/06/yadav-yaduvanshi-aheer-yadukul-ahir-gaurav-gatha-yaduvansh-history-poem-veer-ras-kavita/comment-page-1/
[xi] Retrieved 30 October 2017, from https://www.youtube.com/watch?v=KDj3r83zrM0
[xii] Retrieved 30 October 2017, from http://www.dalitweb.org/?p=3454
рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी
рдЕрд░ुрдгा рдХांрдЪी- ‘рд╡ीрдоेрди рд╡рд░्рдХрд░ рдЗрди рдПрдЧ्рд░ीрдХрд▓्рдЪрд░: рдПрдХ्рд╕рдкैंрдбिंрдЧ рд░ेрд╕्рдкॉрди्рд╕िрдмिрд▓िрдЯीреЫ рдПंрдб рд╢्рд░िंрдХिंрдЧ рдУрдк्рдкोрд░्рддुрдиिрдЯीреЫ’। рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рд▓ेрдмрд░ рдЖрд░्рдЧेрдиाрдЗрдЬेрд╢рди: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-2010।
рдПрдо. рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдЕрд╡рд╕्рдеी- ‘рдЕрд╡рдзी рд▓ोрдХрдЧीрдд’ (рднाрдЧ 1)। рд╡рд╕ुрдорддी рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж। рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 1985।
рдПрдо. рдПрд╕. рдП. рд░ाрд╡- ‘рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди: рднाрд░рдд рдоें рджो рдкिрдЫрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди’। рдордиोрд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-1979।
рдПрд╕.рдПрдо. рдкांрдбे- 'рджि рд╣िंрджी рдУрд░рд▓ рдПрдкिрдХ рдЯ्рд░ेрдбिрд╢рди: рднोрдЬрдкुрд░ी рд▓ोрд░िрдХी।' рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд╡рди рдк्рд░ा. рд▓ि.: рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж। рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-2012.
рдХ्рд░िрд╕्рдЯोрдл़ рдЬाрдлेрд▓ोрдЯ- ‘рдЗंрдбिрдпा'рдЬ рд╕ाрдЗрд▓ेंрдЯ рд░ेрд╡ोрд▓ुрд╢рди: рджी рд░ाрдЗрдЬ рдСреЮ рджी рд▓ोрдЕрд░ рдХाрд╕्рдЯрд╕ рдЗрди рдиाрд░्рде рдЗंрдбिрдпा’। рдХोрд▓ंрдмिрдпा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░ेрд╕: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-2003।
рдбॉ рд╡िрдж्рдпा рд╡िंрджू рд╕िंрд╣- ‘рдЕрд╡рдзी рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╡िрд░ाрд╕рдд’। рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी: рдЬ्рдЮाрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрдЬुрдХेрдпрд░, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 2016, рдкृрд╖्рда рд╕ं. 80-81।
рдбॉ рд╢ांрддि рдЬैрди- ‘рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рдЖрдпाрдо’। рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди: рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 1999।
рдзрдирдЮ्рдЬрдп- 'рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд░рд╕ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк'। рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 2013।
рдк्рд░рднा рджीрдХ्рд╖िрдд- “рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢,” рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд: рдЕंрдХ 16-30, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-June, 2013, Issue 12.
рдкрд╡िрдд्рд░ा 'рд╕ुрд╣ृрдж'- ‘рдмांрд╕рд░ी рдм्рд░рдЬ рд▓ोрдХрдЧीрдд’। рдм्рд░рдЬ рдк्рд░рджेрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдЕрд▓ीрдЧреЭ। рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-1999।
рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдЭा- ‘рдоिрдеिрд▓ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд▓ोрдХрдЧीрдд (рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ-рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрдз्рдп्рдпрди)’। рдиंрджрдХिрд╢ोрд░ рд╕िрд╣/ рдЬाрдирдХी рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-1989।
рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж- “рд╕िрдо्рдмाрдпोрд╕िрд╕, рд░ेрд╕िрдк्рд░ोрд╕िрдЯी рдПंрдб рд╡िрд▓ेрдЬ рдПрдЧ्рдЬोрдЧैрдоी рдЗрди рдЯू рд╡िрд▓ेрдЬ рдСрдл рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢,” рд╕ाрдКрде рдПрд╢िрдпрди рдПंрде्рд░ोрдкोрд▓ॉрдЬिрд╕्рдЯ, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-2016, рд╡ॉрд▓्рдпूрдо -16, рд╕ं. 2।
рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж & рд╕рд╡िрддा рдпाрджрд╡- “рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдмिрд░рд╣ा рд▓ोрдХрдЧीрдд: рдПрдХ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг,” рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा (рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╢ोрдз рдкрд░िрд╖рдж рдХी рд╢ोрдз рдкрдд्рд░िрдХा): рдЦрдг्рдб 4, рдЕंрдХ 1, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी। рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-2017।
рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдпाрджрд╡- ‘рдЬрд╣ाँ рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдХैрдж рд╣ै’। рд░ाрдзा рдХрдорд▓ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 1957।
рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡- ‘рдирдордХ рдХा рджрд░ोрдЧा’। рдЬрдирд░рд▓ рдк्рд░ेрд╕: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी। рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-1957।
рд▓ुрдЗрд╕ा рдоिрд╢ेрдЯ्рдЯी- ‘рд╡рд░्рдиाрдХ्рдпुрд▓рд░ेрд╢рди рдСрдл рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी: рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕, рдХाрд╕्рдЯ рдПंрдб рд░िрд▓िрдЬрди рдЗрди рдЗंрдбिрдпा (рдПрдХ्рд╕рдк्рд▓ोрд░िंрдЧ рджि рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдЗрди рд╕ाрдЙрде рдПрд╢िрдпा)’| рд░ूрдЯрд▓ेрдЬ рдЗंрдбिрдпा: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖-2008।
рд╡िрдиीрдд рдХुрдоाрд░- ‘рдм्рд░рдЬ-рднाрд╖ा рдПрд╡ं рднोрдЬрдкुрд░ी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдиाрд░ी-рд╡िрдорд░्рд╢ (рдПрдХ рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди)’। рдкी.рдПрдЪ.рдбी. рд╢ोрдз рд╕ाрд░: рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕрд▓ीрдЧрдв рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рд╖-2012।
__________________________________________________________
рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕ूрдд्рд░
рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡िрднाрдЧ, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЧрдЪिрдмोрд▓ी, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж -500046, рддेрд▓ंрдЧाрдиा
рдИрдоेрд▓: dpsocio@gmail.com
рд╕рд╡िрддा рдпाрджрд╡, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдЫाрдд्рд░ा, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЧрдЪिрдмोрд▓ी, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж -500046, рддेрд▓ंрдЧाрдиा
рдИрдоेрд▓: savita7088@gmail.com
** ISSN 2475-1359 **
* Bilingual monthly journal published from Pittsburgh, USA :: рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рдоाрд╕िрдХ *
Showing posts with label рд╕рд╡िрддा рдпाрджрд╡. Show all posts
Showing posts with label рд╕рд╡िрддा рдпाрджрд╡. Show all posts
Subscribe to:
Posts
(
Atom
)
