рдПрдХ рдиреЫрд░: ‘рдирджी-рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी’ - рдкрд╣ाрдб़ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддाрди

рдоंрдЬू рдХुрдоाрд░ी

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рд░ाрдЬрдХीрдп рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рджेрд╣рд░ा, рдХाँрдЧреЬा (рд╣िрдоाрдЪрд▓-рдк्рд░рджेрд╢)
рдИрдоेрд▓: MANJOO89JNU@GMAIL.COM
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 159 3794

рдХрдеाрдХाрд░ рдПрд╕. рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ рдХा рдирдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдирджी-рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी’ рдкрд╣ाрдб़ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддाрди рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмрджрд▓рддी рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рдЫेрдб़рдЫाрдб़ рдХो рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬीрд╡рдирджाрдпिрдиी рд╕рд╣рдЬ, рд╢ांрдд рд╡ рдиिрд░्рдорд▓ рдирджी рдХी рдзाрд░ा рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдХрд░рдХे, рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╣ी рдЫेреЬрдЫाреЬ рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд░рд╣ी рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рддрдоाрдо рдЬिंрджрдЧिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоीрди рдХो, рдЙрдирдХे рд╣ी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╡ рд╡рдЬूрдж рд╕े рднी рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рд░िрддा рд░ूрдкी рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рд╕рдлрд▓ рджाрд╕्рддाрди рдХрд╣рддा рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╢िрд▓्рдк рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдЧुрдо्рдлрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд▓реЬрдХी рдХा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░рдХे рдирджी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рджाрд░ुрдг рджाрд╕्рддाрди рдХो рдмрдпाрди рдХрд░рддी рд╣ै।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ 20рд╡ीं рд╕рджी рд╕े рд▓ेрдХрд░ 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें 2020-21 рддрдХ рдХा рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз рдПंрд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рднी рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдкिрддा рдоाрд╕्рдЯрд░ рднाрдЧрджрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдеे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╣ाреЬों рдХे рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рдеी। рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдХी рд╢ाрджी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬрди्рдо рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рддрдп рдХрд░ рджी рдЧрдпी рдеी рдЙрд╕рдХे рд╕рд╕ुрд░ рджेрд╡ीрджрдд рд╡рдЬीрд░ рднी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдеे।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬाрджुрдИ рдЧुрдбिрдпा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиा рдиाрдо рд╢рддु (рдирджी) рдмрддाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдирдоा рдХो рджाрджी рдмोрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЬाрджुрдИ рд╢рддु рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╣рдЬ, рд╢ांрдд, рдиिрд░्рдорд▓ рдзाрд░ा рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдХрд░ рдЬрдм рдмाँрдз рдХी рдиिрд░्рдоिрддि рдХрд░ рджी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдирджी рдЕрдкрдиा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЦोрдХрд░ рдбрд░ाрд╡рдиा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рд╡्рдпрдеा рд╕्рд╡рдпं рд╢рддु (рд▓реЬрдХी) рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдРрд╕ी рдкाрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рджौрд░ рдоे рднी рдк्рд░рдХृрддि рд╡ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджुःрдЦ рдХा рдкрд╣ाреЬ рддрдм рдЯूрдЯ рдкреЬрддा рд╣ै рдЬрдм рдЕрд╕рдордп рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддाрди। рд╕ुрдирдоा рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдЕрдкрдиी рдкंрдЪाрдпрдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рди्рдпाрдп рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рд░рд╣ा। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै рдХि рд╕ुрдирдоा рдЕрдкрдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ुрдирдоा рд╕े рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХрдм рдмрди рдЧрдпी рдЙрд╕े рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा। рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдирджी рдХी рднांрддि рд╢ांрдд, рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрдмाрдз рдЧрддि рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрддिрдо рдкрдбाрд╡ рдкрд░ рдЖ рдЧрдИ।

рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХो рджो рд░ूрдкों рдоें рджेрдЦा рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рд╡рд╣ рдЬो рдЕрджृрд╢्рдп (рдЖंрддрд░िрдХ рдиिрд░्рдоिрддि) рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдмाрд╣्рдп рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा। рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै- рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो рдРрд╕ा рдХोрдИ рдиाрд░ा рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓ा рдордиुрд╖्рдп рдкुрдиः рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╣ी рдЬीрд╡рди рддрд▓ाрд╢рддा рд╣ुрдЖ рдиреЫрд░ рдЖрддा рд╣ै। “рдЬिрди рдЦेрддों рдХी рддрд░рдл рдХोрдИ рдоुрдбрдХрд░ рднी рдирд╣ीं рджेрдЦा рдХрд░рддा рдЕрдм рджिрди-рднрд░ рдЙрдирдХी рдЭाреЬिрдпों рдХी рдХрдЯाрдИ рдФрд░ рд╕рдлाрдИ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╕ुрдирд╕ाрди рдЖँрдЧрди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рд╕े рднрд░े рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдмूреЭे-рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдЬो рдШрд░ों рдоें рдЕрдХेрд▓े рд░рд╣рддे рдЖрдпे рдеे рдЕрдм рдЗрд╕ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдЬैрд╕े рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЦुрд╢ рдеे рдоाрдиों рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕ा рдЬрдоाрдиा рд▓ौрдЯ рдЖрдпा рд╣ै। рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХो рдЧाँрд╡ рдХी рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдЕрдм рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рджिрдЦрдиे рд▓рдЧी рдеी рдЬिрд╕рдиे рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдХी рдЕрд╢ांрддि, рднрдп рдФрд░ рд╡िрдЪрд▓рди рдХो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рдеा।”1

рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдЧाрдеा- рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕्рдд्рд░ी рд╕ुрдирдоा рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рд╕ुрдирдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рджाрд╕्рддाрди рдХो рдмрдпा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдмрдирдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдмрдЦूрдмी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдирдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджेрд╡рднूрдоि рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдЭांрдХी рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рднी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдирдоा рдХрд╣рддी рд╣ैं - “рдк्рд░рдзाрди рдЬी, рдШрд░-рдЬрдоीрдиें рдФрд░рддों рд╕े рднी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдмрд╕ рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рдХाрдо рдХा рдЬрдЬ्рдмा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। ...рдФрд░ рд╡рд╣ рджोрдиों рдоेрд░े рдоें рд╣ैं। рдкрд░ рдоैं рдЙрддрдиे рд╣ी рдкैрд░ рдкрд╕ाрд░рддी рд╣ूँ рдЬिрддрдиी рдЪाрджрд░ рд╕рд╣ाрд░ा рджेрддी рд╣ै। рдХ्рдпाрд░ рдЙрдЬреЬ рд╣ै рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ, рдЕрдЧрд▓ी рдмрд░рд╕ाрдд рдоें рдкाрдиी рд▓рдЧा рджूँрдЧी। рдкрд░ рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдоेрд░े рд▓िрдП рдШрд░ाрдЯ рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╣ै। рдЬрдоीрди рдмेрдЪрдиे рдХो рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдк्рд░рдзाрди рдЬी। рдХрдоाрдиे-рдЦाрдиे рдХो рд╣ोрддी рд╣ै। рди рднी рдХрдоाрдИ рдЬाрдпे рддो рдЙрдЬреЬ рд░рд╣े, рдкрд░ рд╣ै рддो рдЕрдкрдиी рд╣ी рди। рдоुрдЭे рдирд╣ीं рдмेрдЪрдиी рд╣ै рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрди।”2 рдЗंрд╕ाрди рдЕрдкрдиे рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоींрди рд╕े рдмрд╣ुрдд рд▓рдЧाрд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЬреЬ рд╕े рдХрдЯा рд╣ुрдЖ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиों рд╕े рдмिрдЫुреЬрдиे рдХी рдкीреЬा рдирджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрддाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдпी рд╣ै। “рд╕ुрдирдоा рдХो рдирджी рднी рдЕрдм рдЕрдкрдиी рд╣ी рддрд░рд╣ рдЕрдХेрд▓ी, рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рдоृрддрдк्рд░ाрдп рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧी рдеी। рдХिрддрдиी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдеी рдХि рдЬिрд╕ рд╕ुрдирдоा рдХे рднीрддрд░ рд╡рд╣ рдирджी рдмрд╣рддी рд░рд╣рддी рдеी рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рдмрдЪाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣ी рдеी। рдкрд░ рдЙрд╕े рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рдЬीрд╡рди рднी рдПрдХ рдмрд╣рддी рдирджी рд╣ी рдХी рддрд░рдл рд╣ै...рд╕ुрдирдоा рд╕े рдХिрддрдиी рдмेрд╕рд╣ाрд░ा рдФрд░ рдмेрдЬुрдмाрди рдЬिंрджрдЧिрдпाँ рдЬुреЬी рд╣ैं,...рдЙрди्рд╣ें рдмрдЪाрдХрд░ рдЬैрд╕े рд╡рд╣ рдХрдИ рдирджिрдпाँ рдХो рдмрдЪा рд▓ेрдЧी ...рдмрд╕ рдЗрд╕ी рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХा рдорди рдард╣рд░ рдЬाрддा...рдмрд╣рд▓ рдЬाрддा...рдХुрдЫ рд╕ंрддोрд╖ рдХрд░ рд▓ेрддा।”3 рдирджी рд╕्рд╡рдпं рдоाрдирд╡ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рдмीрдЪ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। “рдоैं рд╢рддрдж्рд░ु ...рдЫोрдЯा рдиाрдо рд╢рддु рд╣ै рджाрджी।”4
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдмрджрд▓рддा рдпрдеाрд░्рде- рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд░ोрдХрдЯोрдХ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╕े рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡ाрд╣рдХ рдмाрдЬाрд░ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХो рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рддंрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдкрд░рдЪрдо рд▓рд╣рд░ाрдиे рдоें рд╕реЮрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ृрдЬрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдирдиे рдХी рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдмाрдд рд╣ै рд╕рди-1990-91 рдоें рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे рд╡िрдШрдЯрди рдХे рдмाрдж рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдПрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓ाрдн рдХрдоाрдиे рд╕े рд░рд╣ा। рд▓ेрдХिрди 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдоाрдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдоाрдиे рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдирдм्рдЬ рдХो рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीрдХी рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдЬрд░िрдпा рд╣ै। рдЬрдм рд╕рдордп рдмрджрд▓рддा рд╣ै рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдмрджрд▓рдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। 21рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдпрдеाрд░्рде рджुрдиिрдпा рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдд्рддा рдХो рдиीрдЪा рджिрдЦा рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рд╡िрдЬрдп рдкрддाрдХा рдлрддрд╣ рдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕ृрдЬрдирдХрд░्рддा рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рдкрд░िрдгрддि рдХृрдд्рд░िрдо рд╕рдоाрдЬ рдпाрдиि рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдХी рдиिрд░्рдоिрддि рд╕े рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рджुрдиिрдпा рдЬिрддрдиी рд╕рдордЭрджाрд░ рдФрд░ рдкреЭी-рд▓िрдЦी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡िрдХाрд╕ рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ूрди्рдп рднी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рдмिрдо्рдм рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рдПрд╕. рдЖрд░ . рд╣рд░рдиोрдЯ рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиे рдирдпे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдоाрдо рд╣ाрд╢िрдпे рдХे рдмिंрджुрдУं рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдП рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕े рд▓реЬрдХी рдЕрд░्рдеाрдд рдирджी рдХी рд╡्рдпрдеा рдХрдеा рдХो рд╕्рд╡рдпं рдирджी рдЖрдХрд░ рд╕ुрдирдоा рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЪрдХрдордХ рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рдЗрддрдиा рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдХिрд╕ी рд╣ोрдиे рдпा рди рд╣ोрдиे рдХा рдХोрдИ рдЧрдо рдирд╣ीं। рдирджी рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрдеा рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддी рд╣ै। рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдЪाрдирдХ рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдкूрд░ा рджेрд╢ рд╣ी рдирд╣ीं рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдмंрдж। рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдЪिрдд्рд░рдг, рд╕рдм рдХुрдЫ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рдмेрд╕рд╣ाрд░ा, “рджाрджी рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдХैрд╕ा рд╕рдордп рдЖ рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рдЪीрдЬों рд╕े рд╣ी рднрдп рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╣ाрдеों рд╕े рдбрд░ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рджрд░рд╡ाрдЬों рдХे рд╣ैंрдбрд▓ рдФрд░ рдХुрдг्рдбिрдпाँ рднрдпрднीрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЯीрд╡ी рдкрд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдХी рдЕрдЬीрдмोрдЧрд░ीрдм рддрд╕्рд╡ीрд░ें рд╣ैं। рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдФрд░ рдорд░ीрдЬों рдиे рдЕрдЬीрдм рддрд░рд╣ рдХे рдХрдкреЬे рдкрд╣рдиे рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╡े рдзрд░рддी рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙреЬ рд░рд╣े рд╣ैं। рд░ाрд╕्рддों, рдкрдЧрдбंрдбिрдпों рдФрд░ рдиीрдЪे рд╕े рдЧुрдЬрд░рддी рд╕реЬрдХ рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕ी рдЪрд╣рд▓-рдкрд╣рд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрди рдкрд░ рдХोрдИ рдЬीрд╡рди рдирд╣ीं рд╣ै। ...рдЬैрд╕े рдЗрд╕ рд╡िрдХрдЯ рд╕рдордп рдиे рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмрд╕्рддे рдХрд╣ीं рдЧाрдпрдм рдХрд░ рджिрдпे рд╣ैं। рдоाрд╕्рдЯрд░ рдЧाрдпрдм рдХрд░ рджिрдпे рд╣ैं। рдоंрджिрд░ों рдХी рдШंрдЯिрдпाँ реЩाрдоोрд╢। рдХिрд╡ाреЬ рдмंрдж рд╣ैं। рд╕рдмрдХे рдкाрд▓рдирд╣ाрд░ рднрдЧрд╡ाрди рдФрд░ рджेрд╡рддा рд╕्рд╡рдпं рдХैрдж рдоें рд╣ैं।”5 рдЯेрдХ्рдиोрд▓ोрдЬी рдХे рджौрд░ рдоैं рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХрд░рдиा рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рджोрд╕्рддों рдХी, рд▓ोрдЧों рдХी рднीреЬ рдоें рд╣рдо рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд▓ोрдЧ рдЕрд░्рдеाрдд рд▓ोрдЧों рдХी рднीреЬ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдХेрд▓ा рд░рд╣рдиा рдЬ्рдпाрджा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рдХे рдкाрд╕ рди рд╕рдордп рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдзैрд░्рдп рдФрд░ рди рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХो рдХिрд╕ी рдХा рднी рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдЙрди्рд╣ें рдкрд╕ंрдж рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рднी рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬीрдиा рдФрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдЕрдХेрд▓े рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдорд╣ाрдоाрд░ी реЫрд░ूрд░ рдеी। рд▓ोрдЧों рдХा рдмрд╣ुрдд рдиुрдХрд╕ाрди рднी рд╣ुрдЖ। рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рджूрд╕рд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ोрдЪे рддो рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЗंрд╕ाрдиी рдлिрддрд░рдд рдХो рдЙрд╕рдХी рдФрдХाрдд рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो, рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рддрд░рдл рднी рд▓ोрдЧों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕ुрдирдоा рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ै- “рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рд░ोрдЬ рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рд╕ोрдиे рдХे рдХрдорд░े рдоें рд░ंрдЧीрди рдЯीрд╡ी рд▓рдЧा рд▓िрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рдХेрдмрд▓ рдХा рдХрдиेрдХ्рд╢рди рднी рд▓िрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ी рдЙрдирдХा рдЕрдм рдЬैрд╕े рд╕рд╣ाрд░ा рд╣ै। рдорди рдмрд╣рд▓ाрд╡ рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै। рд╡े рджेрд░ рд░ाрдд рддрдХ рдЪैрдирд▓ рдмрджрд▓-рдмрджрд▓ рдХрд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рджेрдЦрддी рд╣ैं। рдиाрдЯрдХ рдпा реЮिрд▓्рдоें рджेрдЦрдиे рдХा рдЙрдирдХा рдЪाрд╡ рдЬ्рдпाрджा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрди рджिрдиों рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рд╡े рджेрдЦрддी рд╣ैं рдЬो рджुрдмाрд░ा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं।6 рдмрджрд▓рддे рджौрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рд╕рд╣ाрд░ा рд╣ै рдЯी рдмी। рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХे рдпुрдЧ рдоें рдЙрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░िрдпाँ рдХрдо реЫрд░ूрд░ рд╣ुрдИ рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЖрдкрд╕ी рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░िрдпा рдмрдврддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрднाрд╕ी рджौрд░ рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоाрдд्рд░ рдЫрд▓ाрд╡ा рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै।

рдирджी рд╡ рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгी рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рдд्рд╡ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рдк्рд░рд╢्рди- рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдпрд╣ рдпुрдЧ рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рджौрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджुрдиिрдпा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдЕрд░्рдеाрдд рдмрдиाрд╡рдЯी рджुрдиिрдпा рдХी рдЪрдХрдордХ рд▓ोрдЧों рдХो рдЬ्рдпाрджा рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХृрдд рджुрдиिрдпा рдоें рдоुрдЦ्рдп рд╡ाрд╣рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмाрдЬाрд░ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХृрдд рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПं рд╢ूрди्рдп рдкреЬрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рдкूँрдЬी рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдмрдирддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। “рджाрджी рд╕ुрдирдоा рд╕ोрдЪрддी рд░рд╣рддी рдХि рд▓ोрдЧों рдХो рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╡े рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╣ी рд▓ीрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рдЖрддुрд░ рд╣ै। рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓ рдФрд░ рдЬрдоींрди рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдоाрджा рд╣ैं। рд▓ोрдЧों рдХी рдзрд░्рдорд╢ीрд▓рддा рдЦुрджाрдИ рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд рдФрд░ рд╕ाрдзुрд╢ीрд▓рддा рдХрд╣ाँ рдЧाрдпрдм рд╣ी рдЧрдпी।”7 рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдХी рднी рдЪिंрддा рдпрд╣ी рд╣ै рдХि- “рдордиुрд╖्рдп рдХ्рдпों рдЕрдкрдиा рдЖрдд्рдордиिрдпंрдд्рд░рдг , рдкрдХ्рдХाрдкрди рдФрд░ рдЕрд╡िрдХाрд░ рдЦोрддा рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рджिрдиोंрджिрди рдмреЭрддी рдЕрдХुрд▓ाрд╣рдЯ, рдЕрд╢ांрддि рдФрд░ рдЦрд▓рдмрд▓ी рди рдЬाрдиे рдХिрд╕ рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдиाрднूрд╖िрдд, рдЕрд╢्рд▓ीрд▓ , рдиिрд░्рд▓рдЬ्рдЬ рдФрд░ рдХंрдЧाрд▓-рд╕ा рд╡рд╣ рдЬिрди्рджा рд░рд╣ рднी рдХрд╣ाँ рдЧрдпा рд╣ै, рдПрдХ рдоृрдд рдаूंрда рдЬैрд╕ा рдкрд▓-рдкрд▓ рдЭрд░рдЭрд░ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдЙрд╕े рдпे рд╕рдм рдХрд╣ाँ рджिрдЦрддा рд╣ैं? ”8 рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि 21 рд╡ीं рд╕рджी рдмाрдЬाрд░ рд╡ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдХी рдЪрдХाрдЪौрдз рдоें рдЖрднाрд╕ी рдкрдЯрд▓ рдХो рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджुрдиिрдпा рдоाрдирдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рднूрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। “рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдордирди рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдирджी рдЕрдХेрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдЕрд▓्рд╣реЬрдкрди рдЫीрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдирдЧिрдирдд рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рдмрд╣рдиे, рдЬो рдЗрд╕ рдкुрд░ुрд╖рдд्рд╡рд╡ाрджिрддा рдХी рд╢िрдХाрд░ рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдХोрдИ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд╣ै... рди рдпрдоुрдиा, рдХाрд╡ेрд░ी,рдХृрд╖्рдгा рди рдЧंрдЧा, рдЧोрджाрд╡рд░ी, рдЧोрдорддी рдФрд░ рд░ाрдк्рддी। рди рдХрд░рддोрдп, рдХोрд╕ी, рдЪрди्рдж्рд░рднाрдЧा, рд╕्рдкिрддि рдФрд░ рди рдЪрдо्рдмрд▓, рдЪिрдиाрд╡, рдЭेрд▓рдо рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ी। рдорд╣ाрдирджी, рд╢िрдк्рд░ा, рдирд░्рдорджा рдФрд░ рджाрдоोрджрд░ा рднी рдХрд╣ाँ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╡рдз рдХрд░ рджिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं рд╕рднी рдХे।”9 рдирджी рдЕрдкрдиी рджाрд░ुрдг рд╡्рдпрдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╕्рд╡рдпं рдмрдпाँ рдХрд░рддी рд╣ै- “рдмाँрдз рдХे рднीрддрд░ рдЬैрд╕े рдирджी рдоृрддрдк्рд░ाрдп –рд╕ी рдеी। рд╡ेрдЧрд╣ीрди। рд╕ुрдирдоा рджाрджी рдХो рд╡рд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рднрдпрднीрдд рд▓рдЧрддी рдеी। рдбрд░ी-рд╕рд╣рдоी рд╣ुрдИ-рд╕ी। рдЖрддंрдХिрдд рдФрд░ рдЖрдХुрд▓ рд▓рдЧрддी। рдЙрд╕рдХी рдЙрдж्рд╡िрдЧ्рдирддा рдФрд░ рдХंрдкрдХंрдкाрд╣рдЯ рджाрджी рдХो рднीрддрд░ рддрдХ рдЕрд╢ांрдд рдХрд░ рджेрддी। рдирджी рдЦुрдж рднी рдЕрд╢ांрдд рд╣ी рддो рдеी। рд╣рд╡ा рдХे рд╡ेрдЧ рдЬрдм рдкाрдиी рдХी рд╕рддрд╣ों рдкрд░ рджौреЬрддे рддो рдирджी рдХी рдерд░рдерд░ाрд╣рдЯ рдХрд▓ेрдЬा рдЪीрд░ рджेрддी рдеी। рдЬреЬीрднूрдд рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рдмंрдзрдирдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рджाрджी рд╕ुрдирдоा рд╕े рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рджेрдЦा рдирд╣ीं рдЬाрддा рдеा।”10

“рднрдИ,рдХिрдзрд░ рд╕े рдЖ рд░рд╣े рд╣ो рддुрдо рд▓ोрдЧ?
рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рд╕рд░рд╕рд░ी рдиреЫрд░ рдЙрди рдкрд░ рдбाрд▓ी। рд╕ोрдЪा рдЗрд╕ рдмूрдвी рдФрд░рдд рдХो рдмрддाрдиे рдХा рдХ्рдпा рд▓ाрдн? реШрджрдо рдЬैрд╕े рд╣ी рдЖрдЧे рдмреЭाрдпे, рджाрджी рдмрд╣ुрдд рд╡िрдирдо्рд░рддा рд╕े рдХрд╣рдиे рд▓рдЧी,
“рджेрдЦो, рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдоुँрд╣ рдФрд░ рдЪाрд▓ рдмрддा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рддुрдо рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдпे рд╣ो рдФрд░ рднूрдЦे рднी рд╣ो। рдоुрдЭे рдмрддाрдУं рдХि рдоैं рддुрдо рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ूँ?

рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдкाँрд╡ рдаिрдардХ рдЧрдпे। рдЗрд╕ рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рдиे рдкीрдЫे рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╕ाрдеिрдпों рдХो рднी рд░ोрдХ рджिрдпा рдеा। рдЙрдирдХी рд╕ूрдиी рдЖँрдЦों рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдПрдХ рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЪрдордХ рдкрд╕рд░ рдЧрдпी।”11 рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдЗрд╕ рдзрд░ा рдкрд░ рднेрдЬा рд╣ो рдФрд░ рдЬाрджुрдИ рд▓реЬрдХी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордп рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рдЪेрдд рднी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ो рдЕрдкрдиे реЮрд░िрд╢्рддे рдХी рддрд░рд╣। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдЬाрджुрдИ рд▓реЬрдХी рджाрджी рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдХрд╣рддी рд╣ै-“рд╕ंрднाрд▓рдХрд░ рд░рдЦрдиा рджाрджी рдЗрди рдкैрд╕ों рдХो। рд▓ाрдЦों рдоें рд╣ैं рди। рдмрд╣ुрдд рднрд▓ी рдЬрдЧрд╣ рд▓рдЧेंрдЧे рддुрдо्рд╣ाрд░े рдпे рдкैрд╕े। рдмрд╣ुрдд рдкुрдг्рдп рдХ्рдоाрдУрдЧी рддुрдо। рдмрд╕ рдЬैрд╕ी рд╣ो рди рдЦुрд▓े рджिрд▓ рдХी рд╡ैрд╕े рд╣ी рд░рд╣рдиा। рдХрднी рдХंрдЬूрд╕ी рди рдХрд░рдиा। рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЬाрддा рд╕ाрде। рдкाрдк-рдкुрдг्рдп рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫाрдпी рдкीрдЫे рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै। рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░े рдпे рдкैрд╕े рдХिрд╕ी рдХी рдоुрд╕ीрдмрддों рдХे рд╡ाрд░िрд╕ рдмрди рдЬाрдпें।”12 рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдоाрдирд╡рддा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рд╡ेрджрдирд╢ूрди्рдп рд╣ो рд░рд╣ी рдПрдХ рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдХो рднी рдпрд╣ рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░рд╡ा рджेрддी рд╣ै рдХि рдк्рд░рдХृрддि рд░ूрдкी рдЕрджृрд╢्рдп рд╕рдд्рддा рд╕े рдЫेреЬрдЫाреЬ рд╡ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрдоाрди рдоाрдирдиा рдк्рд░рдХृрддि рдХा рджोрд╣рди рдХрд░рдиा рдХिрддрдиा рднрдпाрдирдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ुрдирдоा рджाрджी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै-“рдХिрддрдиा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЖрдЬ рд▓ोрдЧ рдШрд░ों рдоें рдмंрдж рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै। рдмंрдЧрд▓े, рдЧाреЬिрдпाँ, рдзрди, рджौрд▓рдд рд╕рдм рдХुрдЫ, рдкрд░ рджेрдЦो рддो рдЗрд╕ рдмीрдоाрд░ी рдХी рдХोрдИ рджрд╡ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдЬ рдкैрд╕ा рдХिрд╕ी рдХाрдо рдХा рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдХुрджрд░рдд рдХा рдЗрди्рд╕ाрдл рд╣ी рддो рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдмोрдУрдЧे рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдЦाрдУрдЧे рдФрд░ рднोрдЧोрдЧे।”13

рдмेрдЬुрдмाрдиों рдХी рджाрд╕्рддाрди- рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиे рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЬीрддрдиा рдЬीрд╡ंрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЙрддрдиा рд╣ी рдмेрдЬुрдмाрдиों рдХी рджाрд╕्рддाँ рдХрд╣рдиे рдоें рднी рдкूрд░ी рд░ुрдЪि рд▓ी рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдоाрдирд╡ीрдп рд░ूрдк рд╣ो рдпा рдЦेрдд-рдЦрд▓िрдпाрди, рдмाрдШू рдХुрдд्рддा, рдЧाрдпें рд╡ рдЕрди्рдп рдЬाрдирд╡рд░ рдХी рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा। рдмाрдШू (рдкाрд▓рддू рдХुрдд्рддा ) рдЕрдкрдиे рдоाрд▓िрдХ рдФрд░ рдоाрд▓рдХिрди рдХे рдк्рд░рддि рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╡рдлाрджाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। “рдЗрди рд╕рднी рдмेрдЬुрдмाрдиों рдоें рдЙрдирдХा рдХुрдд्рддा рдмाрдШू рдмрд╣ुрдд рдкрд░ेрд╢ाрди рдеा। рд╕ुрдирдоा рдХो рдЙрд╕рдХा рдз्рдпाрди рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдеा। рдЗрди рджिрдиों рдЙрд╕рдХा рднौрдХрдиा рднी рдирд╣ीं рд╕ुрдиाрдпी рджेрддा рдеा рдЕрди्рдпрдеा рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдХो рдЖँрдЧрди рдоें рдирд╣ीं рдоाрдирддा рдеा рдФрд░ рд░ाрдд-рд░ाрдд рднрд░ рдШрд░ рдХी рд░рдЦрд╡ाрд▓ी рдоें рднौрдХрддा рд░рд╣рддा рдеा। рдкрд░рди्рддु рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧ рдШрд░ рдЖрдпे- рдЧрдпे рдкрд░ рдордЬाрд▓ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рдХिрд╕ी рдХो рдХुрдЫ рдХрд╣ा рд╣ो। рдЙрд╕рдХा рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рдХि рд╡рд╣ рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।”14 рдмाрдШू рдХुрдд्рддा (рдЬो рдХि рдХिрди्рдиोрд░ी рдирд╕्рд▓ рдХा рдХुрдд्рддा рдеा рдЬिрд╕рдХी рдЦाрд╢िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдмाрдШों рд╕े рднी рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдмिрд▓्рд▓ी рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै рдмेрдЬुрдмाрди рдЬाрдирд╡рд░ рднрд▓े рд╣ी рдмोрд▓ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ें рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрди्рд╣ें рднी рд╕्рдиेрд╣ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрди्рд╣ें рдЦिрд▓ाрдиे-рдкिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░िрдп рд╣ोрддा рд╣ै। “рджेрдЦ рдмाрдШू! рдЕрдм рдоेрд░ा рдХौрди рд╣ै, рддू рд╣ी рддो рд╣ै рдоेрд░े рд╕ाрде। рд╣рдо рджोрдиों рдХा рдоाрд▓िрдХ рдЕрдм рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рддू рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд░ोрдЯी рдирд╣ीं рдЦाрдпेрдЧा рддो рдоेрд░ा рд╕ाрде рдХैрд╕े рджेрдЧा рд░े। рдоुрдЭे рднी рджेрдЦ рдоेрд░ा рднी рддो рд╕ंрд╕ाрд░ рдЫिрдирдЧрдпा рд╣ै, рджुрдиिрдпा рд▓ुрдЯ рдЧрдпी рд╣ै, рдоेрд░ा рднी рдЕрдм рдХौрди рд╣ै। рддू рд╣ै, рдпे рд╕реЮेрджी рдмिрд▓्рд▓ी рд╣ैं, рдЧोрд▓ू-рдмोрд▓ू рджो рдмैрд▓ рд╣ैं, рдХाрд▓ी рдФрд░ рднूрд░ी рдЧाрдп рд╣ै, рдЙрдирдХी рдмрдЫिрдпा рд╣ै। рддू рддो рдЬाрдирддा рд╣ै рдЗрддрдиे рдкрд╢ुрдУं рдХा рдЕрдм рдЕрдХेрд▓े-рдЕрдХेрд▓े рдоुрдЭрд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдиौрдХрд░ рдЪाрдХрд░ рднी рдХिрддрдиे рджिрди рд░рд╣ेंрдЧे। рдЙрдирдХी рдоेрд╣рдирдд- рдордЬрджूрд░ी рдХौрди рджेрдЧा। рддुрдЭे рд╣ी рддो рд░рд╣рдиा рд╣ै рдоेрд░े рд╕ाрде।”15 рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЪेрддрди-рдЕрдЪेрддрди, рдЪрд░-рдЕрдЪрд░ рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддा рд╣ै рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ुрдирдоा рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि “рдкрд╢ु рд╣ी рдирд╣ीं рдЦेрдд, рдЦрд▓िрд╣ाрди рдФрд░ рдзाрди рдХे рдХ्рдпाрд░ों рдХा рднी рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рдеा। рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рд╕े рдХिрд╕ी рдиे рдЙрдирдХी реЩрдмрд░ рдирд╣ीं рд▓ी рдеी। рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХा рдпрд╣ рд░ूрдЯीрди рд╣ोрддा рдХि рд╡рд╣ рдлрд╕рд▓ों рдХे рд╣рд░िрдпाрддे рд╡ рдкрдХрддे рд╕рдордп рд░ोрдЬ-рд░ोрдЬ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдШूрдо-рдмैрдардХрд░ рдЙрдирд╕े рдЦूрдм рдмाрддें рдХिрдпा рдХрд░рддा рдеा। рд▓рдЧрддा рдЬैрд╕ा рдмीрдЬ рдмोрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдлрд╕рд▓ों рдХे рдкрдХрдиे рддрдХ рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХा рд╕ाрде рд╣ोрдиा рдФрд░ рд░рд╣рдиा рдЙрдирдХी рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╣ो।”16

рд╕ुрдирдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рджूрд╕рд░ा рд╕рд╣ाрд░ा рд░рд╣ा рдмाрдШू, рдмाрдШू рдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╕ुрдордЧों рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рд▓рдЧाрд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рд░िрд╢्рддा рдПрдХрддा рдФрд░ рдЖрдкрд╕ी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै। “рдЕрд░े рд╕ुрди рди рд╕ुрдордЧो...рдЗрдзрд░ рдЖ рдоेрд░े рдкाрд╕।” рд▓реЬрдХी рдиे рдЬैрд╕े рдЙрд╕े рдПрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рдкुрдХाрд░ा рдеा। рдХुрдд्рддा рдЙрдардХрд░ рдРрд╕े рдЪрд▓ा рдЖрдпा рдоाрдиों рд╡рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдоाрд▓рдХिрди рд╣ो। рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдмैрда рдЧрдпी рдФрд░ рд╕рдордЭाрдиे рд▓рдЧी, рджेрдЦ рд╕ुрдордЧो...рджाрджी рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд░рдЦрдиा। рдЧाрдп рдХा рднी। рджोрдиों рдПрдХ рдЬैрд╕ी рд╣ै рди।”17

рд▓ेрдЦрдХ рд╕ुрдирдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдзрд╡ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рднी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦिрдиी рдЪрд▓ाрддा рд╣ुрдЖ рдзैрд░्рдпрд╡ाрди, рдХрд░्рдорда, рд╕рд╣рдЬ рд╡ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд╕्рдд्рд░ी рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХो рдмрдЦूрдмी рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рднрдХ्рддि рдХाрд▓ рдоें рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХो рджेрдЦे рддो рд╕ुрдирдоा рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд╣ी рди рдХрд╣ी рдоीрд░ा рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдХा рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкिंрдб рджाрди рдХिрдпा рдЬाрдиा рднी рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдиे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ों рдкुрд░ाрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╡ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рдЦंрдбрди рд╣ै। рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрд╡рджрдд्рдд рдХा рдмेрдЯी рдХा рд╣рдоेрд╢ा рд╕ाрде рджेрдиा рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдоें рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдоाрдирддा рд╡ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдирджी рдХी рдХрдеा-рд╡्рдпрдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЬाрджुрдИ рд▓рдбрдХी рд╡ рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣ेрд▓िрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ुрдирдоा рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧी рдФрд░ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдПрдХ рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдоी рджुрдиिрдпा рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╢िрд▓्рдк- рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рд╣ै। рдмाрдж рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рд╕рд░्рд╡ рдк्рд░рдердо рдл्рд░ेрдЪрд░ोрд╣ рдиे рдЬाрдбुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж (Magical Realism) рд╢рдм्рдж рджिрдпा। рдЬाрджुрдИ рдХा рдЕрд░्рде рдЪрдордд्рдХाрд░, рдн्рд░рдо рдпा рд╕рдо्рдоोрд╣рди рд╕े рд╣ै рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЕрд░्рде рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╡ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕े рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджोрдиों рдХा рдЕрд░्рде рд╣ुрдЖ рджिрдоाрдЧ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдн्рд░рдо рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी। рдЕрд░्рдеाрдд рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЬाрдиा рд╣ी рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣े рддो рдоिрдердХीрдп рд╡ рдкрд░िрдХрдеाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдд्рдп рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рдиा।

рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдпा рдлिрдХ्рд╢рди рдХी рдПрдХ рд╢ैрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕рд▓ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрде рдЬाрджुрдИ рддрдд्рдд्рд╡ों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ंрдХि рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдлिрд▓्рдо рдФрд░ рджृрд╢्рдп рдХрд▓ा рдХे рд▓िрдП рднी рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдпा рдЬाрджू рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै рдЬो рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рдоिрдердХ рдХो рдмрдЪाрддा рд╣ै। рдЕрд╕рд▓ी рдХ्рдпा рд╣ै? рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд╕ाрдзाрд░рдг рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрджुрдИ рдЖрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै-18 рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣े рддो рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╢ैрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдПрдХ (рдХ्рд░िрдПрдЯिрд╡ рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдк्рд░ोрд╕ेрд╕) рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै।

рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╕े рд╡ाрдХिрдл рдХрд░рд╡ाрдиे рдХा рдЬрд░िрдпा рднी рд╣ै। рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдЙрдд्рддрд░ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рджौрд░ рдоें рдЬो рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдмрдиी рдмрдиाрдпी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी, рд╕ोрдЪрдиे рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рдеी, рдЙрд╕рд╕े рдЗрддрд░, рдЙрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдПрдХ рдирдпी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрдиी рдмрдиाрдпी рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкीреЭी рдХी рд╡िрдЪाрд░ рдзाрд░ा рдХो рддोреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдРрд╕ा рджिрдЦाрдпी рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╣ै рдпा рдЬो рдн्рд░рдо рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рд╡ाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдХाрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдЯेрдХ्рдиीрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдирдпे рд╕рдЪ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡ुрджрд░िंрдЧ рд╣ाрдЗрдЯ्рд╕ (1848) рдФрд░ рдл्рд░ांрдЬ рдХाрдл्рдХा рдХे рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ेрдЧोрд░ рдоें рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХे рддрдд्рд╡ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рд╣ै рдЬो рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХीрдЯ (рдж рдоेрдЯाрдоोрдлोрд░्рд╕िрд╕ -1915) рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж 20рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдп рдоें рдЙрднрд░ा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕े рдиिрдХрд▓ा।

1925 рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдл्рд░ांрдЬ рд░ोрд╣ (1890-1965) рдиे рдЬрд░्рдорди рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рдХाрдо рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП (magischer Realismus(magic Realism) рд╢рдм्рдж рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдиिрдпрдоिрдд рд╡िрд╖рдпों рдХो рдмेрдХाрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा।

рдПрд╕.рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी’ рдоें рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмреЩूрдмी рдШрдЯрдиाрдУ рдХे рдЪिрдд्рд░ों рдХो рдкिрд░ोрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै- “рджाрджी рдЬрдм рдЖрд╕рдоाрди рдХी рдУрд░ рджेрдЦрддी рддो рдЙрд╕े рдирджी рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рд╕े рдмрд╣рддी рджिрдЦाрдпी рджेрддी। рд╕рд╣рд╕ा рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा рдоाрдиो рдЙрдирдХी рдЧाрдп, рдЦेрдд рдФрд░ рдЦुрдж рджाрджी рдХрд╣ीं рдмाрджрд▓ों рдХे рдЯाрдкू рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ो рдФрд░ рд▓реЬрдХी рдЙрд╕ рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдХे рд╕ाрддों рд░ंрдЧों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХ्рд╖िрддिрдЬ рд╕े рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЪрд▓ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ो। рджाрджी рдХुрдЫ рдкрд▓ рдЗрди्рд╣ीं рдиिрд░्рдоिрддिрдпों рдоें рдорди्рдд्рд░рдоुрдЧ्рдШ рд╣ुрдИ рд╕ी рдмैрдаी рд░рд╣рддी рдФрд░ рдЬрдм рдЖँрдЦ рдЦुрд▓рддी рддो рд▓реЬрдХी рдХो рдкाрд╕ рдЦेрд▓рддा рдкाрддी।”19 рдЕрдж्рднुрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै- “рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХी рдиреЫрд░ рдмाँрдз рдкрд░ рдкреЬрддी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдЭीрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ рдирджी рд╣ै рдЬो рдЪाँрджрдиी рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдирджिрдпाँ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЪाँрдж рдЙрдирдоें рд╣िрд▓ोрд░े рд▓े рд░рд╣ा рд╣ै। рдирджिрдпों рд╕े рдЦेрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рджाрджी рдХी рдЖँрдЦें рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕्рдеिрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдПрдХ рдХाрдЧреЫ рдХी рдиाрд╡ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдиाрд╡ рдоें рд╢рддु рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рд▓реЬрдХिрдпाँ рдмैрдаी рд╣ैं। рд╕рднी рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рд╕ुрди्рджрд░, рдордиोрд╣рд░ рдФрд░ рд░ूрдкрд╡ंрдд рд╣ैं। рд╕рднी рдиे рдирджी рд░ंрдЧ рдХी рдл्рд░ाрдХे рдкрд╣рди рд░рдЦी рд╣ैं। рдл्рд░ाрдХों рдХी рдЬेрдмों рдоें рдЪाँрдж рдХी рдХिрд░рдгों рдФрд░ рдирджी рдХी рд▓рд╣рд░ें рд╣ैं। рд╣ाрдеों рдоें рдирджी рдХे рдкрдд्рдерд░ рд╣ैं। рджुрд░्рд▓рдн рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рдкुрд╖्рдк рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдЦिрд▓рдЦिрд▓ाрд╣рдЯे рдЪांрджрдиी рдмрдирдХрд░ рдЬрд▓ рдкрд░ рдЭिрд▓рдоिрд▓ा рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рд╡ा рдХे рдЭोрдХें рдХे рд╕ाрде рдЬрдм рд╡े рджाрджी рдХे рдХाрдиों рд╕े рд╣ोрддी рдорди рдоें рдЙрддрд░рддी рд╣ै рддो рдПрдХ рдоीрдаी-рд╕ी рдЯीрд╕ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै।”20

“рдмрдЪ्рдЪुрдЖ” рдХिрдзрд░ рдЪрд▓рдиा рд╣ै?”
рд╕рднी рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмोрд▓рддी рд╣ैं, 
“рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рджाрджी...рдЬрд╣ाँ рди рдХोрдИ рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЖрджрдоी рд╣ो рдФрд░ рди рдХрдо्рдкрдиी рдХा рдХोрдИ рдоाрд▓िрдХ। рдмрд╕ рд╣рдо рдФрд░ рддुрдо рд╣ो рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдордЫрд▓िрдпाँ рд╣ों, ... рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрддे рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдордЬрджूрд░ рд╣ों।”
рдиाрд╡ рдЪрд▓ рдкреЬрддी рд╣ै। 

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЬाрджुрдИ рдЧुреЬिрдпा рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी рдкाрдардХों рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдирдпाрдкрди рдХी рдЭрд▓рдХ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╣ी рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╣ै। рдирджी рдХी рджाрд░ुрдг рд╡्рдпрдеा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рдд्рд░ी-рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирджी (рд╢рддु) рд╕्рд╡рдпं “рдФрд░ рд╣ाँ, рджाрджी, рдХрд▓ рди рдоैं рдирджी рдХी рдХрдеा рд╕ुрдиाрдКंрдЧी рддुрдо्рд╣ें।”21 “рдЕрд░े рджाрджी! рдЕрдХेрд▓ी рдХрд╣ाँ ..? рдоेрд░ी рдиाрд╡ рдЬो рдоेрд░े рд╕ाрде рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░ рджाрджी рд╡рд╣ाँ рднी рдЕрдм рдирджी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрд╣ीं...рдХрд╣ीं рдмрдЪी рд╣ै। рд▓ोрдЧ рд░ोрдЬ-рд░ोрдЬ рдорд╢ीрдиों рдоें рднрд░-рднрд░рдХрд░ рдХूрдЯрддे рд╣ैं, рдкीрд╕рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдЬोрд░ рд╕े рдЪीрдЦрддी рдФрд░ рдЪिрд▓्рд▓ाрддी рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЧ рдоें рд▓िрдкрдЯрдХрд░ рдиिрд░्рдЬीрд╡ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।”22

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕंрдд рдоें рддрдоाрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдирдоा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं рдХि - “рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЕрдм рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдХुрдЫ рднी рд╢ेрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै। рди рдкрд╢ु рд╣ैं рди рднेреЬ-рдмрдХрд░िрдпाँ рд╣ैं। рди рдкुрд╢्рддैрдиी рдШрд░ рд╣ै рдФрд░ рди рдШрд░ाрдЯ। рдирджी рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдЕрдкрдиा рд╕ाрде рд╣ै।”23 рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХा рдЬीрд╡рди рдирджी рдХे рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╣рдкूрд░्рдг рдзाрд░ा рдХा рднाрдЧ рдЬैрд╕ा рд╣ी рд░рд╣ा। рд╕ुрдирдоा рдХा рдЬाрджुрдИ рд▓реЬрдХी рд╢рддु рдХे рд╕ाрде рдиाрд╡ рдоें рдмैрдардХрд░ рдЪрд▓े рдЬाрдиा рдпрд╣ рд╕ूрдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рдоें рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рдмрджрд▓рддी рдоाрдирд╡ीрдп рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирджी рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдкाрдХрд░ рдХिрд╕ी рдФрд░ рд▓ोрдХ рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рдкрд░िрдгрддि рд╣рдо рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ो рд░рд╣े рднौрдЧोрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдирд╣ीं рдмрдиा рдкा рд░рд╣े рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рднौрддिрдХрддाрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рд╣рдоें рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрд╢ूрди्рдп рдмрдиाрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХी рдоांрдЧ рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╕рд╣рдЬ, рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдк्рд░рдХृрддिрд░ूрдкी рдЕрджृрд╢्рдп рд╕рдд्рддा рдХी рд╢рдХ्рддि рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиा рд╣ोрдЧा। рдЙрд╕рдХा рджोрд╣рди рдирд╣ीं, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рднाрдЧрдорднाрдЧ рджुрдиिрдпा рдоें рдард╣рд░рдХрд░ рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдирд╣ीं рддो рдкрд░िрдгрддि рднрдпाрд╡рд╣ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै! рдиिрдо्рди рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧी।

рдЕрднिрдоाрди рдеा рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд
рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдХा,
рдкрд▓ рднрд░ рдоें рдХрдорд░ рдЯूрдЯ рдЧрдИ рдЙрдирдХे рдШрдордг्рдб рдХी।
рджुःрдЦ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै
рдмेрдмрд╕ рдФрд░ рд▓ाрдЪाрд░ рд╡ो рднी рд╣ो рдЧрдП
рдЬिрдирдХा рдХрд╕ूрд░ рдеा рди рдХोрдИ...।
рдЪूрд░ рд╣ो рдЕрдкрдиे рдШрдордг्рдб рдоें,
рднू, рдЖрдХाрд╢, рдкाрддाрд▓
реЮрддрд╣ рдХрд░ рд▓ेрдиा,
рд╡िрдЬрдп рдирд╣ीं, рдЕрди्рдд рдирд╣ीं,
рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдд्рддा рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा...।
рдЗंрд╕ाрдиी реЮिрддрд░рдд рдиे
рдЕрдкрдиी рд╣ी рдХूрдЯрдиीрддि рд╕े,
рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдХ्рд╖рд╕ рд░ूрдкी рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХो рдЧреЭा।
рд╢ाрдпрдж рдеा рдирд╣ीं рдЙрд╕े рднी рднाрди рдЗрд╕рдХा।
рдЕрдкрдиी рддीрдЦी рдХूрдЯрдиीрддि рдХी рдзाрд░ рд╕े
рдЕрдкрдиा рднी рдХुрдирдмा рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рддрдмाрд╣।
рдЕрднी рднी рдЕрдХ्рд▓ рдирд╣ीं рдЖрдпी рд╣ै рдЙрд╕े
рдЕрдкрдиे рд╣ी рдордж рдоें,
рд╣ो рд╕рд░ाрдмोрд░,
рдорджрдорд╕्рдд рд╣ो।
рдХрд░рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡िрд╢्рд╡ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдЖрдЬ рднी,
рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХी рдЕрд╡рд╣ेрд▓рдиा।
рдЕрдм..!
рдЬिрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै-рддрдмाрд╣ी,
рдХेрд╡рд▓ рддрдмाрд╣ी!
рдФрд░ рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं!!
рджुःрдЦ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै-
рдмेрдмрд╕ рдФрд░ рд▓ाрдЪाрд░ рд╡ो рднी рд╣ो рдЧрдП
рдЬिрдирдХा рдХрд╕ूрд░ рдеा рди рдХोрдИ...।
(рдоंрдЬू рд╕рд░рдЧрдо)


рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी:
1. рдПрд╕. рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ- рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 214
2. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 80
3. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 156
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 174
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 211
6. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 210
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 193
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 194
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 194
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 195
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 219
12. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 183
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 224
14. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 63-64
15. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 65
16. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 66
17. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 175
18. рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХा рдкрд░िрдЪрдп - рдЬैрдХी рдХ्рд░ेрд╡ेрди, hi.eferrit.com/рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж 
19. рдПрд╕. рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ- рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा10
20. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 234
21. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 175
22. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 187
23. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 209
24. рд╕िंрд╣, рдЕрдоिрдд рдХुрдоाрд░- рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдФрд░ рднाрд░рдд (рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдФрд░ рд╡िрдХрд▓्рдк), рд╕ाрдордпिрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 02


No comments :

Post a Comment

We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।