Showing posts with label рдоंрдЬू рдХुрдоाрд░ी. Show all posts
Showing posts with label рдоंрдЬू рдХुрдоाрд░ी. Show all posts

рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡ाрдкрд╕ी’

рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा
рдоंрдЬू рдХुрдоाрд░ी

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рд░ाрдЬрдХीрдп рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рджेрд╣рд░ा, рдХाँрдЧреЬा (рд╣िрдоाрдЪрд▓-рдк्рд░рджेрд╢)
рдИрдоेрд▓: manjoo89jnu@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 159 3794

рдЬीрд╡рди рдкрд░िрдЪрдп: рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдЬрди्рдо 24 рджिрд╕ंрдмрд░ рд╕рди 1931 рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдирдЧрд░ рдХाрдирдкुрд░ рдХे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ। рдкिрддा рджाрдоोрджрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рд╡рдХीрд▓ рдеे। рдоाрддा рдХा рдиाрдо рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рджेрд╡ी рдеा। рдЙрдирдХी рджो рдмреЬी рдмрд╣рдиें рдХрдорд▓ा, рдХाрдоिрдиी рдФрд░ рдЫोрдЯे рднाрдИ рд╣ोрд░ीрд▓ाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдмреЬे рдордоेрд░े рднाрдИ рд╢िрдм्рдмрдирд▓ाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдеे। рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдмреЬे рднाрдИ рд╢िрдм्рдмрдирд▓ाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдкрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕ाрд░ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдЖ рдЧрдИ। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдХाрдирдкुрд░, рд▓рдЦрдирдК рдоें рдкрд▓ी-рдмреЭी рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдиे рдХेрд╡рд▓ рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдХो рдЬिрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдЧाँрд╡ рд╕े рдХрднी рдХोрдИ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдмрдЪрдкрди рдХाрдирдкुрд░ рдФрд░ рд▓рдЦрдирдК рд╢рд╣рд░ рдоें рдмीрддा। рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЗрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдЙрдирдХी рдоाँ рдиे рдХी। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдХाрдирдкुрд░ рдоें рд╣ी рд╣ुрдИ। рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд▓िрдпा। рдмी.рдП. рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдФрд░ рдлिрд▓ॅाрд╕рдлी рдоें рдФрд░ рдПрдо्.рдП. рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдХी рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी। рддीрди рд╕ाрд▓ рддрдХ рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд▓ेрдбी рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХाрд▓ेрдЬ рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдлुрд▓рдм्рд░ाрдЗрдЯ рд╕्рдХाрд▓рд░рд╢िрдк рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдоेрд░िрдХा рдЪрд▓ी рдЧрдИं। рдЬрд╣ां рдм्рд▓ूрдЧрдЯрди рдЗंрдбीрдпाрдиा рдоें рджो рд╡рд░्рд╖ рдкोрд╕्рдЯ рдбाрдХ्рдЯрд░рд▓ рд╕्рдЯрдбी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ी рдкрд░ рд╡िрд╕्рдХांрд╕िрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоैрдбिрд╕рди рдХे рджрдХ्рд╖िрдгेрд╢िрдпाрдИ рд╡िрднाрдЧ рдоें рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╣ो рдЧрдИं। рдЕрд╡рдХाрд╢ рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╕рдордп рдпू.рдПрд╕.рдП рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ैं।

рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рдкिрддा рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдкूрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмिрдЦрд░ рдЧрдпा рдеा। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рд╕ाрде рдк्рд░ाрдп: рд╕्рдХूрд▓ рдХी рдЫुрдЯ्рдЯिрдпों рдоें рдлрддेрд╣рдЧреЭ рдЕрдкрдиे рдоाрдоा рдХे рдШрд░ рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеीं, рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЗрдирдХे рдЕрди्рджрд░ рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдЖрд╡ाреЫ рджी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рджेрд╢ рдоें 1941-42 рдХा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЗрдирдХे рджाрджा рдЬी рд╕рди 1942 рдХे рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЬेрд▓ рдоें рд░рд╣े। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯ рдЖрдпी। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдХाрдирдкुрд░ рдоें рдЬो рдШрд░ рдеा, рд╡рд╣ рдЗрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдХे рдЪाрдЪा рдХा рдеा। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕ рдШрд░ рдоें рдЗрдирдХी рдоाँ рдХा рдХोрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рдеा, рдХ्рдпोंрдХि рдкिрддा рдЬी рдХे рдЪाрдЪा рдиे рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдШрд░ рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे рднाрдИ рдХी рдкрдд्рдиी рдЬो рдХि рд╡िрдзрд╡ा рдеी, рдЙрдирдХे рдиाрдо рдХрд░ рджिрдпा рдеा।

рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि- рдЙрдирдХी рдоाँ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुрди्рджрд░, рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЕрднिрдЬाрдд्рдп рдЬрдоींрджाрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдз рд░рдЦрддी рдеीं рд▓ेрдХिрди рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдФрд░ рджाрджा рдЬी рдХे рдЬेрд▓ рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмрд╣ुрдд рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдЧे-рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдПрдХ рдЖрд╢्рд░рдпрд╣ीрди рдорд╣िрд▓ा рдХे рдк्рд░рддि рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдХ्рд░ूрд░ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдпрд╣ рд╕рдм рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдеा। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдоाँ рдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рддреЬрдк рдЙрдарддीं рдеी рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдХी рддрд░рд╣ рдЪुрдк рд░рд╣рдиे рдХे рд╕िрд╡ाрдп рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдХोрдИ рдЙрдкाрдп рдирд╣ीं рдеा। рдЙрдирдХा рдмрдЪрдкрди рдРрд╕े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдХाрдирдкुрд░ рд╕े рдлрддेрд╣рдЧреЭ, рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдШрд░, рдШрд░ рд╕े рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдХिрддाрдмों рдХे рдмीрдЪ рдмीрддा।

рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХो рджाрджा–рджाрджी рдХे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдЬाрдХрд░ рдкреЭाрдИ рдХрд░рдиे рдоौрдХा рдоिрд▓ा। рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдХि рд╡े рдкिंрдЬрд░े рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЦुрд▓े рдЖрдХाрд╢ рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖ рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЬिрди рдорд╣ाрди рд╣рд╕्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा। рд╡े рдеे- ‘рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж’, ‘рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди’, ‘рд╕ुрдоिрдд्рд░ा рдиंрджрди рдкрди्рдд’, ‘реЮिрд░ाрдХ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी’ рдФрд░ ‘рд╢्рд░ीрдкрдд рд░ाрдп’। рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди рдХा рдХाрд╡्рдп рдкाрда, рдкрди्рдд рдЬी рдХे рдШрд░ рдХी рд╢ाрдоें, реЮिрд░ाрдХ рд╕ाрд╣рдм рдХा рд╕्рдиेрд╣ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХि ‘рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкреЭो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдирд╣ीं рддो рд╣िंрджी рд╡ाрд▓ों рдХी рддрд░рд╣ рдПрдХрддрд░рдлी рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдУрдЧी। рдмिрдиा рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкреЭे рдХोрдИ рдЕрдЪ्рдЫी рд▓ेрдЦिрдХा рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै।’ рдлिрд░ाрдХ рд╕ाрд╣рдм рдХा рдпрд╣ рд╡ाрдХ्рдп рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рдеा।

рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рдирдпे рдкрд░िрд╡ेрд╢, рдоाрдирд╕िрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдХे рд╕ाрде рдкрд╣рд▓ी рдкрд╣рдЪाрди ‘рдХрд▓्рдкрдиा рдкрдд्рд░िрдХा’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдкूрд░्рддि’ рд╕े рдоिрд▓ी। рдЗрд╕ рд╕рдордп рддрдХ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд╖ा рд╕рдХ्рд╕ेрдиा ‘рдЬाрддिрд╕ूрдЪрдХ’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдХे рдЖрдЧे рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХा рдиाрдо ‘рдк्рд░िрдпंрд╡рджा’ рдЬोреЬрдХрд░ ‘рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा’ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। 

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпोрдЧрджाрди:
рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХрдеाрдХाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдирдИ рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╢ुрд░ूрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдЬिрди рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рдкाрдардХों рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा, рдЙрдирдоें ‘рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा’ рднी рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рддो рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдкрд╣рдЪाрди ‘рдирдИ рдХрд╣ाрдиी’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡ाрдкрд╕ी’ рд╕े рдмрдиी рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ृрдЬрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдкрджाрд░्рдкрдг рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ैं рдХि “рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдмाрд▓िрдХा рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рд╕्рдХूрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЫрдкी рдеी– рдЙрджाрд╕ी рднрд░ी, рдХрд░ुрдг рдФрд░ рджुрдЦрдж рдЕंрдд рдХे рд╕ाрде। рд╢ाрдпрдж рдЖрдард╡ीं рдпा рдирд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓ी, рдЕंрддрд░्рдоुрдЦी, рдЪुрдк рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХांрдд рдк्рд░िрдп рд▓реЬрдХी рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоैंрдиे рддрдм рддрдХ рдпрд╣ी рджेрдЦा рдеा, рджुःрдЦ рдХो рдЪुрдкрдЪाрдк рд╕рд╣ рд▓ेрдиा, рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдХोрдИ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рди рджेрдиा, рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд░ो-рдзोрдХрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ेрдиा, рд╕ीрдоिрдд рджाрдпрд░ों рдоें рдмाрдз्рдп рд░рд╣рдиा, рдоैं рд╣рд░ рдУрд░ рдпрд╣ी рджेрдЦ рдкा рд░рд╣ी рдеी- рдпे рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдоेрд░ी рд╕рднी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं।”6 рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ ‘рд╕рд░िрддा рдкрдд्рд░िрдХा’ рдоें рдЫрдкी। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж ‘рдХрд▓्рдкрдиा’, ‘рдХрд╣ाрдиी’ рдФрд░ ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рднी рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЫрдкрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдмрджрд▓ рд░рд╣े рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों, рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдпा рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрди्рддрд░्рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдФрд░ рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХो рдЬिрддрдиी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрддрдиी рд╣ी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдмाрд╣्рдп рдФрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдЕрди्рддрд░्рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХो рднी рдкрдХреЬрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ैं।

рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рдмрджрд▓рддी рд▓ोрдЧों рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рд╣рдо рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдоूрд▓्рдпों рд╕े рдЬूрдЭрддी рдЖрдЬ рдХी рдиाрд░ी рдПрд╡ं рдмрджрд▓рддे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рдХреЬрд╡े рд╕рдЪ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдмрдирддे-рдмिрдЧреЬрддे рд╕рдо्рдмंрдзों, рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ, рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдКрдм, рдШुрдЯрди, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рддрдеा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд░िрдХ्рддрддा рдХो рдЙрдХेрд░ा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рдЗрди рд╕рднी рдд्рд░ाрд╕рджिрдпों рдХा рдХाрд░рдг рдХрднी рдЖрд░्рдеिрдХ, рдХрднी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ, рдХрднी рдЕрд╕рдлрд▓ рдк्рд░ेрдо рддो рдХрднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрдмाрд╡ों рд╕े рд▓ाрдЪाрд░ рдФрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдк्рд░ेрдо рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХे рдоुрдЦ्рдпрддः рдЪाрд░ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ 45 рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं, (1) рдлिрд░ рдмрд╕ंрдд рдЖрдпा (1961), (2) рдЬिंрджрдЧी рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдм рдХे рдлूрд▓ (1961) рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рд╕े (1961) (3) рдПрдХ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा (1966) рдмाрдж рдоें ‘рдПрдХ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा’ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдирдпा рд░ूрдк (2000) рдоें ‘рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। (4) рдХिрддрдиा рдмреЬा рдЭूрда (1972) рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। ‘рд╢ूрди्рдп рддрдеा рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдПं’ рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг (1996) рдоें ‘рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдФрд░ рдмाрдж рдоें ‘рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рдиाрдо рд╕े ‘рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рд╕े рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг (2006) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдкाँрдЪрд╡ाँ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдпाрдд्рд░ा рдЧ्рд░ुрдк рдХा ‘рд╡рдирд╡ाрд╕’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмाрддрдЪीрдд рдХे рджौрд░ाрди рдХी।

рдЕрдм рддрдХ рдЙрдирдХे рдкाँрдЪ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкрдЪрдкрди рдЦрдо्рднे рд▓ाрд▓ рджीрд╡ाрд░ें’ (1962), (2) ‘рд░ुрдХोрдЧी рдирд╣ीं рд░ाрдзिрдХा’ (1966), (3) ‘рд╢ेрд╖-рдпाрдд्рд░ा’ (1984), (4) ‘рдЕंрддрд░्рд╡ंрд╢ी’ (2000), (5) ‘рднрдпा рдХрдмीрд░ рдЙрджाрд╕’ (2007) (6) ‘рдирджी’ (2013) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЗрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, ‘рд▓ोрдХрдХрдеा рдПрд╡ं рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рднрдХ्рддिрдХाрд╡्рдп’ рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦे рд╣ैं, рдЬो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рднी рд╕рдордп–рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। ‘рдоीрд░ाрдмाрдИ’ рдФрд░ ‘рд╕ूрд░рджाрд╕’ рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдФрд░ рдХुрдЫ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдХिрдпे рд╣ैं।

рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХो рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рд╕рди 2007 рдоें рднाрд░рдд рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि ‘рдк्рд░рддिрднाрджेрд╡ी рд╕िंрд╣ рдкाрдЯिрд▓’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा “рдкрдж्рдорднूрд╖рдг рдбॉ. рдоोрдЯूрд░ि рд╕рдд्рдпाрдиाрд░ाрдпрдг рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХे ‘рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп’ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд ‘рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди’ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рдРрд╕े рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХो рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдпा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ो। рдЗрд╕ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХे рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ी рдПрд╡ं рд╡िрдж्рд╡ाрди ‘рдоोрдЯूрд░ि рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг’ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╕рди 1989 рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоें рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпे рдирдХрдж, рдПрдХ рд╕्рдоृрддिрдЪिрд╣्рди, рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдкрдд्рд░ рдФрд░ рд╢ाрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”7 рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡ाрдкрд╕ी’ рдХा рдХрдеा-рд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै।

рд╡ाрдкрд╕ी (1961)
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирдИ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрдирдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рджो рдкीреЭिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖ рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрд╡, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдФрд░ рдкीреЭिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖрдкрд╕ी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭाँрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдФрд░ рдШрд░ рдоें рдПрдХ рдЕрд░्рдерд╣ीрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдПрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрдордХाрдЬी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкрдд्рдиी, рдмेрдЯा-рдмрд╣ू рдФрд░ рдмेрдЯी рд╣ैं। рдиौрдХрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рд╣рдоेрд╢ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдХрд░ рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддे рд░рд╣े। рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ोрдЪा рдеा рдХि рдЕрдм рдЬिंрджрдЧी рдХे рдмाрдХी рдмрдЪे рджिрди рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рдмिрддाрдПंрдЧे। рдЬрдм рддрдХ рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХे рдкाрд╕ рдиौрдХрд░ी рдеी рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдХрдоाрдИ рдХी рдоोрдЯी рд░рдХрдо рдШрд░ рдкрд░ рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे, рддрдм рд╡рд╣ рдШрд░ рджो–рдЪाрд░ рджिрди рдХे рд▓िрдП рдЖрддे рдеे, рддो рдШрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЙрдирдХी рдмрд╣ुрдд рдЗрдЬ्рдЬрдд рд╣ोрддी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рдЬрдм рд╡рд╣ ‘рд░िрдЯाрдпрд░’ рд╣ोрдХрд░ рдШрд░ рдкрд░ рдЖрддे рд╣ैं, рддो рдЙрдирдХे рд╣ी рдШрд░ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдеी। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдкрдд्рдиी рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдХोрдИ рдкрд░рд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрдм рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХो рдЕрдкрдиेрдкрди рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЕрдХेрд▓ा рдкाрдХрд░ рдкुрди: рд╡ाрдкрд╕ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рдЬाрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिंрджрдЧी рднрд░ рдиौрдХрд░ी рдХी рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд╡рд╣ рднाрд░ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдкрдд्рдиी рдиे рднी рдкрддि рдХा рд╕ाрде рдирд╣ीं рджिрдпा рдФрд░ рдЕрдХेрд▓े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХो рд╡ाрдкрд╕ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рд▓ौрдЯрдиा рдкреЬा। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХी рд╡ाрдкрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЯूрдЯрддे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмूреЭे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рдеिрддि рдХी рдЭाँрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЯूрдЯрди рдХी рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдк: ‘рд╡ाрдкрд╕ी’
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЯूрдЯрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдиे рдирдИ рдкीреЭी рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХा рдирдИ рдкीреЭी рд╕े рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рднाрд╡ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдШрдЯрди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ाрдкрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдкुрд░ाрдиे рдоूрд▓्рдпों рд╕े рд╡ाрдкрд╕ी рдФрд░ рдПрдХ рдирдпे рдоाрд░्рдЧ рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдЕрдХेрд▓े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдирдИ рд░ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ “рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдпрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдпрдеाрд░्рде рд╣ै рдХि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкुрд░ाрдоूрд▓्рдпों рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдкिрддा рдХा рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕ рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा, рдЬो рдмрджрд▓рддी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпा рд╣ै।”3 рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд░िрд╢्рддों рдХे рд╕рднी рдкрд╣рд▓ू рд╕्рд╡ाрд░्рдердкрд░рдХ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдирдпी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкिрддा рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХो, рдЙрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬिрд╕ рдкрдд्рдиी рдХो рдЖрдЬ рддрдХ рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी рдоाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рднी рд░ूрдк рдмрджрд▓ा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХी рдкрдд्рдиी рдиे рдирдпे рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдиा рд╕ीрдЦ рд▓िрдпा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдЙрдирдХी рдкрдд्рдиी рдХрд╣рддी рд╣ै– “рдоैं рдЪрд▓ूंрдЧी рддो рдпрд╣ाँ рдХा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा? рдЗрддрдиी рдмреЬी рдЧृрд╣рд╕्рдеी рдлिрд░ рд╕рдпाрдиी рд▓реЬрдХी...।”4 рдкрдд्рдиी рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдордиा рддो рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд▓ेрдХिрди рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी рд░ूрдк рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЯूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣рд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдирдЬрд░िрдпे рд╕े рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЖрдпे рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीрдХी рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ рд╕े рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдкрдХреЬрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдкाрдд्рд░ рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирд╕े рджूрд░ рд╢рд╣рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдирдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ (рдмेрдЯी, рдмेрдЯा, рдмрд╣ू) рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╡рд░ीрдпрддा рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдирдпी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкिрддा рдХे ‘рд░िрдЯाрдпрд░’ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдШрд░ рдЖ рдЬाрдиे рдкрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЕрдкрдиी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЪрд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдирдпी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмंрдзрди рдоें рдмंрдзрдиा рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬрдм рдкрдд्рдиी рдШрд░ рдоें рдХिрд╕ी рдХे рд╣ाрде рди рдмँрдЯाрдиे рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рд╕े рдХрд░рддी рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдмेрдЯी рдмрд╕рди्рддी рдХो рдмुрд▓ाрдХрд░ рдк्рдпाрд░ рд╕े рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं рдХि “рддुрдо рд╕ुрдмрд╣ рдкреЭ рд▓िрдпा рдХрд░ो! рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоाँ рдмूреЭी рд╣ुрдИं, рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЕрдм рд╡рд╣ рд╢рдХ्рддि рдирд╣ीं рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै। рддुрдо рд╣ो, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рднाрднी рд╣ैं, рджोрдиों рдХो рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрдо рдоें рд╣ाрде рдмंрдЯाрдиा рдЪाрд╣िрдП।”... рдмрд╕рди्рддी рдХे рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдиे рдзीрд░े рд╕े рдХрд╣ा, “рдкреЭрдиे рдХा рддो рдмрд╣ाрдиा рд╣ै। рдХрднी рдЬी рд╣ी рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा, рд▓рдЧे рдХैрд╕े? рд╢ीрд▓ा рд╕े рд╣ी рдлुрд░рд╕рдд рдирд╣ीं, рдмреЬे-рдмреЬे рд▓реЬрдХे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рдШрд░ рдоें, рд╣рд░ рд╡рдХ्рдд рд╡рд╣ाँ рдШुрд╕े рд░рд╣рдиा, рдоुрдЭे рдирд╣ीं рд╕ुрд╣ाрддा। рдордиा рдХрд░ो рддो рд╕ुрдирддी рдирд╣ीं।”5 рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें рдЖрдпा рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоाँ-рдмाрдк, рдкुрдд्рд░-рдкुрдд्рд░ी, рднाрдИ-рдмрд╣рди, рдкрддि-рдкрдд्рдиी, рдк्рд░ेрдоी-рдк्рд░ेрдоिрдХा, рдЖрджि рд╕рднी рд░िрд╢्рддों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрдирддा рдХो рд╡िрд╡िрдз рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХी рдкрдд्рдиी рдирдпी рдкीреЭी рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рд╕рдордЭौрддा рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рд╡рд╣ рдоौрдХा рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдкрддि рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рд╕े рднी рдХрд░рддी рд╣ैं। рдирдпी рдкीреЭी рдЕрдкрдиे рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрди рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХो рд╡рд╣рди рдХрд░рдиे рд╕े рдХрддрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХा рдмेрдЯा рдЕрдорд░ рдХрд╣рддा рд╣ै “рдмूреЭे рдЖрджрдоी рд╣ैं” рдЕрдорд░ рднुрдирднुрдиाрдпा, “рдЪुрдкрдЪाрдк рдкреЬे рд░рд╣ें। рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдоें рджрдЦрд▓ рдХ्рдпों рджेрддे рд╣ैं।”6 рдмेрдЯे рдХी рдмाрддों рдХा рдоाँ рднी рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддी рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрддि рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं, рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░рд╣рдиा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдШрд░ рд╕े рд╡ाрдкрд╕ी рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рд▓ौрдЯрдиा рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмीрдЪ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдКрдм, рдШुрдЯрди рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि –“рдРрд╕ा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдЬो рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЖрдЬ рд╕рдмрдХे рдЕрди्рджрд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╕рд╣рдпोрдЧी рдХोрдИ рдиिрдХрдЯрддрд░ рд╕े рдиिрдХрдЯрддрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рднी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।”7 

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдд: рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдмीрдЪ рджो рдкीреЭिрдпों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЯूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпाँ рднी рдмрджрд▓рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдирдпी рдкीреЭी рдХे рд▓ोрдЧ рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдмंрдзрди рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдмोрдЭ рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдкिрддा’ рдоें рд╕्рдеिрддि рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдЖрдзुрдиिрдХ рдкीреЭी рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рд╡्рдпрд░्рде рд╕рдордЭ рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬрдмрдХि рдирдпी рдкीреЭी рдЕрдкрдиी рд╣рд░-рдПрдХ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкिрддा рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ें। рд▓ेрдХिрди рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдЬ рднी рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн:
(1) рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा–рд╢ूрди्рдп рддрдеा рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдПँ, 
(2) рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा-рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпाँ
(3) рдбॉ. рдХु рдк्рд░ेрдордкाрд▓ : рдирдИ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ – рдЪेрддрдиा, рдкृрд╖्рда-134
(4) рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा : рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпां, рдкृрд╖्рда-148
(5) рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда-144
(6) рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда-148
(7) рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ : рдХрд╣ाрдиी : рдирдпी рдХрд╣ाрдиी, рдкृрд╖्рда-143 
(8) рд░рдордгिрдХा рдЧुрдк्рддा : рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ (рдХрд▓рдо рдФрд░ рдХुрджाрд▓ рдХे рдмрд╣ाрдиे)
(9) рдХुрдоुрдж рд╢рд░्рдоा- рдЖрдзी рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдЪ,

рдПрдХ рдиреЫрд░: ‘рдирджी-рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी’ - рдкрд╣ाрдб़ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддाрди

рдоंрдЬू рдХुрдоाрд░ी

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рд░ाрдЬрдХीрдп рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рджेрд╣рд░ा, рдХाँрдЧреЬा (рд╣िрдоाрдЪрд▓-рдк्рд░рджेрд╢)
рдИрдоेрд▓: MANJOO89JNU@GMAIL.COM
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 159 3794

рдХрдеाрдХाрд░ рдПрд╕. рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ рдХा рдирдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдирджी-рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी’ рдкрд╣ाрдб़ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддाрди рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмрджрд▓рддी рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рдЫेрдб़рдЫाрдб़ рдХो рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬीрд╡рдирджाрдпिрдиी рд╕рд╣рдЬ, рд╢ांрдд рд╡ рдиिрд░्рдорд▓ рдирджी рдХी рдзाрд░ा рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдХрд░рдХे, рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╣ी рдЫेреЬрдЫाреЬ рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд░рд╣ी рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рддрдоाрдо рдЬिंрджрдЧिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоीрди рдХो, рдЙрдирдХे рд╣ी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╡ рд╡рдЬूрдж рд╕े рднी рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рд░िрддा рд░ूрдкी рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рд╕рдлрд▓ рджाрд╕्рддाрди рдХрд╣рддा рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╢िрд▓्рдк рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдЧुрдо्рдлрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд▓реЬрдХी рдХा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░рдХे рдирджी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рджाрд░ुрдг рджाрд╕्рддाрди рдХो рдмрдпाрди рдХрд░рддी рд╣ै।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ 20рд╡ीं рд╕рджी рд╕े рд▓ेрдХрд░ 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें 2020-21 рддрдХ рдХा рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз рдПंрд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рднी рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдкिрддा рдоाрд╕्рдЯрд░ рднाрдЧрджрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдеे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╣ाреЬों рдХे рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рдеी। рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдХी рд╢ाрджी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬрди्рдо рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рддрдп рдХрд░ рджी рдЧрдпी рдеी рдЙрд╕рдХे рд╕рд╕ुрд░ рджेрд╡ीрджрдд рд╡рдЬीрд░ рднी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рдеे।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬाрджुрдИ рдЧुрдбिрдпा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиा рдиाрдо рд╢рддु (рдирджी) рдмрддाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ुрдирдоा рдХो рджाрджी рдмोрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЬाрджुрдИ рд╢рддु рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╣рдЬ, рд╢ांрдд, рдиिрд░्рдорд▓ рдзाрд░ा рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдХрд░ рдЬрдм рдмाँрдз рдХी рдиिрд░्рдоिрддि рдХрд░ рджी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдирджी рдЕрдкрдиा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЦोрдХрд░ рдбрд░ाрд╡рдиा рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рд╡्рдпрдеा рд╕्рд╡рдпं рд╢рддु (рд▓реЬрдХी) рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдРрд╕ी рдкाрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рджौрд░ рдоे рднी рдк्рд░рдХृрддि рд╡ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рджुःрдЦ рдХा рдкрд╣ाреЬ рддрдм рдЯूрдЯ рдкреЬрддा рд╣ै рдЬрдм рдЕрд╕рдордп рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддाрди। рд╕ुрдирдоा рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдЕрдкрдиी рдкंрдЪाрдпрдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рди्рдпाрдп рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рд░рд╣ा। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै рдХि рд╕ुрдирдоा рдЕрдкрдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ुрдирдоा рд╕े рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХрдм рдмрди рдЧрдпी рдЙрд╕े рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा। рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдирджी рдХी рднांрддि рд╢ांрдд, рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрдмाрдз рдЧрддि рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрддिрдо рдкрдбाрд╡ рдкрд░ рдЖ рдЧрдИ।

рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХो рджो рд░ूрдкों рдоें рджेрдЦा рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рд╡рд╣ рдЬो рдЕрджृрд╢्рдп (рдЖंрддрд░िрдХ рдиिрд░्рдоिрддि) рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдмाрд╣्рдп рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा। рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै- рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो рдРрд╕ा рдХोрдИ рдиाрд░ा рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓ा рдордиुрд╖्рдп рдкुрдиः рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╣ी рдЬीрд╡рди рддрд▓ाрд╢рддा рд╣ुрдЖ рдиреЫрд░ рдЖрддा рд╣ै। “рдЬिрди рдЦेрддों рдХी рддрд░рдл рдХोрдИ рдоुрдбрдХрд░ рднी рдирд╣ीं рджेрдЦा рдХрд░рддा рдЕрдм рджिрди-рднрд░ рдЙрдирдХी рдЭाреЬिрдпों рдХी рдХрдЯाрдИ рдФрд░ рд╕рдлाрдИ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╕ुрдирд╕ाрди рдЖँрдЧрди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рд╕े рднрд░े рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдмूреЭे-рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдЬो рдШрд░ों рдоें рдЕрдХेрд▓े рд░рд╣рддे рдЖрдпे рдеे рдЕрдм рдЗрд╕ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдЬैрд╕े рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЦुрд╢ рдеे рдоाрдиों рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕ा рдЬрдоाрдиा рд▓ौрдЯ рдЖрдпा рд╣ै। рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХो рдЧाँрд╡ рдХी рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдЕрдм рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рджिрдЦрдиे рд▓рдЧी рдеी рдЬिрд╕рдиे рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдХी рдЕрд╢ांрддि, рднрдп рдФрд░ рд╡िрдЪрд▓рди рдХो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рдеा।”1

рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдЧाрдеा- рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕्рдд्рд░ी рд╕ुрдирдоा рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рд╕ुрдирдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рджाрд╕्рддाрди рдХो рдмрдпा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдмрдирдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдмрдЦूрдмी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдирдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджेрд╡рднूрдоि рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдЭांрдХी рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рднी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдирдоा рдХрд╣рддी рд╣ैं - “рдк्рд░рдзाрди рдЬी, рдШрд░-рдЬрдоीрдиें рдФрд░рддों рд╕े рднी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдмрд╕ рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рдХाрдо рдХा рдЬрдЬ्рдмा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। ...рдФрд░ рд╡рд╣ рджोрдиों рдоेрд░े рдоें рд╣ैं। рдкрд░ рдоैं рдЙрддрдиे рд╣ी рдкैрд░ рдкрд╕ाрд░рддी рд╣ूँ рдЬिрддрдиी рдЪाрджрд░ рд╕рд╣ाрд░ा рджेрддी рд╣ै। рдХ्рдпाрд░ рдЙрдЬреЬ рд╣ै рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ, рдЕрдЧрд▓ी рдмрд░рд╕ाрдд рдоें рдкाрдиी рд▓рдЧा рджूँрдЧी। рдкрд░ рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдоेрд░े рд▓िрдП рдШрд░ाрдЯ рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╣ै। рдЬрдоीрди рдмेрдЪрдиे рдХो рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдк्рд░рдзाрди рдЬी। рдХрдоाрдиे-рдЦाрдиे рдХो рд╣ोрддी рд╣ै। рди рднी рдХрдоाрдИ рдЬाрдпे рддो рдЙрдЬреЬ рд░рд╣े, рдкрд░ рд╣ै рддो рдЕрдкрдиी рд╣ी рди। рдоुрдЭे рдирд╣ीं рдмेрдЪрдиी рд╣ै рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрди।”2 рдЗंрд╕ाрди рдЕрдкрдиे рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоींрди рд╕े рдмрд╣ुрдд рд▓рдЧाрд╡ рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЬреЬ рд╕े рдХрдЯा рд╣ुрдЖ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиों рд╕े рдмिрдЫुреЬрдиे рдХी рдкीреЬा рдирджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрддाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдпी рд╣ै। “рд╕ुрдирдоा рдХो рдирджी рднी рдЕрдм рдЕрдкрдиी рд╣ी рддрд░рд╣ рдЕрдХेрд▓ी, рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рдоृрддрдк्рд░ाрдп рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧी рдеी। рдХिрддрдиी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдеी рдХि рдЬिрд╕ рд╕ुрдирдоा рдХे рднीрддрд░ рд╡рд╣ рдирджी рдмрд╣рддी рд░рд╣рддी рдеी рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рдмрдЪाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣ी рдеी। рдкрд░ рдЙрд╕े рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рдЬीрд╡рди рднी рдПрдХ рдмрд╣рддी рдирджी рд╣ी рдХी рддрд░рдл рд╣ै...рд╕ुрдирдоा рд╕े рдХिрддрдиी рдмेрд╕рд╣ाрд░ा рдФрд░ рдмेрдЬुрдмाрди рдЬिंрджрдЧिрдпाँ рдЬुреЬी рд╣ैं,...рдЙрди्рд╣ें рдмрдЪाрдХрд░ рдЬैрд╕े рд╡рд╣ рдХрдИ рдирджिрдпाँ рдХो рдмрдЪा рд▓ेрдЧी ...рдмрд╕ рдЗрд╕ी рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХा рдорди рдард╣рд░ рдЬाрддा...рдмрд╣рд▓ рдЬाрддा...рдХुрдЫ рд╕ंрддोрд╖ рдХрд░ рд▓ेрддा।”3 рдирджी рд╕्рд╡рдпं рдоाрдирд╡ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рдмीрдЪ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। “рдоैं рд╢рддрдж्рд░ु ...рдЫोрдЯा рдиाрдо рд╢рддु рд╣ै рджाрджी।”4
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдмрджрд▓рддा рдпрдеाрд░्рде- рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд░ोрдХрдЯोрдХ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╕े рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡ाрд╣рдХ рдмाрдЬाрд░ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХो рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рддंрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдкрд░рдЪрдо рд▓рд╣рд░ाрдиे рдоें рд╕реЮрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ृрдЬрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдирдиे рдХी рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдмाрдд рд╣ै рд╕рди-1990-91 рдоें рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдХे рд╡िрдШрдЯрди рдХे рдмाрдж рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдПрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓ाрдн рдХрдоाрдиे рд╕े рд░рд╣ा। рд▓ेрдХिрди 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдоाрдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдоाрдиे рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдирдм्рдЬ рдХो рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीрдХी рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдЬрд░िрдпा рд╣ै। рдЬрдм рд╕рдордп рдмрджрд▓рддा рд╣ै рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдмрджрд▓рдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। 21рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдпрдеाрд░्рде рджुрдиिрдпा рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдд्рддा рдХो рдиीрдЪा рджिрдЦा рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рд╡िрдЬрдп рдкрддाрдХा рдлрддрд╣ рдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕ृрдЬрдирдХрд░्рддा рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рдкрд░िрдгрддि рдХृрдд्рд░िрдо рд╕рдоाрдЬ рдпाрдиि рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдХी рдиिрд░्рдоिрддि рд╕े рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рджुрдиिрдпा рдЬिрддрдиी рд╕рдордЭрджाрд░ рдФрд░ рдкреЭी-рд▓िрдЦी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡िрдХाрд╕ рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ूрди्рдп рднी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рдмिрдо्рдм рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рдПрд╕. рдЖрд░ . рд╣рд░рдиोрдЯ рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиे рдирдпे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддрдоाрдо рд╣ाрд╢िрдпे рдХे рдмिंрджुрдУं рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдП рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕े рд▓реЬрдХी рдЕрд░्рдеाрдд рдирджी рдХी рд╡्рдпрдеा рдХрдеा рдХो рд╕्рд╡рдпं рдирджी рдЖрдХрд░ рд╕ुрдирдоा рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЪрдХрдордХ рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рдЗрддрдиा рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдХिрд╕ी рд╣ोрдиे рдпा рди рд╣ोрдиे рдХा рдХोрдИ рдЧрдо рдирд╣ीं। рдирджी рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрдеा рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддी рд╣ै। рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдЪाрдирдХ рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдкूрд░ा рджेрд╢ рд╣ी рдирд╣ीं рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдмंрдж। рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдЪिрдд्рд░рдг, рд╕рдм рдХुрдЫ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рдмेрд╕рд╣ाрд░ा, “рджाрджी рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдХैрд╕ा рд╕рдордп рдЖ рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рдЪीрдЬों рд╕े рд╣ी рднрдп рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╣ाрдеों рд╕े рдбрд░ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рджрд░рд╡ाрдЬों рдХे рд╣ैंрдбрд▓ рдФрд░ рдХुрдг्рдбिрдпाँ рднрдпрднीрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЯीрд╡ी рдкрд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдХी рдЕрдЬीрдмोрдЧрд░ीрдм рддрд╕्рд╡ीрд░ें рд╣ैं। рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдФрд░ рдорд░ीрдЬों рдиे рдЕрдЬीрдм рддрд░рд╣ рдХे рдХрдкреЬे рдкрд╣рдиे рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╡े рдзрд░рддी рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЙреЬ рд░рд╣े рд╣ैं। рд░ाрд╕्рддों, рдкрдЧрдбंрдбिрдпों рдФрд░ рдиीрдЪे рд╕े рдЧुрдЬрд░рддी рд╕реЬрдХ рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕ी рдЪрд╣рд▓-рдкрд╣рд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрди рдкрд░ рдХोрдИ рдЬीрд╡рди рдирд╣ीं рд╣ै। ...рдЬैрд╕े рдЗрд╕ рд╡िрдХрдЯ рд╕рдордп рдиे рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмрд╕्рддे рдХрд╣ीं рдЧाрдпрдм рдХрд░ рджिрдпे рд╣ैं। рдоाрд╕्рдЯрд░ рдЧाрдпрдм рдХрд░ рджिрдпे рд╣ैं। рдоंрджिрд░ों рдХी рдШंрдЯिрдпाँ реЩाрдоोрд╢। рдХिрд╡ाреЬ рдмंрдж рд╣ैं। рд╕рдмрдХे рдкाрд▓рдирд╣ाрд░ рднрдЧрд╡ाрди рдФрд░ рджेрд╡рддा рд╕्рд╡рдпं рдХैрдж рдоें рд╣ैं।”5 рдЯेрдХ्рдиोрд▓ोрдЬी рдХे рджौрд░ рдоैं рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХрд░рдиा рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рджोрд╕्рддों рдХी, рд▓ोрдЧों рдХी рднीреЬ рдоें рд╣рдо рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд▓ोрдЧ рдЕрд░्рдеाрдд рд▓ोрдЧों рдХी рднीреЬ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдХेрд▓ा рд░рд╣рдиा рдЬ्рдпाрджा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рдХे рдкाрд╕ рди рд╕рдордп рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдзैрд░्рдп рдФрд░ рди рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХो рдХिрд╕ी рдХा рднी рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдЙрди्рд╣ें рдкрд╕ंрдж рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рднी рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬीрдиा рдФрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдЕрдХेрд▓े рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдорд╣ाрдоाрд░ी реЫрд░ूрд░ рдеी। рд▓ोрдЧों рдХा рдмрд╣ुрдд рдиुрдХрд╕ाрди рднी рд╣ुрдЖ। рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рджूрд╕рд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ोрдЪे рддो рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЗंрд╕ाрдиी рдлिрддрд░рдд рдХो рдЙрд╕рдХी рдФрдХाрдд рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯो, рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рддрд░рдл рднी рд▓ोрдЧों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕ुрдирдоा рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ै- “рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рд░ोрдЬ рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рд╕ोрдиे рдХे рдХрдорд░े рдоें рд░ंрдЧीрди рдЯीрд╡ी рд▓рдЧा рд▓िрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рдХेрдмрд▓ рдХा рдХрдиेрдХ्рд╢рди рднी рд▓िрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ी рдЙрдирдХा рдЕрдм рдЬैрд╕े рд╕рд╣ाрд░ा рд╣ै। рдорди рдмрд╣рд▓ाрд╡ рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै। рд╡े рджेрд░ рд░ाрдд рддрдХ рдЪैрдирд▓ рдмрджрд▓-рдмрджрд▓ рдХрд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рджेрдЦрддी рд╣ैं। рдиाрдЯрдХ рдпा реЮिрд▓्рдоें рджेрдЦрдиे рдХा рдЙрдирдХा рдЪाрд╡ рдЬ्рдпाрджा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрди рджिрдиों рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рд╡े рджेрдЦрддी рд╣ैं рдЬो рджुрдмाрд░ा рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं।6 рдмрджрд▓рддे рджौрд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рд╕рд╣ाрд░ा рд╣ै рдЯी рдмी। рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХे рдпुрдЧ рдоें рдЙрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░िрдпाँ рдХрдо реЫрд░ूрд░ рд╣ुрдИ рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЖрдкрд╕ी рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░िрдпा рдмрдврддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрднाрд╕ी рджौрд░ рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоाрдд्рд░ рдЫрд▓ाрд╡ा рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै।

рдирджी рд╡ рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгी рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рдд्рд╡ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рдк्рд░рд╢्рди- рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдпрд╣ рдпुрдЧ рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рджौрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджुрдиिрдпा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдЕрд░्рдеाрдд рдмрдиाрд╡рдЯी рджुрдиिрдпा рдХी рдЪрдХрдордХ рд▓ोрдЧों рдХो рдЬ्рдпाрджा рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХृрдд рджुрдиिрдпा рдоें рдоुрдЦ्рдп рд╡ाрд╣рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмाрдЬाрд░ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХृрдд рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПं рд╢ूрди्рдп рдкреЬрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рдкूँрдЬी рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдмрдирддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। “рджाрджी рд╕ुрдирдоा рд╕ोрдЪрддी рд░рд╣рддी рдХि рд▓ोрдЧों рдХो рдХ्рдпा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╡े рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╣ी рд▓ीрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рдЖрддुрд░ рд╣ै। рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓ рдФрд░ рдЬрдоींрди рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдоाрджा рд╣ैं। рд▓ोрдЧों рдХी рдзрд░्рдорд╢ीрд▓рддा рдЦुрджाрдИ рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд рдФрд░ рд╕ाрдзुрд╢ीрд▓рддा рдХрд╣ाँ рдЧाрдпрдм рд╣ी рдЧрдпी।”7 рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдХी рднी рдЪिंрддा рдпрд╣ी рд╣ै рдХि- “рдордиुрд╖्рдп рдХ्рдпों рдЕрдкрдиा рдЖрдд्рдордиिрдпंрдд्рд░рдг , рдкрдХ्рдХाрдкрди рдФрд░ рдЕрд╡िрдХाрд░ рдЦोрддा рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рджिрдиोंрджिрди рдмреЭрддी рдЕрдХुрд▓ाрд╣рдЯ, рдЕрд╢ांрддि рдФрд░ рдЦрд▓рдмрд▓ी рди рдЬाрдиे рдХिрд╕ рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдиाрднूрд╖िрдд, рдЕрд╢्рд▓ीрд▓ , рдиिрд░्рд▓рдЬ्рдЬ рдФрд░ рдХंрдЧाрд▓-рд╕ा рд╡рд╣ рдЬिрди्рджा рд░рд╣ рднी рдХрд╣ाँ рдЧрдпा рд╣ै, рдПрдХ рдоृрдд рдаूंрда рдЬैрд╕ा рдкрд▓-рдкрд▓ рдЭрд░рдЭрд░ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдЙрд╕े рдпे рд╕рдм рдХрд╣ाँ рджिрдЦрддा рд╣ैं? ”8 рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि 21 рд╡ीं рд╕рджी рдмाрдЬाрд░ рд╡ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдЖрднाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдХी рдЪрдХाрдЪौрдз рдоें рдЖрднाрд╕ी рдкрдЯрд▓ рдХो рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рджुрдиिрдпा рдоाрдирдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рднूрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। “рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдордирди рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдирджी рдЕрдХेрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдЕрд▓्рд╣реЬрдкрди рдЫीрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдирдЧिрдирдд рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рдмрд╣рдиे, рдЬो рдЗрд╕ рдкुрд░ुрд╖рдд्рд╡рд╡ाрджिрддा рдХी рд╢िрдХाрд░ рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдХोрдИ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд╣ै... рди рдпрдоुрдиा, рдХाрд╡ेрд░ी,рдХृрд╖्рдгा рди рдЧंрдЧा, рдЧोрджाрд╡рд░ी, рдЧोрдорддी рдФрд░ рд░ाрдк्рддी। рди рдХрд░рддोрдп, рдХोрд╕ी, рдЪрди्рдж्рд░рднाрдЧा, рд╕्рдкिрддि рдФрд░ рди рдЪрдо्рдмрд▓, рдЪिрдиाрд╡, рдЭेрд▓рдо рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ी। рдорд╣ाрдирджी, рд╢िрдк्рд░ा, рдирд░्рдорджा рдФрд░ рджाрдоोрджрд░ा рднी рдХрд╣ाँ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╡рдз рдХрд░ рджिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं рд╕рднी рдХे।”9 рдирджी рдЕрдкрдиी рджाрд░ुрдг рд╡्рдпрдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╕्рд╡рдпं рдмрдпाँ рдХрд░рддी рд╣ै- “рдмाँрдз рдХे рднीрддрд░ рдЬैрд╕े рдирджी рдоृрддрдк्рд░ाрдп –рд╕ी рдеी। рд╡ेрдЧрд╣ीрди। рд╕ुрдирдоा рджाрджी рдХो рд╡рд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рднрдпрднीрдд рд▓рдЧрддी рдеी। рдбрд░ी-рд╕рд╣рдоी рд╣ुрдИ-рд╕ी। рдЖрддंрдХिрдд рдФрд░ рдЖрдХुрд▓ рд▓рдЧрддी। рдЙрд╕рдХी рдЙрдж्рд╡िрдЧ्рдирддा рдФрд░ рдХंрдкрдХंрдкाрд╣рдЯ рджाрджी рдХो рднीрддрд░ рддрдХ рдЕрд╢ांрдд рдХрд░ рджेрддी। рдирджी рдЦुрдж рднी рдЕрд╢ांрдд рд╣ी рддो рдеी। рд╣рд╡ा рдХे рд╡ेрдЧ рдЬрдм рдкाрдиी рдХी рд╕рддрд╣ों рдкрд░ рджौреЬрддे рддो рдирджी рдХी рдерд░рдерд░ाрд╣рдЯ рдХрд▓ेрдЬा рдЪीрд░ рджेрддी рдеी। рдЬреЬीрднूрдд рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рдмंрдзрдирдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рджाрджी рд╕ुрдирдоा рд╕े рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рджेрдЦा рдирд╣ीं рдЬाрддा рдеा।”10

“рднрдИ,рдХिрдзрд░ рд╕े рдЖ рд░рд╣े рд╣ो рддुрдо рд▓ोрдЧ?
рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рд╕рд░рд╕рд░ी рдиреЫрд░ рдЙрди рдкрд░ рдбाрд▓ी। рд╕ोрдЪा рдЗрд╕ рдмूрдвी рдФрд░рдд рдХो рдмрддाрдиे рдХा рдХ्рдпा рд▓ाрдн? реШрджрдо рдЬैрд╕े рд╣ी рдЖрдЧे рдмреЭाрдпे, рджाрджी рдмрд╣ुрдд рд╡िрдирдо्рд░рддा рд╕े рдХрд╣рдиे рд▓рдЧी,
“рджेрдЦो, рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдоुँрд╣ рдФрд░ рдЪाрд▓ рдмрддा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рддुрдо рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдпे рд╣ो рдФрд░ рднूрдЦे рднी рд╣ो। рдоुрдЭे рдмрддाрдУं рдХि рдоैं рддुрдо рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ूँ?

рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдкाँрд╡ рдаिрдардХ рдЧрдпे। рдЗрд╕ рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рдиे рдкीрдЫे рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╕ाрдеिрдпों рдХो рднी рд░ोрдХ рджिрдпा рдеा। рдЙрдирдХी рд╕ूрдиी рдЖँрдЦों рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдПрдХ рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЪрдордХ рдкрд╕рд░ рдЧрдпी।”11 рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдЗрд╕ рдзрд░ा рдкрд░ рднेрдЬा рд╣ो рдФрд░ рдЬाрджुрдИ рд▓реЬрдХी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордп рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рдЪेрдд рднी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ो рдЕрдкрдиे реЮрд░िрд╢्рддे рдХी рддрд░рд╣। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдЬाрджुрдИ рд▓реЬрдХी рджाрджी рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдХрд╣рддी рд╣ै-“рд╕ंрднाрд▓рдХрд░ рд░рдЦрдиा рджाрджी рдЗрди рдкैрд╕ों рдХो। рд▓ाрдЦों рдоें рд╣ैं рди। рдмрд╣ुрдд рднрд▓ी рдЬрдЧрд╣ рд▓рдЧेंрдЧे рддुрдо्рд╣ाрд░े рдпे рдкैрд╕े। рдмрд╣ुрдд рдкुрдг्рдп рдХ्рдоाрдУрдЧी рддुрдо। рдмрд╕ рдЬैрд╕ी рд╣ो рди рдЦुрд▓े рджिрд▓ рдХी рд╡ैрд╕े рд╣ी рд░рд╣рдиा। рдХрднी рдХंрдЬूрд╕ी рди рдХрд░рдиा। рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЬाрддा рд╕ाрде। рдкाрдк-рдкुрдг्рдп рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫाрдпी рдкीрдЫे рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै। рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░े рдпे рдкैрд╕े рдХिрд╕ी рдХी рдоुрд╕ीрдмрддों рдХे рд╡ाрд░िрд╕ рдмрди рдЬाрдпें।”12 рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдоाрдирд╡рддा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рд╡ेрджрдирд╢ूрди्рдп рд╣ो рд░рд╣ी рдПрдХ рдмреЬी рдЖрдмाрджी рдХो рднी рдпрд╣ рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░рд╡ा рджेрддी рд╣ै рдХि рдк्рд░рдХृрддि рд░ूрдкी рдЕрджृрд╢्рдп рд╕рдд्рддा рд╕े рдЫेреЬрдЫाреЬ рд╡ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрдоाрди рдоाрдирдиा рдк्рд░рдХृрддि рдХा рджोрд╣рди рдХрд░рдиा рдХिрддрдиा рднрдпाрдирдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ुрдирдоा рджाрджी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै-“рдХिрддрдиा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЖрдЬ рд▓ोрдЧ рдШрд░ों рдоें рдмंрдж рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै। рдмंрдЧрд▓े, рдЧाреЬिрдпाँ, рдзрди, рджौрд▓рдд рд╕рдм рдХुрдЫ, рдкрд░ рджेрдЦो рддो рдЗрд╕ рдмीрдоाрд░ी рдХी рдХोрдИ рджрд╡ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдЬ рдкैрд╕ा рдХिрд╕ी рдХाрдо рдХा рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдХुрджрд░рдд рдХा рдЗрди्рд╕ाрдл рд╣ी рддो рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдмोрдУрдЧे рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдЦाрдУрдЧे рдФрд░ рднोрдЧोрдЧे।”13

рдмेрдЬुрдмाрдиों рдХी рджाрд╕्рддाрди- рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиे рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЬीрддрдиा рдЬीрд╡ंрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЙрддрдиा рд╣ी рдмेрдЬुрдмाрдиों рдХी рджाрд╕्рддाँ рдХрд╣рдиे рдоें рднी рдкूрд░ी рд░ुрдЪि рд▓ी рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдоाрдирд╡ीрдп рд░ूрдк рд╣ो рдпा рдЦेрдд-рдЦрд▓िрдпाрди, рдмाрдШू рдХुрдд्рддा, рдЧाрдпें рд╡ рдЕрди्рдп рдЬाрдирд╡рд░ рдХी рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा। рдмाрдШू (рдкाрд▓рддू рдХुрдд्рддा ) рдЕрдкрдиे рдоाрд▓िрдХ рдФрд░ рдоाрд▓рдХिрди рдХे рдк्рд░рддि рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╡рдлाрджाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। “рдЗрди рд╕рднी рдмेрдЬुрдмाрдиों рдоें рдЙрдирдХा рдХुрдд्рддा рдмाрдШू рдмрд╣ुрдд рдкрд░ेрд╢ाрди рдеा। рд╕ुрдирдоा рдХो рдЙрд╕рдХा рдз्рдпाрди рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдеा। рдЗрди рджिрдиों рдЙрд╕рдХा рднौрдХрдиा рднी рдирд╣ीं рд╕ुрдиाрдпी рджेрддा рдеा рдЕрди्рдпрдеा рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдХो рдЖँрдЧрди рдоें рдирд╣ीं рдоाрдирддा рдеा рдФрд░ рд░ाрдд-рд░ाрдд рднрд░ рдШрд░ рдХी рд░рдЦрд╡ाрд▓ी рдоें рднौрдХрддा рд░рд╣рддा рдеा। рдкрд░рди्рддु рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧ рдШрд░ рдЖрдпे- рдЧрдпे рдкрд░ рдордЬाрд▓ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рдХिрд╕ी рдХो рдХुрдЫ рдХрд╣ा рд╣ो। рдЙрд╕рдХा рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рдХि рд╡рд╣ рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।”14 рдмाрдШू рдХुрдд्рддा (рдЬो рдХि рдХिрди्рдиोрд░ी рдирд╕्рд▓ рдХा рдХुрдд्рддा рдеा рдЬिрд╕рдХी рдЦाрд╢िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдмाрдШों рд╕े рднी рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдмिрд▓्рд▓ी рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै рдмेрдЬुрдмाрди рдЬाрдирд╡рд░ рднрд▓े рд╣ी рдмोрд▓ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ें рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрди्рд╣ें рднी рд╕्рдиेрд╣ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрди्рд╣ें рдЦिрд▓ाрдиे-рдкिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░िрдп рд╣ोрддा рд╣ै। “рджेрдЦ рдмाрдШू! рдЕрдм рдоेрд░ा рдХौрди рд╣ै, рддू рд╣ी рддो рд╣ै рдоेрд░े рд╕ाрде। рд╣рдо рджोрдиों рдХा рдоाрд▓िрдХ рдЕрдм рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рддू рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд░ोрдЯी рдирд╣ीं рдЦाрдпेрдЧा рддो рдоेрд░ा рд╕ाрде рдХैрд╕े рджेрдЧा рд░े। рдоुрдЭे рднी рджेрдЦ рдоेрд░ा рднी рддो рд╕ंрд╕ाрд░ рдЫिрдирдЧрдпा рд╣ै, рджुрдиिрдпा рд▓ुрдЯ рдЧрдпी рд╣ै, рдоेрд░ा рднी рдЕрдм рдХौрди рд╣ै। рддू рд╣ै, рдпे рд╕реЮेрджी рдмिрд▓्рд▓ी рд╣ैं, рдЧोрд▓ू-рдмोрд▓ू рджो рдмैрд▓ рд╣ैं, рдХाрд▓ी рдФрд░ рднूрд░ी рдЧाрдп рд╣ै, рдЙрдирдХी рдмрдЫिрдпा рд╣ै। рддू рддो рдЬाрдирддा рд╣ै рдЗрддрдиे рдкрд╢ुрдУं рдХा рдЕрдм рдЕрдХेрд▓े-рдЕрдХेрд▓े рдоुрдЭрд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдиौрдХрд░ рдЪाрдХрд░ рднी рдХिрддрдиे рджिрди рд░рд╣ेंрдЧे। рдЙрдирдХी рдоेрд╣рдирдд- рдордЬрджूрд░ी рдХौрди рджेрдЧा। рддुрдЭे рд╣ी рддो рд░рд╣рдиा рд╣ै рдоेрд░े рд╕ाрде।”15 рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдо्рд╡ेрджрдиा рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЪेрддрди-рдЕрдЪेрддрди, рдЪрд░-рдЕрдЪрд░ рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддा рд╣ै рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ुрдирдоा рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि “рдкрд╢ु рд╣ी рдирд╣ीं рдЦेрдд, рдЦрд▓िрд╣ाрди рдФрд░ рдзाрди рдХे рдХ्рдпाрд░ों рдХा рднी рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рдеा। рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рд╕े рдХिрд╕ी рдиे рдЙрдирдХी реЩрдмрд░ рдирд╣ीं рд▓ी рдеी। рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХा рдпрд╣ рд░ूрдЯीрди рд╣ोрддा рдХि рд╡рд╣ рдлрд╕рд▓ों рдХे рд╣рд░िрдпाрддे рд╡ рдкрдХрддे рд╕рдордп рд░ोрдЬ-рд░ोрдЬ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдШूрдо-рдмैрдардХрд░ рдЙрдирд╕े рдЦूрдм рдмाрддें рдХिрдпा рдХрд░рддा рдеा। рд▓рдЧрддा рдЬैрд╕ा рдмीрдЬ рдмोрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдлрд╕рд▓ों рдХे рдкрдХрдиे рддрдХ рдмाрд▓рдХрд░ाрдо рдХा рд╕ाрде рд╣ोрдиा рдФрд░ рд░рд╣рдиा рдЙрдирдХी рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рд╣ो।”16

рд╕ुрдирдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рджूрд╕рд░ा рд╕рд╣ाрд░ा рд░рд╣ा рдмाрдШू, рдмाрдШू рдХे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╕ुрдордЧों рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рд▓рдЧाрд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рд░िрд╢्рддा рдПрдХрддा рдФрд░ рдЖрдкрд╕ी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै। “рдЕрд░े рд╕ुрди рди рд╕ुрдордЧो...рдЗрдзрд░ рдЖ рдоेрд░े рдкाрд╕।” рд▓реЬрдХी рдиे рдЬैрд╕े рдЙрд╕े рдПрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рдкुрдХाрд░ा рдеा। рдХुрдд्рддा рдЙрдардХрд░ рдРрд╕े рдЪрд▓ा рдЖрдпा рдоाрдиों рд╡рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдоाрд▓рдХिрди рд╣ो। рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдмैрда рдЧрдпी рдФрд░ рд╕рдордЭाрдиे рд▓рдЧी, рджेрдЦ рд╕ुрдордЧो...рджाрджी рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд░рдЦрдиा। рдЧाрдп рдХा рднी। рджोрдиों рдПрдХ рдЬैрд╕ी рд╣ै рди।”17

рд▓ेрдЦрдХ рд╕ुрдирдоा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдзрд╡ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рднी рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦिрдиी рдЪрд▓ाрддा рд╣ुрдЖ рдзैрд░्рдпрд╡ाрди, рдХрд░्рдорда, рд╕рд╣рдЬ рд╡ рд╕ुрд╢ीрд▓ рд╕्рдд्рд░ी рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХो рдмрдЦूрдмी рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рднрдХ्рддि рдХाрд▓ рдоें рдоीрд░ाрдмाрдИ рдХो рджेрдЦे рддो рд╕ुрдирдоा рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд╣ी рди рдХрд╣ी рдоीрд░ा рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╕ुрдирдоा рджेрдИ рдХा рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкिंрдб рджाрди рдХिрдпा рдЬाрдиा рднी рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдиे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ों рдкुрд░ाрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╡ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рдЦंрдбрди рд╣ै। рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрд╡рджрдд्рдд рдХा рдмेрдЯी рдХा рд╣рдоेрд╢ा рд╕ाрде рджेрдиा рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдоें рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдоाрдирддा рд╡ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдирджी рдХी рдХрдеा-рд╡्рдпрдеा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЬाрджुрдИ рд▓рдбрдХी рд╡ рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣ेрд▓िрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ुрдирдоा рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧी рдФрд░ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдПрдХ рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдоी рджुрдиिрдпा рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╢िрд▓्рдк- рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рд╣ै। рдмाрдж рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рд╕рд░्рд╡ рдк्рд░рдердо рдл्рд░ेрдЪрд░ोрд╣ рдиे рдЬाрдбुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж (Magical Realism) рд╢рдм्рдж рджिрдпा। рдЬाрджुрдИ рдХा рдЕрд░्рде рдЪрдордд्рдХाрд░, рдн्рд░рдо рдпा рд╕рдо्рдоोрд╣рди рд╕े рд╣ै рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЕрд░्рде рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╡ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕े рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджोрдиों рдХा рдЕрд░्рде рд╣ुрдЖ рджिрдоाрдЧ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдн्рд░рдо рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी। рдЕрд░्рдеाрдд рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХा рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЬाрдиा рд╣ी рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣े рддो рдоिрдердХीрдп рд╡ рдкрд░िрдХрдеाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдд्рдп рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рдиा।

рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдпा рдлिрдХ्рд╢рди рдХी рдПрдХ рд╢ैрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕рд▓ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрде рдЬाрджुрдИ рддрдд्рдд्рд╡ों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ंрдХि рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдлिрд▓्рдо рдФрд░ рджृрд╢्рдп рдХрд▓ा рдХे рд▓िрдП рднी рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдпा рдЬाрджू рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै рдЬो рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рдоिрдердХ рдХो рдмрдЪाрддा рд╣ै। рдЕрд╕рд▓ी рдХ्рдпा рд╣ै? рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд╕ाрдзाрд░рдг рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬाрджुрдИ рдЖрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै-18 рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣े рддो рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╢ैрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдПрдХ (рдХ्рд░िрдПрдЯिрд╡ рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдк्рд░ोрд╕ेрд╕) рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै।

рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╕े рд╡ाрдХिрдл рдХрд░рд╡ाрдиे рдХा рдЬрд░िрдпा рднी рд╣ै। рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдЙрдд्рддрд░ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рджौрд░ рдоें рдЬो рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдмрдиी рдмрдиाрдпी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी, рд╕ोрдЪрдиे рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рдеी, рдЙрд╕рд╕े рдЗрддрд░, рдЙрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдПрдХ рдирдпी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрдиी рдмрдиाрдпी рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкीреЭी рдХी рд╡िрдЪाрд░ рдзाрд░ा рдХो рддोреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдРрд╕ा рджिрдЦाрдпी рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╣ै рдпा рдЬो рдн्рд░рдо рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рд╡ाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдХाрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдЯेрдХ्рдиीрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдирдпे рд╕рдЪ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡ुрджрд░िंрдЧ рд╣ाрдЗрдЯ्рд╕ (1848) рдФрд░ рдл्рд░ांрдЬ рдХाрдл्рдХा рдХे рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ेрдЧोрд░ рдоें рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХे рддрдд्рд╡ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рд╣ै рдЬो рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХीрдЯ (рдж рдоेрдЯाрдоोрдлोрд░्рд╕िрд╕ -1915) рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж 20рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдп рдоें рдЙрднрд░ा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕े рдиिрдХрд▓ा।

1925 рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдл्рд░ांрдЬ рд░ोрд╣ (1890-1965) рдиे рдЬрд░्рдорди рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рдХाрдо рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП (magischer Realismus(magic Realism) рд╢рдм्рдж рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдиिрдпрдоिрдд рд╡िрд╖рдпों рдХो рдмेрдХाрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा।

рдПрд╕.рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी’ рдоें рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмреЩूрдмी рдШрдЯрдиाрдУ рдХे рдЪिрдд्рд░ों рдХो рдкिрд░ोрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै- “рджाрджी рдЬрдм рдЖрд╕рдоाрди рдХी рдУрд░ рджेрдЦрддी рддो рдЙрд╕े рдирджी рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рд╕े рдмрд╣рддी рджिрдЦाрдпी рджेрддी। рд╕рд╣рд╕ा рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा рдоाрдиो рдЙрдирдХी рдЧाрдп, рдЦेрдд рдФрд░ рдЦुрдж рджाрджी рдХрд╣ीं рдмाрджрд▓ों рдХे рдЯाрдкू рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ो рдФрд░ рд▓реЬрдХी рдЙрд╕ рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдХे рд╕ाрддों рд░ंрдЧों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХ्рд╖िрддिрдЬ рд╕े рдХрд╣ीं рджूрд░ рдЪрд▓ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ो। рджाрджी рдХुрдЫ рдкрд▓ рдЗрди्рд╣ीं рдиिрд░्рдоिрддिрдпों рдоें рдорди्рдд्рд░рдоुрдЧ्рдШ рд╣ुрдИ рд╕ी рдмैрдаी рд░рд╣рддी рдФрд░ рдЬрдм рдЖँрдЦ рдЦुрд▓рддी рддो рд▓реЬрдХी рдХो рдкाрд╕ рдЦेрд▓рддा рдкाрддी।”19 рдЕрдж्рднुрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдЖрддा рд╣ै- “рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХी рдиреЫрд░ рдмाँрдз рдкрд░ рдкреЬрддी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдЭीрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ рдирджी рд╣ै рдЬो рдЪाँрджрдиी рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдирджिрдпाँ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЪाँрдж рдЙрдирдоें рд╣िрд▓ोрд░े рд▓े рд░рд╣ा рд╣ै। рдирджिрдпों рд╕े рдЦेрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рджाрджी рдХी рдЖँрдЦें рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕्рдеिрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдПрдХ рдХाрдЧреЫ рдХी рдиाрд╡ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдиाрд╡ рдоें рд╢рддु рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рд▓реЬрдХिрдпाँ рдмैрдаी рд╣ैं। рд╕рднी рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рд╕ुрди्рджрд░, рдордиोрд╣рд░ рдФрд░ рд░ूрдкрд╡ंрдд рд╣ैं। рд╕рднी рдиे рдирджी рд░ंрдЧ рдХी рдл्рд░ाрдХे рдкрд╣рди рд░рдЦी рд╣ैं। рдл्рд░ाрдХों рдХी рдЬेрдмों рдоें рдЪाँрдж рдХी рдХिрд░рдгों рдФрд░ рдирджी рдХी рд▓рд╣рд░ें рд╣ैं। рд╣ाрдеों рдоें рдирджी рдХे рдкрдд्рдерд░ рд╣ैं। рджुрд░्рд▓рдн рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рдкुрд╖्рдк рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдЦिрд▓рдЦिрд▓ाрд╣рдЯे рдЪांрджрдиी рдмрдирдХрд░ рдЬрд▓ рдкрд░ рдЭिрд▓рдоिрд▓ा рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рд╡ा рдХे рдЭोрдХें рдХे рд╕ाрде рдЬрдм рд╡े рджाрджी рдХे рдХाрдиों рд╕े рд╣ोрддी рдорди рдоें рдЙрддрд░рддी рд╣ै рддो рдПрдХ рдоीрдаी-рд╕ी рдЯीрд╕ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै।”20

“рдмрдЪ्рдЪुрдЖ” рдХिрдзрд░ рдЪрд▓рдиा рд╣ै?”
рд╕рднी рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмोрд▓рддी рд╣ैं, 
“рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рджाрджी...рдЬрд╣ाँ рди рдХोрдИ рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЖрджрдоी рд╣ो рдФрд░ рди рдХрдо्рдкрдиी рдХा рдХोрдИ рдоाрд▓िрдХ। рдмрд╕ рд╣рдо рдФрд░ рддुрдо рд╣ो рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдордЫрд▓िрдпाँ рд╣ों, ... рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрддे рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдордЬрджूрд░ рд╣ों।”
рдиाрд╡ рдЪрд▓ рдкреЬрддी рд╣ै। 

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЬाрджुрдИ рдЧुреЬिрдпा рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी рдкाрдардХों рдХे рджिрдоाрдЧ рдоें рдирдпाрдкрди рдХी рдЭрд▓рдХ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╣ी рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╣ै। рдирджी рдХी рджाрд░ुрдг рд╡्рдпрдеा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рдд्рд░ी-рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирджी (рд╢рддु) рд╕्рд╡рдпं “рдФрд░ рд╣ाँ, рджाрджी, рдХрд▓ рди рдоैं рдирджी рдХी рдХрдеा рд╕ुрдиाрдКंрдЧी рддुрдо्рд╣ें।”21 “рдЕрд░े рджाрджी! рдЕрдХेрд▓ी рдХрд╣ाँ ..? рдоेрд░ी рдиाрд╡ рдЬो рдоेрд░े рд╕ाрде рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░ рджाрджी рд╡рд╣ाँ рднी рдЕрдм рдирджी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрд╣ीं...рдХрд╣ीं рдмрдЪी рд╣ै। рд▓ोрдЧ рд░ोрдЬ-рд░ोрдЬ рдорд╢ीрдиों рдоें рднрд░-рднрд░рдХрд░ рдХूрдЯрддे рд╣ैं, рдкीрд╕рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдЬोрд░ рд╕े рдЪीрдЦрддी рдФрд░ рдЪिрд▓्рд▓ाрддी рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЧ рдоें рд▓िрдкрдЯрдХрд░ рдиिрд░्рдЬीрд╡ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।”22

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕंрдд рдоें рддрдоाрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдирдоा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं рдХि - “рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЕрдм рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдХुрдЫ рднी рд╢ेрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै। рди рдкрд╢ु рд╣ैं рди рднेреЬ-рдмрдХрд░िрдпाँ рд╣ैं। рди рдкुрд╢्рддैрдиी рдШрд░ рд╣ै рдФрд░ рди рдШрд░ाрдЯ। рдирджी рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдЕрдкрдиा рд╕ाрде рд╣ै।”23 рджाрджी рд╕ुрдирдоा рдХा рдЬीрд╡рди рдирджी рдХे рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╣рдкूрд░्рдг рдзाрд░ा рдХा рднाрдЧ рдЬैрд╕ा рд╣ी рд░рд╣ा। рд╕ुрдирдоा рдХा рдЬाрджुрдИ рд▓реЬрдХी рд╢рддु рдХे рд╕ाрде рдиाрд╡ рдоें рдмैрдардХрд░ рдЪрд▓े рдЬाрдиा рдпрд╣ рд╕ूрдЪिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рдоें рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рдмрджрд▓рддी рдоाрдирд╡ीрдп рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирджी рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рдкाрдХрд░ рдХिрд╕ी рдФрд░ рд▓ोрдХ рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рдкрд░िрдгрддि рд╣рдо рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ो рд░рд╣े рднौрдЧोрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдирд╣ीं рдмрдиा рдкा рд░рд╣े рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рднौрддिрдХрддाрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рд╣рдоें рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрд╢ूрди्рдп рдмрдиाрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХी рдоांрдЧ рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╕рд╣рдЬ, рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдк्рд░рдХृрддिрд░ूрдкी рдЕрджृрд╢्рдп рд╕рдд्рддा рдХी рд╢рдХ्рддि рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиा рд╣ोрдЧा। рдЙрд╕рдХा рджोрд╣рди рдирд╣ीं, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рднाрдЧрдорднाрдЧ рджुрдиिрдпा рдоें рдард╣рд░рдХрд░ рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдирд╣ीं рддो рдкрд░िрдгрддि рднрдпाрд╡рд╣ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै! рдиिрдо्рди рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧी।

рдЕрднिрдоाрди рдеा рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд
рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдХा,
рдкрд▓ рднрд░ рдоें рдХрдорд░ рдЯूрдЯ рдЧрдИ рдЙрдирдХे рдШрдордг्рдб рдХी।
рджुःрдЦ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै
рдмेрдмрд╕ рдФрд░ рд▓ाрдЪाрд░ рд╡ो рднी рд╣ो рдЧрдП
рдЬिрдирдХा рдХрд╕ूрд░ рдеा рди рдХोрдИ...।
рдЪूрд░ рд╣ो рдЕрдкрдиे рдШрдордг्рдб рдоें,
рднू, рдЖрдХाрд╢, рдкाрддाрд▓
реЮрддрд╣ рдХрд░ рд▓ेрдиा,
рд╡िрдЬрдп рдирд╣ीं, рдЕрди्рдд рдирд╣ीं,
рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдд्рддा рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा...।
рдЗंрд╕ाрдиी реЮिрддрд░рдд рдиे
рдЕрдкрдиी рд╣ी рдХूрдЯрдиीрддि рд╕े,
рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдХ्рд╖рд╕ рд░ूрдкी рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХो рдЧреЭा।
рд╢ाрдпрдж рдеा рдирд╣ीं рдЙрд╕े рднी рднाрди рдЗрд╕рдХा।
рдЕрдкрдиी рддीрдЦी рдХूрдЯрдиीрддि рдХी рдзाрд░ рд╕े
рдЕрдкрдиा рднी рдХुрдирдмा рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рддрдмाрд╣।
рдЕрднी рднी рдЕрдХ्рд▓ рдирд╣ीं рдЖрдпी рд╣ै рдЙрд╕े
рдЕрдкрдиे рд╣ी рдордж рдоें,
рд╣ो рд╕рд░ाрдмोрд░,
рдорджрдорд╕्рдд рд╣ो।
рдХрд░рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡िрд╢्рд╡ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдЖрдЬ рднी,
рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХी рдЕрд╡рд╣ेрд▓рдиा।
рдЕрдм..!
рдЬिрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै-рддрдмाрд╣ी,
рдХेрд╡рд▓ рддрдмाрд╣ी!
рдФрд░ рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं!!
рджुःрдЦ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै-
рдмेрдмрд╕ рдФрд░ рд▓ाрдЪाрд░ рд╡ो рднी рд╣ो рдЧрдП
рдЬिрдирдХा рдХрд╕ूрд░ рдеा рди рдХोрдИ...।
(рдоंрдЬू рд╕рд░рдЧрдо)


рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी:
1. рдПрд╕. рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ- рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 214
2. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 80
3. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 156
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 174
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 211
6. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 210
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 193
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 194
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 194
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 195
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 219
12. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 183
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 224
14. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 63-64
15. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 65
16. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 66
17. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 175
18. рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХा рдкрд░िрдЪрдп - рдЬैрдХी рдХ्рд░ेрд╡ेрди, hi.eferrit.com/рдЬाрджुрдИ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж 
19. рдПрд╕. рдЖрд░. рд╣рд░рдиोрдЯ- рдирджी рд░ंрдЧ рдЬैрд╕ी рд▓реЬрдХी, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा10
20. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 234
21. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 175
22. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 187
23. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 209
24. рд╕िंрд╣, рдЕрдоिрдд рдХुрдоाрд░- рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдФрд░ рднाрд░рдд (рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдФрд░ рд╡िрдХрд▓्рдк), рд╕ाрдордпिрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 02