![]() |
| рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा |
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рд░ाрдЬрдХीрдп рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рджेрд╣рд░ा, рдХाँрдЧреЬा (рд╣िрдоाрдЪрд▓-рдк्рд░рджेрд╢)
рдИрдоेрд▓: manjoo89jnu@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 159 3794
рдЬीрд╡рди рдкрд░िрдЪрдп: рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдЬрди्рдо 24 рджिрд╕ंрдмрд░ рд╕рди 1931 рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдирдЧрд░ рдХाрдирдкुрд░ рдХे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ। рдкिрддा рджाрдоोрджрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рд╡рдХीрд▓ рдеे। рдоाрддा рдХा рдиाрдо рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рджेрд╡ी рдеा। рдЙрдирдХी рджो рдмреЬी рдмрд╣рдиें рдХрдорд▓ा, рдХाрдоिрдиी рдФрд░ рдЫोрдЯे рднाрдИ рд╣ोрд░ीрд▓ाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдмреЬे рдордоेрд░े рднाрдИ рд╢िрдм्рдмрдирд▓ाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдеे। рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдмреЬे рднाрдИ рд╢िрдм्рдмрдирд▓ाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдкрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕ाрд░ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдЖ рдЧрдИ। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдХाрдирдкुрд░, рд▓рдЦрдирдК рдоें рдкрд▓ी-рдмреЭी рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдиे рдХेрд╡рд▓ рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдХो рдЬिрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХा рдЧाँрд╡ рд╕े рдХрднी рдХोрдИ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдмрдЪрдкрди рдХाрдирдкुрд░ рдФрд░ рд▓рдЦрдирдК рд╢рд╣рд░ рдоें рдмीрддा। рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЗрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдЙрдирдХी рдоाँ рдиे рдХी। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдХाрдирдкुрд░ рдоें рд╣ी рд╣ुрдИ। рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд▓िрдпा। рдмी.рдП. рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдФрд░ рдлिрд▓ॅाрд╕рдлी рдоें рдФрд░ рдПрдо्.рдП. рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдХी рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी। рддीрди рд╕ाрд▓ рддрдХ рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд▓ेрдбी рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХाрд▓ेрдЬ рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдлुрд▓рдм्рд░ाрдЗрдЯ рд╕्рдХाрд▓рд░рд╢िрдк рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдоेрд░िрдХा рдЪрд▓ी рдЧрдИं। рдЬрд╣ां рдм्рд▓ूрдЧрдЯрди рдЗंрдбीрдпाрдиा рдоें рджो рд╡рд░्рд╖ рдкोрд╕्рдЯ рдбाрдХ्рдЯрд░рд▓ рд╕्рдЯрдбी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ी рдкрд░ рд╡िрд╕्рдХांрд╕िрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоैрдбिрд╕рди рдХे рджрдХ्рд╖िрдгेрд╢िрдпाрдИ рд╡िрднाрдЧ рдоें рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╣ो рдЧрдИं। рдЕрд╡рдХाрд╢ рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╕рдордп рдпू.рдПрд╕.рдП рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ैं।
рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рдкिрддा рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдкूрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмिрдЦрд░ рдЧрдпा рдеा। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рд╕ाрде рдк्рд░ाрдп: рд╕्рдХूрд▓ рдХी рдЫुрдЯ्рдЯिрдпों рдоें рдлрддेрд╣рдЧреЭ рдЕрдкрдиे рдоाрдоा рдХे рдШрд░ рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеीं, рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЗрдирдХे рдЕрди्рджрд░ рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдЖрд╡ाреЫ рджी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рджेрд╢ рдоें 1941-42 рдХा рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЗрдирдХे рджाрджा рдЬी рд╕рди 1942 рдХे рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЬेрд▓ рдоें рд░рд╣े। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯ рдЖрдпी। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдХाрдирдкुрд░ рдоें рдЬो рдШрд░ рдеा, рд╡рд╣ рдЗрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдХे рдЪाрдЪा рдХा рдеा। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕ рдШрд░ рдоें рдЗрдирдХी рдоाँ рдХा рдХोрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рдеा, рдХ्рдпोंрдХि рдкिрддा рдЬी рдХे рдЪाрдЪा рдиे рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдШрд░ рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे рднाрдИ рдХी рдкрдд्рдиी рдЬो рдХि рд╡िрдзрд╡ा рдеी, рдЙрдирдХे рдиाрдо рдХрд░ рджिрдпा рдеा।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि- рдЙрдирдХी рдоाँ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुрди्рджрд░, рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЕрднिрдЬाрдд्рдп рдЬрдоींрджाрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдз рд░рдЦрддी рдеीं рд▓ेрдХिрди рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЬाрдиे рдФрд░ рджाрджा рдЬी рдХे рдЬेрд▓ рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмрд╣ुрдд рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдЧे-рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдПрдХ рдЖрд╢्рд░рдпрд╣ीрди рдорд╣िрд▓ा рдХे рдк्рд░рддि рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдХ्рд░ूрд░ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдпрд╣ рд╕рдм рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдеा। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдоाँ рдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рддреЬрдк рдЙрдарддीं рдеी рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдХी рддрд░рд╣ рдЪुрдк рд░рд╣рдиे рдХे рд╕िрд╡ाрдп рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдХोрдИ рдЙрдкाрдп рдирд╣ीं рдеा। рдЙрдирдХा рдмрдЪрдкрди рдРрд╕े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдХाрдирдкुрд░ рд╕े рдлрддेрд╣рдЧреЭ, рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдШрд░, рдШрд░ рд╕े рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдХिрддाрдмों рдХे рдмीрдЪ рдмीрддा।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХो рджाрджा–рджाрджी рдХे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдЬाрдХрд░ рдкреЭाрдИ рдХрд░рдиे рдоौрдХा рдоिрд▓ा। рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдХि рд╡े рдкिंрдЬрд░े рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЦुрд▓े рдЖрдХाрд╢ рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖ рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЬिрди рдорд╣ाрди рд╣рд╕्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा। рд╡े рдеे- ‘рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж’, ‘рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди’, ‘рд╕ुрдоिрдд्рд░ा рдиंрджрди рдкрди्рдд’, ‘реЮिрд░ाрдХ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी’ рдФрд░ ‘рд╢्рд░ीрдкрдд рд░ाрдп’। рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди рдХा рдХाрд╡्рдп рдкाрда, рдкрди्рдд рдЬी рдХे рдШрд░ рдХी рд╢ाрдоें, реЮिрд░ाрдХ рд╕ाрд╣рдм рдХा рд╕्рдиेрд╣ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХि ‘рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкреЭो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдирд╣ीं рддो рд╣िंрджी рд╡ाрд▓ों рдХी рддрд░рд╣ рдПрдХрддрд░рдлी рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдУрдЧी। рдмिрдиा рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкреЭे рдХोрдИ рдЕрдЪ्рдЫी рд▓ेрдЦिрдХा рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै।’ рдлिрд░ाрдХ рд╕ाрд╣рдм рдХा рдпрд╣ рд╡ाрдХ्рдп рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рдеा।
рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рдирдпे рдкрд░िрд╡ेрд╢, рдоाрдирд╕िрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдХे рд╕ाрде рдкрд╣рд▓ी рдкрд╣рдЪाрди ‘рдХрд▓्рдкрдиा рдкрдд्рд░िрдХा’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдкूрд░्рддि’ рд╕े рдоिрд▓ी। рдЗрд╕ рд╕рдордп рддрдХ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд╖ा рд╕рдХ्рд╕ेрдиा ‘рдЬाрддिрд╕ूрдЪрдХ’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдХे рдЖрдЧे рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХा рдиाрдо ‘рдк्рд░िрдпंрд╡рджा’ рдЬोреЬрдХрд░ ‘рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा’ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा।
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпोрдЧрджाрди:
рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдХрдеाрдХाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдирдИ рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╢ुрд░ूрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдЬिрди рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рдкाрдардХों рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा, рдЙрдирдоें ‘рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा’ рднी рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рддो рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдкрд╣рдЪाрди ‘рдирдИ рдХрд╣ाрдиी’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡ाрдкрд╕ी’ рд╕े рдмрдиी рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ाрдиी рд╕ृрдЬрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХा рдкрджाрд░्рдкрдг рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ैं рдХि “рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдмाрд▓िрдХा рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рд╕्рдХूрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЫрдкी рдеी– рдЙрджाрд╕ी рднрд░ी, рдХрд░ुрдг рдФрд░ рджुрдЦрдж рдЕंрдд рдХे рд╕ाрде। рд╢ाрдпрдж рдЖрдард╡ीं рдпा рдирд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓ी, рдЕंрддрд░्рдоुрдЦी, рдЪुрдк рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХांрдд рдк्рд░िрдп рд▓реЬрдХी рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоैंрдиे рддрдм рддрдХ рдпрд╣ी рджेрдЦा рдеा, рджुःрдЦ рдХो рдЪुрдкрдЪाрдк рд╕рд╣ рд▓ेрдиा, рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдХोрдИ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рди рджेрдиा, рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд░ो-рдзोрдХрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ेрдиा, рд╕ीрдоिрдд рджाрдпрд░ों рдоें рдмाрдз्рдп рд░рд╣рдиा, рдоैं рд╣рд░ рдУрд░ рдпрд╣ी рджेрдЦ рдкा рд░рд╣ी рдеी- рдпे рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдоेрд░ी рд╕рднी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं।”6 рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ ‘рд╕рд░िрддा рдкрдд्рд░िрдХा’ рдоें рдЫрдкी। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж ‘рдХрд▓्рдкрдиा’, ‘рдХрд╣ाрдиी’ рдФрд░ ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рднी рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЫрдкрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдмрджрд▓ рд░рд╣े рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों, рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдпा рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрди्рддрд░्рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдФрд░ рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХो рдЬिрддрдиी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрддрдиी рд╣ी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдмाрд╣्рдп рдФрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдЕрди्рддрд░्рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХो рднी рдкрдХреЬрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ैं।
рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рдмрджрд▓рддी рд▓ोрдЧों рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рд╣рдо рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдоूрд▓्рдпों рд╕े рдЬूрдЭрддी рдЖрдЬ рдХी рдиाрд░ी рдПрд╡ं рдмрджрд▓рддे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рдХреЬрд╡े рд╕рдЪ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдмрдирддे-рдмिрдЧреЬрддे рд╕рдо्рдмंрдзों, рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ, рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдКрдм, рдШुрдЯрди, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рддрдеा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд░िрдХ्рддрддा рдХो рдЙрдХेрд░ा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рдЗрди рд╕рднी рдд्рд░ाрд╕рджिрдпों рдХा рдХाрд░рдг рдХрднी рдЖрд░्рдеिрдХ, рдХрднी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ, рдХрднी рдЕрд╕рдлрд▓ рдк्рд░ेрдо рддो рдХрднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрдмाрд╡ों рд╕े рд▓ाрдЪाрд░ рдФрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдк्рд░ेрдо рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХे рдоुрдЦ्рдпрддः рдЪाрд░ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ 45 рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं, (1) рдлिрд░ рдмрд╕ंрдд рдЖрдпा (1961), (2) рдЬिंрджрдЧी рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдм рдХे рдлूрд▓ (1961) рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рд╕े (1961) (3) рдПрдХ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा (1966) рдмाрдж рдоें ‘рдПрдХ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा’ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдирдпा рд░ूрдк (2000) рдоें ‘рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। (4) рдХिрддрдиा рдмреЬा рдЭूрда (1972) рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। ‘рд╢ूрди्рдп рддрдеा рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдПं’ рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг (1996) рдоें ‘рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдФрд░ рдмाрдж рдоें ‘рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рдиाрдо рд╕े ‘рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рд╕े рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг (2006) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдкाँрдЪрд╡ाँ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдпाрдд्рд░ा рдЧ्рд░ुрдк рдХा ‘рд╡рдирд╡ाрд╕’ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмाрддрдЪीрдд рдХे рджौрд░ाрди рдХी।
рдЕрдм рддрдХ рдЙрдирдХे рдкाँрдЪ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкрдЪрдкрди рдЦрдо्рднे рд▓ाрд▓ рджीрд╡ाрд░ें’ (1962), (2) ‘рд░ुрдХोрдЧी рдирд╣ीं рд░ाрдзिрдХा’ (1966), (3) ‘рд╢ेрд╖-рдпाрдд्рд░ा’ (1984), (4) ‘рдЕंрддрд░्рд╡ंрд╢ी’ (2000), (5) ‘рднрдпा рдХрдмीрд░ рдЙрджाрд╕’ (2007) (6) ‘рдирджी’ (2013) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЗрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, ‘рд▓ोрдХрдХрдеा рдПрд╡ं рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рднрдХ्рддिрдХाрд╡्рдп’ рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦे рд╣ैं, рдЬो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рднी рд╕рдордп–рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। ‘рдоीрд░ाрдмाрдИ’ рдФрд░ ‘рд╕ूрд░рджाрд╕’ рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдФрд░ рдХुрдЫ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдХिрдпे рд╣ैं।
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХो рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рд╕рди 2007 рдоें рднाрд░рдд рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि ‘рдк्рд░рддिрднाрджेрд╡ी рд╕िंрд╣ рдкाрдЯिрд▓’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा “рдкрдж्рдорднूрд╖рдг рдбॉ. рдоोрдЯूрд░ि рд╕рдд्рдпाрдиाрд░ाрдпрдг рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХे ‘рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп’ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд ‘рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди’ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рдРрд╕े рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХो рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдпा рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ो। рдЗрд╕ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХे рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ी рдПрд╡ं рд╡िрдж्рд╡ाрди ‘рдоोрдЯूрд░ि рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг’ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╕рди 1989 рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоें рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпे рдирдХрдж, рдПрдХ рд╕्рдоृрддिрдЪिрд╣्рди, рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдкрдд्рд░ рдФрд░ рд╢ाрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”7 рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╡ाрдкрд╕ी’ рдХा рдХрдеा-рд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै।
рд╡ाрдкрд╕ी (1961)
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирдИ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрдирдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рджो рдкीреЭिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖ рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрд╡, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдФрд░ рдкीреЭिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЖрдкрд╕ी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭाँрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдФрд░ рдШрд░ рдоें рдПрдХ рдЕрд░्рдерд╣ीрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдПрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрдордХाрдЬी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкрдд्рдиी, рдмेрдЯा-рдмрд╣ू рдФрд░ рдмेрдЯी рд╣ैं। рдиौрдХрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рд╣рдоेрд╢ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдХрд░ рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддे рд░рд╣े। рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ोрдЪा рдеा рдХि рдЕрдм рдЬिंрджрдЧी рдХे рдмाрдХी рдмрдЪे рджिрди рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рдмिрддाрдПंрдЧे। рдЬрдм рддрдХ рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХे рдкाрд╕ рдиौрдХрд░ी рдеी рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдХрдоाрдИ рдХी рдоोрдЯी рд░рдХрдо рдШрд░ рдкрд░ рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे, рддрдм рд╡рд╣ рдШрд░ рджो–рдЪाрд░ рджिрди рдХे рд▓िрдП рдЖрддे рдеे, рддो рдШрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЙрдирдХी рдмрд╣ुрдд рдЗрдЬ्рдЬрдд рд╣ोрддी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рдЬрдм рд╡рд╣ ‘рд░िрдЯाрдпрд░’ рд╣ोрдХрд░ рдШрд░ рдкрд░ рдЖрддे рд╣ैं, рддो рдЙрдирдХे рд╣ी рдШрд░ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдеी। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдкрдд्рдиी рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдХोрдИ рдкрд░рд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрдм рдЕрдкрдиे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХो рдЕрдкрдиेрдкрди рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЕрдХेрд▓ा рдкाрдХрд░ рдкुрди: рд╡ाрдкрд╕ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рдЬाрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिंрджрдЧी рднрд░ рдиौрдХрд░ी рдХी рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд╡рд╣ рднाрд░ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдкрдд्рдиी рдиे рднी рдкрддि рдХा рд╕ाрде рдирд╣ीं рджिрдпा рдФрд░ рдЕрдХेрд▓े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХो рд╡ाрдкрд╕ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рд▓ौрдЯрдиा рдкреЬा। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХी рд╡ाрдкрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЯूрдЯрддे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдмूреЭे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рдеिрддि рдХी рдЭाँрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЯूрдЯрди рдХी рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдк: ‘рд╡ाрдкрд╕ी’
рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЯूрдЯрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдиे рдирдИ рдкीреЭी рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХा рдирдИ рдкीреЭी рд╕े рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рднाрд╡ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдШрдЯрди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ाрдкрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдкुрд░ाрдиे рдоूрд▓्рдпों рд╕े рд╡ाрдкрд╕ी рдФрд░ рдПрдХ рдирдпे рдоाрд░्рдЧ рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдЕрдХेрд▓े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдирдИ рд░ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ “рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдпрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдпрдеाрд░्рде рд╣ै рдХि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкुрд░ाрдоूрд▓्рдпों рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдкिрддा рдХा рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕ рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा, рдЬो рдмрджрд▓рддी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпा рд╣ै।”3 рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд░िрд╢्рддों рдХे рд╕рднी рдкрд╣рд▓ू рд╕्рд╡ाрд░्рдердкрд░рдХ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдирдпी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкिрддा рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХो, рдЙрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬिрд╕ рдкрдд्рдиी рдХो рдЖрдЬ рддрдХ рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी рдоाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рднी рд░ूрдк рдмрджрд▓ा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХी рдкрдд्рдиी рдиे рдирдпे рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ाрде рдЬीрдиा рд╕ीрдЦ рд▓िрдпा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдЙрдирдХी рдкрдд्рдиी рдХрд╣рддी рд╣ै– “рдоैं рдЪрд▓ूंрдЧी рддो рдпрд╣ाँ рдХा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा? рдЗрддрдиी рдмреЬी рдЧृрд╣рд╕्рдеी рдлिрд░ рд╕рдпाрдиी рд▓реЬрдХी...।”4 рдкрдд्рдиी рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдордиा рддो рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд▓ेрдХिрди рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी рд░ूрдк рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЯूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣рд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдирдЬрд░िрдпे рд╕े рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЖрдпे рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ीрдХी рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ рд╕े рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдкрдХреЬрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдкाрдд्рд░ рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирд╕े рджूрд░ рд╢рд╣рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдирдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ (рдмेрдЯी, рдмेрдЯा, рдмрд╣ू) рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╡рд░ीрдпрддा рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдирдпी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкिрддा рдХे ‘рд░िрдЯाрдпрд░’ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдШрд░ рдЖ рдЬाрдиे рдкрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЕрдкрдиी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЪрд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдирдпी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмंрдзрди рдоें рдмंрдзрдиा рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬрдм рдкрдд्рдиी рдШрд░ рдоें рдХिрд╕ी рдХे рд╣ाрде рди рдмँрдЯाрдиे рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рд╕े рдХрд░рддी рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдмेрдЯी рдмрд╕рди्рддी рдХो рдмुрд▓ाрдХрд░ рдк्рдпाрд░ рд╕े рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं рдХि “рддुрдо рд╕ुрдмрд╣ рдкреЭ рд▓िрдпा рдХрд░ो! рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоाँ рдмूреЭी рд╣ुрдИं, рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЕрдм рд╡рд╣ рд╢рдХ्рддि рдирд╣ीं рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै। рддुрдо рд╣ो, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рднाрднी рд╣ैं, рджोрдиों рдХो рдоिрд▓рдХрд░ рдХाрдо рдоें рд╣ाрде рдмंрдЯाрдиा рдЪाрд╣िрдП।”... рдмрд╕рди्рддी рдХे рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдиे рдзीрд░े рд╕े рдХрд╣ा, “рдкреЭрдиे рдХा рддो рдмрд╣ाрдиा рд╣ै। рдХрднी рдЬी рд╣ी рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा, рд▓рдЧे рдХैрд╕े? рд╢ीрд▓ा рд╕े рд╣ी рдлुрд░рд╕рдд рдирд╣ीं, рдмреЬे-рдмреЬे рд▓реЬрдХे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рдШрд░ рдоें, рд╣рд░ рд╡рдХ्рдд рд╡рд╣ाँ рдШुрд╕े рд░рд╣рдиा, рдоुрдЭे рдирд╣ीं рд╕ुрд╣ाрддा। рдордиा рдХрд░ो рддो рд╕ुрдирддी рдирд╣ीं।”5 рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें рдЖрдпा рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоाँ-рдмाрдк, рдкुрдд्рд░-рдкुрдд्рд░ी, рднाрдИ-рдмрд╣рди, рдкрддि-рдкрдд्рдиी, рдк्рд░ेрдоी-рдк्рд░ेрдоिрдХा, рдЖрджि рд╕рднी рд░िрд╢्рддों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрдирддा рдХो рд╡िрд╡िрдз рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХी рдкрдд्рдиी рдирдпी рдкीреЭी рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рд╕рдордЭौрддा рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рд╡рд╣ рдоौрдХा рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдкрддि рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рд╕े рднी рдХрд░рддी рд╣ैं। рдирдпी рдкीреЭी рдЕрдкрдиे рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╣ीрди рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХो рд╡рд╣рди рдХрд░рдиे рд╕े рдХрддрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХा рдмेрдЯा рдЕрдорд░ рдХрд╣рддा рд╣ै “рдмूреЭे рдЖрджрдоी рд╣ैं” рдЕрдорд░ рднुрдирднुрдиाрдпा, “рдЪुрдкрдЪाрдк рдкреЬे рд░рд╣ें। рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдоें рджрдЦрд▓ рдХ्рдпों рджेрддे рд╣ैं।”6 рдмेрдЯे рдХी рдмाрддों рдХा рдоाँ рднी рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддी рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрддि рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं, рдмрд╣ू-рдмेрдЯे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░рд╣рдиा рд╣ै। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдЖрдзुрдиिрдХ рдФрд░ рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдШрд░ рд╕े рд╡ाрдкрд╕ी рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░ рдиौрдХрд░ी рдкрд░ рд▓ौрдЯрдиा рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдЧрдЬाрдзрд░ рдмाрдмू рдХा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмीрдЪ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдКрдм, рдШुрдЯрди рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि –“рдРрд╕ा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рдЬो рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЖрдЬ рд╕рдмрдХे рдЕрди्рджрд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╕рд╣рдпोрдЧी рдХोрдИ рдиिрдХрдЯрддрд░ рд╕े рдиिрдХрдЯрддрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рднी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।”7
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдд: рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдмीрдЪ рджो рдкीреЭिрдпों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЯूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпाँ рднी рдмрджрд▓рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдирдпी рдкीреЭी рдХे рд▓ोрдЧ рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдмंрдзрди рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдмोрдЭ рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдкिрддा’ рдоें рд╕्рдеिрддि рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдЖрдзुрдиिрдХ рдкीреЭी рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рд╡्рдпрд░्рде рд╕рдордЭ рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬрдмрдХि рдирдпी рдкीреЭी рдЕрдкрдиी рд╣рд░-рдПрдХ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкिрддा рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ें। рд▓ेрдХिрди рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЖрдЬ рднी рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।
рд╕рди्рджрд░्рдн:
(1) рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा–рд╢ूрди्рдп рддрдеा рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдПँ,
(2) рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा-рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпाँ
(3) рдбॉ. рдХु рдк्рд░ेрдордкाрд▓ : рдирдИ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ – рдЪेрддрдиा, рдкृрд╖्рда-134
(4) рдЙрд╖ा рдк्рд░िрдпंрд╡рджा : рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд╣ाрдиिрдпां, рдкृрд╖्рда-148
(5) рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда-144
(6) рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда-148
(7) рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ : рдХрд╣ाрдиी : рдирдпी рдХрд╣ाрдиी, рдкृрд╖्рда-143
(8) рд░рдордгिрдХा рдЧुрдк्рддा : рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ (рдХрд▓рдо рдФрд░ рдХुрджाрд▓ рдХे рдмрд╣ाрдиे)
(9) рдХुрдоुрдж рд╢рд░्рдоा- рдЖрдзी рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдЪ,