Showing posts with label рдЖрд▓ोрдЪрдиा. Show all posts
Showing posts with label рдЖрд▓ोрдЪрдиा. Show all posts

рдЖрд░ंрднिрдХ рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдФрд░ рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी

- рдк्рд░рднाрдд рдЙрдкाрдз्рдпाрдп

рд╢ोрдзрдЫाрдд्рд░, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдИрдоेрд▓ – prabhatupadhyay30@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖ - 9719971108


рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиी рдЬिрди рдеोреЬी рд╕ी рдХाрд▓рдЬрдпी рдХृрддिрдпों рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ीं рдоें ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХा рднी рдиाрдо рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдХ्рд▓ाрд╕िрдХ्рд╕ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी рдЙрди рдиाрдордЪीрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдоें рд╕े рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиा рд╕ाрд░्рдердХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджिрдпा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рд╕े рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рдиे рд╣िंрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдЖрд░ंрдн рдХी, рдпрдж्рдпрдкि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╕ूрдЪрдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे ‘рдЬाрдпрд╕ी-рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी’ рд▓िрдЦрдХрд░ рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЪिंрддрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдЖрд░ंрдн рдХी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдЖрд░ंрдн рдХी рдмрд▓्рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд╕ूрд░рджाрд╕ рдПрд╡ं рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рднी рдХिрдпा।

рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рдиे ‘рдЗрд╕्рддрд╡ाрд░ рдж рд▓ा рд▓िрддрд░ेрдд्рдпूрд░ рдРрди्рджुрдИ рдРрди्рджुрд╕्рддाрдиी’ рдХी рд░рдЪрдиा рдл्рд░ेंрдЪ рднाрд╖ा рдоें рдХी। рддाрд╕ी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд▓рдХ्рд╖्рдоीрд╕ाрдЧрд░ рд╡ाрд░्рд╖्рдгेрдп рдиे ‘рд╣िंрджुрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдиाрдо рд╕े рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рдЬो рдмाрддें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै рдЙрд╕ी рдХो рдЕрдзाрд░ рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рддाрд╕ी рдиे рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ंрде рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЗрддрдиी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдИ рдеी рдЬिрддрдиी рдЖрдЬ рд╣ै। рдЬाрд╣िрд░ рд╕ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рддाрд╕ी рдиे рдХुрдЫ рд╕ुрдиी-рд╕ुрдиाрдИ рдмाрддों рдПрд╡ं рдХुрдЫ рдЕрдиुрдоाрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा। рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХी рдмाрддें рд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рдмाрддों рдоें рд╕े рдПрдХ рдмाрдд рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрдиे рдХी рднी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдмाрдд рдХो рддाрд╕ी рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि, “рдЬाрдпрд╕ी (рдоाрд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж) рдЬिрди्рд╣ें рдЬाрдпрд╕ी рджाрд╕ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХे рд╣िंрджू рд╕े рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдоाрдиुрдпाрдпी рдмрдирдиे рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै।”  рддाрд╕ी рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЬाрдпрд╕ी рдоें рд╣िंрджू рд╕े рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рд╕ंрдХेрдд рдХो рд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрд░ंрдн рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЬाрдпрд╕ी рдХी рднाрд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдЬ рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХे рддрде्рдп рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╣ैं। рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рдиे рдЬाрдпрд╕ी рдХी рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी рдиे (рдпрдж्рдпрдкि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдеे) рд╣िрди्рджुрдИ рдоें рдХрд╡िрддा рдФрд░ рджोрд╣рд░ों рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдд्рддрд░ рдХी рдЙрд░्рджू рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиी рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдоें рднी рд▓िрдЦा рд╣ै।”  рддाрд╕ी рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЪिंрддा рдпрд╣ी рдеी рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ोрдХрд░ рд╣िंрджुрдИ рдоें рдХैрд╕े рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ंрде рдХी рд░рдЪрдиा рдХी? рдордз्рдпрдХाрд▓ рдРрд╕ा рд╕рдордп рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़ा рдХрд╡ि рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдерд╡ा рд░рдЪрдиा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िंрджू рдПрд╡ं рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдоें рд╕ाрдо्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै।

рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рдиे рдЬाрдпрд╕ी рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджी рд╣ै, “рд╡рд╣ ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХाрд╡्рдп рдХे рд░рдЪрдпिрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдХी ‘рд╕ोрд░рдаा’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд░рдЪрдиा рд╣ै рд╡рд╣ рджोрд╣рд░ा рдиाрдо рдХे рдкрдж्рдп рднेрдж рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै। рдЕंрдд рдоें рдЗрд╕ рд▓ेрдЦрдХ рдХी ‘рдкрд░рдоाрд░्рде рдЬрдкрдЬी’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд░рдЪрдиा рд╣ै рдФрд░ ‘рдШрдиाрд╡рдд рдХрд╡िрдд्рдд’।”  рддाрд╕ी рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рдХेрд╡рд▓ ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдЕрдерд╡ा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рддी’ рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। ‘рд╕ोрд░рдаा’, ‘рдкрд░рдоाрд░्рде рдЬрдкрдЬी’ рдПрд╡ं ‘рдШрдиाрд╡рдд्рдд’ рдиाрдордХ рд░рдЪрдиा рдХा рдЕрднी рддрдХ рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓ा рд╣ै। рддाрд╕ी рдиे рдЬिрд╕ ‘рдШрдиाрд╡рдд्рдд рдХрд╡िрдд्рдд’ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै рд╢ाрдпрдж рд╡рд╣ ‘рдХрди्рд╣ाрд╡рдд’ рдХा рдЕрд╢ुрдж्рдз рдиाрдо рд╣ो।
рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдпрджि рдЖрдЬ рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рд╢्рд░ेрдп рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рддाрд╕ी рдХो рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХि рддाрд╕ी рдиे рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрдкрдиा рддो рдирд╣ीं рдХी рдлिрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкृрд╖्рдарднूрдоि рддैрдпाрд░ рдХрд░ рджी рдеी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХा рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдЬाрдпрд╕ी рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рдХे рд░ाрдЬрдд्рд╡ рдХाрд▓ рдоें рдЬीрд╡िрдд рдеे, рдХ्рдпोंрдХि 947 (1540-1541) рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХाрд╡्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХी।”  рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдХा рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рдХे рд╕рдордп рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддा рд╣ै। ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдоें рдЬाрдпрд╕ी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рджिрд▓्рд▓ी рд╕ुрд▓्рддाрдиु।” рдкрд░ंрддु рдЗрд╕рдоें рдЕрднी рдорддैрдХ्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпा рд╣ै рдХि ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рд░рдЪрдиा рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рдХे рд╕рдордп рдоें рд╣ी рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЧрдИ рдеी рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं।

рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЖрдЬ рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХे рд╢ोрдз рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рддрдд рдЬाрд░ी рднी рд╣ैं। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░рдШुрд╡ंрд╢ рдПрд╡ं рд╡ाрдЧीрд╢ рд╢ुрдХ्рд▓ рддрдХ рдХी рдкीрдв़ी рдиे рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзिрдд рддрдоाрдо рддрде्рдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рд╣ै। рдЗрди рддрде्рдпों рдХे рдордж्рджेрдиреЫрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рдХрд╣ी рдЬाрддी рд╣ै рдХि ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рднाрд╖ा рдЕрд╡рдзी рддрдеा рд▓िрдкि реЮाрд░рд╕ी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХे рд╕ूрдд्рд░ рдХो рддाрд╕ी рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, “рдпрд╣ рд░рдЪрдиा, рдЬो рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै рдпा рддो реЮाрд░рд╕ी рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдоें рдпрд╣ рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдпी рд╣ै।”  рддाрд╕ी рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рд▓ेрдЦрди рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рдкрд╣рд▓े рдХा рдкूрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХौрди рд╣ै।

рд╕рд░ рдЬॉрд░्рдЬ рдЕрдм्рд░ाрд╣рдо рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे ‘рдж рдоॉрдбрд░्рди рд╡рд░्рдиाрдХुрд▓рд░ рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рдСрдл рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’ рд▓िрдЦा рдЬिрд╕рдХा рд╣िंрджी рддрд░्рдЬुрдоा рдХिрд╢ोрд░ीрд▓ाрд▓ рдЧुрдк्рдд рдиे ‘рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рдердо рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдиाрдордХ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдХिрдпा рд╣ै। рддाрд╕ी рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдПрд╡ं рд╕ुрд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ै। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рдХेрд╡рд▓ рдЬाрдпрд╕ी рдХी рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдкूрд░े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдирдИ рдкрд░ंрдкрд░ा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी рд╣ै।

рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬो рд╕ूрдд्рд░ рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рдЙрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рдЕрдкрдиी рдЪिंрддрди рдзाрд░ा рдХो рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХिрдпा। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЕрдд्рдпंрдд рдкाрдХ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлрдХीрд░ рдеे।”  рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЧे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдиे рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдФрд░ рд╣िंрджू рджोрдиों рдЖрдЪाрд░्рдпों рд╕े рдкрдв़ा рдеा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХी рд╢ुрдж्рдзрддрдо рдоें рднाрд╖ा рдоें ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдиाрдордХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд▓िрдЦा рдеा।”  рдЬाрдпрд╕ी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдеे, рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рд╕े рдкрд╣рд▓े рддाрд╕ी рдиे рдХिрдпा рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЬрдмрдХि рдЬाрдпрд╕ी рдкрд░ рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХी рдПрдХेрдбрдоिрдХ рдЪрд░्рдЪाрдПं рдПрд╡ं рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХे рд╢ोрдз рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рдкाрдиा рдХि ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рдХे рдкुрдЯ рддो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпों рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै рдкрд░ंрддु рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ी рдХो рдЖрдзाрд░ рдоाрдирдХрд░ ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХो рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХрд╣рдиा рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╣ै।

рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рдЬाрдпрд╕ी рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдаीрдХ-рдаाрдХ рдвंрдЧ рд╕े рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рд╕्рдкрд╖्рдЯ рднाрд╖ा рдоें рдХрд╣рддा рд╣ुрдЖ рднी рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрде рдПрдХ рд░ूрдкрдХ рдХाрд╡्рдп рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдмुрдж्рдзिрдорддा рдХे рд▓िрдП рдЖрдд्рдоा рдХी рдЦोрдЬ рдФрд░ рд╡рд╣ рд╕рднी рдХрдаिрдиाрдЗрдпां рдПрд╡ं рджुрд░्рд▓ोрдн рдЬो рдЙрд╕ рдкрд░ рдпрд╣ рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै।”  рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХो рд░ूрдкрдХ рдХाрд╡्рдп рдоाрдиा рд╣ै, рдЬो рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ै। рдЬिрд╕ рддрде्рдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХे рдЕंрддिрдо рднाрдЧ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдоें рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджिрддा рдПрд╡ं рджрд░्рд╢рди рдХे рдкुрдЯ рджेрдЦे рдЬाрддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХे рдпрд╣ाँ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЬाрдпрд╕ी рдХे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рднाрд╖ा рд╕ाрдоाрди्рдп рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЖрдо рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╖ा рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХрддा рдХे рдкुрдЯ рдЙрд╕ рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рдкрдб़ेंрдЧे рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддे рд╣ैं। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ा рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП, рд╕ौрднाрдЧ्рдп рд╕े рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдЗрддрдиा рдЕрдоूрд▓्рдп рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЖँрдХा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा।”  рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рднाрд╖ा рдХे рдорд░्рдордЬ्рдЮ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдеे। рдЙрдирдХो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдеी рдХि рдпрджि рдХिрд╕ी рдХो рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЬाрдирдиा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рдоौрд▓िрдХ рд░ूрдк рдХो рдЬाрдирдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рди рдХि рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХे рдоिрд▓ाрд╡рдЯी рд░ूрдк рдХो। ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рднाрд╖ा рдЕрд╡рдзी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдлाрд░рд╕ी рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдиे рдЗрд╕ рд╣िंрджू рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдХी рдФрд░ рдЕрдкрдиा рдЧ्рд░ंрде рдлाрд░рд╕ी рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЬो рд╢рдм्рдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рдЙрд╕рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рд░рдЦा।”  рд╣ाрд▓ांрдХि рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджू рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдХी। рдпрджि рдЙрди्рд╣ें рд╣िंрджू рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рд╣ोрддी рддो ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рднाрд╖ा рдЕрд╡рдзी рдХ्рдпों рдЪुрдиी рдЧрдИ? рдпрджि рд╣िंрджू рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдеी рддो рд╣िंрджुрдУं рдХी рдк्рд░ेрдордХрдеा, рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдХ्рдпों рдЪुрдиा рдЧрдпा? рдХ्рдпों рд░рдд्рдирд╕ेрди (рд╣िंрджू) рдиाрдпрдХ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा? рдХ्рдпों рдЬाрдпрд╕ी рдХी рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд░рдд्рдирд╕ेрди (рд╣िंрджू) рдХे рдк्рд░рддि рд╣ै рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди (рдоुрд╕рд▓рдоाрди) рдХे рдк्рд░рддि рдирд╣ीं? рдЗрд╕рдХा рддो рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд╡िрд╡ेрдЪрди рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдПрд╡ं рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдЧрд╣рд░ा рдЬ्рдЮाрди рдеा। ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдоें рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд╢ंрдХрд░-рдкाрд░्рд╡рддी рдПрд╡ं рд░ाрдо-рд╕ीрддा рдХा рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рдПрдХ рдРрд╕ा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рд╕े рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдоुрдЪिрдд рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХे рдмाрдж рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдХा рдиाрдо рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं (рд╢ुрдХрджेрд╡ рдмिрд╣ाрд░ी, рд╢्рдпाрдо рдмिрд╣ाрд░ी, рдПрд╡ं рдЧрдгेрд╢ рдмिрд╣ाрд░ी рдоिрд╢्рд░) рдиे ‘рдоिрд╢्рд░рдмंрдзु рд╡िрдиोрдж’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдорд▓िрдХ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЕрдЦрд░ाрд╡рдЯ рдФрд░ рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдиाрдордХ рджो рдЧ्рд░ंрде рдмрдиाрдпा рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै।”  рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рдЙрдирдХे  рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рджो рдЧ्рд░ंрдеों рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा। рдЖрдЬ рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХाрдлी рдЦोрдЬрдмीрди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓ा рд╣ै рдХि рдЙрди рджो рдЧ्рд░ंрдеों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЖрдЦिрд░ी рдХрд▓ाрдо’, ‘рдХрди्рд╣ाрд╡рдд’ рдЗрдд्рдпाрджि рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╣ै।

рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд░ाрдЬा рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рдХ рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рд╣ै। рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдпрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд░ाрдЬा, рд╢ाрд╕рдХ рдПрд╡ं рд╢ाрд╣ेрд╡рдХ्рдд рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХрд░рдиा рд╕ूрдлी рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा рдХी рдПрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХो рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдорд╕рдирд╡ी рд╢ैрд▓ी рдХा рдиाрдо рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдмाрджрд╢ाрд╣ рдХे рдиाрдо рд╕े рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрдб़ी рдХी рдлाрд░рд╕ी рдиिрдпрдоाрдиुрд╕ाрд░ рдЧ्рд░ंрде рдмрдиाрдиे рдоें рдЦुрджा, рд░рд╕ूрд▓ рдФрд░ рдЦрд▓ीрдлाрдУं рдХी рд╕्рддुрддि рдХрд░рдХे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдмाрджрд╢ाрд╣ рдХी рднी рддाрд░ीрдл рдХी рдЬाрддी рд╣ै।”  рдЬिрд╕ рдорд╕рдирд╡ी рд╢ैрд▓ी рдЕрдерд╡ा рдлाрд░рд╕ी рдиिрдпрдо рдХी рдмाрдд рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рдмрддाрдпी рд╣ै, рдЙрд╕ी рдХो рдЖрдЬ рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЬाрдпрд╕ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрдкрдиा рдкैрд░ाрдоीрдЯрд░ рдоाрди рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рднी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЦाрд░िрдЬ рдХिрдпा рд╣ै।

рдпрд╣ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдоें ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдЬाрдпрд╕ी рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦ рд░рд╣े рдеे, рдкрд░ंрддु рдЬाрдпрд╕ी рдиे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдЬैрд╕े рдмृрд╣рдж рдХाрд╡्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдоें рдХी। рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХी рднाрд╖ा рд╕्рд╡рдпं рдоें рдПрдХ рдк्рд░рддिрдоाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдЬ рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХे рдмाрдж рдЕрд╡рдзी рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╖ा рдмрди рдЧрдИ। ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рд╕े рдкрд╣рд▓े рднी рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдоें рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдХाрд╡्рдп рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рднाрд╖ा рдоें рджो рдмреЬे рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд▓िрдЦे рдЧрдП, рдЬिрд╕рдоें рдпрд╣ рд╕рдордп рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдкрд╣рд▓ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХे рдмाрдж рдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╖ा рд╣ी рдмрджрд▓ рдЧрдпी। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЬрдм рддрдХ рдХाрд╡्рдп рдХे рд▓िрдП рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢ुрд░ू рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рддрдм рддрдХ рдЗрд╕ рднाрд╖ा рдХा рдПрдХाрдзिрдкрдд्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рд╣ा। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдердо рдХрд╡ि рд╣ैं। рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдЧों рдХा рдордд рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдорд╣ाрд╢рдп рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд╖ा рдХे рд╡рд╕्рддुрддः рдк्рд░рдердо рдХрд╡ि рд╣ैं, рд╣рдоाрд░ा рдЗрд╕ рдордд рд╕े рд╡िрд░ोрдз рд╣ै।”  рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рдЬाрдпрд╕ी рдХो рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдердо рдХрд╡ि рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рднी рдмрддाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “ ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдмрдирдиे рдХे 15 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕ंрд╡рдд 1558 рдоें рджाрджрд░ рдЧ्рд░ाрдо рдиिрд╡ाрд╕ी рд╣рд░рдк्рд░рд╕ाрдж рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдиे ‘рдзрд░्рдорд╕्рд╡рдоेрдШ’ рдиाрдордХ рдмрдб़ा рдЧ्рд░ंрде рдмрдиाрдпा।”

рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмांрдЯा рдЧрдпा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ाрд░्рдж्рдз рднाрдЧ рдоें рд░ाрдЬा рд░рдд्рдирд╕ेрди рддрдеा рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХे рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рджोрдиों рдХे рдоिрд▓рди рддрдХ рдХी рдХрдеा рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рднाрдЧ рдоें рдЕрд▓्рд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХे рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़ рдЖрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХे рдЕрдЧ्рдиिрд╕्рдиाрди рддрдХ рдХी рдХрдеा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ाрд░्рдж्рдз рдХो рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рдХो рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдоिрд╢्рд░ рдмंрдзुрдУं рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдХी рдХрдеा рдордирдЧрдв़ंрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд░рди् рд╕िрд╡ा рджो-рдПрдХ рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдмाрддों рдХे рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ैं।”  рдЬрдмрдХि рд╕рдд्рдп рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЬाрдпрд╕ी рдкрд░ рдпрд╣ рд╡िрдЪाрд░ рдЖрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рдеोрдкा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕ूрдлी рдХрд╡ि рд╣ैं рддрдеा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рд╕ूрдлी рдХाрд╡्рдп। рдпрд╣ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдХрдеा рдоें рд╕ूреЮी рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рдХे рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рднी рдоिрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं।”  рд╕ूрдлी рдХाрд╡्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдпрд╣ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдЗрд╕्рд▓ाрдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рддрде्рдпों рдХे рд╕ाрде – рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдХा рднी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЬाрдпрд╕ी рдХो рдХрд╡ि рдоाрдирддा рд╣ै рдХेрд╡рд▓ рдФрд░ рдХेрд╡рд▓ рдХрд╡ि рди рдХी рд╕ूрдлी рдХрд╡ि। рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рдПрд╡ं рд░рдШुрд╡ंрд╢ рдиे рдХी рд╣ै।

‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдПрдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд▓ाрдкрдХ्рд╖ рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рднाрд╡ рдкрдХ्рд╖ (рд╣ृрджрдп рдкрдХ्рд╖) рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦрддा рд╣ै। рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी рдЬी рдиे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХो рдд्рд░ाрд╕рджी рдоाрдиा рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░ेрдо рддрдд्рд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиा рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭा рд╣ै। рдоिрд╢्рд░ рдмंрдзुрдУं рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि, “рдХрд▓ा рдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рди рджेрдХрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдиे рд╣ृрджрдп рдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╢्рд░ांрдд рдЬीрд╡рди рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЕрдзिрдХ рдкрдб़рддी рд╣ै।”  рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдиे ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдоें рдоाрдиुрд╖ рдЬीрд╡рди рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рдХा рдЖрдзाрд░ рдоाрдиुрд╖ рдк्рд░ेрдо рд╣ी рд╣ै –
‘рдоाрдиुрд╖ рдк्рд░ेрдо рднрдпो рдмैрдХुंрдаी’

рдЗрди рд╕рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХो рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдПрдХ рдмाрдд рд╕ाрдл рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдЗрди рддीрдиों рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдЬाрдпрд╕ी рдХो рд╕ूреЮी рдХрд╡ि рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдЬाрдпрд╕ी рд╕ंрдмंрдзी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдЬाрдпрд╕ी рдХो рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдлрд▓рдХ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै рдлिрд░ рднी рд╡े рдЕрдкрдиे рдпुрдЧीрди рдмोрдз рд╕े рддрдеा рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЙрдмрд░ рдирд╣ीं рдкाрдП рд╣ैं।

рд╕ंрджрд░्рдн
  1. рд╣िंрджुрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ : рдЧाрд░्рд╕ा-рдж-рддाрд╕ी (рдЕрдиु. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрд╕ाрдЧрд░ рд╡ाрд░्рд╖्рдгेрдп), рдкृ. рд╕ं. -83, рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдПрдХेрдбेрдоी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 1953
  2. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 84
  3. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 86
  4. рд╡рд╣ी
  5. рд╡рд╣ी
  6. рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рдердо рдЗрддिрд╣ाрд╕ : рд╕рд░ рдЬाрд░्рдЬ рдЕрдм्рд░ाрд╣рдо рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди (рдЕрдиु. рдХिрд╢ोрд░िрд▓ाрд▓ рдЧुрдк्рдд), рдкृ. рд╕ं. – 81, рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1957
  7. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 51
  8. рд╡рд╣ी
  9. рд╡рд╣ी
  10. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 52
  11. рдоिрд╢्рд░рдмंрдзु рд╡िрдиोрдж : рдоिрд╢्рд░рдмंрдзु, рдкृ. рд╕ं. – 245, рдЧंрдЧा рдкुрд╕्рддрдХрдоाрд▓ा, рд▓рдЦрдирдК, рдЪрддुрд░्рде рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 1937
  12. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 246
  13. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 247
  14. рд╡рд╣ी
  15. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 249
  16. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 250
  17. рд╡рд╣ी, рдкृ. рд╕ं. – 253

рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдФрд░ рд╣िंрджी рдХрдеा рдЖрд▓ोрдЪрдиा

рд╕्рд╡ाрддि рдЪौрдзрд░ी
рд╕्рд╡ाрддि рдЪौрдзрд░ी

рд╕ुрдпोрдЧ्рдп рдХрд╡ि, рд╕ुрдЪिंрддिрдд рдЖрд▓ोрдЪрдХ, рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдбॉ. рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдХा рдЬрди्рдо 3 рдЬुрд▓ाрдИ 1948 рдХो рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдмेрдЧूрд╕рд░ाрдп рдЬिрд▓े рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдо.рдП. (рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ) рд╡ рдкी.рдПрдЪрдбी рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдХे рд╡िрдХ्рд░рдорд╢िрд▓ा рдХॉрд▓ेрдЬ рдХрд╣рд▓ рдЧाँрд╡, рдмी.рдмी рдХॉрд▓ेрдЬ рдЖрд╕рдирд╕ोрд▓, рд╡рд░्рдзрдоाрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╡ рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। 1996 рд╕े 1998 рддрдХ рджि рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСреЮ рд╡ेрд╕्рдЯ рдЗंрдбीрдЬ рдХे рд╕ेंрдЯ рдСрдЧрд╕्рдЯीрди рдХैрдо्рдкрд╕ рдЯ्рд░िрдиिрдбाрдб рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╡िрдЬिрдЯिंрдЧ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд░рд╣े। рд▓ौрдЯрдХрд░ рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХे рдкрдж рдкрд░ рднी рд░рд╣े।

рдмрд╣ुрдоुрдЦी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдзрдиी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдиे рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЕрдиुрд╡ाрдж рдЖрджि рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдпी рд╣ै। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЙрд╕рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै; ‘рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдлैंрдЯेрд╕ी: рд╕ूрд░рджाрд╕ рдФрд░ рдЪंрдбीрджाрд╕ рдХा рдХाрд╡्рдп’ 1987, ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा : рдЖрдд्рдордиिрд░्рд╡ाрд╕рди рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн’ 1989, ‘рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा, рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдФрд░ рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु’ (рд╕рдоीрдХ्рд╖ा) 1992, ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рдордЭ, рд╡िрд╡ेрдХ рдФрд░ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा’ (рдЖрд▓ोрдЪрдиा) 1993, ‘рд╣िंрджी: рд╡िрд╡िрдз рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдХी рднाрд╖ा’ 1994, ‘рдлрдгीрд╢्рд╡рд░рдиाрде рд░ेрдгु рд╕ंрдЪрдпिрддा’ 2003, ‘рдЧрд▓्рдк рдХा рдпрдеाрд░्рде рдПрд╡ं рдХрдеाрд▓ोрдЪрди рдХे рдЖрдпाрдо’ 2010 рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рдеी। рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХे рддीрди рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рднी рд╣ैं - ‘рдЕрди्рдп рд░рд╕ рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ 1992, ‘рджेрд╢ी-рд╡िрджेрд╢ी рдЧुреЬिрдпाँ’ 1997, ‘рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдирджी рдеी’ 2006 рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдбॉ.рдЧोрдкेрд╢्рд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рднी рд╣ै рдХि “рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдиे рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХрдо рдХिрди्рддु рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмेрдЬोреЬ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦी рд╣ै। рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрдо рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рд▓िрдЦрдиे рдоें рд╣ै।”  рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा 1964 рдоें рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХी ‘рдХрд▓्рдкрдиा’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी рдФрд░ рдЙрдирдХा рдПрдХ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдХрд╡िрддा рдоें рдЖрджрдоी’ 1992 рднी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоैрдеिрд▓ी рдФрд░ рдмांрдЧ्рд▓ा рднाрд╖ा рдХा рднी рдЧрд╣рд░ा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдеा। рдмांрдЧ्рд▓ा рднाрд╖ा рдкрд░ рдЧрд╣рд░ी рдкрдХреЬ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рдмंрдЧрд▓ा рдХрд╡िрддा’ 1994 рдиाрдордХ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рднी рд▓िрдЦी рдеी। ‘рд╡ेрд╕्рдЯ рдЗंрдбीрдЬ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ 2007 рдпрд╣ рднी рдЙрдирдХी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдЧрдИ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै।

рдбॉ. рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдиे рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдпी рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рд╡िрдзा рдХी рдЕрдЧрд░ рдмाрдд рдХी рдЬाрдпे рддो рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╕्рдеाрдирдкूрд░्рддि’ 1966 рдоें рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп (рдХрд▓рдХрдд्рддा) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी। рд╡े рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рд╣рдЬ рдвंрдЧ рд╕े рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦрддे рдеे। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рд░ेрдгु, рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рд╡ рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдЪौрдзрд░ी рдиे рднी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рдеी। рдЙрдирдХे рддीрди рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЖ рдЪुрдХे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें ‘рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдирджी рдеी’ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЙрдирдХी рдЪाрд░ рд▓рдо्рдмी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдкुрд░ाрдиी рдХिрд╕्рд╕ाрдЧोрдИ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрдеा рдЪेрддрдиा рд╕े рдпुрдХ्рдд рдпे рдЪाрд░ों рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдирджी рдеी, рдХाрд▓ा рд╕реЮेрдж рд░ंрдЧीрди, рдПрдХाрджрд╢ рдХुрдоाрд░рдЪрд░िрдд, рдХाрд▓ा рдФрд░ рднाрд░рддрдЦंрдб рдоाрд╣рдд्рдо्рдп рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЬीрд╡рди рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрд╡рд▓िрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдХिрд╕ी рдХрдеा рд░ुреЭि рдХा рд╢िрдХाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрдирдоें рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдХे рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпांрдд्рд░िрдХ рдЬрдирд╡ाрдж рднी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдлैंрдЯेрд╕ी рдЬрдиिрдд рдХिрд╕्рд╕े рдХा рдРрд╕ा рдЖрдзुрдиिрдХ рддाрдиा рдмाрдиा рдмुрдиा рд╣ै рдЬो рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рднी рджेрддा рд╣ै। рдЗрдирдоें рдХिрд╕्рд╕ाрдЧोрдИ, рдлैंрдЯेрд╕ी, рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдФрд░ рдЬрдирд╡ाрдж рдХा рдРрд╕ा рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдЖрдпाрдо рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХो рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рдФрд░ рд▓ीрдХ рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдЕрд▓рдЧ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै।

рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдзुрдиिрдХ рдмांрдЧ्рд▓ा рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕рдлрд▓ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддрд░ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рдЖрдд्рдоिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рдЬрдЯिрд▓, рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдФрд░ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ों рд╕े рднрд░ा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдоूрд▓ рдХा рд░ूрдкाрди्рддрд░рдг рдФрд░ рдкुрдирд░्рдирд╡ीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдХрд╡िрддा рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕рдлрд▓ рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмांрдЧ्рд▓ा рднाрд╖ा рдХे 52 рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।

рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХो рдЕрдЧрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЧрд▓्рдк рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рд╡े рдЧрд▓्рдк рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдоाрдирдХрд░ рдПрдХ рд╣ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЬिрд╕े рдлिрдХ्рд╢рди рдФрд░ рдирд░ेрд╢рди рдХрд╣рддे рд╣ैं рд╡рд╣ी рд╣िंрджी рдоें рдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी рдпा рд╕िрд░्рдл рдЧрд▓्рдк рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рд╡े рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХी рдХрдеा рдоें рдмрд░ाрдмрд░ рдХी рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी рдоाрдирддे рдеे। рдЧрд▓्рдк рднीрддрд░ी рдкрд░рддों рдоें рд╕े рд╕рдд्рдп рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдкाрда рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рдмреЭрддा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдХ рдХे рдЕंрджрд░ рдЫुрдкी рд╣ुрдИ рдЗрди рдХрдИ рдкрд░рддों рдоें рд╕рдЪ рдХे рдХрдИ рдЪेрд╣рд░े рдЭिрд▓рдоिрд▓ाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдеा рдпा рдЧрд▓्рдк рд╢рдм्рджाрд╢्рд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЧрд▓्рдкрдХाрд░ рдпा рдХрдеाрдХाрд░ рдХрдеा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрд╡्рдпाрдкाрд░ рддрдеा рдкाрдардХ рдкрд░ рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЖрдЬ рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬैрд╕ा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдХрдеाрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпा рд╣ै। рдирдИ рдкीреЭी рдХे рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдкрд░ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдЕрдЧрд░ рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдХी ‘рдЧрд▓्рдк рдХा рдпрдеाрд░्рде рдХрдеाрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдЖрдпाрдо’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдпे рддो рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рди рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рджोрдиों рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдХрдеाрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдирдП рдк्рд░рддिрдоाрди рдФрд░ рдФрдЬाрд░ рднी рдЧреЭрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдЦाрд╕िрдпрдд рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рдЙрдирдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдФрд░ рдЦुрд▓ाрдкрди। рдЗрд╕рдоें рд╡े рди рдХिрд╕ी рд╡ाрдж рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рдФрд░ рди рд╣ी рдХिрд╕ी рдкूрд░्рд╡рдЧ्рд░рд╣ों рдоें рдмंрдзे рд╣ुрдП рд╣ै। рдХрдеाрдд्рдордХ рд╡िрдзा рдФрд░ рд╡िрдзा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рд╡ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЪाрд░рдХों рдХे рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд╖ा рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд╣рд▓े рдкрдж्рдп рдпा рдХрд╡िрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдЖрдпा। рдЧрдж्рдп рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдмाрдж рдоें рд╣ुрдЖ। рдлिрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЧрдж्рдп рдФрд░ рдкрдж्рдп рджोрдиों рд╡िрдзाрдУं рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рднाрд░рддीрдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╡ рд░рд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рднी рдиाрдЯрдХ рдФрд░ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдеा рдЬो рдХि рджोрдиों рд╡िрдзाрдПँ рд╣ी рдЧрдж्рдп рдФрд░ рдкрдж्рдп рд╕े рдоिрд▓ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЧрдж्рдп рдХे рднेрдж рд╡ рдХрдеा рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╢рдм्рджों рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдЧрдж्рдп рдХी рд╢ैрд▓ी рддрдеा рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкाँрдЪ рдк्рд░рдХाрд░ों рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा- рдЖрдЦ्рдпाрдпिрдХा, рдХрдеा, рдЦंрдбрдХाрд╡्рдп, рдкрд░िрдХрдеा рдФрд░ рдХрдеाрдиिрдХा। рдЖрдЬ рдХी рд╣िंрджी рдХрдеा-рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдЕрдиेрдХ рд╢рдм्рджों рдпрдеा-рдХрдеा, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдЙрдкрди्рдпाрд╕िрдХा, рд▓рдШु рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рд▓рдо्рдмी рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╣ाрдиी, рд▓рдШुрдХрдеा рдЖрджि рдХो рдЙрдХ्рдд рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”

рд╡िрдзा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡िрдзा рдХ्рдпा рд╣ै? рдХ्рдпों рдПрдХ рд╡िрдзा рдорд░ рдЬाрддी рд╣ै? рдФрд░ рдХोрдИ рджूрд╕рд░ी рдирдпी рд╡िрдзा рдкैрджा рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рд╡िрдзाрдПँ рдиिрд░ंрддрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рд╡िрдзा рдХो рдЦाрд╕ рдпुрдЧ рд╕े рддो рдХिрд╕ी рд╡िрдзा рдХो рдЦाрд╕ рд╡рд░्рдЧ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрдзा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ै рдХि “рд╡िрдзा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рднेрдж рдпा рдк्рд░рдХाрд░। рдл्рд░ेंрдЪ рдФрд░ рд▓ैрдЯिрди рдХे рдЗрди рджिрдиों рдмрд╣ुрдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╢рдм्рдж ‘рдЬ्рдпाँ’ (Genre) рдХो рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдХाрд░ (kind) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рд╢рдм्рдж рдХाрд╡्рдп ‘рднेрдж’ рдпा‘рд╡िрдзा’ рдХो। рдЬैрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें modes, form, kind, type рдЖрджि рд╣ैं рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╣िंрджी рдоें рдХाрд╡्рдп-рд░ूрдк, рдХाрд╡्рдп-рднेрдж, рдХाрд╡्рдп-рдк्рд░рдХाрд░, рд╡िрдзा рдЖрджि।” рд╡िрдзाрдУं рдоें рднी рдЕрдЧрд░ рдХрдеा-рд╡िрдзा рдХो рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдХрдеा рдЖрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡िрдзा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рднी рдЕрдоेрд░िрдХा, рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рд░ूрд╕ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╣ी рд╕ाрде рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдп рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ुрдЖ। рд░ूрд╕ рдоें рдЧोрдЧोрд▓ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ 1842 рдИ. рдоें рдЫрдкी рдеी рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдЧोрдЧोрд▓ рд╣ी рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ूрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЖрд░ंрднрдХрд░्рддा рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕рднी рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдХा рдЖрдЧрдорди рдЧोрдЧोрд▓ рдХे рдУрд╡рд░рдХोрдЯ рд╕े рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдХрд╣ाрдиी рд╡िрдзा рдХी рдорд╣рдд्рддा рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЪेрдЦрд╡, рдУ рд╣ेрд░ा, рдоोрдкाрд╕ाँ, рдЧोрд░्рдХी, рд▓ूрд╢ुрди, рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рд╕ॉрдорд░рд╕ेрдЯ рдоाрдо, рдиुрд▓ рд╣ैрди्рд╕рди, рдХाрдл्рдлा, рдХाрд░ेрд▓ рдЪाрдкेрдХ, рдЧुंрдЯрд░ рдЧ्рд░ाрд╕, рдЧैрдм्рд░ीрд▓ рдЧाрд░्рд╕िрдпा рдоाрд░рдХ्рд╡ेрдЬ, рдоिрд▓ाрди рдХुंрдбेрд░ा рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рджिрдЦा рджिрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╡िрдзा рдоें рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХो рдЙрдШाреЬрдиे рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рддाрдХрдд рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╡िрдзा рдЕрдд्рдпंрдд рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рд╖рдорддा рднी рд░рдЦрддी рд╣ै।”  рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╡िрдзाрдд्рдордХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╕्рд╡рдпрдоेрд╡ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рджрд╢рдХ рд╕े рдХрд╣ाрдиी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рд╣ рдЪुрдХी рд╣ै। рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рд░рдЦрддी рд╣ै।

рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рднी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рджोрдиों рд╣ी рдЖрджि рд╡िрдзाрдПँ рд╣ै рдФрд░ рджोрдиों рдПрдХ рджुрд╕рд░े рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рдФрд░ рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╡िрдзाрдПँ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдиेрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдФрд░ рдХрд╡ि рдПрдХ-рджुрд╕рд░े рдХे рддрдд्рд╡ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рдЕрдЧрд░ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рд╡े рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдХрд╡िрддा рджोрдиों рдХो рдХрднी-рдХрднी рдПрдХ рд╣ी рд╕ाँрдЪे рдоें рдвाрд▓рдХрд░ рд▓िрдЦрддे рдеे। рд╡рд╣ीं рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдЪौрдзрд░ी рдиे рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХे рд▓िрдП рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рдХाрд╡्рдпрднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा, рдкрдардиीрдпрддा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдиीрдпрддा рдпे рд╕рднी рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдП рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдЗрди्рд╣ीं рддрдд्рдд्рд╡ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рдХे рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рджैрд╣िрдХ рднोрдЧ рдФрд░ рд╕ेрдХ्рд╕; рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЬो рд╣рдоें рдХिрд╕ी рд╡्рдпाрдкрдХ рдоाрдирд╡ीрдп рдЖрдзाрд░ рдпा рдКँрдЪाрдИ рддрдХ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪाрддा। рдордз्рдпрдорд╡рд░्рдЧीрдп рдУрдЫी рдФрд░ рдЯुрдЪ्рдЪी рд╣рд░рдХрддों рдХो рд░рд╕ рд▓ेрдХрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рджिрдЦाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣ोрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд░рд╕ाрдд्рдордХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡े ‘рдк्рдпाрд░ рдХी рдмाрддें’ рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдк्рдпाрд░ рдХी рдмाрддें’ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдЖрда рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें ‘рдХाрдЙंрдЯрд░’ рдФрд░ ‘рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░’ рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХे рд╕िрд╡ा рдмाрдХी рдЫрд╣ों рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд░ोрдоांрд╕ рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЯिрдХрдХрд░ рд╣ी рдЕрдкрдиे рдкाँрд╡ рдлैрд▓ाрддी рд╣ैं। рд░ूрдоाрдиी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рд╕िрдж्рдзрд╣рд╕्рдд рд╣ैं। ‘рдХॉрдоिрдХ’ рдХрд╣ाрдиी рдХो рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдиे рдПрдХ рдПंрдЯीрд░ोрдоांрдЯिрдХ рдФрд░ рд╡िрдж्рд░ूрдкाрдд्рдордХ рдЯिрдк्рдкрдгी рджी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╕рднी рд╕े рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЙрд╕рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдирддी рд╣ै।”  рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рдоूрд▓рдд: рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдеे рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдиाрдЯрдХीрдпрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЪुрд╕्рдд рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ी рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рддрдд्рд╡ों рдкрд░ рдЕрдЧрд░ рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдХрд╣ाрдиी рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╕рдХ्рддि рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдиिрдпрддि рд╕े рд╣ै। рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдЖрдЬ рдХी рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЧंрднीрд░ рдорд╕рд▓े рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХрд░рдиे рдХा рдЬрдоाрдиा рдЕрдм рдирд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХिрдпा рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЙрдкрджेрд╢ рдХी рддрд░рд╣ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧ рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдордз्рдпрдорд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рддрдеा рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХрддाрдУं рдХे рдмाрдж рднी рджिрдЦाрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЦुрдж рдХो рдЕрдзिрдХ рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХे рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЗрдирдоें рдмрджрддрд░ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдФрд░ рджेрд╢ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рд░рдоाрдХांрдд рд╢्рд░ीрдХांрдд рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдк्рд░ेрддрдмाрдзा’ рдоें рд╡рд░्рдоा рдФрд░ рдмेрд▓рдЪрди्рдж рдХे рджो рдкрд░िрд╡ाрд░ рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХे рджो рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рдХो рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡рд░्рдоा рдордз्рдорд╡рд░्рдЧीрдп рдиैрддिрдХрддा рдХी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЖँрдЦ рдоूंрджрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। ‘рд╡े рдЕрд░्рд▓ी рдЯू рдмेрдб рдПंрдб рдЕрд░्рд▓ी рдЯू рд░ाрдЗрдЬ рдХी рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдоें рд╣ैं рдЬो рди рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ैं, рди рдзрдирд╡ाрди рди рд╣ी рдмुрдж्рдзिрдоाрди। рдЙрдирдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдоें рд╣ै рдиिрд░ीрд╣ рд╕ीрдзाрдкрди рдФрд░ рд╢рд░ाрд░рдд।”

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдд: рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░ рдиे рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдИ рд╣ै। рдЬрдм рд╡े рдХрд╣ाрдиी рд▓ेрдЦрди рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдлрд▓рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ाрдиी рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рддрд░рдл рдЕрдкрдиा рд░ूрдЦ рдоोреЬ рд▓िрдпा рдФрд░ рд╕рдлрд▓рддा рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдоें рдЕрдкрдиे рдирдП рдк्рд░рддिрдоाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпे। рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдЙрдирдХा рдЦुрд▓ाрдкрди рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХрддा। рд╡े рди рдХिрд╕ी рд╡ाрдж рд╕े рдмंрдзे рд╣ुрдП рд╣ै рди рдХिрд╕ी рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рд╕े। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЙрдирдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддाрдПँ рдХिрд╕ी рд╕े рдХрдо рдЧрд╣рд░ी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдпрд╣ी рдиिрд░्рдорд▓ рдФрд░ рдмेрдмाрдХ рд╢ैрд▓ी рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рд░ेрдгु, рдкрд░рд╕ाрдИ, рд╢्рд░ीрд▓ाрд▓ рд╢ुрдХ्рд▓, рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди, рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдЖрджि рдХे рдХрдеा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЙрдирдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиे рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдоें рд╡े рдЕрдкрдиे рдирд╡ीрди рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд╕ंрджрд░्рдн-рдЧ्рд░рди्рде
1. рдХुрдоाрд░  рд╕ुрд╡ाрд╕, ‘рдпрд╣ाँ рдПрдХ  рдирджी рдеी’,  рдл्рд▓ेрдкрдкेрдЬ рд╕े-
2. рдХुрдоाрд░ рд╕ुрд╡ाрд╕, ‘рдЧрд▓्рдк рдХा рдпрдеाрд░्рде рдХрдеाрд▓ोрдЪрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо’ (2010)  рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдкृ. рд╕ं. 02
3. рд╡рд╣ी, рдкृ. 4
4. рд╡рд╣ी, рдкृ.11
5. рд╡рд╣ी, рдкृ. 151
6. рд╡рд╣ी, рдкृ. 175