Showing posts with label рдХाрдоाрдЦ्рдпा рдиाрд░ाрдпрдг рд╕िंрд╣. Show all posts
Showing posts with label рдХाрдоाрдЦ्рдпा рдиाрд░ाрдпрдг рд╕िंрд╣. Show all posts

рдЕрд╕рдоीрдпा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдд्рд░ी

- рдХाрдоाрдЦ्рдпा рдиाрд░ाрдпрдг рд╕िंрд╣

рд╕рд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп (рд╣िрди्рджी), рд░ंрдЧाрдкाрд░ा рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд░ंрдЧाрдкाрд░ा – 784505 , рд╢ोрдгिрддрдкुрд░, рдЕрд╕рдо
рдЪрд▓рднाрд╖ +91 943 526 4639
рдИрдоेрд▓: knsghy@gmail.com


рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рд╣ैं। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрдЧ рд╣ै। рдЖрджिрдо рдШुрдоंрддु рдпा рдпाрдпाрд╡рд░ी рд▓ोрдЧों рдХा рдЬीрд╡рди рдЬंрдЧрд▓ो рдпा рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмीрдЪ рдЬрди्рдо рдФрд░  рдоृрдд्рдпु рдХे рдЦेрд▓ рдХे рд╕ाрде рдмीрддрддा рд░рд╣ा। рдХрдмीрд▓ाрдИ рдЬीрд╡рди рдХे рд░ाрдЧ-рдж्рд╡ेрд╢ рд╕े рдЙрдкрдЬे рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдоूрд▓ рдмीрдЬ рд╡рд╣ीँ рдЫुрдкा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХा рдоुрдЦ्рдпрдж्рд╡ाрд░ рдЕрд╕рдо рд╣ै। рдиेрдлा, рдиाрдЧाрд▓ैंрдб, рдордгिрдкुрд░ рдХे рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕े, рдд्рд░िрдкुрд░ा рдФрд░ рдоिрдЬोрд░рдо рдХрднी рдЗрд╕ी рдмृрд╣рдд्рддрд░ рдЕрд╕рдо рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ाँ рдХा рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕ी рдХрдЫाрдбी рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं। рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдпрд╣ी рдХрдЫाрдбी рдХрдИ рдиाрдоों рд╕े рдЬाрдиे рдЧрдП। рдЕрд╕рдо рдХा рдмрд░ो рдЬрдирдЬाрддि рдЗрди्рд╣ी рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХा рдмреЬा рдк्рд░рджेрд╢ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ा рдЕрд╕рдоीрдпा рд╣ै ।  рдпрд╣ाँ рдХी рдЕрди्‍рдп рднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं – рддाрдИ, рджिрдоाрд╖ा, рдмोрдб़ो, рдХाрд░्рдмी, рдоिрд╕िंрдЧ, рд░ाрднा, рдоीрд░ी рдЖрджि। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै। рдЕрд╕рдоीрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрд░ी рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрддिрд╡िрд╢िрд╖्рдЯрдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдиंрддाрд░ूрдкा рд╣ै – рдоाँ, рдмрд╣рди, рднрдЧрдиी, рдмेрдЯी, рдк्рд░िрдп, рдкрдд्рдиी рдЖрджि рддो рд╣ै рд╣ीं, рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдиाрд░ी рдХो рдХрджрд░्рдпрдкूрд░्рдгा рд░ाрдХ्рд╖рд╕ी рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдХोрдИ рдпрдеाрдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рд╕рдордп рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрддः рдХрд╣ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдиाрд░ी рдХрдм рдХिрд╕ рд╕рдордп рд╕े рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╕рдоाрдЬ рдиे рджेрдЦрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдЗрди рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं, рд▓ोрдХрдЧीрддों, рд▓ोрдХрдЧाрдеाрдУं рдЖрджि рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡ृрд╣рдж् рдЕрд╕рдоीрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдПрдХ рд╕рдордп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрд╕рди рдкрд░ рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рдеी। рдпрд╣ рдЕрдм рднी рджिрдЦрддा рд╣ै рдЬрдм рд╣рдо рдЗрдирдХी рддुрд▓рдиा рднाрд░рдд рдХे рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рдХे рдпुрдЧ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЕрднिрдЬ्рдЮрддा рдХा рд╡ाрд╣्рдп рдк्рд░рдХाрд╢ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢्рд░ेрдгी рдХेрд╕рд╣िрдЯी рдХे рдЖрджिрдо рд╕्рд░рд╖्рдЯाрдУं рдХे рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдк्рд░ाрдпः рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдХा рдЖрд░ंрднिрдХ рд░ूрдк рдЕрд▓िрдЦिрдд рдФрд░ рдоौрдЦिрдХ рд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рдкीреЭी-рдбрд░-рдкीреЭी рдиिрд░ंрддрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕्рдеाрди, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕рдордп рднेрдж рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рддाрд░рддрдо्рдпрддा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоूрд▓ рднाрд╡ рдХा рд╕рджृрд╢्рдп рдмрд╣ुрдд рд╣рдж рддрдХ рдПрдХ рд╣ीं рд╣ै।

рд╡рд╕्рддुрддः рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЖрд░ंрднिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд░рд╣рд╕्рдп рдХो рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЬोрдбрдХрд░ рджेрдЦрддा рд░рд╣ा, рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рднेрдж рдХो рдХрднी рднेрдж рдирд╣ीं рдкाрдпा। рдЕрддः рдЙрд╕рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╣ी рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╕рдд्рддा рдХो рдЦोрдЬрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЙрд╕े рд╣ीं рдорд╣िрдоाрдоंрдбिрдд рдХिрдпा। рд╡े рдпрд╣ рдоाрдирдХрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो рдмाрдз्рдп рдеे рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдЬрдЧрдд рдоें рд╡िрд╡िрдз рдФрд░ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рдРрд╕ा рдХрд╣े рдХी рджुрдиिрдпा рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬрдм рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдкрд░ рдЖрдпा рд╣ोрдЧा рддो рд╡рд╣ – рдкाрдиी рдХी рдЖрд╡ाрдЬ, рдШрдирдШोрд░ рд╡рд░्рд╖ा, рдмिрдЬрд▓ी рдХे рдХреЬрдХрдиे рдЖрджि рд╕े рд╡рд╣ рдбрд░ा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдХिрд╕ी рдЕрджृрд╢्рдп рд╕рдд्рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕्рдеाрд╡ाрди рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдпрд╣ीं рд╕े рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд▓ोрдХрдзрд░्рдо, рд▓ोрдХрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЗрдд्рдпाрджि рдХी рдзрд░рдиा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ो। рдРрд╕े рд╣ी рдз्рдпाрди-рдзाрд░рдгाрдУं рд╕े рдЖрджिрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдорди рдоें рдЕрд▓ौрдХिрдХ рд╕рдд्рддा рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЙрдд्рдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा। рдФрд░, рдЗрд╕ी рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ рд╕्рддूрддि рдоूрд▓рдХ рдЧीрдд, рдХрдеा, рдЧाрдеा рдЖрджि рддрдеा рдпрд╣ी рд╣ै рдкрд░рд╡рд░्рддी рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрдзाрд░-рднूрдоि। рдпрджि рд╣рдо рд╕рдоाрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпा рдиृрддрдд्рдд्рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдоाрдиे рддो рд╡рд╣ рдоाрдирд╡ рдХो рдмрди्рджрд░, рдЪिрдо्рдкांрдЬी рдпा рдЧोрдбिрд▓्рд▓ा рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдоाрдирддा рд╣ै। рдФрд░ рдЬाрдирд╡рд░ों рдоें рднी рд╣рдо рд╕ुрдЦ, рджुःрдЦ, рдбрд░, рд░ाрдЧ, рдж्рд╡ेрд╖, рдЕрд╡рд╕ाрдж, рдЙрдд्рд╕ाрд╣, рдк्рд░ेрдо, рдЧुрд╕्рд╕ा рдЖрджि рджेрдЦрддे рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд, рд╡рд╣ рдЬाрдирд╡рд░ рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрддि рдЕрдм рднी рд╣рдордоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдиिрдмंрдз “рдиाреЩूрди рдХ्рдпों рдмреЭрддे рд╣ैं” рдЗрд╕ी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпुंрдЧ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЖрджिрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ीं рд╡िрд╡िрдз рджैрд╡िрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╡рд╣ рджैрд╡ी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рдЗрдЪ्рдЫा рдпा рдЕрдиुрдХрдо्рдкा рдкрд░ рд╣ीं рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ, рднрдп-рдЙрдд्рд╕ाрд╣, рдЬрди्рдо-рдоृрдд्рдпु рдЖрджि рдХो рдиिрд░्рднрд░ рдоाрдирддा рд╣ै।

рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХा рдоुрдЦ्рдпрдж्рд╡ाрд░ рдЕрд╕рдо рд╣ै। рдиेрдлा, рдиाрдЧाрд▓ैंрдб, рдордгिрдкुрд░ рдХे рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕े, рдд्рд░िрдкुрд░ा рдФрд░ рдоिрдЬोрд░рдо рдХрднी рдЗрд╕ी рдмृрд╣рдд्рддрд░ рдЕрд╕рдо рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ाँ рдХा рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕ी рдХрдЫाрдбी рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं। рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдпрд╣ी рдХрдЫाрдбी рдХрдИ рдиाрдоों рд╕े рдЬाрдиे рдЧрдП। рдЕрд╕рдо рдХा рдмрд░ो рдЬрдирдЬाрддि рдЗрди्рд╣ी рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рд╣ै। “рднाрд░рдд рдХा рдкूрд░्рд╡ोрдд्‍рддрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмांрдЧ्‍рд▓ाрджेрд╢, рднूрдЯाрди, рдЪीрди, рдо्‍рдпांрдоाрд░ рдФрд░ рддिрдм्‍рдмрдд, рдЗрди рдкाँрдЪ рджेрд╢ों рдХी рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्‍рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоा рдкрд░ рдЕрд╡рд╕्‍рдеिрдд рд╣ै । рдЕрд╕рдо, рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢, рдордгिрдкुрд░, рдоेрдШाрд▓рдп, рдоिрдЬोрд░рдо, рдиाрдЧाрд▓ैंрдб, рдд्рд░िрдкुрд░ा рдФрд░ рд╕िрдХ्‍рдХिрдо- рдЗрди рдЖрда рд░ाрдЬ्‍рдпों рдХा рд╕рдоूрд╣ рдкूрд░्рд╡ोрдд्‍рддрд░ рднौрдЧोрд▓िрдХ, рдкौрд░ाрдгिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдорд░िрдХ рджृрд╖्‍рдЯि рд╕े рдЕрдд्‍рдпंрдд рдорд╣рдд्‍рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै । рд╕ैрдХрдб़ों рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЙрдкрдЬाрддिрдпाँ, рдЕрд╕ंрдЦ्‍рдп рднाрд╖ाрдПँ рд╡ рдмोрд▓िрдпाँ, рднिрди्‍рди–рднिрди्‍рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рдЦाрди-рдкाрди рдФрд░ рдкрд░िрдзाрди, рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдИрд╢्‍рд╡рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ, рдЖрдз्‍рдпाрдд्‍рдоिрдХрддा рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрдХрд▓्‍рдкрдиाрдПँ рдЗрдд्‍рдпाрджि рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्‍рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рд░рдЦрддा рд╣ै । рдкрд░्рд╡рддрдоाрд▓ाрдПँ,рд╣рд░िрдд рдШाрдЯिрдпाँ рдФрд░ рд╕рджाрдмрд╣ाрд░ рд╡рди рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдоें рдЕрднिрд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╡-рд╡िрд╡िрдзрддा, рд╕ांрд╕्‍рдХृрддिрдХ рдХौрдоाрд░्рдп, рд╕ाрдоूрд╣िрдХрддा-рдмोрдз, рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо, рдЕрдкрдиी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्‍рдоाрди рднाрд╡ рдкूрд░्рд╡ोрдд्‍рддрд░ рднाрд░рдд рдХी рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं । рдЕрдиेрдХ рдЙрдЪ्‍рдЫृंрдЦрд▓ рдирджिрдпों, рдЬрд▓- рдк्рд░рдкाрддों, рдЭрд░рдиों рдФрд░ рдЕрди्‍рдп рдЬрд▓ рд╕्рд░ोрддों рд╕े рдЕрднिрд╕िंрдЪिрдд рдкूрд░्рд╡ोрдд्‍рддрд░ рдХी рднूрдоि рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्‍рдп рдХी рджृрд╖्‍рдЯि рд╕े рднी рдЕрдд्‍рдпंрдд рдЙрд░्рд╡рд░ рд╣ै ।

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рдЕрд╕рдо рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдк्рд░ाрдЧрдЬ्рдпोрддिрд╖рдкुрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХाрд▓िрдХा рдкुрд░ाрдг рдоें рднी рдХाрдорд░ूрдк – рдк्рд░ाрдЧрдЬ्рдпोрддिрд╖рдкुрд░ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдпрдЬुрд░्рд╡ेрдж рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо ‘рдХिрд░ाрдд’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж, рд░ाрдоाрдпрдг рдПрд╡ं рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рднी рдЙрди рдоंрдЧोрд▓ рдоूрд▓ рдХी рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЬो рджेрд╢ рдХे рдЙрдд्рддрд░ – рдкूрд░्рд╡ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкрд░्рд╡рддрдШाрдЯिрдпों рдПрд╡ं рдХрди्рджрд░ाрдУं рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдШाрдЯिрдпों рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХिрд░ाрдд рд╕े рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрддрднाрд╖ी рдЖрд░्рдпों рдиे рдПрдХ рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрдирдХा рд░ंрдЧ рдкीрд▓ा рдФрд░ рдЖрдХृрддि рдЪीрдиी рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдоाрди рдеी। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрд░्рдп ‘рдХिрд░ाрдд’ рдХрд╣рддे рдеे। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдпोрдж्рдзा рд░ाрдЬा рднрдЧрджрдд्рдд рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рдеे। рдбॉ рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ рджिрдирдХрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдХिрд░ाрддों рдХा рдоूрд▓ рдЕрднीрдЬрди рдкूрд░्рд╡ी рдЪीрди рдоें рдеा । рд╡рд╣ीं рд╕े рд▓ोрдЧ рддिрдм्рдмрдд, рдиेрдкाрд▓, рдмрд░्рдоा, рдЕрд╕рдо, рдЙрдд्рддрд░ी рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ी рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдЖрдП। рднाрд░рдд рдоें рдХिрд░ाрддों рдХा рдЖрдЧрдорди рдХрдм рд╣ुрдЖ, рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा। рдпрдЬुрд░्рд╡ेрдж рдФрд░ рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдоें рдХिрд░ाрддों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоाрдгों рд╕े рднी рдпрд╣ рдЕрдиुрдоाрди рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै рдХि рдХिрд░ाрдд рдИрд╕ा рд╕े рдПрдХ рд╣реЫाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рднाрд░рдд рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП рдеे рдФрд░ рд╡े рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рддрд░ाрдИ рддрдеा рдкूрд░्рд╡ी рднाрд░рдд рдоें рдЖрдмाрдж рдеे। рдиेрдкाрд▓ рдХे рдиेрд╡ाрд░ рдФрд░ рдХिрд░ंрддी рд▓ोрдЧ, рдХрд╢्рдоीрд░ рдХे рд▓рдж्рджाрдЦी, рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдХे рд▓ेрдкрдЪा, рдд्рд░िрдкुрд░ा рдФрд░ рдордгिрдкुрд░ рдХे рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рдЙрдд्рддрд░ рдЕрд╕рдо рдХे рдЕрдХ्рдХा, рдоीрд░ी, рдЕрдмोрд░ рдФрд░ рдоिрд╢्рдоि рд▓ोрдЧ рдХिрд░ाрдд рд╡ंрд╢ рдХे рд╣ैं।рез”

рдЕрд╕рдо рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХा рдмреЬा рдк्рд░рджेрд╢ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ा рдЕрд╕рдоीрдпा рд╣ै ।  рдпрд╣ाँ рдХी рдЕрди्‍рдп рднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं – рддाрдИ, рджिрдоाрд╖ा, рдмोрдб़ो, рдХाрд░्рдмी, рдоिрд╕िंрдЧ, рд░ाрднा, рдоीрд░ी рдЖрджि। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै। рдЕрд╕рдоीрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрд░ी рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрддिрд╡िрд╢िрд╖्рдЯрдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдиंрддрд░ूрдкा рд╣ै – рдоाँ, рдмрд╣рди, рднрдЧрдиी, рдмेрдЯी, рдк्рд░िрдп, рдкрдд्рдиी рдЖрджि рддो рд╣ै рд╣ीं, рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдиाрд░ी рдХो рдХрджрд░्рдпрдкूрд░्рдгा рд░ाрдХ्рд╖рд╕ी рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдХोрдИ рдпрдеाрдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рд╕рдордп рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрддः рдХрд╣ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдиाрд░ी рдХрдм рдХिрд╕ рд╕рдордп рд╕े рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╕рдоाрдЬ рдиे рджेрдЦрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╡рд░्рддрди рдХो рдпрджि рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рдпा рдЙрд╕рдХा рд╕рд╣ी рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдЧा рдХि рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджेрд╡ी-рд░ूрдкा рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдеा। рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдЕрдкрдиे рд╡ंрд╢ рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд╕े рдЖрдХुрд▓ рдеा। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рднी рдеी рдХि рдЦाрдж्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдФрд░ рд╕ंрддाрди। рдпрд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЖрдХुрд▓рддा рдЖрдЬ рднी рд╕ुрджूрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рддрдеा рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдкреЬे рд╕рдоाрдЬ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЦाрдж्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рдиे рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╢्рд░рдо рдиिрд╣िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдФрд░, рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рдЬुрд░े рд╢्рд░рдо рдоें рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╣ाрде рдХी реЫрд░ूрд░рдд рдкреЬрддी рд╣ै рд▓िрд╣ाрдЬा рд▓ोрдЧों рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдмрд▓ рджिрдпा। рд╡рд╕्рддुрддः рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╕े рд╢्рд░рдо рдХा рд╡िрднाрдЬрди  рдпा рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХрдо рд╢्рд░рдо рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдЕрди्рди рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рдиिрдпрдо рд╡рд╣ाँ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рдеा। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдоुँрд╣ рд╣ै рддो рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рде рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै, рдЕрд░्рдеाрдд рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै рдФрд░ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдЬрдирди рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеा। рдЪूँрдХि, рд╕्рдд्рд░ी рдмрдЪ्рдЪे рдЬाрдирддी рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕्рдд्рд░ी рдЬрдирдиी-рджेрд╡ी рд░ूрдкा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЕрди्рди, рдкृрде्рд╡ी рдФрд░ рдоाрддृ-рдЧрд░्рдн рдпा рдпोрдиि рд╕рдм рд╕рдордзрд░्рдоी рдеा। рддाрдд्рдХाрд▓ीрди рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрднिрдЬ्рдЮрддा рд╕े рд╢ाрдпрдж рдЙрди्рд╣ें рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ो рдХि рд╕ंрддाрди рд╡ृрдж्рдзि рдорддрд▓рдм рдЕрди्рди рдоें рд╡ृрдж्рдзि। рдЕрд╕рдоीрдпा рдлрдХрд░ा-рдЬोрдЬрдиा (рд▓ोрдХोрдХ्рддि) рдоें рдЗрд╕ी рдордиोрднाрд╡ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि “рд╕ोрдд рдкो, рддेрд░рд╣ рдиाрддी ; рддेрд╣े рдХрд░ीрдмा рдХूँрд╣िंрдпाрд░ рдЦेрддी।” рдпрдеेрд╖्рдЯ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЬрдм рдмрдЪ्рдЪे рд╣ोंрдЧे рддрднी рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЦेрддी рдпा рдХृрд╖िрдХाрд░्рдп рд╕рдлрд▓ рд╣ोрдЧी। рдЖрджिрдо рдпुрдЧ рдХे рдЧो-рдкрд▓рдХ, рдЪрд░рд╡ाрд╣ा рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯों рдХो рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै – “рдмेрдЯा рдкुрдд्рд░ рдмाрдврдХ।” рдпрд╣ाँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЬोрд░ рджेрддा рдеा। рд╕ृрд╖्рдЯि, рдЙрдд्рдкाрдж рдеा рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдоूрд▓ рдоें рдоाрддृ рдФрд░ рдкृрде्рд╡ी рд╣ीं рдк्рд░рдзाрди рдеी। рдЗрд╕ рддрдд्рдд्рд╡ рдХो “рдЖрджिрдо рд▓ोрдХрд╕рдоाрдЬ рдиे рдк्рд░рддिрдкрд▓ рдк्рд░िрддी рднाрд╡ рд╕े рдиाрд░ी рдХो рдЕрдиुрдкрдо рдПрд╡ं рдЙрдЪ्рдЪ рднाрд╡ рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдзिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा рдеा। рдЗрддрдиा рд╣ीं рдирд╣ीं рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджेрд╡ी рдХा рд╕рдо्рдоाрди рджेрддे рд╣ुрдП рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкूрдЬा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░ рджिрдпा рдеा।”реи

рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджेрд╡ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдкूрдЬा рдХрдм рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдИ рдХрд╣ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा, рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рд╕ूрдЪрдХ рдЧीрдд, рдХрдеाрдПँ, рдЧाрдеाрдПँ рдЖрджि рдЖрджिрдо рд╕рдн्рдпрддा рдХी рд╣ीं рджें рд╣ै рдРрд╕ा рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╣ै рдХि “рдСрд╕्рдЯ्рд░िрдпा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд ‘рднिрд▓рдирдбрд░्рдлрд░’ рдХी рдЪूрдиे рдкрдд्рдерд░ рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдоूрд░्рддि ‘рд╡ीрдирд╕’ рд╣ी рдЕрдмрддрдХ рдХी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдоूрд░्рддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ рдмीрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ рд╕े рднी рдкूрд░्рд╡ рдХी рд╣ै।”рей рд▓ोрдХрд╕рдоाрдЬ  рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╡рд╕्рддुрд╡ाрджी рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдЖрдЧे рдЪाрдКрд▓ рдХрдеा, рдкिрд╕े рд╣े рд╣рд░ि рдХрдеा” (рдЬैрд╕े рд╣िрди्рджी рдк्рд░рджेрд╢ों рдоें рдХрд╣ाрд╡рдд рд╣ै – рднूрдЦे рднрдЬрди рдирд╣ीं рд╣ो рд╣ीं рдЧोрдкाрд▓ा)। рдИрд╢्рд╡рд░ рднी рдПрдХ рдоिрдердХीрдп рдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд╡े рд▓ोрдЧ ‘рдЪाрдКрд▓ рдХрдеा’ рддрдеा рдкाрд░्рдеिрд╡ рд╕рдо्рдкрджा рдХे рдк्рд░ाрдЪुрд░्рдпрддा рдХे рд▓िрдП рд╣ीं рдирддрдорд╕्рддрдХ рд╣ोрддे рджिрдЦाрддे рд╣ैं। рд▓ोрдХрд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡ृрдж्рдзि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд╕े рдЕрдкрдиी рдХाрдордиाрдУं рдХो рдлрд▓рд╡рддी рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ीं рджेрд╡ी рдкूрдЬा, рдорди्рдд्рд░, рдХрдеाрдУं рдФрд░ рдЧाрдеाрдУं рд╕े рд╕ंрдкृрдХ्рдд рд╣ो рджेрд╡ी рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░ाрд░्рдеिрдд рд╣ो рдХрд╣рддे рджिрдЦрддे рд╣ैं – “рдзрдиं рджेрд╣ी, рд░ूрдкं рджेрд╣ी, рдпрд╢ं рджेрд╣ी, рдж्рд╡िрд╖ो рджेрд╣ी।” рдЕрд╕рдоीрдпा рдоंрд╕ाрдХाрд╡्рдп рдоें рднी рджुрд░्рдЧाрд╡рд░ рдиे рднी рдПрдХ рд╣ीं рд╕ुрд░ рдоें рдХрд╣ा рд╣ै – “рдм्рд░рд╣्рдоाрдиिрдХ рдкूрдЬे рдЬीрддो рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рдордиे / рдкुрдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ूрдЦे рд╣िрддो рдеाрдХे рд╕рд░्рд╡рдХ्рд╖рдиे / рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ोрдмрдП рддाрд╣ाрд░ рдЧृрд╣рд╡ाрд╕ / рднрдиे рдХрд╡ि рджुрд░्рдЧाрд╡рд░ рдкрджुрдоाрдИрд░ рджाрд╕।” рдпрд╣ाँ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХि рдк्рд░рдердордж्рд░рд╖्рдЯाрдпा рд╕्рдд्рд░ी рдкूрдЬा рдЬрдирдиी рдФрд░ рдкृрдеिрд╡ी рдХे рд▓िрдП рд╣ै рдЬो рд╕ंрддाрди рдЕрди्рди рддрдеा рдЕрди्рдпाрди्рдп рд╕рдо्рдкाрджाрдУं рдХी рд╕рд░्рд╡рджाрдд्рд░ी рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рдоें рдПрдХ рд╣ी рд╕рдоाрдирддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै ‘рдк्рд░рд╕ूрддा’ рдХी। рдпे рджोрдиों рд╣ीं рд╕рд░्рд╡ рдк्рд░рд╕ूрддा рд╣ै। рдкुрд░ुрд╖ों рд╢рдпрдж рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ी рдЗрдирдХी рдкूрдЬा рдЖрд░рдо्рдн рдХी рд╣ो।

рд▓ोрдХрд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ंрдЧों рд╕े рд╣рдоें рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЕрди्рдпाрди्рдп рджेрд╢ों рдХी рднांрддि рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рднी рдПрдХ рдоाрддृ-рд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рджेрд╢ рд╣ीं рдеा। рд▓िрд╣ाреЫा рдЕрд╕рдо рднी рдоाрддृ-рд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╣ीं рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा। рд╡ैрд╕े рднी рдЖрдЬ рднी рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рдк्рд░рджेрд╢ों рдоें рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЕрдм рднी рдХाрдпрдо рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рдпुрдЧ рдХे рдмाрдж рдХे рд╕рдоाрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдзाрд░рдгा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि “рд╢िрдХाрд░ рдпुрдЧ рд╕े рд╣ीं рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рдмреЭी। рдкुрд░ुрд╖ рдХो рд╡рд░िрдпे рд╕्рдеाрди рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдмрд╣ुрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдкिрддृ-рд╕рдд्рддा рдоे рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдп।”рек рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕ाрдоाрди्рдп рдирд╣ीं। рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдмाрдз рдпौрди рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдирд╡-рдк्рд░рдЬрди्рдо рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХो рд╡рд╣ рд╡рд░ीрдпрддा рдпा рд╕рдо्рдоाрди рдирд╣ीं рджेрддा рдеा рдЬो рдоाँ рдХो рджेрддा рдеा। рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдЕрдкрдиी рдоाрддा рд╕े рдеा। рдЫाрди्рджोрдЧ्рдп рдЙрдкрдиिрд╖рдж्рел рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рд╕рдд्рдпрдХाрдо рдФрд░ рдЬрд╡ाрд▓ рдХी рдХрдеा рдЗрд╕рдХा рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै। рдХिрди्рддु рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ। рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпुрдЧ рдоें рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭрд▓рдХрддा рд╣ै। рджрд╢рд░рде рдХा рдмрд╣ु-рдкрдд्рдиिрдд्рдд्рд╡ рдФрд░ рдХुंрддी рдФрд░ рдж्рд░ौрдкрджी рдЗрд╕рдХे рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдХौрдЯिрд▓्рдп рдЕрдкрдиे ‘рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░’рем рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдмрдЪ्рдЪा рд╕्рдд्рд░ी рдХा рд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рди рдХि рдкुрд░ुрд╖ (рдкрддि) рдХा। рдкुрд░ुрд╖ (рдкрддि) рдЕрдиेрдХों рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдкрд░ рдмрдЪ्рдЪा рдоाँ (рд╕्рдд्рд░ी рдЬो рдЬрдирдиी рд╣ै) рдХा рд╣ीं рдХрд╣рд▓ाрдпрдЧा” рдпрд╣ рдЗрд╕ рд╕рдм рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдж्рдпोрддрдХ рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ु-рдкрддिрдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी। рдЖрдЬ рднी рджुрдиिрдпा рдХे рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рд╡рд╕्рддु рд╕рдд्рдп рдпрд╣ рдХि рд╕ंрддाрди рдХे рдКрдкрд░ рд╕े рдЕрдзिрдХाрд░ рдЦोрддे рдЬाрдиे рдХी рдХ्рд░рдордмрдз्рдпрддा рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд▓िрдП рднोрдЧ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдоाрдд्рд░ рд░рд╣ рдЧрдИ। рд╡ृрд╣рджाрд░рдг्рдпрдХ рдЙрдкрдиिрд╖рдж्рен рдоें рдпाрдЬ्рдЮрд╡рд▓्рдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рдпрджि рд╡рд╣ рдиाрд░ी (рдЬिрд╕े рдХोрдИ рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ рд╣ो) рдЬो рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдХाрдордиा рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рддो рдкुрд░ुрд╖ рдЙрд╕े рдЙрдкрд╣ाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд▓ोрднिрдд рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдмрд╕ рдоें рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рд╕рдо्рднोрдЧ рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддी рддो рдЙрд╕े рдмрд▓ рд╕े, рдЫрд▓ рд╕े рдЖрдпрдд्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”рен

рд╕рдоाрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡ोрдбेрд▓ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ – “рдЕрд╕рдо рддрдеा рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рднाрд░рдд рдоें рд░ेрд▓ рдЧाреЬी рдХे рдкрд░िрдЪाрд▓рди рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╣ीं рдпрд╣ाँ рдХे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдж्рд░ूрдд рдЧрддि рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ुрдЖ”рео рд╡ोрдбेрд▓ рдпрд╣ рднी рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдЖрдЧрдорди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЕрд╕рдо рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡िрд╖рдпрдХ рдмрд╣ुрд▓ рддрдеा рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ूрдк рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд╣ीं рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдХुрдЫ рд╡िрд╡рд░्рддрди рдШрдЯा рд╣ो, рд╡рд╣ рднी рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЕрд╕рдо рддंрдд्рд░-рдоंрдд्рд░ рдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрджिрдо рдпुрдЧ рд╕े рдЦ्рдпाрдд рд░рд╣ा рд╣ै। “рд╕िрдж्рдз рддांрдд्рд░िрдХों рдХी рд╕ाрдзрдиा, рдХाрдоाрдЦ्рдпा рджेрд╡ी рдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рд╣ीं рд╕िрдж्рдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддी рдеी рдЗрд╕рдХे рдЧाрдеा рдоें рднी рдЗрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣िрди्рджी-рднाрд╖ी рдк्рд░ाрди्рддों рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдФрд░ рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдоें рдЕрд╕рдо рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдРрд╕े рджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдорд░्рджों рдХो рднेрдбा рдмрдиाрдХрд░ рд░рдЦ рд▓िрдпा рдХрд░рддी рдеी”реп рдпрд╣ рдоाрди्рдпрддा рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЦ्рдпाрдд рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ рдпрд╣ाँ рдХे рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рд╕рдоृрдж्рдз рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХी рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЕрд╕рдо рддंрдд्рд░–рдоंрдд्рд░, рдЬाрджू–рдЯोрдиा рдПрд╡ं рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╣ै। рдЕрддः рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдоें рддंрдд्рд░–рдоंрдд्рд░ рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें “рдЕрд╕рдо рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпे рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрди рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдЗрдЬрд╣ाрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं। рд▓ोрдХрдиाрдЯ्рдп рдХी рдпрд╣ рд╢ैрд▓ी рдЕрд╕рдоिрдпा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рдЙрди्рдирдд рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ै। рдмिрд╣ू рдЧीрдд рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рдХे рд░ाрдЧ-рдЕрдиुрд░ाрдЧ, рдЖрд╢ा- рдЖрдХांрдХ्рд╖ा, рд╣рд░्рд╖-рд╡िрд╖ाрдж рдЖрдХाрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ैं, рдмिрд╣ू рдЧीрддों рдХे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдЧाрдиे рдХी рдЕрдиेрдХ рд╢ैрд▓ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै”।резреж рдЕрд╕рдоीрдпा рдмिрд╣ू рдЧीрддों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрдм рдФрд░ рдХैрд╕े рд╣ुрдЖ, рдЗрд╕ рдкрд░ рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рдорддрднेрдж рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрддрдиा рддрдп рд╣ै рдХि рдЗрди рдЧीрддों рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рджौрд░ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рджेрд╣ рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд░ूрдк рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рд╡рд╣ рд╕्рдд्рд░ी рд╡ंрджрдиा рддрдХ рд╣ीं рдЬाрддा рдеा, рдХिрди्рддु рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рд╡рд╣ рд░ूрдк рдЪрд░्рдЪा, рдЗрди्рдж्рд░िрдпрдЧ्рд░ाрд╣्рдп рдФрд░ рднोрдЧ्рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢рдиै-рд╢рдиै рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрди рдЧीрддों рдоें рднी рд╕्рдд्рд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдкрд░ рд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдмрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ ‘рдкौрдбंрдЧ рдоाрддृ’ рдХे рд╕ाрдоाрди рдЧीрдд рд╣ै। рджेрд╡ी рдкूрдЬा рдоें рджेрд╡ी рд░ूрдк-рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдЬो рд╡рд░्рдгрди рдкрд╣рд▓े рдеा рд╡рд╣ рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдоें рдмрджрд▓рддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा। 

“рд╕ोрдиोрд╡ाрд▓ рдХрдЫाрд░ी рдЬрдирдЬाрддि рдХा рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╣ैрджंрдЧ рдХेрд╡рд▓ рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЧाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЧीрдд рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕंрдЧ рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╡ рдиृрдд्рдп рд╣ैрджंрдЧ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рдпे рдЧीрдд рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдХे рд░ंрдЧ рд╕े рд╕рд░ाрдмोрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।”резрез рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрд░рдмी рдорд▓िрддा (рд▓ोрдХрдЧाрдеा) рдХे рдХाрд╡्рдп ‘рд╣ा-рдИ’ рдХो рджिрдЦाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоे рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдкृрдеिрд╡ीрдХी рдПрдиाрдбिрдоा рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ीं ‘рд╣ा-рдИ’ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХे рдХрдИ рднाрдЧ рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ ‘рд╕ाрдоंрдд-рдк्рд░рднु рд▓ंрдЧ рдбिрд▓ी’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╣ा-рдИ’ рдХे рдКрдкрд░ рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдиिрд░्рдпाрддрди рд╕ाрдоंрдд рдпुрдЧीрди рд╣ीं рд╣ै рди рдХि рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी। рд╡рд╕्рддुрддः рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЕрдЪ्рдЫी-рдЕрдЪ्рдЫी рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рд╡рд╕्рддु рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ाрдоंрддों рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╣ृрдд рд╣ोрдиा рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рдФрд░, рдмेрдХाрд░-рдмेрдХाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдПँ рдЖрдо-рдЬрди рдкрд░  рдеोрдк рджिрдпा рдЧрдпा। рдХिрди्рддु, “рдПрд╕्рдХिрдоो, рдкिрдЬ्рдоी рдЖрджि рдЬрди-рд╕рдоाрдЬ рдоें рдиाрд░ी рдХा рд╕्рдеाрди рдоिрдЯрдЯी рдоें рдоिрд▓ा рдирд╣ीं, рд╡рд░рди рд╡рд╣ рд╕ंрдн्рд░ांрдд рд╕्рдеाрди рдХी рдЕрдзिрдХाрд░рдиी рд░рд╣ी рд╣ै।”резреи  рд╕рдо्рдк्рд░рддि рдЖрдЬ рдХे рдЕрд╕рдо рддрдеा рд╡िрд╡िрдз рдЬрдирдЬाрддिрдп рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХрд╣ीं рдоाрддृ рддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдирд╣ीं। рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдЬрдирдЬाрддिрдп рд╕рдоाрдЬ рдЕрдм рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

рд╡िрд╡िрдз рдЬрдирдЬाрддिрдп рд▓ोрдЧों рд╕े рднрд░े-рдкुрд░े рдЕрд╕рдо рдХे рдЕрди्рдпाрди्рдп рд▓ोрдХाрд╕рд╣िрдд्рдпों рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд░्рдпाрджा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рдоिрд╕िंрдЧ рдЬрдирдЬाрддि рдХे рдкुрд░ोрд╣िрдд рдЬрдм ‘рдЖंрдЧ-рдмांрдЧ’ рдЧीрдд рдЧाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рдЬрди्рдорд░ рд╕рдХрд▓ो рднрд░ рдХाрдирдзाрдд рдЖрд░ू рдЧрд░्рднрдд рд▓ोрдИ рдЬी рд╕рдХрд▓ो рдкрд░िрдпाрд▓рд░ рдЬрди्рдорд░ рдоाрддृрд╕्рд╡рд░ूрдк рддोрдоाрдХ рд╡ंрджे”резрей рдЗрд╕рд╕े рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рддाрдд्рдХाрд▓ीрди рдоाрддृ рдк्рд░рдзाрди рдЬрдирдЬाрддिрдп рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдиреЫрд░ рдЬाрддी рд╣ै। рдПрдХ-рдПрдХ ‘рдЖंрдЧ-рдмांрдЧ’ рдЧीрдд рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХो ‘рдкौрдбंрдЧ рдоाрддृ’ рдиाрдо рд╕े рд╣ीं рдЕрднीрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддрдеा ‘рдкौрдбंрдЧ рдоाँ’ рдХी рд╣ीं рд╡ंрджрдиा, рдЙрдкाрд╕рдиा рдЖрджि рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рджेрд╡ी рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкिрддा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоाрдд्рд░ рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। “рдоिрд░ि рдЕрдерд╡ा рдоिрд╕िंрдЧ рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХो рдУрдИ-рдиिрддोрдо рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╕ुрдмрдирд╕िрд░ी рдирджिрдпों рдХी рдЙрд░्рд╡рд░ рдШाрдЯी рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдоिрд░ि рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдирджिрдпों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрдирдХे рдк्рд░рдгрдп рдЧीрдд рдоें рдк्рд░ेрдоी рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдоैं рдирджी рдХे рдЗрд╕ рдкाрд░ рдЦреЬा рд╣ूँ рдФрд░ рддुрдо рдЙрд╕ рдкाрд░, рд╣рдо рджोрдиों рд╕िрдпाँрдЧ рдирджी рдХे рджो рддрдЯों рдкрд░ рдЦреЬे рддреЬрдк рд░рд╣े рд╣ैं, рдоेрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рддुрдордХो рджेрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдмрд▓ рдк्рдпाрд╕ рдиिрд░ंрддрд░ рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै।”резрек

рдоुрдХ्рдд рдпौрди-рд╕рдоाрдЧрдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрд╣ु-рдкрддिрдд्рдд्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддрдеा рдмрд╣ु-рдкрдд्рдиिрдд्рдд्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмреЬो рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕рдоाрдЬ рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं,рд▓ोрдХрдЧीрддों рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧाрдеाрдУं рдоें рд╡ृрд╣рдж् рд░ूрдк рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। ‘рдЖрд▓िрд░ी рджाрдо्рдм्рд░ा’, ‘рдЧрдо्рдмिрд░ा рд╡ीрд░’, ‘рдЪाрд░ рднाрдИрдпों рдХी рдХрдеा’ рдЖрджि рдмреЬो рдХрдеाрдУं рд╕े рдмреЬो рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрди рдХрдеाрдУं рдоें рдЕрдмाрдз рдпौрди рд╕рдоाрдЧрдо рдХे рдк्рд░рдЪрд▓рди рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд░ुрдЪि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрддि рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдЬैрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рджिрдЦрддी рд╣ै। ‘рдЪाрд░ рднाрдИрдпों рдХी рдХрдеा’ рд╕े рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ु-рдкрддिрдд्рдд्рд╡ рдк्рд░рдеा рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдХी рджेрди рд╣ै। рдаीрдХ рд╡ैрд╕े рд╣ीं ‘рдЧрдо्рдмिрд░ा рд╡ीрд░’ рдХी рд▓ोрдХрдХрдеा рд╕े рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдкрдд्рдиी рдк्рд░рдеा рднी рдЖрджिрдо рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै।

рдбिрдоाрд╕ा рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдоें рдпрд╣ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдбीрд╢्рд░ु рдХा рдкिрддा рд░ाрдЬा рд╣рд░िрд░ाрдо рдиे рдЙрд╕рд╕े (рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рд╕े) рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦा। “рдбीрд╢्рд░ु рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдаुрдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЕंрддрдд: рдШрд░-рдж्рд╡ाрд░ рдд्рдпाрдЧ рд╡рдирд╡ाрд╕िрдиी рд╣ो рдЧрдИ। рдЛрдЧ рд╡ेрдж рдоें рдпрдо-рдпрдоी рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рдоें рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоिрд▓рддे рд╣ैं।”резрел рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдЗрди рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдоें рдРрд╕े рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рд╡िрд░ोрдз рдЬрддाрддे рд╣ी рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु, рдЙрди рджिрдиों рдЕрдмाрдз рдпौрди рд╕рдо्рдмрди्рдз рдмрдирдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдеी, рдРрд╕ा рдм्рд░рд╣्рдорджेрд╡ рдФрд░ рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдХी рдХрдеा рд╕े рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдм्рд░рд╣्рдорджेрд╡ рдХी рдЕрдмрддрдХ рдкूрдЬा рдирд╣ीं рдХी рдЬाрддी। рд╕ंрднрд╡рддः рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдирдЬрджीрдХी рд░िрд╢्рддों рдоें рдкрд╣рд▓े рдпौрди рд╕рдо्рдмрди्рдз рд░рд╣े рд╣ों рдФрд░ рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдпрд╣ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा।

рдЕрд╕рдо рдХा рд░ाрднा рд╕рдоुрджाрдп рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै, рдЗрдирдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЕрдкрдиे рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд░ाрднा рд╕рдоाрдЬ рдХे ‘рд╣рдпрдоाрд░ू’ рд▓ोрдХрдЧीрдд рджेрд╡ рд╕्рддुрддि рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡ीрд░ांрдЧрдиाрдУं рдХी рдпाрдж рдоें рдЧрдпी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╕рдо्рдкूрд░्рдгрддा рдФрд░ рд╡рд░ीрдпрддा рд╣ी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै।

рдЗрди рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं, рд▓ोрдХрдЧीрддों, рд▓ोрдХрдЧाрдеाрдУं рдЖрджि рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡ृрд╣рдж् рдЕрд╕рдоीрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдПрдХ рд╕рдордп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрд╕рди рдкрд░ рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рдеी। рдпрд╣ рдЕрдм рднी рджिрдЦрддा рд╣ै рдЬрдм рд╣рдо рдЗрдирдХी рддुрд▓рдиा рднाрд░рдд рдХे рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं। 
_____________

рд╢ोрдз-рд╕рди्рджрд░्рдн:

1. рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ “рджिрдирдХрд░” - рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЪाрд░ рдЕрдз्рдпाрдп, рдЙрджрдпाрдЪрд▓, рдкрдЯрдиा
2. рдбी. рдкी. рдЪрдЯ्рдЯोрдкाрдз्рдпाрдп - рд▓ोрдХाрдпाрдд्рдд, рдкृ- 241-242, рд╕ं- 1981, 1.. рд▓ोрдХाрдпрдд, рдкीрдкुрд▓्рд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рджिрд▓्рд▓ी- 110 055, 
3. рдЬी. рдердо्рдкрд╕рди – рд╕्рдЯрдбीрдЬ рдЗрди рдПрди्рд╕िрдПँрдЯ рдЧ्рд░ीрдХ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी
4. рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд – (рдбी. рдкी. рдЪрдЯ्рдЯोрдкाрдз्рдпाрдп - рд▓ोрдХाрдпाрдд्рдд, рдкृ- 241-242, рд╕ं- 1981,
5. рд▓ोрдХाрдпрдд, рдкीрдкुрд▓्рд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕, рджिрд▓्рд▓ी- 110 055, рдоें рдЙрдж्рдзृрдд)
6. рдЫाрди्рджोрдЧ्рдп рдЙрдкрдиिрд╖рдж् – 4 / 4 / 2
7. рдХौрдЯिрд▓्рдп – рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ – 7 / 60 / 3 / 1
8. рдпाрдЬ्рдЮрд╡рд▓्рдХ - рд╡ृрд╣рджाрд░рдг्рдпрдХ рдЙрдкрдиिрд╖рдж् – 6 / 4 / 7
9. рдПрд▓. рдП. рд╡ोрдбेрд▓ – рдж рдЯ्рд░ाрдЗрдм्рд╕ рдЖрдл рдж рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рд╡ैрд▓ी – рдкृ. - 02, рдк्рд░.– 1975, рджिрд▓्рд▓ी 
10. рдбॉ рд╣рд░ेрд░ाрдо рдкाрдардХ – рдЕрд╕рдоीрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп : рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рдкृ. – 52, рдк्рд░. рд╕ं. – 2008, рдЧोрдкिрдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди, 10 рдк्рд░ीрддि рдирдЧрд░, рджुрджौрд▓ी рдоाрд░्рдЧ, рд╕ीрддाрдкुрд░ рд░ोрдб, рд▓рдЦрдирдК– 21 
11. рдбॉ рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рдкрд░рдоाрд░ – рдЕрд╕рдо рдХा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬрдирдХृрддि, рдИ-рдкрдд्рд░िрдХा  
12. рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд
13. рдм्рд░िрдлौрд▓्рдЯ – рдж рдорджрд░рд╕ – рдкृ. – 494, рдк्рд░. 1952
14. рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдкाрджुрди – рдоिрд╕िंрдЧ рд▓ोрдХрдЧीрдд, рдкृ. – 145, (рдоिрд╕िंрдЧ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЖрд▓ेрдЦ рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд)
15. рдбॉ рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рдкрд░рдоाрд░ – рдЕрд╕рдо рдХा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬрдирдХृрддि, рдИ-рдкрдд्рд░िрдХा  
16. рдбॉ рд╣рд░ेрд░ाрдо рдкाрдардХ – рдЕрд╕рдоीрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп : рдПрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рдкृ. – 45, рдк्рд░. рд╕ं. – 2008, рдЧोрдкिрдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди, 10 рдк्рд░ीрддि рдирдЧрд░, рджुрджौрд▓ी рдоाрд░्рдЧ, рд╕ीрддाрдкुрд░ рд░ोрдб, рд▓рдЦрдирдК– 21