Showing posts with label 201902H. Show all posts
Showing posts with label 201902H. Show all posts

рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рджृрд╖्рдЯि рдХा рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди

рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░

рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░


рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рдоीрдбिрдпा рд╕्рдЯрдбी рд╡िрднाрдЧ, рдЪंрдбीрдЧреЭ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 700 094 5315; рдИрдоेрд▓: drsandeepkumar153@gmail.com

рд╕ाрд░ांрд╢
          рднाрд░рдд рдоें рднूрдЦ рдПрд╡ं рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдирдпी рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдХрдо рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрд░ीрдмी рдХे рди्рдпूрдирддрдо рдоाрдирдХ рдХे рд╕ाрде рдЫेреЬрдЫाреЬ рдХिрдпा рдеा,  рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рджेрд╢  рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рдПрдХ рдирдИ рдмрд╣рд╕ рдЫिреЬ рдЧрдИ। рдЧрд░ीрдмी рдХे рдоाрдирдХ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рдмрд╣рд╕ рдоें рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдоाрдирдХ рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╣ुрдИ рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рджौрд░ाрди рдЕрдкрдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрдУं рдХे рдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХे ‘рдмाрдЗंрдЧ рдоूрдб’ рдХा рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦा। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдоाрдирдХ рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХा рджिрдпा рдХी рд╡рд╣ рднुрдЦрдорд░ी рдХा рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХो рдирд╣ीं рдоाрдирддी рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрдм рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рд╕े рдЙрдкрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рднी рднुрдЦрдорд░ी рдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдоीрдбिрдпा рдиे рднी рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЕрдкрдиी рд╕ेрдл्рдЯी рд╡ॉрд▓्рд╡ рдиीрддि рдХे рддрд╣рдд рдЧрд░ीрдмी рдХी рдмाрдд рдХो рдЬрд░ूрд░ рд╕ाрдордиे рд░рдЦा рд▓ेрдХिрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдкрд░ рджूрд░ी рдмрдиाрдпे рд░рдЦी। рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЗрди्рд╣ी рдЬैрд╕े рддрде्рдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп  рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖  рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा
    рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рднूрдЦ рд╕े рдкीреЬिрдд рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЦाрдж्рдп рдоूрд▓्рдпों рдоें рд╣ो рд░рд╣ी рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдЧрд░ीрдм рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдЦाрд╕рдХрд░ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों  рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕рдоुрдЪिрдд рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдЦрд░ीрдж рдкाрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рднूрдЦ рд╕े рддреЬрдкрддे рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджुрдиिрдпा рдоें рд╣ी рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡  рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ  рдХुрдкोрд╖рдг  рдкрд░ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХुрд▓ рднूрдЦे рд▓ोрдЧों рдоें рд╕े 32 рдк्рд░рддिрд╢рдд рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा рдоें, 30 рдк्рд░рддिрд╢рдд рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा рдоें, 26 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЙрдк рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рддрдеा 12 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рднाрдЧों рдоें рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे 33 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдмрдЪ्рдЪे рдк्рд░ोрдЯीрди-рдЙрд░्рдЬा рдХुрдкोрд╖рдг рд╕े рдкीрдбिрдд рд╣ै рддрдеा 50 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЧрд░्рднрд╡рддी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рдЖрдпрд░рди  рдХी рдХрдоी рд╡ाрд▓ा рдПрдиीрдоिрдпा рд░ोрдЧ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡  рдоें рджो рд╕ौ рдХрд░ोреЬ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдХो рдк्рд░рддिрджिрди рдРрд╕ा рднोрдЬрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоाрдирд╡ рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡िрдХाрд╕, рд╕рдордп-рдкूрд░्рд╡ рдоृрдд्рдпु рдХो рд░ोрдХрдиे рддрдеा рдЕंрдзाрдкрди рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдХрдордЬोрд░ी рдЬैрд╕ी рдЕрдкंрдЧрддाрдУं рдХो рд░ोрдХрдиे рд▓ाрдпрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ  рдЦрдиिрдЬ-рд▓рд╡рдг, рд╡िрдЯाрдоिрди рдЖрджि рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं।
     рднाрд░рдд рдоें рдЦाрдж्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХी рдиीрддि рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓рдиे рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдмреЭ рдЪुрдХी рдеी। рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЕрдХाрд▓ рдХो рднूрд▓ा рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рдеा рдФрд░ 1947 рдХे рджेрд╢ рд╡िрднाрдЬрди рдиे рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рдЧंрднीрд░ рдмрдиा рджिрдпा рддрдеा рднाрд░рдд рдоें рднूрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдХाрдлि рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ो рдЧрдпी। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╡ рдЦाрдж्рдп рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓िрдпा рддрдеा 1964 рдоें ‘рдЭा’ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдиिрдпुрдХ्рдд ‘рдЕрдиाрдЬ рдоूрд▓्рдп рд╕рдоिрддि’ рдХी рдЕрдиुрд╢ंрд╕ा рдкрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЦाрдж्рдп-рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ। рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдпोрдЬрдиाрдПं рдмрдиाрдпी рдЧрдИ рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рднूрдЦों рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рддрдеा рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдИ। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднाрд░рдд рдоें рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХा рдЕंрджाрдЬा рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬрдм 25 рдЬुрд▓ाрдИ  2012 рдХो рдк्рд░рдгрд╡ рдоुрдЦрд░्рдЬी рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдкрдж рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиे рдЧрдП рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рджेрд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦा। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдЙрдд्рдкाрджрди рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ 1.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ी рд░рд╣ी рдЬрдмрдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдФрд╕рддрди 1.9 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ। рдЕрддः рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдиाрдЬ рд╡ рджाрд▓ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рднी рдШрдЯी рд╣ै। рдЕрдиाрдЬों рдХी рдЦрдкрдд рд╡рд░्рд╖ 1990-91 рдоें рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि 468 рдЧ्рд░ाрдо рдеी рд╡рд╣ीं рд╡рд░्рд╖ 2005-06 рдоें рдШрдЯрдХрд░ рдк्рд░рддिрджिрди 412 рдЧ्рд░ाрдо рд░рд╣ рдЧрдИ। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рджाрд▓ों рдХी рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЦрдкрдд 42 рдЧ्рд░ाрдо рд╕े рдШрдЯрдХрд░ 33 рдЧ्рд░ाрдо рд░рд╣ рдЧрдИ। рдЬрдмрдХी 1956-57 рдоें рджाрд▓ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि 72 рдЧ्рд░ाрдо рдеी।
рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдХे рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рддिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдиाрдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдоें рдкрд╣рд▓े рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрдоी рдЖрдпी рд╣ै рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ  рд╣ै рдХि рднूрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмрдвोрдд्рддрд░ी рдЖрдпी рд╣ै। рд╡рд╣ी рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдХे рдоौрдЬूрджा рдЖंрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкिрдЫрд▓े рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЧрд░ीрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें 7.4 рдлीрд╕рджी рдХी рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдпे рджोрдиों рдЖंрдХреЬे рдЦुрдж рд╣ी рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा  рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं। рджेрд╢ рдоें рдЬрдмрддрдХ рдЧрд░ीрдмी рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рд▓िрдП 1993 рдоें рджी рдЧрдИ рдбी.рдЯी. рд▓ाрдХреЬाрд╡ाрд▓ा рдХी рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХैрд▓ोрд░ी рдЖрдзाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд 2400 рдХैрд▓ोрд░ी рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рддिрджिрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рддрдеा рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें 2100 рдХैрд▓ोрд░ी рдк्рд░рддिрд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рддिрджिрди рдоाрдирдХ рд░ूрдк рдоें рдоैрдЬूрдж рд░рд╣ी, рдЧрд░ीрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ी рд╣ोрддी рд░рд╣ी। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдХीрдорддों рдХा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрдиा рдеा। рд╡рд░्рд╖ 2009 рдоें рдЧрдаिрдд рд╕ुрд░ेрд╢ рдбी. рддेंрдбुрд▓рдХрд░ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рд╡ाрд▓ी рд╕рдоिрддि рдиे рдЧрд░ीрдмी рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдмुрдиिрдпाрджी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░ рдбाрд▓ा рдФрд░ рдХैрд▓ोрд░ी рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕рдоिрддि рдиे рдХीрдордд рдХे рдЖंрдХреЬों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЧрд░ीрдмी рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рдоाрдирдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдоाрдирдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд░्рд╖ 2004-05 рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджेрд╢ рдоें 37.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЖрдмाрджी рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдиिрдЪे рдмрддाрдпा। рд╡рд░्рд╖ 2011 рдоें рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдиे рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдоें рд╣рд▓рдлрдиाрдоा рджाрдпрд░ рдХрд░ рдХрд╣ा рдХी рд╢рд╣рд░ों рдоें 32 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддिрджिрди рддрдеा рдЧाँрд╡ों рдоें 26 рд░ुрдкрдпे рдк्рд░рддिрджिрди рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдКрдкрд░ рдоाрдиा рдЬाрдпे। рдкुрдиः рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдиे рд╡рд░्рд╖ 2012 рдоें рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХी рдЧрд░ीрдмों рдХी рдЖрдмाрджी рдоें 7.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢рд╣рд░ों рдоें 28.65 рд░ु. рдФрд░ рдЧाँрд╡ों рдоें 22.43 рд░ु. рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рд╕े рдКрдкрд░ рдоाрдиा। рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдХे рднीрддрд░ рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖंрдХреЬों рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░ें рддो рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХे рдоाрдирдХ рдоूрд▓्рдп рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 12 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдХрдоी рдХी рд╣ै рдЬрдмрдХी рдЗрди рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдХिрдорддों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╡ рдЦाрдж्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднрд▓े рд╣ी рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдЕंрдХो рдХी рдЬाрджूрдЧрд░ी рдХрд░рдХे рдЧрд░ीрдмों рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХрдо рдмрддाрдпे рд▓ेрдХिрди рднूрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╣ो рд░рд╣ी рдмреЭोрдд्рддрд░ी рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХोрдИ рднी рдиीрддि рдирд╣ीं рдЭुрдард▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдордирд░ेрдЧा рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдордЬрджूрд░ों рдХो 120 рд░ु. рдк्рд░рддिрджिрди рдордЬрджूрд░ी рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдлूрдб рд╕िрдХ्рдпूрд░िрдЯी рдПрдЯрд▓рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордирд░ेрдЧा рдордЬрджूрд░ рдЕрдкрдиी рдордЬрджूрд░ी рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢  рд╣िрд╕्рд╕ा рдЦाрдиे рдпा рдЦाрдиे рдХी рд╡рд╕्рддु рдХो рдЦрд░ीрджрдиे рдоें рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдмी рдХो рджрд░्рд╢ाрддा  рд╣ै। 2015 рдоें рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЬрдм 250 рдорд╣ाрджрд▓िрдд рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХा рдоुрдЖрдпрдиा рдХिрдпा рддो рдЖрдпोрдЧ рдиे рдкाрдпा рдХी 234 рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд 95 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рднूрдЦे рд╣ैं। рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╡ैрд╢ाрд▓ी рдЬिрд▓े рдоें рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े 35 рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЧрдИ। рдПрдХ рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡ी рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрди рдоौрддों рдХा рдХाрд░рдг рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдеी। рджेрд╢ рдоें рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧ рднूрдЦे рд╕ोрддे рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧों рдХे рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд╢ाрдо рдХा рднोрдЬрди рд╣ी рдмрди рдкाрддा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдПрдХ рдкेрдЯ рд╣ी рдЦाрдХрд░ рдЧुрдЬाрд░ा рдХрд░рддे рд╣ैं ।  рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрднी рддрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдирд╣ीं рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрдИ рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЕрдкрдиी рд╕рд░рдХाрд░ों рдХो рднूрдЦ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдЕрдиुрд╢ंрд╕ाрдПँ рдХी рд╣ैं।
     рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднूрдЦ рдХो рдмाрдЬाрд░ рдиे рдоुрдиाрдлे рдХे рдзंрдзे рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкोрд╖рдг рдХी рдХрдоी рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдРрд╕ी рдиीрддिрдпां рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдмрдиा рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдЦाрдж्рдп рдЙрдж्рдпोрдЧ рдоें рд▓рдЧी рдмреЬी рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХो рд╕ीрдзा рдлाрдпрджा рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкोрд╖рдг рд╕ंрдмंрдзी рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд  рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдиिрдЬी рднाрдЧीрджाрд░ी (рдкी.рдкी.рдкी.) рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рджेрд╢ рдоें рд▓ोрдЧों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рдкी.рдкी.рдкी. рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдЦреЬा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рди рд╣ुрдЖ рддो рднाрд░рдд рдмीрдоाрд░ी рдФрд░ рдХुрдкोрд╖рдг рдХे рджрд▓рджрд▓ рдоें рдзंрд╕ рдЬाрдпेрдЧा। рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рднूрдЦ рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рдорд╣ंрдЧे рджрд░ рдкрд░ рдмाрдЬाрд░ рдоें рднрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рдХे рджрдмाрдм  рдоें рдпूрдиिрд╕ेрдл рдФрд░ рдбрдм्рд▓्рдпू.рдПрдЪ.рдУ. рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рднी рдЕрдкрдиे 27 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдХे 34рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рднा рдХे рдШोрд╖рдгा рдкрдд्рд░ рдХो рдЙрдаाрдХрд░ рдХिрдиाрд░े рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рдеा рдХि ‘рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдпे рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпां рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрдирд╣िрдд рдХी рдкोрд╖рдХ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।’ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпूрдиिрд╕ेрдл рдиे рдкोрд╖рдХ рдкрджाрд░्рдеों рдХी рд╕рдк्рд▓ाрдИ рдХे рд▓िрдП ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдПрд▓ाрдпंрд╕ рдлॉрд░ рдЗрдо्рдкूрд╡्рдб рди्рдпूрдЯ्рд░ीрд╢рди’ (рдЧेрди) рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдХिрдпा рд╣ै рдЬрдмрдХी рдЧेрди рдЕрди्рддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд░िрдп рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиी рд╣ै।
     рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдХी рдоीрдбिрдпा рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░ीрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХрдо рд╣ोрдиे рдХे рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдХे рджाрд╡े рдХो рд▓ेрдХрд░ рди्рдпूрдЬ рдоीрдбिрдпा рдХे рдмреЬे рд╣िрд╕्рд╕े рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЧुрд▓ाрдмी рдЕрдЦрдмाрд░ों/рдЪैрдирд▓ों рдиे рдХाрдлि рдЦुрд╢ी рдЬाрд╣िрд░ рдХी। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдРрд╕ी рдРрд╕ी рдЦрдмрд░ों рдФрд░ рд░िрдкोрд░्рдЯों рдХा рдмेрд╕рдм्рд░ी рд╕े рдЗंрддрдЬाрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдРрд╕े рдЦрдмрд░ों рд╕े рдоाрд╣ौрд▓ рдЦुрд╢рдиुрдоा рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрд╢рдиुрдоा рдоाрд╣ौрд▓ рдмрдиाрдиा рдоीрдбिрдпा рдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдирдИ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрди рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмреЭрддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдмाрдЬाрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдЕрдкрдиी рдЬेрдм рд╕े рдкैрд╕ा рддрднी рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै рдЬрдм рдЙрд╕े рдоाрд╣ौрд▓ рдЦुрд╢рдоा рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рдмреЭрдиे рдХे рдмाрдж рдоीрдбिрдпा рдХा рдХाрдо рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рдЬेрдм рд╕े рдкैрд╕ा рдиिрдХрд▓рд╡ाрдиे рдХा рднी рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рджो рджрд╢рдХों рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рддेрдЬी рд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдоें рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рд╡ рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рдЦрдмрд░े рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЗрди्рд╣े рдХрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░िрдкोрд░्рдЯрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдмреЭ рдЧрдИ рд╣ै। рдХृрд╖ि, рд╢्рд░рдо, рдЧрд░ीрдмी-рднूрдЦ, рдХुрдкोрд╖рдг, рдоाрдЗрдЧ्рд░ेрд╢рди рдЬैрд╕ी рдмीрдЯ рдпा рддो рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджी рдЧрдИ рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдЙрд╕े рдЪрд▓ाрдК рдиिрд░्рджेрд╢ рдХे рд╕ाрде рдЫोреЬ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрдж рдХी рд╕рд░्рд╡े рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЫाрдкрдиे рдоें рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рджिрдЦाрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдкाँрдЪ рдлीрд╕рджी рднी рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рд░्рд╡े рдЫाрдкрдиे рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрддा। рдоीрдбिрдпा рддो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЦрдмрд░ों рдХो рдЫाрдкрдиे рдоें рднी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдирд╣ीं рджिрдЦा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ीрдПрд╕рдбीрдПрд╕ рдХे рдПрдХ рд╕рд░्рд╡े рдоें рдпрд╣ рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЬुреЬी рдЦрдмрд░ों рдХो рджो рд╕े рддीрди рдлीрд╕рджी рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЪैрдирд▓ों рдХा рд╣ाрд▓ рдФрд░ рдмुрд░ा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдЧрд░ीрдмों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдоुрдж्рджों рдХो рдоीрдбिрдпा рдХे рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рднी рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдХ्рдпोंрдХि рдмाрдЬाрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдЧрд░ीрдмी рдХा рдЬिрдХ्рд░ рднी рдЙрдирдХे рдкाрдардХों рдпाрдиी рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे ‘рдмाрдИंрдЧ рдоूрдб’ рдХो рдЦрд░ाрдм рдпा рд╣рддोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддा рдЗрд╕े рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рднूрдЦ, рдЧрд░ीрдмी, рдХुрдкोрд╖рдг рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХी рдЦрдмрд░ें рдЙрдирдХे рд▓рдХ्рд╖िрдд рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдП рд▓рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
1. рд╕рд░рдХाрд░ рднूрдЦ рдХो рдЧрд░ीрдмी рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдоाрдирддी рд╣ै рдпा рджोрдиों рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдоाрдирддी рд╣ै рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
2. рдмреЭрддी рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдоाрдирдХ 32 рд░ुрдкрдпे рдШрдЯाрдХрд░ 26 рд░ुрдкрдпे рдХрд░рдиा рдЬрдирддा рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдирдЬрд░ рдоें рдХрд╣ाँ рддрдХ рдЙрдЪिрдд рд╣ै рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
3. рдоीрдбिрдпा рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рд░рдХाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓ेрддी рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
4. рдХ्рдпा рдоीрдбिрдпा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХे рджрдмाрдм рдХे рдЪрд▓рддे рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЬрдирд╕рдорд░्рдерди рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
5. рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХो рдЫाрдкрддे рд╕рдордп рдоीрдбिрдпा рднूрдЦे рдФрд░ рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рдХी рдмाрдЗрдЯ рдХो рдХिрддрдиा рд╕्рдеाрди рджेрддी рд╣ै рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
6. рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рдкीреЬिрдд рдЬрдирддा рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдоीрдбिрдпा рдХिрддрдиा рдЧंрднीрд░ рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
7. рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рдкीреЬिрдд рдЬрдирддा рдХे рдордз्рдп рдоें рдоीрдбिрдпा рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХिрддрдиी рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा।
рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡ рдЪрдпрди рдЖрдзाрд░
     рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рднूрдЦ рд╡ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣рдоेрд╢ा рд╣ी рдк्рд░рдзाрди рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рдПрдХ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдиे 16 рдЬूрди 2013 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиे рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рджाрд╡ा рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдмिрд╣ाрд░ рдХी 55 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХुрдкोрд╖рдг рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ै। рд╡рд╣ीं 70 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорд╣िрд▓ाрдпें рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдПрдиीрдоिрдпा рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं। рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдоें рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХे рдХाрд░рдг рднोрдЬрди рдХी рдХрдо рдоाрдд्рд░ा рдХा рд▓ेрдиा рдмрддाрдпा рдЧрдпा। рд╕рд░्рд╡े рдоें рдпрд╣ рднी рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдХी рдЬрдирдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рди рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдФрд░ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдпी рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдХी рдЙрдкрдпुрдд्рдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмिрд╣ाрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा। рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╡ рд╕рдЯीрдХ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдЖрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп  рд╕े рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдк्рд░рдордг्рдбрд▓ рддिрд░рд╣ुрдд рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा । рдкुрдиः рд╡िрд╖рдп  рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдФрд░ рдЧрд╣рдирддा рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддिрд░рд╣ुрдд рдк्рд░рдордг्рдбрд▓ рдХा рдмाреЭ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЬिрд▓ा рд╕ीрддाрдореЭी рдХो рдЪुрдиा рдЧрдпा। рдЕंрддिрдо рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рдиिрджрд░्рд╢рди рдкрдж्рдзрддि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЪाрд░ рдЧाँрд╡ рдХ्рд░рдорд╢ः рд░ाрдпрдкुрд░, рд╣рд░िрд╣рд░рдкुрд░,  рднंрдЯाрдмाрд░ी рд╡ рдХुрд░рд╣рд░ рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рд╢ोрдз  рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпे рдЧрдпे рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ рдЧाँрд╡ рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдиिрдо्рди рд╣ै-
рдХ्рд░.рд╕ं.
  рдЧ्рд░ाрдо
 рдорд╣िрд▓ा
   %
рдкुрд░ुрд╖
%
рдпोрдЧ
%
1
рднंрдЯाрдмाрд░ी
    2
2.5%
 18
22.5%   
20
25%
2
рд╣рд░िрд╣рд░рдкुрд░
    7
8.75%
  13
16.25%  
20
25%
3
рдХुрд░рд╣рд░
    2
2.5%
  18
22.5%    
20
25%
4
рд░ाрдпрдкुрд░
   12
15%
   8
10%
 20
25%
рдХुрд▓ рдпोрдЧ

   23
28.75%  
57
71.25%   
80
25%

      рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рдкрдХ्рд╖ рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िंрджी рджैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ рджैрдиिрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рд╡ рджैрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

рд╢ोрдз рдк्рд░рд╡िрдзि

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╢ोрдз рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдкूрд░्рдг рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рди рд╢ोрдз рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-

рдиिрджрд░्рд╢рди рдкрдж्рдзрддि- рдЗрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢ोрдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╡िрднिрди्рди рдЗрдХाрдИрдпों рдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЕрдиूрд╕ुрдЪी рдк्рд░рд╡िрдзि- рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬрдирддा рд╕े рдЕрдиूрд╕ुрдЪी рдк्рд░рд╡िрдзि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै।

рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг- рдоीрдбिрдпा рдХा рдкрдХ्рд╖ рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рднूрдЦ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ेрдЦों, рдЦрдмрд░ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рд╡िрдзिрдпों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


рдЖँрдХреЬों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рд╢ोрдз рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ोрдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рдЧрдпे рдЖंрдХреЬों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдиिрдо्рди рд╣ैः-

рдХ्рдпा рдЖрдк рд╡рд░्рддрдоाрди рдЖрдп рд╕े рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдкूрд░ी рдХрд░ рдкाрддे рд╣ैं?


рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпे рдЧрдпे рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдХी рдФрд╕рдд рдЖрдп рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд░ुрдкрдпे рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдпे рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं рдЕрддः рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 22 рд░ुрдкрдпे рдХрдоाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЧрд░ीрдм рдирд╣ीं рд╣ै рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рджाрд╡ों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдЙрдд्рддрд░ рдЭुрдард▓ा рд░рд╣ा рд╣ै। 

рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рдЬрд░ूрд░рдд рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै?

рдпрджि рд╣ाँ, рддो рдХрд░्рдЬ рдХрд╣ाँ рд╕े рд▓ेрддे рд╣ैं?

рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рд▓िрдпे рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдоें рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрд░्рдЬ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ो рд╕्рдеाрдиिрдп рдорд╣ाрдЬрди рдХो рдЪुрдирддे рд╣ैं। рдмैंрдХ рд╕े рдЛрдг рдирд╣ीं рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмैंрдХों рдХी рдЛрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдЬрдЯीрд▓ рд╡ рдмैंрдХ рдХा рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рддрдеा рдмैंрдХों рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдШूрд╕рдЦोрд░ी рдХो рдоाрдиा।

рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рднोрдЬрди рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै?

рдХुрд▓ 100 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдиे рдоाрдиा рдХी рдЙрди्рд╣े рдЕрдм рднी рднोрдЬрди рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдЬрдм рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд░ुрдкрдпे рдХी рдЖрдорджрдиी рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЕрдкрдиी рдЦाрдж्рдп рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै рддрдм рдорд╣рдд 26 рд╡ 22 рд░ुрдкрдпे рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХैрд╕े рдЕрдкрдиी рдЦाрдж्рдп рдЬрд░ूрд░рдд рдкूрд░ा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдХ्рдпा рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै?

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рджाрд╡ों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЧрд░ीрдмों рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдмिрд╣ाрд░ рдХे ‘рднूрдЦ’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рдиे рдЬрдм рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рддो рдкाрдпा рдХि рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рдЧрд░ीрдмों рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдХ्рдпा рдЖрдк рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднूрдЦ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдХाрд░рдг рдмреЭрддी рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХो рдоाрдирддे рд╣ैं?

рдк्рд░рд╢्рди рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें 100 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЙрдд्рддрд░рджाрддाрдУं рдиे рдоाрдиा рдХि рдЙрдирдХी рдЧрд░ीрдмी рд╡ рднूрдЦ рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рдоंрд╣рдЧाрдИ рд╣ै।

рдЖрдк рдЕрдкрдиी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдХिрд╕ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं?

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ  рд╣ै рдХि рдоीрдбिрдпा рдХो рдЕрдкрдиे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдоीрдбिрдпा рднрд▓े рд╣ी рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦों рд╕े рдЧрд░ीрдм рдХे рд╣िрдд рдХी рдмाрдд рдХрд░े рд▓ेрдХिрди рдЧрд░ीрдм рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рдоाрдирддे।

рдХ्рдпा рдоीрдбिрдпा рдХे рд▓ोрдЧ рдЖрдкрд╕े рдХрднी рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░рддे рд╣ैं?

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдбाрдЯा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдоें рдоीрдбिрдпा рдХी рдШрдЯी рд╣ुрдИ рд╕ाрдЦ рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЬрдм рддрдХ рдоीрдбिрдпा рдХे рд▓ोрдЧ рдЧрд░ीрдм рд╕े рдоिрд▓ेंрдЧे рдирд╣ीं рддрдм рддрдХ рдЧрд░ीрдмी рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдХैрд╕े рдЬाрди рдкाрдпेंрдЧे рдпा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рдкाрдпेंрдЧे।

рдХ्рдпा 33.33 рд░ुрдкрдпे рдФрд░ 27.20 рд░ुрдкрдпे рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдмрдиाрдпे рдЬाрдиे рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдлैрд╕рд▓े рд╕े рдЖрдк рд╕рд╣рдордд рд╣ैं?

рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдлैрд╕рд▓े рдХो 100 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорддों рд╕े рдирдХाрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

    рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा 33.33 рдФрд░ 27.20 рд░ुрдкрдпे рдХो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рдЬाрди рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд░ुрдкрдпे рдХी рдЖрдорджрдиी рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рднी рднोрдЬрди рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै рддрдм 33.33 рдФрд░ 27.20  рд░ुрдкрдпे рдЕрдорджрдиी рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХैрд╕े рдЕрдкрдиी рдкोрд╖рдг рд╕ंрдмंрдзी рдЬрд░ूрд░рдд рдХो рдкूрд░ा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╡ рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдоंрд╣рдЧाрдИ, рдЦाрдж्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХे рдЖрдкрд╕ी рд╕ंрдмंрдзो рдХो рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдоीрдбिрдпा рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХे рджрдмाрдм рдоें рддрд░्рдХрдкूрд░्рдг реЭंрдЧ рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдиीрддि рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХो рди्рдпाрдпोрдЪिрдд рд╕्рд╡рд░ рдирд╣ीं рдЙрдаा рдкा рд░рд╣ी рд╣ै।

    рдЬрдм рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рдеों рдХे рдоुрд▓्рдпों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 16 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдмреЭोрдд्рддрд░ी рд╣ुрдИ рддो рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдХो рднी 33.33 рд╕े рдмреЭрдХрд░ 37 рд░ुрдкрдпे рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे рд▓ेрдХिрди рдоंрд╣рдЧाрдИ рджрд░ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдиे рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХा рдоाрдирдХ рдХ्рд░рдорд╢ः 33.33   рдФрд░ 27.20 рд░ुрдкрдпे рдХрд░ рджिрдпा। рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдХो рди्рдпूрдирддрдо рдкोрд╖рдг рдоाрдирдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдоाрдирддी рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рджोрдиों рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рдХोрдИ рд▓ेрдиा рджेрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдмрдХी рд╕ुрдк्рд░िрдо рдХोрд░्рдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рдПрдХ рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╕рдоूрд╣ рдиे рдХुрдкोрд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рдХे рдХाрд░рдг рднोрдЬрди рдХी рдХрдо рдоाрдд्рд░ा рдХा рд▓ेрдиा рдмрддाрдпा рд╣ै।

     рднूрдЦ рдХो рдмाрдЬाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдлाрдпрджे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рднूрдЦ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХा рд╡ाрд╕्рддा рджेрдХрд░ рдЙрдкрдиे рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рдоंрд╣рдЧे рджрд░ рдкрд░ рдмाрдЬाрд░ рдоें рднрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдпूрдиिрд╕ेрдл рдФрд░ рдбрдм्рд▓्рдпू.рдПрдЪ.рдУ. рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рднी рдЕрдм рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдШुрдЯрдиे рдЯेрдХ рджिрдпे рд╣ैं рддрдеा рд╡े рднी рдЕрдм рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХो рдоुрдиाрдлा рдкрд╣ुँрдЪा рд░рд╣े рд╣ै।

    рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЧрд░ीрдмी рджूрд░ рдХрд░рдиे рд╕ंрдмंрдзी рдХрдИ рдпोрдЬрдиा рдХो рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХि рдЧрд░ीрдмी рдХрдо рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд░िрдкोрд░्рдЯ рдпрд╣ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬрдиो рддрдХ рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдоंрд╣рдЧाрдИ рдХी рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рднी рднुрдЦрдорд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдмреЭाрдпा рддрдеा рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ों рдоें рднूрдЦ рд╕े рд╣ुрдИ рдоौрдд рдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं।

    рдоीрдбिрдпा рдиे рднी рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рд╣ाрдИ рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ рд╣ी рдмрдиाрдпे рд░рдЦा рддрдеा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╕рдордЭा। рдХрднी рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рддो рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдХे рдЧрд░ीрдм рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ा।  рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдоीрдбिрдпा рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдмाрдз्рдп рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХी। рдоीрдбिрдпा рдиे рдЕрдкрдиी рдмрд╣рд╕ рдоें рднрд▓े рд╣ी рджрдмाрдм рдкреЬрдиे рдкрд░ рдЧрд░ीрдмी рдХो рдпाрдж рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдиे рдЖрдЬ рднी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЧрд░ीрдм рдЬрдирддा рд╕े рдЕрдкрдиी рдиिрд╢्рдЪिрдд рджूрд░ी рдХाрдпрдо рдХрд░ рд░рдЦी рд╣ै рдЕрддः рдЧрд░ीрдмी рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдмрд╣рд╕ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧंрднीрд░ рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕ुрдЭाрд╡

рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рднूрдЦ рджोрдиों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдХे рдирд╣ीं рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдиीрддि рдЖрдпोрдЧ рдХो рдЧрд░ीрдмी рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдоाрдирдХ рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдоंрд╣рдЧाрдИ рджрд░ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЕрдЪ्рдЫा рддो рдпрд╣ рд╣ोрдЧा рдХी рдЧрд░ीрдмी рд░ेрдЦा рдХे рдоाрдирдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоूрд▓्рдп рдХे рдЬрдЧрд╣ рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд▓ी рдХैрд▓ोрд░ी рдХी рдиीрддि рдХो рд╣ी рдлिрд░ рд╕े рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рднрд▓े рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХा рджрдмाрдм рд╣ो рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдХрд░े । рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рднुрдЦрдорд░ी рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдЕрдкрдиे рдХो рд╣ाрдИрдк्рд░ोрдлाрдИрд▓ рдмрдиाрдиे рдХे рдмрджрд▓े рдЕрдкрдиे рдХो рдЧाँрд╡ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЪрд▓े।

рд╕ंрджрд░्рднः-
рдкुрд╕्рддрдХ рд╕ूрдЪी-
1. рднрд▓्рд▓ा рдЬी. рдПрд╕. - рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि - рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ, 2011
2. рд╢्рд░ीрдХांрдд - рд░ाрдЬ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ - рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2011
3. рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ाрд░्рд╖िрдХी-3- рдпुрд╡ा рд╕ंрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 2018
рдкрдд्рд░िрдХा рд╕ूрдЪी
1. рдЖрдЙрдЯрд▓ुрдХ 2. рддрд╣рд▓рдХा 3. рд╕िрдЯीрдЬрди рдкॉрд╡рд░
рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ рд╕ूрдЪी
1. рджैрдиिрдХ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди 2. рджैрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг

рдл़िрд░ाрдХ़ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी - рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рддрд╣рдЬीрдм рдХा рд╢ाрдпрд░

рд░рдШुрдкрддि рд╕рд╣ाрдп ‘рдл़िрд░ाрдХ़’ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी

- рдоुрд╣рдо्рдордж рдХाрдоिрд▓ рдЦाрди


        рдл़िрд░ाрдХ़ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी, рдкूрд░ा рдиाрдо рд░рдШुрдкрддि рд╕рд╣ाрдп ‘рдл़िрд░ाрдХ़’ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी, рд╢ाрдпрд░-рдП-рдЬрдоाрд▓। рд╡े рдХिрд╕ी рднाрд╖ा-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЬрдирддा рдХे, рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ंрдЧ рдХे рд╢ाрдпрд░ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╢ाрдпрд░ी рдоें рдЬिрди्рджрдЧी рдХे рд╣рд░ рд░ंрдЧ рдХो рд╕рд╣рдЬ-рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕ुрди्рджрд░ рд╢рдм्рджों рдоें рдмрдпाँ рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рд╢ाрдпрд░ी рдХी рд░ोрд╢рдиी рдЖрдЬ рднी рджुрдиिрдпा рдоें рдЬрдЧрдордЧा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рд╕рджाрдмрд╣ाрд░ рд╢ाрдпрд░ी рджिрд▓ рдХो рдЫू рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢ाрдпрд░ी рд╣ै-
                   рдЙрд╕рдХो рд╣рд╡ाрдПँ рди рдЫू рд╕рдХेंрдЧी,
                   рдЬो рд╢рдо् рд╕ोрдЦрди рдЬрд▓ा рдЧрдпा рд╣ूँ।

        рдл़िрд░ाрдХ़ рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдЧрдЬрд▓ рд╕े рдХिрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧрдЬрд▓, рдирдЬ्рдо рдФрд░ рд░ुрдмाрдИ рддीрдиों рд╡िрдзाрдУं рдоें рдХाрдлी рдХрд╣ा рд╣ै।  рдЙрдирдХे рдХрд▓ाрдо рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдФрд░ рдЕрд╣рдо рднाрдЧ рдЧрдЬрд▓ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рд╢ाрдпрд░ी рдХो рдк्рд░рдЧрддि рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдЬुреЬрдиे рдХे рдмाрдж рдоुрдХрдо्рдорд▓ рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा। рд╡рд╣ рд╢ाрдпрд░ рднी рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ рднी। рдЙрдирдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рд╕्рддрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬो рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рднाрд╡ुрдХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦा। рдЬिрд╕рдоें рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХा рдмреЬा рд╕्рд╡ाрдж рд╣ै।

рдоुрд╣рдо्рдордж рдХाрдоिрд▓ рдЦाрди
         рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рд╢ाрдпрд░ी рдоें рд╕рдоाрдЬрд╡ाрдж, рдоाрдирд╡ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ,рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдорд╣рдЬ рд░ूрдоाрдиी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдпрдеाрд░्рдердкрд░рдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╣ुрдЖ। рдЙрди्рд╣ों рдЫोрдЯी рдФрд░ рд▓рдо्рдмी рдирдЬ्рдоें рджोрдиों рд╣ी рдХрд╣ी, рд▓ेрдХिрди рдЧрдЬрд▓ рдФрд░ рд░ुрдмाрдИ рдХो рдПрдХ рдирдпा рд▓рд╣рдЬा рдФрд░ рдирдИ рдЖрд╡ाрдЬ рджी। рдЗрд╕ рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдЕрддीрдд рдХी рдЧूंрдЬ рднी рд╣ै, рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдмेрдЪैрдиी рднी рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рдЖрдд्рдоा рднी рдзреЬрдХрддे рд╣ुрдП рд░ूрдкों рдоें рдЬिрди्рджा рд╣ैं। рдлाрд░рд╕ी, рдЙрд░्рджू, рд╣िрди्рджी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЙрдирдХी рд╢ाрдпрд░ी рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд░рдЪ-рдмрд╕ рдЧрдпी।

        рдл़िрд░ाрдХ़ рдиे рдЦрдпाрд▓ी рдк्рд░ेрдо рд╕े рдмрдЪрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै। рдЙрдирдоें рдпрд╣ рдиिрдбрд░рддा рдФрд░ рд╕ाрд╣рд╕ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╡ाрд╣्рдп рдк्рд░ेрдо рдХो рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рд╡िрдЪाрд░ рдПрд╡ं рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕рдордЭрддे рд╣ै рдФрд░ рдмреЬे рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं-
                     рдХोрдИ рд╕рдордЭे рддो рдПрдХ рдмाрдд рдХрд╣ूँ,
                     рдЗрд╢्рдХ рддौрдлीрдХ рд╣ै, рдЧुрдиाрд╣ рдирд╣ीं।

         рдл़िрд░ाрдХ़ рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рдЪ्рдЪे, рдЧрд╣рд░े рдФрд░ рд╕्рдеाрдпीрднाрд╡ рдХे рд╢ोрд░ рдмреЬी рддाрджाрдж рдоें рдоिрд▓ेंрдЧे-
                        рд╣рдоाрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी-рдП-рдЗрд╢्рдХ  рдХा рддो рдкрд╣рд▓ा рдЦ्рд╡ाрдм,
                        рд╣рдоें рднी рднूрд▓ рдЪुрдХा рд╣ै, рддुрдо्рд╣ें рднी рдпाрдж рдирд╣ीं।

          рдЗрд╢्рдХ  рдХे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдФрд░ рд╕्рдеूрд▓ рд░ूрдкों рд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддे рд╣ुрдП рдл़िрд░ाрдХ़ рдХो рдЬो рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдмोрдз рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ рдЙрдирдХी рд╢ाрдпрд░ी рдоें рдирдИ рд╕рдЬрдзрдЬ рдХे рд╕ाрде рдЙрддрд░ा-
                       рдЭिрд▓рдоिрд▓ рдЭिрд▓рдоिрд▓ рддाрд░ों рдиे рднी рдкाрдпрд▓ рдХी рдЭрдирдХाрд░ рд╕ुрдиी рдеी,
                       рдЪрд▓ी рдЧрдИ рдХрд▓ рдЫрдо рдЫрдо рдХрд░рддी, рдкिрдпा рдоिрд▓рди рдХी рд░ाрдд рдХрд╣ाँ।

          рдл़िрд░ाрдХ़ рдХे рдЖрд╢िрдХ рдФрд░ рдорд╣рдмूрдм рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЙрд░्рджू рд╢ाрдпрд░ी рдХी рджुрдиिрдпा рдХी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдоाрди्рдпрддाрдУं рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ рджिрдЦрддे рд╣ैं-
                       рд░ाрдд рднी, рдиींрдж рднी, рдХрд╣ाрдиी рднी, рд╣ाрдп рдХ्рдпा рдЪीрдЬ рд╣ै рдЬрд╡ाрдиी рднी,
                       рджिрд▓ рдХो рд╢ोрд▓ों рд╕े рдХрд░рддी рд╣ै рд╕ैрд░ाрдм, рдЬिрди्рджрдЧी рдЖрдЧ рднी рд╣ै рдкाрдиी рднी।

             рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдк्рд░рддिрдоाрдУं рдоें рдЙрдирдХे рд╕ंрдпोрдЧ-рд╡िрдпोрдЧ рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЕрди्рддрд░्рдзाрд░ा рдХी рд╢ीрддрд▓рддा рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै-
                       рдоुрдж्рджрддें рдЧुрдЬрд░ी рддेрд░ी рдпाрдж рднी рдЖрдИ рди рд╣рдоें,
                       рдФрд░ рд╣рдо рднूрд▓ рдЧрдпे рд╣ों рддुрдЭे, рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं।

              рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рд░ुрдмाрдЗрдпों рдоें рдЯूрдЯрдХрд░ рдоोрд╣рдм्рдмрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдФрд░рдд рдХी рдРрд╕ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рддрд╕्рд╡ीрд░ें рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдоिрд╕ाрд▓ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдоिрд▓ेрдЧी-
                        рдиिрд░्рдорд▓ рдЬрд▓ рд╕े рдирд╣ा рдХे рд░рд╕ рдХी рдиिрдХрд▓ी рдкुрддрд▓ी,
                        рдмाрд▓ों рд╕े рдЕрд░рдЧрдЪे рдХी рдЦुрд╢्рдмू рд▓िрдкрдЯी,
                        рд╕рддрд░ंрдЧ рдзुрдирдпा рдХी рддрд░рд╣ рд╣ाрдеों рдХो рдЙрдаाрдпे,
                        рдлैрд▓ाрддी рд╣ै рдЕрд▓рдЧрдиी рдкрд░ рдЧीрд▓ी рд╕ाреЬी।

            рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдж्рд╡рддा, рд▓ोрдХрддрдд्рд╡, рдиाрдж, рд╡्рдпрдЬंрдиा, рд▓ौрдХिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖ рд╣ै। рдпे рд╕рдм рдоिрд▓рдХрд░ рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдФрд░ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдиिрдЬрддा рд╣ी рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рдмрд╣ुрдд рдЙрддाрд░-рдЪреЭाрд╡, рдк्рд░рд╡ाрд╣, рдоौрди рдХे рд╕ाрде рдкреЭрддे рдеे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╡ाрдЪрди рдоें рдХाрд╡्рдпाрд░्рде рдиिрд╣िрдд рд╣ोрддा рдеा। рддрднी рддो рд╡рд╣ рдоुрд╢ाрдпрд░ों рдХो рд▓ूрдЯ рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХे рдиाрдо рдкрд░ рдоुрд╢्рд╢ाрдпрд░ों рдоें рднीреЬ рдЙрдореЬ рдкреЬрддी рдеी рдФрд░ рдоुрд╢ाрдпрд░ा рдХाрдордпाрдм рд╣ो рдЬाрддे рдеे।

           рдл़िрд░ाрдХ़ рдХी рд╢ाрдпрд░ी рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдХा рдЪिंрддрди рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ुреЭिрд╡ाрджी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдоें рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै-
              рджेрдЦ рд╡рд╣ рдЯूрдЯ рдЪрд▓ा рдЦ्рд╡ाрдмे рдЧрд░ां рдоाрдЬी рдХा।
              рдХрд░рд╡рдЯें рд▓ेрддी рд╣ैं, рддाрд░ीрдЦ рдмрджрд▓рддा рд╣ै рд╕рдоाрдЬ।

           рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдПрдХ рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдл़िрд░ाрдХ़ рд╕ाрд╣рдм рдХी рд╢ाрдпрд░ी рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рди рд╣ोрдХрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै। рд╕्рд╡рдпं рдл़िрд░ाрдХ़ рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै- рд╢ाрдпрд░ी рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рд╕ुрди्рджрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЙрди рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рд╕ुрди्рджрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХा рдиाрдо рд╣ै, рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╣ैрд╕िрдпрдд рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рдХि рдл़िрд░ाрдХ़ рдЕрдкрдиी рд╢ाрдпрд░ी рдоें рдПрдХ рдирдпा рд╕्рд╡рд░, рдирдпी рд╢ैрд▓ी, рдирд╡ीрди рднाрд╡ुрдХрддा, рдПрдХ рдирдИ рд╢рдХ्рддि рдЕрдкिрддु рдПрдХ рдирдИ рдЖрд╢ा рд▓ेрдХрд░ рдЖрдП। рдл़िрд░ाрдХ़ рд╕ाрд╣рдм рдХी рд╢ाрдпрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХी реЪреЫрд▓рдЧोрдИ рдФрд░ рд░ुрдмाрдЗрдпों рдХा рд╕ुрдирд╣рд░ा рджौрд░ рджूрд╕рд░े рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдФрд░ рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рддрдХ рдХा рдЬрдоाрдиा рд╣ै। рдЬिрд╕ рджौрд░ाрди рдЙрдирдХी рд╢ाрдпрд░ी рдХी рд░ोрд╢рдиी рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪी।

           рдЗрд╕ рдорд╣ाрди рд╢ाрдпрд░ рдл़िрд░ाрдХ़ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी рдХा рдЬрди्рдо рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें 28 рдЕрдЧрд╕्рдд 1896 рдХो рд╣ुрдЖ рдеा। рдкिрддा рдЧोрд░рдЦ рдк्рд░рд╕ाрдж рдЗрдмрд░рдд рднी рдорд╢рд╣ूрд░ рд╢ाрдпрд░ рдеे। рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдпрд╣ीं рд╣ुрдИ, рдлिрд░ рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдЪрд▓े рдЧрдпे। 1918 рдоें рдЖрдИрд╕ीрдПрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкाрд╕ рдХी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓реЬाрдИ рдоें рднी рдХूрджे рдеे। 1918-19 рдоें рд╢ाрдпрд░ी рд╢ुрд░ू рдХрд░ рдЪुрдХे рдеे। рдлिрд░ рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдоें рд╣ी рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХाрд░्рдп рд╕े рдЬुреЬ рдЧрдпे рдеे।

           рдл़िрд░ाрдХ़ рд╕ाрд╣рдм рдХे рдХрдИ рдХाрд╡्рдп-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдорд╢рд╣ूрд░ рд╢ाрдпрд░ी рдоें рдЧुрд▓-рдП-рдирдЧрдоा, рдорд╢्рдЕрд▓, рд░ूрд╣े рдХाрдпрдиाрдд, рдирдЧ्рдо-рдП-рд╕ाрдЬ, рдЧрдЬрд▓िрд╕्рддाрди, рд╢ेрд░िрд╕्рддाрди, рд╢рдмрдирдоिрд╕्рддाрди, рд░ूрдк, рдзрд░рддी рдХी рдХрд░рд╡рдЯ, рдЧुрд▓рдмाрдЧ, рд╢ोрдЕрд▓ा рд╡ рд╕ाрдЬ, рд░ंрдЬ рд╡ рдХाрдпрдиाрдд, рд╣рдЬाрд░ рджाрд╕्рддाрди, рдЪिрд░ाрдЧाँ, рдмрдЬ्рдоे рдЬिрди्рджрдЧी, рд░ंрдЧे рд╢ाрдпрд░ी, рдХे рд╕ाрде рд╣िंрдбोрд▓ा, рдЬुрдЧрдиू, рдирдХूрд╢ рдЖрдзी рд░ाрдд, рдкрд░рдЫाрдЗрдпां рдФрд░ рддрд░ाрди-рдП-рдЗрд╢्рдХ рдЬैрд╕ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдирдЬ्рдоें рднी рд▓िрдЦी рд╣ैं। рд╕рдд्рдпрдо् рд╢िрд╡рдо् рд╕ुрди्рджрд░рдо् рдЬैрд╕ी рд░ुрдмाрдЗрдпों рдХी рднी рд░рдЪрдиा рдл़िрд░ाрдХ़ рд╕ाрд╣рдм рдиे рдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрдзु рдФрд░ рдХुрдЯिрдпा рдФрд░ рдХрдИ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рд▓िрдЦी рд╣ैं।

         рдл़िрд░ाрдХ़ рд╕ाрд╣рдм рдХो рдХрдИ рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓े। рдкрдж्рдо рднूрд╖рдг, 1961 рдоें рдЧुрд▓-рдП-рдирдЧрдоा рдкрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рд╡ рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓े। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рднी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। 1965 рдоें рд╕ोрд╡िрдпрдд рд░ूрд╕ рд╕े рдиेрд╣рд░ू рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рдирд╡ाрдЬा рдЧрдпा।
           3 рдоाрд░्рдЪ 1982 рдХो рдл़िрд░ाрдХ़ рд╕ाрд╣рдм рдХा рдиिрдзрди рд╣ो рдЧрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा-
                           рдР рдоौрдд рдЖрдХे рд╣рдордХो рдЦाрдоोрд╢ рдХрд░ рдЧрдпी рддू।
                           рд╕рджिрдпों рджिрд▓ों рдХे рдЕрди्рджрд░ рд╣рдо рдЧूंрдЬрддे рд░рд╣ेंрдЧे।
                                                         
рдл़िрд░ाрдХ़ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी рдХी реЪреЫрд▓ें
 1-
рдХुрдЫ рдЗрд╢ाрд░े рдеे рдЬिрди्рд╣ें рджुрдиिрдпा рд╕рдордЭ рдмैрдаे рдеे рд╣рдо,
 рдЙрд╕ рдиिрдЧाрд╣े-рдЖрд╢्рдиा рдХो рдХ्рдпा рд╕рдордЭ рдмैрдаे рдеे рд╣рдо।
 рд░рдл्рддा-рд░рдл्рддा рдЧैрд░ рдЕрдкрдиी рд╣ी рдирдЬрд░ рдоें рд╣ो рдЧрдпे,
 рд╡ाрд╣ рд░ी рдЧрдлрд▓рдд рддुрдЭे рдЕрдкрдиा рд╕рдордЭ рдмैрдаे рдеे рд╣рдо।
рдЗрди्рдХрд▓ाрдмे-рдкैрдмрдкै рд╣рд░ рдЧрд░्рджिрд╢्рд╢ो-рд╣рд░ рджौрд░ рдоें,
рдЗрд╕ рдЬрдоीрдиों-рдЖрд╕рдоाँ рдХो рдХ्рдпा рд╕рдордЭ рдмैрдаे рдеे рд╣рдо।
рд░рдл्рддा-рд░рдл्рддा рдЗрд╢्рдХ рдоाрдиूрд╕े-рдЬрд╣ाँ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा,
рдЦुрдж рдХो рддेрд░े рд╣िреЫ्рд░ рдоें рддрдирд╣ा рд╕рдордЭ рдмैрдаे рдеे рд╣рдо।
рд╣ुрд╕्рди рдХो рдЗрдХ рд╣ुрд╕्рди рд╣ी рд╕рдордЭे рдирд╣ीं рдФрд░ рдР ‘рдл़िрд░ाрдХ़’,
рдоेंрд╣рдмां, рдиाрдоेрд╣рдмां, рдХ्рдпा рдХ्рдпा рд╕рдордЭ рдмैрдаे рдеे рд╣рдо।

2-
рд░ाрдЬ рдХो рд░ाрдЬ рд░рдХ्рдЦा рд╣ोрддा,
рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рдЧрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрддा।
рджुрдиिрдпा-рджुрдиिрдпा рдЖрд▓рдо-рдЖрд▓рдо,
рд╣ोрддा рдЗрд╢्рдХ рдФрд░ рддрдирд╣ा рд╣ोрддा।
рджрд░िрдпा-рджрд░िрдпा рд╕рд╣рд░ा-рд╕рд╣рд░ा,
рд░ोрддा рдЦाрдХ рдЙреЬाрддा рд╣ोрддा।
рдЖрдЬ рддो рджрд░्рджे-рд╣िрдЬ्рд░ рднी рдХрдо рд╣ै,
рдЖрдЬ рддो рдХोрдИ рдЖрдпा рд╣ोрддा।
рдоैं рд╣ूँ, рджिрд▓ рд╣ै, рддрдирд╣ाрдИ рд╣ै,
рддुрдо рднी рдЬो рд╣ोрддे, рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрддा।
рд╣рдо рдЬो рддुрдЭे рдХुрдЫ рднूрд▓ рднी рдЬाрддे,
рджрд░्рджे-рдоुрд╣рдм्рдмрдд рджूрдиा рд╣ोрддा।
рдХुрдЫ рддो рдоुрд╣рдм्рдмрдд рдХрд░рдХे рджिрдЦाрддी,
рдХुрдЫ рддो рдЬрдоाрдиा рдмрджрд▓ा рд╣ोрддा।
рдЗрд╕рд╕े рддो, рдР рдЬрдоाрдиे рд╡ाрд▓ो,
рд╕ोрдпा рд╣ोрддा, рдЦोрдпा рд╣ोрддा।
рд╣рдо рднी ‘рдл़िрд░ाрдХ़’ рдЗрди्рд╕ाрди рдеे рдЖрдЦिрд░,
рддрд░्рдХे-рдоुрд╣рдм्рдмрдд рд╕े рдХ्рдпा рд╣ोрддा।

3-
рдпे рдирдХрд╣рддों рдХी рдирд░्рдо рд░рд╡ी рдпे рд╣рд╡ा рдпे рд░ाрдд,
рдпाрдж рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдЗрд╢्рдХ рдХो рдЯूрдЯे рддाрд▓्рд▓ुрдХाрдд।
рдоाрдпूрд╕िрдпों рдХी рдЧोрдж рдоें рджрдо рддोреЬрддा рд╣ै рдЗрд╢्рдХ,
рдЕрдм рднी рдХोрдИ рдмрдиा рд▓े рддो рдмिрдЧреЬी рдирд╣ीं рд╣ै рдмाрдд।
рдЗрдХ рдЙрдо्рд░ рдХрдЯ рдЧрдпी рд╣ै рддेрд░े рдЗрди्рддिреЫाрд░ рдоें,
рдРрд╕े рднी рд╣ैं рдХि рдХрдЯ рди рд╕рдХी рдЬिрдирд╕े рдПрдХ рд░ाрдд।

рд╣рдо рдЕрд╣рд▓े-рдЗрди्рддिрдЬाрд░ рдХे рдЖрд╣рдЯ рдк рдХाрди рдеे,
рдаंрдбी рд╣рд╡ा рдеी, рдЧрдо рдеा рддेрд░ा, рдврд▓ рдЪрд▓ी рдеी рд░ाрдд।
рдХ्рдпा рдиींрдж рдЖрдпे рдЙрд╕рдХो рдЬिрд╕े рдЬाрдЧрдиा рди рдЖрдпे,
рдЬो рджिрди рдХो рджिрди рдХрд░े, рд╡ो рдХрд░े рд░ाрдд рдХो рднी рд░ाрдд।
рдЙрда рдмрди्рджрдЧी рд╕े рдоाрд▓िрдХे-рддрдХрджीрд░ рдмрди рдХे рджेрдЦ,
рдХ्рдпा рд╡рд╕рд╡рд╕ा рдЕрдЬाрдм рдХा рдХ्рдпा рдХाрд╡िрд╢े-рдирдЬाрдд।
рдоुрдЭрдХो рддो рдЧрдо рдиे рдлुрд░्рд╕рддे-рдЧрдо рднी рди рджी ‘рдл़िрд░ाрдХ़’,
рджे рдлुрд░्рд╕рддे-рд╣рдпाрдд рди рдЬैрд╕े рдЧрдоे-рд╣рдпाрдд।

4-
рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЙрди рдХрджрдоों рдХी рдЖрд╣рдЯ рдЬाрди рд▓ेрддे рд╣ैं,
рддुрдЭे,рдР рдЬिрди्рджрдЧी рд╣рдо рджूрд░ рд╕े рдкрд╣рдЪाрди рд▓ेрддे рд╣ैं।
рдоेрд░ी рдирдЬрд░ें рднी рдРрд╕े рдХाрдлिрд░ों рдХी рдЬाрдиो-рдИрдоां рд╣ैं,
рдиिрдЧाрд╣ें рдоिрд▓рддे рд╣ी рдЬो рдЬाрди рдФрд░ рдИрдоाрди рд▓ेрддे рд╣ैं।
рддрдмीрдпрдд рдЕрдкрдиी рдШрдмрд░ाрддी рд╣ै рдЬрдм рд╕ुрдирд╕ाрди рд░ाрддों рдоें,
рд╣рдо рдРрд╕े рдоें рддेрд░ी рдпाрджों рдХी рдЪाрджрд░ рддाрди рд▓ेрддे рд╣ैं।
рд░рдлीрдХे-рдЬिрди्рджрдЧी рдеी рдЕрдм рдЕрдиीрд╕े-рд╡рдХ्рддे-рдЖрдЦिрд░ рд╣ै,
рддेрд░ा, рдР рдоौрдд, рд╣рдо рдпे рджूрд╕рд░ा рдПрд╣рд╕ाрди рд▓ेрддे рд╣ैं।
‘рдл़िрд░ाрдХ़’ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмрджрд▓рдХрд░ рднेрд╕ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХोрдИ рдХाрдлिрд░,
рдХрднी рд╣рдо рдЬाрди рд▓ेрддे рд╣ैं, рдХрднी рдкрд╣рдЪाрди рд▓ेрддे рд╣ैं।


рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░, рдПрдлрд╕ीрдЖрдИ рд░ोрдб, рдкो. рдЭुंрдЧिрдпा рдмाрдЬाрд░, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ - 273013 (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
рдЪрд▓рднाрд╖: 09415258673

рдЧुрдордиाрдо рд╣ै рдХोрдИ ... (рдХрд╣ाрдиी рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдХी)

- рд░ुрдж्рд░рднाрдиु рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣



рдЫोрдЯे-рдмреЬे рдкрд░्рджे рдкрд░ рдХिрд░рджाрд░ों рдХो рдЧреЭрддे-рдЧреЭрддे рдФрд░ рд╕िрддाрд░ों рдХो рдкрд╣рдЪाрди рджेрддे-рджेрддे рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрдм рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдХी рдмрди рдЬाрддी рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рднी рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा। рдкрд░ рдШोрд╕्рдЯ рд╕े рд╣ोрд╕्рдЯ рдмрдирдиे рдХी рдЪाрд╣ рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░ाрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджेрддी।

‘рдоैं рдПрдХ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рд╣ूं ...’ рд╢ैрд▓ेрд╢ рдиे рдкрд╣рд▓ी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдоें рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдмрд╕ рдпрд╣ी рдмрддाрдпा। рдлिрд▓्рдо рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдоें рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ों рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕े рдпрд╣ी рдкрд╣рдЪाрди рдоिрд▓ी। рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрди рдмेрд╢рдХ рдоुंрдмрдИ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ैрд░рдд рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдкрд░ рдоुंрдмрдИ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдмाрдд рдирдИ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЬैрд╕े рд╣рдЬाрд░ों рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдЧुрдЬाрд░े рд░рд╣े рд╣ैं। рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рд╢рдм्рдж рдХा рдоूрд▓ рдЕрд░्рде рд╣ै рд╡рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рдЬो рдмिрдиा рдиाрдо рдХे рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдЬрдм рд▓ेрдЦрдХ рд╕िрд░्рдл рджाрдо рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рддो рдлिрд▓्рдоी рджुрдиिрдпा рдоें рдЙрд╕े рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рд╕िрддाрд░ों рдХी рдЪрдордХ рдФрд░ рдЧ्рд▓ैрдорд░ рдХी рдЧूंрдЬ рдоें рдХрд╣ीं рдЧुрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рдпрд╣ рдлिрд▓्рдоी рджुрдиिрдпा рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдк्рд░ोрдлेрд╢рди рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ोрдлेрд╢рди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢ैрд▓ेрд╢ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдХे 90 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд▓ेрдЦрдХ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं। рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдиा рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдХा рдкेрд╢ा рдмреЬी рддेрдЬी рд╕े рдмреЭ рд░рд╣ा рд╣ै।

рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдоुंрдмрдИ рдоें рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдФрд░ рдЯीрд╡ी рдЗрд╕ी рджुрдиिрдпा рдХे рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрдЧрд▓ рд╣िрд╕्рд╕े рд╣ैं рдФрд░ рджोрдиों рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рд▓ेрдЦрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕े рдлिрд▓्рдоें рд▓िрдЦा рдХрд░рддे рдеे рдкрд░ рдЕрдм рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдлिрд▓्рдоों рдоें рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╣ी рд▓ेрдЦрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдЦुрдж рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ाрд╢ि рдХे рдмрджрд▓े рдЙрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХो рдкрдЯрдХрдеा рдХी рд╢рдХ्рд▓ рджे рджेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдиाрдо рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢ैрд▓ेрд╢ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдирдП рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд▓िрдП рдХाрдо рд╕ीрдЦрдиे рдФрд░ рдЗंрдбрд╕्рдЯ्рд░ी рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдХाрдлी рдлाрдпрджेрдоंрдж рд╣ोрддी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдоूрдорди рдирдП рд▓ोрдЧों рдХो рдХाрдо рдХी рддрд▓ाрд╢ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдРрд╕े рдоें рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।

рдЕрдм рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЯीрд╡ी рдХी। рдЯीрд╡ी рдХी рджुрдиिрдпा рдлिрд▓्рдоों рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ै। рдоिрдЬाрдЬ рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рдЫोрдЯे рдкрд░्рджे рдкрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рджрд░्рдЬрди рднрд░ рдорд╢рд╣ूрд░ рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХों рдХे рд▓िрдП рд▓ेрдЦрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХाрд╕्рдЯिंрдЧ рдФрд░ рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднा рдЪुрдХे рдЗрдорд░ाрди рд╕िрдж्рджीрдХी рдЯीрд╡ी рдХी рджुрдиिрдпा рдХो рдмреЬी рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि  рдпрд╣ाँ рд╣рд░ рдЪिрдЬ рдЯीрдЖрд░рдкी рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ीрд░िрдпрд▓ рдЯीрдЖрд░рдкी рджेрддा рд╣ै рддो рд╕ैрдХреЬों рдПрдкिрд╕ोрдб рдЦिंрдЪ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЯीрдЖрд░рдкी рдШрдЯрддी рд╣ै рддो рддुрд░ंрдд рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЯीрд╡ी рдХे рд▓िрдпे рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े реЫ्рдпाрджाрддрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рд╣ैं। рдЬिрди्рд╣ें рди рд▓िрдЦрдиे рдХा рдХोрдИ рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдоिрд▓рддा рд╣ै, рди рдЙрдирдХा рдиाрдо рдХोрдИ рдЬाрди рдкाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЕрдЪ्рдЫे рдкैрд╕े рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рдШрд░ рддрдеा рдХाрд░ рдХी рдИрдПрдордЖрдИ рд╕рдордп рдкрд░ рдмैंрдХ рдоें рдбिрдкौрдЬिрдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рд╡ो рдЦुрд╢ рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдЙрдирдХी рджрд░्рд╢рдХों рдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрддी। рдЧिрдиे рдЪुрдиे рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╡ो рдХिрд╕ी рдк्рд░ोрдбрдХ्рд╢рди рд╣ाрдЙрд╕ рд╕े рдПрдХ рд╕ाрде рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рд╕ीрд░िрдпрд▓ рд╣рдеिрдпा рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕िंрдбिрдХेрдЯ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдпрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХी рдЖрдЙрдЯрд╕ोрд░्рд╕िंрдЧ рдиे рдЬрди्рдо рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣ीं рдЧौрдг рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЬो рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै рд╡ो рд╡ो рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рджिрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдкрдиा рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि 2005-06 рдоें рдЬрдм рдоैं рдоुंрдмрдИ рдЖрдпा рддो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдХा рдорддрд▓рдм рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдпा। рдоैं рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдорд╢рд╣ूрд░ рдЯीрд╡ी рд▓ेрдЦिрдХा рд░ेрдЦा рдоोрджी рдХे рд╕ाрде рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рд╡рд╣ рдоुрдЭे рд╕ीрди рдмрддाрддी рдеीं рдФрд░ рдоैं рд▓िрдЦрддा рдеा। рдоुрдЭे рд╣рд░ рд╕ीрди рдХे 50 рд░ुрдкрдП рдоिрд▓рддे рдеे। рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХाрдлी рджिрдиों рддрдХ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा рдкрд░ рдиा рддो рдоेрд░ा рдоेрд╣рдирддाрдиा рдмреЭा рди рд╣ी рдХрд╣ीं рдиाрдо рдЖрдпा। рдЦैрд░ рдкैрд╕े рдХा рддो рдорд▓ाрд▓ рдирд╣ीं рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рдмीрдЯेрдХ рдеा рдФрд░ рдиौрдХрд░ी рдЫोреЬрдХрд░ рд╣ी рдоुंрдмрдИ рдЖрдпा рдеा рдкрд░ рдЬिрд╕ рдиाрдо рдХी рдЪाрд╣рдд рдиे рдоुрдЭे рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдмрдирдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рд╡рд╣ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдХे рдШाрд▓рдоेрд▓ рдоें рдЧुрдо рд╣ो рдЧрдпा। рдЬрдм рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдИ рддो рдоैंрдиे рджूрд╕рд░ा рд░ाрд╕्рддा рдвूँрдврдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЗрд╕ рдкेрд╢े рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рдЬрдоे-рдЬрдоाрдП рд▓ेрдЦрдХ рдЪाрд╣рддे рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдирдП рд▓ेрдЦрдХ рд╕ाрдордиे рдЖрдПँ। рдЕрдЧрд░ рдпे рдХिрд╕ी рдирдП рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЗंрдЯ्рд░ी рднी рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕рдоें рднी рднाрдИ-рднрддीрдЬा рд╡ाрдж рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЯीрд╡ी рдХे рдХрдИ рдЪрд░्рдЪीрдд рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХों рдХे рд▓िрдП рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдХрд░ рдЪुрдХे рдЕрдЦрд░ाрдЬ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдоें рддो рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдЕрдЪ्рдЫी рд▓рдЧрддी рд╣ै рдкрд░ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рд▓ेрдЦрдХों  рдХी рдРрд╕ी рдкрд╣рдЪाрди рдмрди рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣рд░ рдХोрдИ рдкीрдЫा рдЫुреЬाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрддрдиा рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ рдоें рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рдЬुреЬрддा। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдЦे рдлिрд▓्рдо рдФрд░ рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХ рдХрд░ोреЬों рд░ुрдкрдпे рдХी рдХрдоाрдИ рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рдЗрд╕े рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдорд╣рдЬ рдЪंрдж рдкैрд╕ों рдкрд░ рд╣ी рд╕ंрддोрд╖ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╣ी рдХрд╣ेंрдЧे рдХि рд╡рд╣ рдЪाрд╣ рдХрд░ рднी рдХिрд╕ी рдХो рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдлрд▓ाँ рдлिрд▓्рдо рдпा рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХ рдЙрд╕рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै। рдпाрдиी рджूрд╕рд░े рдХो рдкрд╣рдЪाрди рджेрддे-рджेрддे рдпे рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдЦूрдж рдЧुрдордиाрдо рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЗрдорд░ाрди рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЯीрд╡ी рдХा рд╕्рддрд░ рдЧिрд░рдиे рдХी рджूрд╕рд░ी рд╡рдЬрд╣ рднी рдпрд╣ी рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╕ीрд░िрдпрд▓ рд╣рдк्рддे рдоें рдкाँрдЪ рджिрди рджिрдЦाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрддрдиा рд╡рдХ्рдд рдХिрд╕ी рдЪैрдирд▓ рдпा рдк्рд░ोрдбрдХ्рд╢рди рд╣ाрдЙрд╕ рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕ीрд░िрдпрд▓ рдкрд░ рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдПрдХ рдмाрд░ рдХोрдИ рдХंрд╕ेрдк्рдЯ рдЪैрдирд▓ рдоें рдЕрдк्рд░ूрд╡ рд╣ो рдЧрдпा рддो рдлिрд░ рддुрд░ंрдд рдХाрдо рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдФрд░ рдЬैрд╕े рд╣ी рд╕ीрд░िрдпрд▓ рдСрди рдПрдпрд░ рд╣ुрдЖ, рд▓ेрдЦрдХ рдкрд░ рдк्рд░ेрд╕рд░ рдХा рдкрд╣ाреЬ рдЯूрдЯ рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬो рд▓ेрдЦрдХ рд╕ोрдЪे рд╡рд╣ी рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рд╣ो рддो рднी рд╢ाрдпрдж рдХुрдЫ рдХाрдо рдмрдиे рд▓ेрдХिрди рдЪैрдирд▓ рдХा рдбंрдбा рд╣рд░ рд╡рдХ्рдд рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╕рд░ рдкрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪैрдирд▓ рдХे рдкाрд╕ рдЯीрдЖрд░рдкी рдХा рдЬाрджुрдИ рдлाрд░्рдоूрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдРрд╕े рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдЙрд╕ी рдлाрд░्рдоूрд▓े рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рд╡рдХ्рдд рдХी рдРрд╕ी рдоाрд░ाрдоाрд░ी рдХि рд░ाрдд рднрд░ рдоें рдПрдХ рдРрдкीрд╕ोрдб рдиा рд▓िрдЦा рдЧрдпा рддो рд╕ुрдмрд╣-рд╕ुрдмрд╣ рд╕ेрдЯ рдкрд░ рдоाрд╣ौрд▓ рдЧрд░्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ्рдЯрд░ рддрдХ рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдм рдЗрддрдиे рдк्рд░ेрд╕рд░ рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдзे рдШंрдЯे рдХी рджेрд░ी рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдХाрдо рддрдоाрдо। рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЬрдоे-рдЬрдоाрдП рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ों рдХी рдПрдХ рдкूрд░ी рдЯीрдо рддैрдпाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдПрдХ рд╕ीрди рдХो рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рд▓ोрдЧों рдХो рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдмिрдиा рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдпे рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдирддीрдЬा рджрд░्рд╢рдХों рдХो рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдлिрд▓्рдо рд╡ाрд▓ों рдХी рдХрд╣ाрдиी рдеोреЬी рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдпे рдХрд╣ाрдиी рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдПрдХ рдирдП рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдПрдХ рдордЬे рд╣ुрдП рдк्рд░ोрдбрдпूрд╕рд░ рдХे рдЯрдХрд░ा рдЬाрдиे рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиा рдмोрд░िрдпा-рдмिрд╕्рддрд░ рдФрд░ рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдкिрдЯाрд░ा рдЕрдкрдиे рд▓ैрдкрдЯोрдк рдоें рд▓िрдпे рдоुंрдмрдИ рдЪрд▓ा рдЖрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЕँрдзेрд░ी рдЬुрд╣ू рдХे рд╕ीрд╕ीрдбी, рдмрд░िрд╕्рддा рдФрд░ рдХौрд╕्рдЯा рдХौрдлी рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рдЯेрдмрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рдлिрд▓्рдо рдмрди рд░рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдЙрдирдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдлिрд▓्рдо рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рдк्рд░ोрдбрдпूрд╕рд░ рдХो рдХोрдИ рдЬрд▓्рджрдмाрдЬी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд▓ेрдХिрди рдзीрд░े-рдзीрд░े рд▓ेрдЦрдХ рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕ाрд▓ рджрд░ рд╕ाрд▓ рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдкूрд░े рдХ्рд░िрдпेрдЯिрд╡ рдЬूрд╕ рдХो рдЕрдкрдиी рд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рдоें рдЙреЬेрд▓ рдХे рдЬрдм рд╡ो рдк्рд░ोрдбрдпूрд╕рд░ рдХे рдкाрд╕ рд▓ौрдЯрддा рд╣ै рддो рдк्рд░ोрдбрдпूрд╕рд░ рдХो рдХुрдЫ рдФрд░ рдЪाрд╣िрдП рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ो рдХрд╣рддा рд╣ै рдмाрдХि рд╕рдм рдаीрдХ рд╣ै, рдмрд╕ рдХрд╣ीं рдХुрдЫ рдХрдоी рд╣ै। рдФрд░ рджिрдХ्рдХрдд рдпे рдХि рдк्рд░ोрдбрдпूрд╕рд░ рдХो рд╕рдЪрдоुрдЪ рдирд╣ीं рдкрддा рд╣ोрддा рдХि рд╡ो рдХрд╣ीं рдХुрдЫ рдЬो рдХрдоी рд╣ै, рд╡рд╣ рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣ाँ рд╣ै। рддो рд░ाрдЗрдЯрд░ рд╕ाрд▓ों рд▓िрдЦрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЫोрдЯा-рдоोрдЯा рд╕ाрдЗрдиिंрдЧ рдЕрдоाрдЙंрдЯ рдЙрд╕े рджे рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рдпे рдХрд╣ाрдиी рдЕрдиंрдд рддрдХ рдЦिंрдЪрддी рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рддो рдлिрд▓्рдо рдмрдирддी рд╣ी рдирд╣ीं। рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдЗреЫी-рдордиी рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЯीрд╡ी рдХा рд░ुрдЦ рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдФрд░ рдлिрд░ рджेрдЦрддे рд╣ी рджेрдЦрддे рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।
рдиाрдо рди рдмрддाрдиे рдХी рд╢рд░्рдд рдкрд░ рдПрдХ рдорд╢рд╣ूрд░ рдЯीрд╡ी рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рдХे рджौрд░ рдоें рдХौрди рд▓ेрдЦрдХ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рдЕрдм рд╡рд╣ рджौрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдм рд╣рд░ рдХाрдо рдл्рд░ी рдоें рд╣ोрддा рдеा। рд╣рдо рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ों рдХो рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рдкे рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдмрд╣ाрдиे рдЙрди्рд╣ें рдХाрдо рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдоौрдХा рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХोрдИ рдирдИ рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬैрд╕े рд╣рд░ рдкेрд╢े рдоें рд╣ोрддा рд╣ै рд╡ैрд╕े рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиे рддрдоाрдо рддрд░्рдХों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд▓ेрдЦрдХ рдорд╣ोрджрдп рдирдП рд▓ेрдЦрдХों рдХो рди рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдкрд░ рдЪुрдк्рдкी рд╕ाрдз рд▓ेрддे рд╣ैं। рдмेрд╢рдХ рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рджिрдиों рдоें рдирдП рд▓ेрдЦрдиों рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ाрд░ा рддो рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рднी рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдЗрд╕ рдХांрд╕ेрдк्рдЯ рдХे рдкीрдЫे рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╢ोрд╖рдг рдХी рдХрд╣ाрдиी рдЫुрдкी рд╣ोрддी рд╣ै।     

рд▓ेрдХिрди рд╣ैрд░ाрдиी рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдиाрдЙрдо्рдоीрджी рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рднрд░ी рдХрдаिрди рд╡ृрдд्рддि рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯрд░ों рдХे рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рдЖрддी। рд╢ैрд▓ेрд╢ рднी рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдбाрдпрд▓ॉрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं ‘рдЧुрдордиाрдо рд╣ोंрдЧे рддो рдХ्рдпा рдиाрдо рди рд╣ोрдЧा’। рдЗрдорд░ाрди рдХा рднी рдХुрдЫ рдпрд╣ी рдоाрдирдиा рд╣ै। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ाँ рдбрд░рдиे, рдШрдмрд░ाрдиे рдпा рдиाрдЙрдо्рдоीрджी рдХी рдмाрдд рдЗрд╕рд▓िрдпे рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдоुंрдмрдИ рдХो рдПрдХ рдмाрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ाँ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдЕрдкाрд░ рд╣ैं। рд░ाрд╣ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рддो рд╣ै рдкрд░ рд╣рдЬाрд░ों рдлिрд▓्рдоें рдмрди рднी рддो рд░рд╣ी рд╣ैं, рд╕ैрдХреЬों рд╕ीрд░िрдпрд▓ рдЪрд▓ рднी рддो рд░рд╣े рд╣ैं। рдмрд╕ рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдЗрди рджрдмाрд╡ों рдФрд░ рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиी рдоौрд▓िрдХрддा рдФрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХी। рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдлрд▓рддा рдФрд░ рдоौрд▓िрдХрддा рдХा рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ा рд░िрд╢्рддा рд╣ै।

рдЗрдорд░ाрди рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧों рдХी рдмाрддों рд╕े рд╣ौрд╕рд▓ा рддो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдкрд░ рдЗрд╕ рд╕рд╡ाрд▓ рдХा рдЬрд╡ाрдм рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддा рдХि рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдХोрдИ рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рдоौрд▓िрдХрддा рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдХрд░े рдХ्рдпोंрдХि рдШोрд╕्рдЯ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рддो рд╕िрд░्рдл рджाрдо рджेрддी рд╣ै рдиाрдо рдирд╣ीं।

рд╡िрджा рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣


рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдкुрд▓рд╡ाрдоा рдоें рдХेंрдж्рд░ीрдп рд░िреЫрд░्рд╡ рдкुрд▓िрд╕ рдмрд▓ рдкрд░ рд╣ुрдП рд╣рдорд▓े рдиे рдЖрддंрдХ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдФрд░ рдмрд▓рд╡рддी рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рднीрддрд░ рдЖрддंрдХिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрддрдиा рдмреЬा рджुрд╕्рд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░ рдкाрдиा рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै рдХि рдЖрддंрдХ рдХे рджाрдирд╡ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ेрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рднी рдХाрдо рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдпрд╣ рдпुрдж्рдз рд╕ीрдоाрдУं рдХे рднीрддрд░ рднी рд╕ैрди्рдп рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╕े рд╣ी рд▓реЬा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдмाрд▓ाрдХोрдЯ рдХी рдЖрддंрдХी рдЫाрд╡рдиी рдХे рдЦाрдд्рдоे рдХे рдмाрдж рд╡िंрдЧ рдХрдоांрдбрд░ рдЕрднिрдиंрджрди рд╡рд░्рдзрдоाрди рдХे рдмंрджी рдмрдиाрдпे рдЬाрдиे рдХा рд╕рдоाрдЪाрд░ рдоिрд▓ा। рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЬिрдиीрд╡ा рд╕рдордЭौрддे рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдиे рдЙрдирдХी рд╡ाрдкрд╕ी рдХा рд╡рдЪрди рджिрдпा рд╣ै। 

рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдпुрдж्рдз рдЬрдирдмрд▓ рдХी рдЕрдкाрд░ рд╣ाрдиि рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рднी рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕ेрдиा рд╣ी рдпुрдж्рдз рдХो рд░ोрдХ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡िрдж्рд╡ाрди рдиे рдаीрдХ рд╣ी рдХрд╣ा рдеा рдХि рдпрджि рдЖрдк рд╢ांрддि рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдпुрдж्рдз рдХे рд▓िрдпे рддैрдпाрд░ рд░рд╣ें। рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХा рддो рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдХ्рдп рд╣ी 'рд╕рдд्рдпрдоेрд╡ рдЬрдпрддे' рд╣ै, рд╕рдд्рдп рдХी рдУрд░ рд░рд╣ें, рдФрд░ рд╡िрдЬрдпी рд╣ों। 

рдЗрд╕ рдоाрд╣ рдХे рджुрдЦрдж рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдоें рдЕрд░्рдЪрдиा рд╡рд░्рдоा, рдорд╣ाрд╢्рд╡ेрддा рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рддрдеा рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХा рджेрд╣ाрд╡рд╕ाрди рднी рд╣ै। рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि।

рдЬैрд╕ा рдкिрдЫрд▓ी рдмाрд░ рдмрддाрдпा рдеा, рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рднाрд░рдд рдХे рдорд╣ाрдорд╣िрдо рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рд░рд╣ рдЪुрдХे рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी рдиे рдиिрднाрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рдЕрдирдкेрдХ्рд╖िрдд рдХाрд░рдгों рд╕े рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЙрди्рд╣ें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡्рдпрд╕्рдд рд░рд╣рдиा рдкреЬा рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рджाрдпिрдд्рд╡ рднрд▓ी-рднांрддि рдиिрднाрдпा, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдоैं рдЙрдирдХा рдЖрднाрд░ी рд╣ूँ। рд▓рдЧрднрдЧ 45 рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдЕंрдХ рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рдкूрд░ा рд╣ोрддे-рд╣ोрддे рд╕ेрддु рдХे рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХ्рд▓िрдХ्рд╕ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 601,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рддрдеा рдЖрд▓ेрдЦों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 3,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рд╕ेрддु рдкрд░ рдЖрдкрдХा рдк्рд░ेрдо рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдмрдиा рд░рд╣े, рдЗрд╕ी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде рдЖрдкрдХी рд░ाрдп рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ों рдХा рд╕рджा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै, рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕ाрдЭा рдХीрдЬिрдпे।

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ

- рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп

рд╣рдо рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ 28 реЮрд░рд╡рд░ी рдХो "рд░рдорди рдк्рд░рднाрд╡" рдХी рдЦोрдЬ рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдпाрдж рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рджिрд╡рд╕ рдордиाрддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рд░рдд्рди рд╕рд░ рдЪंрдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рд╡ेंрдХрдЯ рд░рдорди (7 рдирд╡ंрдмрд░ 1888 – 21 рдирд╡ंрдмрд░ 1970) рдиे 28 реЮрд░рд╡рд░ी 1928 рдХो "рд░рдорди рдк्рд░рднाрд╡" рдХी рдЦोрдЬ рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдеी। рд░рдорди рд╕рд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдкрд╣рд▓े рдПрд╢िрдпाрдИ рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рднौрддिрдХрд╡िрдж рдеे, рдЬिрди्рд╣ें рд╕рди 1930 рдоें рд░рдорди рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рдЦोрдЬ рдХे рд▓िрдП рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╡िрднाрдЧ, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдШोрд╖рдгा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рджिрд╡рд╕ - 2019 рдХा рдеीрдо рд╡िрд╖рдп 'рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ' рд╣ै।

рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो реЩुрд╢рд╣ाрд▓ рдФрд░ рд╕ुрдЦрдордп рдмрдиाрдиे рдоें рд╣рд░ рдХрджрдо рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕рд╣рдпोрдЧी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХा рдХेрд╡рд▓ рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрди्рдп рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рдЕрдирджेрдЦा рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрд╕рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рднी рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХो рд╣ी рднुрдЧрддрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЬुреЬ рдЬाрддा рд╣ै। рдЪूँрдХि рдЖрдордЬрди рдХा рдЕрдкрдиे рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдпोрдЧрджाрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднूрдоिрдХा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП 'рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЬ्рдЮाрди' рдХ्рдпा рдоाрдпрдиे рд░рдЦрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рднрд▓ीрднांрддि рдЬाрдирддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु 'рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ' рдХ्рдпा рдоाрдпрдиे рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЖрдордЬрди рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рдеोреЬा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рддो рд▓ोрдЧों рдХा рдордд рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдордд-рд╢рдХ्рддि рдХोрдИ рдоाрдпрдиे рдирд╣ीं рд░рдЦрддी рд╣ै। рддрдм рдлिрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдоाрдпрдиे рд░рдЦрддे рд╣ैं?

“рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд▓ोрдЧों рдХे рдордд рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдирд╣ीं рд╣ै।” ― рднौрддिрдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░ो. рд▓िрдпोрдиाрд░्рдб рд╕ुрд╕рд╕्рдХिंрдб (‘рдж рдм्рд▓ैрдХ рд╣ोрд▓ рд╡ॉрд░: рдоाрдп рдмैрдЯрд▓ рд╡िрде рд╕्рдЯीрдлेрди рд╣ॉрдХिंрдЧ рдЯू рдоेрдХ рдж рд╡рд░्рд▓्рдб рд╕ेрдл рдлॉрд░ рдХ्рд╡ांрдЯрдо рдоैрдХेрдиिрдХ्рд╕’ рдкुрд╕्рддрдХ рд╕े)

рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдоाрдпрдиे рд░рдЦрддे рд╣ैं рдЗрд╕рд╕े рдЬुреЬी рдПрдХ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрд╡рдзाрд░рдгा (concept) рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЪूँрдХि рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕рдд्рдп рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Process) рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдордиुрд╖्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЦोрдЬा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ुंрджрд░рддा рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рдмिрдиा рдЕрд░्рдерд╣ीрди рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоाрдирд╡ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ीрдп рд╕рдд्рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдПрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоाрдирд╡ेрддрд░ рдпрдеाрд░्рде рд╕рдд्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╕рдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрд░्рде рдкрд░ рдХोрдИ рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдкреЬрддा рд╣ै। рд╕ाрдзाрд░рдг рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрджाрд╣рд░рдг рджिрдпा рдЬाрдпे рддो рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рдмिрдиा рднी рдпрд╣ рдкृрде्рд╡ी, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рд╡ैрд╕े рд╣ी рд▓рдЧाрдпेрдЧी рдЬैрд╕ा рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдкृрде्рд╡ी, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддी рд╣ै।

рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдмрд░्рдЯ्рд░ैрдг्рдб рд░рд╕ेрд▓, рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рднौрддिрдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЕрд▓्рдмрд░्рдЯ рдЖрдЗंрд╕्рдЯाрдЗрди, рдЧрдгिрддрдЬ्рдЮ рдЬैрдХрдм рдм्рд░ोрдиोрд╡्рд╕्рдХी, рднौрддिрдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╕्рдЯीрд╡рди рд╡ेрдирдмрд░्рдЧ (Steven Weinberg), рдЬीрд╡-рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬॉрди рдбेрд╕рдоंрдб рдмрд░्рдиाрд▓ рдФрд░ рднौрддिрдХрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╕्рдЯीрдлेрди рд╣ॉрдХिंрдЧ рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрдордиे рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдкрдиे рднिрди्рди-рднिрди्рди рдордд рд░рдЦे рд╣ैं, рдкрд░рди्рддु рдЕрд▓्рдмрд░्рдЯ рдЖрдЗंрд╕्рдЯाрдЗрди рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп - “рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╣рдоाрд░े рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рддрд░्рдХрд╕рдо्рдордд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।” рдЕрд░्рдеाрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдоाрдирд╡ рдЖрд╢्рд░िрдд рдПрдХрд░ूрдк рд╡िрд╢्рд╡ рд╕े рдоाрдирд╡ेрддрд░ рдпрдеाрд░्рде рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣рдо рд╡्рдпрдХ्рддिрдкрд░рдХ рд╕े рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рд╕рдд्рдп рдХी рдУрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╕िрдж्рдз рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕ рд╢рд░्рдд рдХे рд╕ाрде рдХि рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕рдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рджाрд╡ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдкрд░рдХ рди рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдоेрд░ी рддीрди рд░рдЪрдиाрдПँ - рд╡िрдХाрд╕ рдкाрдЯीрд▓

рддिрд░ंрдЧे рдХा рд╕рдЪ

рд╕ोрдЪ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рдз्рд╡рдЬ рдмрдиाрдпा
рддीрди рд░ंрдЧों рдоें рджेрд╢ рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा

рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рд▓िрдП
рдШрд░-рджाрд░, рд╕ंрд╕ाрд░ рдЫोрдбा
рд╕ीрдоा рдкрд░ рджुрд╢्рдордиों рдХे рд╣ुрдП рд╢िрдХाрд░
рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП, рдХрд░ рджिрдП рдк्рд░ाрдг рдиिрдЫाрд╡рд░
рдЭेрд▓ी рдЧोрд▓ी рдЫाрддी рдкрд░
рдорд░ рдоिрдЯे рд╡рддрди рдкрд░
рдд्рдпाрдЧ, рдмрд▓िрджाрди, рд╕рдорд░्рдкрдг рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХिрдпा
рддिрд░ंрдЧे рдХे рдХेрд╕рд░िрдпा рд░ंрдЧ рдоें рдЗрди्рд╣ें рдмिрдаाрдпा

рд╣рд░ा рд░ंрдЧ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा
рдХिрд╕ाрдиों рдиे рдЕрдкрдиे рдЦूрди рд╕े рдЙрд╕े рд╕ींрдЪा
рд╕ाрдзु-рд╕ंрддों рдиे рд╕рдордЭाрдпा рдкाрда рдпрд╣ाँ
рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдкрд╡िрдд्рд░ рднूрдоि рдХे рд░ूрдк рдоें рдкाрдпा
рдХिрд╕ाрди рдЦूрди рдкрд╕ीрдиे рд╕े рдЕрдЬाрди рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै
рдорд╣ँрдЧाрдИ рдХे рдХाрд░рдг рднूрдЦा рдорд░рддा рд╣ै
рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै
рд╣рд░े рд░ंрдЧ рдоें рд╕рдоाрддा рд╣ै

рд╕рдлेрдж рд░ंрдЧ рдпрд╣ाँ рд░ाрдЬ рдХрд░рддा рд╣ै
рдХाрдиूрди рдХो рдЬेрдм рд▓ेрдХрд░ рдШूрдорддा рд╣ै
рдЬाрддि-рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░
рд▓ोрдЧों рдХा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдмँрдЯрд╡ाрд░ा
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддि, рджेрд╢рд╕ेрд╡ा рднूрд▓ рдЧрдпा рд╣ै
рдЕрдкрдиी рддрд░рдХ्рдХी рдЦूрдм рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै
рдЕрд╢ोрдХ рдЪрдХ्рд░ рдХी рдЧрддि рдЙрди्рд╣ें рдоिрд▓ी рд╣ै
рд╢ाрдпрдж, рдЦुрд▓े рдЖрдо
рджेрд╢ рдХो рдмेрдЪрдиे рдХी рд░рд╕ीрдж рдоिрд▓ी рд╣ै


рдирдИ рд╕рдн्рдпрддा

рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдП рдирдП-рдирдП рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░
рдкрд░ рдЙрд╕рдоें рдЖрдпा рдЕрдиैрддिрдХрддा рдХा рд╡ाрдпрд░рд╕
рдЕрдиैрддिрдХрддा рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдлैрд▓ рдЧрдИ
рдЖрдд्рдоीрдпрддा, рдк्рд░ेрдо, рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдбूрдмो рд▓े рдЧрдИ
рдирдП-рдирдП рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ों рд╕े рд▓ोрдЧ рд╕рдоीрдк рддो рдЖрдП
рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рднूрд▓ рдЧрдП
рд╕рдн्рдпрддा рдиे, рдЫाрдпा рджेрдиेрд╡ाрд▓े рд╡ृрдХ्рд╖ рддोреЬ рджिрдП
рдмूрдвे рдоाрддा-рдкिрддा рдХो, рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЫोреЬ рджिрдП
рдордо्рдоी-рдкाрдкा рдЬाрддे рджрдл्рддрд░
рдмेрдЯा-рдмेрдЯी рдЬाрддे рд╢िрд╢ुрдШрд░
рди рдХोрдИ рдк्рд░ेрдо, рди рдХोрдИ рд░िрд╢्рддा
рд╕рдм, рдЕрдкрдиे рдХाрдоों рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд
рд▓ोрдЧ рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╣ँрд╕рддे рдирд╣ीं
рдмाрддे рдХрд░рддे рд╣ैं, рдкрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдирд╣ीं
рдЙрджाрд╕ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдкрд░ рд░ोрддे рдирд╣ीं
рдкाрд╕ рдмैрдаे рд╣ै, рдирдЬрджीрдХ рдирд╣ीं
рд╣ाрде рдоिрд▓ाрддे рд╣ुрдП, рджिрдЦрддे рд╣ै рд░ोрдмो
рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рд╣ुрдП, рджिрдЦрддे рд╣ै рдкुрддрд▓े
рдЗрд╕ рд╕рдн्рдпрддा рдоें рд╣ै, рд╣рд░ рдХोрдИ рдЕрдХेрд▓ा
рдЕрдкрдиों рдХे рдк्рд░ेрдо рдХा, рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдоेрд▓ा
рднрдЧрд╡ाрди рдиे рднी рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдЕрдкрдиा рдПрдХ्рд╕рдЯेंрд╢рди
рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЦोрд▓ рджिрдпा рд╣ै, рдирд░рдХ рдХा рд╕рдмрд╕्рдЯेрд╢рди

рдмрдХрд░ी

рдЕрдм्рдмा рдиे рдкрдХрдбे рдеे рдкैрд░
рдЪाрдЪा рдиे рдЫुрд░ी рдЪрд▓ाрдИ
рдХुрдЫ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдП, рдЙрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े
рдоेрд░ी рдЬाрди рдЪрд▓ी рдЧрдИ
рдпाрдж рд╣ै, рдЬрдм рдмीрдоाрд░ рдеी, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЫोрд░ी
рдбूрдмा рдеा рд╢ोрдХ рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░
рдоैं рднी рдеी рдЙрджाрд╕
рди рдЦाрдпा рдЪाрд░ा-рдШाрд╕
рдмрдЪ्рдЪी рдиिрд╕्рддेрдЬ рдкрдбी рдеी рдмिрд╕्рддрд░ рдкрд░
рджрд╡ा, рджुрд╡ाрдУं рдХा рдиा рд╣ुрдЖ рдЕрд╕рд░
рдЬाрдХрд░ рдЫुрд╡ा рдкाрд╡ рдХो рдоैंрдиे
рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧ рдЙрдаी рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें
рдоुрд╕्рдХाрди рджेрдЦी рдЙрд╕рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░
рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╣ुрдЖ рджिрд▓ рдкрд░
рдЕрдм рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдФрд░
рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдЖрдиे рдХे рдмाрдж
рдЦेрд▓ рдЦेрд▓рддी рдоेрд░े рд╕ाрде
рдЖрдкрдХी рдЧोрдж рдоें рдмैрдарддी, рдХрднी рдоुрдЭे рдмिрдаाрддी
рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рдмैрдардХрд░ рдкрдвाрдИ рдХрд░рддी
рдоुрдЭे рдШाрд╕ рдбाрд▓ рдХे рдЦाрдиा рдЦाрддी
рд╣рдо рджोрдиों рдХे рдЦेрд▓ рд╕े рдЖँрдЧрди рдЦिрд▓рддा
рд╣рдо рджोрдиों рдХी рдЙрдЪрд▓рдХूрдж рджेрдЦрдХрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ँрд╕рддा
рдЕрдм्рдмा рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рд╕े рдордд рдХрд╣рдиा
рдоैंрдиे рдЙрд╕े рдоाрд░ рдбाрд▓ा рд╣ै
рд╢ाрдпрдж, рд╡рд╣ рдЖрдкрд╕े рдФрд░ рдЪाрдЪा рд╕े
рдХрд░ेрдЧी рдирдлрд░рдд
рд╡рд╣ рдХрднी рдЖँрдЧрди рдоें рдирд╣ीं рдЪрд╣рдХेрдЧी
рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЦेрд▓ рдирд╣ीं рдЦेрд▓ेрдЧी
рдЖрдкрдХी рдЗрд╕ рд╣рд░рдХрдд рд╕े
рдЬीрддे рдЬी рдорд░ рдЬाрдпेрдЧी
рди рдмैрдаेрдЧी,  рдЖрдкрдХी рдЧोрдж рдоें
рд╣рдоेрд╢ा рд░рд╣ेрдЧी рд╕рджрдоें рдоें
рдЕрдм्рдмा, рдЖрдк рдЕрдЧрд░ рдХрд╣рддे
рд╕्рд╡рдпं рдоैं рдорд░ рдЬाрддी
рдЫोрдб рджेрддी рд╕ाँрд╕े, рдЗрд╕ рдЖँрдЧрди рдоें
рдХрдо-рд╕े-рдХрдо, рдпрд╣ рддो рд╣ोрддा
рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों рдХि рдЬाрди рд▓ेрдиे рдХा
рдкाрдк рдЖрдкрдХे рд╣िрд╕्рд╕े рди рдЖрддा
рдоैं рдмрд╣ुрдд рдЦुрд╢ рд╣ूँ
рдЖрдкрдХी рдЧोрдж рдоें рдоुрдЭे рдоौрдд рдЖрдпी
рдк्рд░ाрдг рдЬाрддे рд╡рдХ्рдд
рдЖрдкрдХी рд╕ूрд░рдд рдирдЬрд░ рдЖрдпी
рдХाрдЯрдХрд░ рдоेрд░े рдПрдХ-рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдХो
рдмрдбे рдордЬे рд╕े рдмाँрдЯрдХрд░ рдЦाрдпेंрдЧे
рдкрд░ рдХ्рдпा
рдЖрдд्рдоीрдпрддा, рдк्рд░ेрдо рдХी рдиींрдж рд╕ोрдпेंрдЧे?

рд░рд╕ोрдИ: рдЪрдиा рджाрд▓ рдЪाрдЯ

рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ 'рд╕рдоीрд░'

рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ ’рд╕рдоीрд░’

рдЖрдЬ рдХे рдЙреЬрдирддрд╢्рддрд░ी рдЪौрдХा рдоें рдЖрдЬ рд╣рдо рдмрдиाрдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЪрдиा рджाрд▓ рдЪाрдЯ


рд╕ाрдордЧ्рд░ी:
рдЪрдиा рджाрд▓ – 1 рдмреЬी рдХрдЯोрд░ी – 5 рд╕े 6 рдШंрдЯे рдкाрдиी рдоें рднिрдЧो рдХрд░
рдирдордХ – рд╕्рд╡ाрджाрдиुрд╕ाрд░
рдЪाрдЯ рдорд╕ाрд▓ा – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рддेрд▓ – 1/2 рдЪрдо्рдордЪ
рд░ाрдИ – 1/2 рдЪрдо्рдордЪ
рдоीрдаी рдиीрдо рдХी рдкрдд्рддी – рдХрд░ी рдкрдд्рддा – 6 рдкрдд्рддी
рдк्рдпाрдЬ – 1 рдордз्рдпрдо рдЖрдХाрд░ рдХी
рд▓рд╣рд╕ुрди – 2 рдХрд▓ी
рд╕рд░рд╕ों рдХा рддेрд▓ – 1/2 рдЪрдо्рдордЪ
рдзрдиिрдпा рдкрдд्рддी – рдПрдХ рдЧрдб्рдбी
рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ – 2 рдмाрд░ीрдХ рдХрдЯी рд╣ुрдИ
рдиींрдмू рд░рд╕ – 1/2 рдЪрдо्рдордЪ



рдмрдиाрдиे рдХी рд╡िрдзि:
1. рдПрдХ рдХреЭाрд╣ी рдоें рддेрд▓ рдЧрд░рдо рдХрд░ рд▓ें।
2. рдЕрдм рдЗрд╕рдоें рд░ाрдИ рдоिрд▓ाрдХрд░ рддреЬрдХрдиे рджें।
3. рдЕрдм рдЗрд╕рдоें рдХрд░ी рдкрдд्рддा (рдоीрдаा рдиीрдо) рдбाрд▓ рджें।
4. рд╣рд▓्рдХा рд╕ा рдкрдХрдиे рдкрд░ рдЪрдиा рджाрд▓ рдбाрд▓ рджें।
5. рдЪрд▓ाрдХрд░ рдЗрд╕рдоें рд╕्рд╡ाрджाрдиुрд╕ाрд░ рдирдордХ рдбाрд▓ рджें।
6. рдЕрдм рджो рдоिрдирдЯ рдЪрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдкрдХाрдпें।
7. рдЕрдм рдЧैрд╕ рдмрди्рдж рдХрд░рдХे рдЗрд╕рдХो рдаंрдбा рд╣ोрдиे рджें।
8. рдЕрдм рдЗрд╕рдоें рдеोреЬा рд╕ा рд╕рд░рд╕ों рдХा рддेрд▓ (рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрдХो рдкрд╕ंрдж рд╣ो рддो), рдк्рдпाрдЬ рдмाрд░ीрдХ рдХрдЯा рд╣ुрдЖ, рд▓рд╣рд╕ुрди рдмाрд░ीрдХ рдХрдЯा рд╣ुрдЖ, рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ, рдЪाрдЯ рдорд╕ाрд▓ा, рдиींрдмू рд░рд╕ рдФрд░ рдзрдиिрдпा рдкрдд्рддी рдоिрд▓ा рджें।
9. рдЪाрдЯ рддैрдпाрд░ рд╣ै, рдордЬे рд╕े рдЦिрд▓ाрдИрдпे рдФрд░ рдЦाрдИрдпे।।


рд╡िрдбिрдпो:


рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдзि рдХा рд╡िрдбिрдпो рдЖрдкрдХे рд▓िрдпे рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ рдХे UFO’S Kitchen рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЪैрдирд▓ рдХे рд╕ौрдЬрди्рдп рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдпूрдЯ्рдпूрдм рд╡िрдбिрдпो рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рд╕ुрдирддे рдФрд░ рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдк рд╕рд░рд▓ рд╡िрдзि рд╕े рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпрдЮ्рдЬрди рдмрдиाрдиा рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдХрд╡िрддाрдПँ: рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рдкाрдг्рдбेрдп 'рдирдорди'

рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рдкांрдбेрдп "рдирдорди"

- рдХंрдзे рд╕े рдЖрд╕рд░ों рдХे рдЙрддрд░ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП -

рдХंрдзे рд╕े рдЖрд╕рд░ों рдХे рдЙрддрд░ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП
рдпूँ рдЬी рд╕рдХे рди рдЖрдк рддो рдорд░ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЕрдЧрд░ рд╡реШ्рдд рдЖ рдкреЬे рддो рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП
рджрд░िрдпा рдоें рдЖрдЧ рдХे рднी рдЙрддрд░ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдмрд╣рдиों рдХी рд▓ाрдЬ рдпрджि рди рдмрдЪा рдкाрдПँ рд░рд╣рдиुрдоा
рдЙрди्рд╣ें рдЪुрд▓्рд▓ू рднрд░ рдкाрдиी рдоें рдбूрдм рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЗрддрдиा рдмुрд▓ंрджिрдпों рдХा рд╕рдлрд░ рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ै
рдоौрдХों рдкрд░ реЫрдоीрди рдкрд░ рднी рдЙрддрд░ рдЖрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдорд╢рд╣ूрд░ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиों рд╕े рд╡рд╣ рджूрд░ рд╣ो рдЧрдпा
рдЗंрд╕ाрди рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХो рд╕ुрдзрд░ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।
======

- рд╕рд▓ीрдм - 


рд╕рд▓ीрдм рдкрд░
рд╕िрд░्рдл рдИрд╕ा рд╣ी рдирд╣ीं
рдЙрд╕рд╕े рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े
рднीрд╖्рдо рднी рдЪрдвे рдеे
рдЗрдЪ्рдЫा рдоृрдд्рдпु рдХे рд╡рд░рджाрди рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж।

рдаोрдХ рджी рдЬाрддी рд╣ैं
рдЭूрда- рдлрд░ेрдм
рдирдлрд░рдд рдФрд░ рд╣िрдХाрд░рдд рдХी рдХीрд▓े
рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоा рдоें
рд▓рдЯрдХा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै
рд╕рдордп рдХे рдХ्рд░ाрд╕ рдкрд░।

рдЖрдЬ рднी
рдПрдХ рдкूрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░
рд▓рдЯрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै рд╕рд▓ीрдм рдкрд░
рд░िрд╕ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрдирдХे рдШाрд╡
рдЕрд╕рд╣्рдп рдкीрдб़ा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж
рдоुрд╕्рдХुрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं рд╡े
рддुрдо рд╢ाрдпрдж рдирд╣ीं рджेрдЦ рдкाрдП
рдкрд░ рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдоैं рдЙрди्рд╣ें
рдзीрд░े-рдзीрд░े рдорд░рддे рд╣ुрдП।

рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдирдлрд░рдд рдХी рдХीрд▓ें
рдкैрдмрд╕्рдд рд╣ैं рдЙрдирдХे рд╕ीрдиे рдоें
рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЭूрда рд╕े
рд▓рд╣ूрд▓ुрд╣ाрди рд╣ैं рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░
рддुрдо्рд╣ें рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдордиे рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै
рдЦुрдж рдХो рдоौрдд рдХे
рддाрдХि рддुрдо рдоुрд╕्рдХुрд░ा рд╕рдХो
рдирдП рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдоें।
======

- рдХोрдИ рдоाрдиे рди рдоाрдиे -


рдХोрдИ рдоाрдиे рди рдоाрдиे
рдоोрд╣рдм्рдмрдд рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧ рд╣ै
рдоेрд░ी рдоोрд╣рдм्рдмрдд рдХे
рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕े рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦें рд▓ाрд▓ рд╣ैं
рдЧाрд▓ों рдкрд░ рд╕ुрд░्рдЦी рд╣ै
рд╣ोрдаों рдкрд░ рдЧीрдд рд╣ैं
рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдЦрдирдЦрдиाрд╣рдЯ рд╣ै
рдоैं рдЬाрдирддा рд╣ूँ
рдпрд╣ рд╕рдм
рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдмрд╣ाрд░ рдХी рдЖрд╣рдЯ рд╣ै।

рд╡िрдорд░्рд╢: рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫреЬाрдкрди

- рд╡рд╕ीрдо рдЕрдирд╡рд░


рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рдФрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдЬрд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдЬाрддिрдпाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдоैрджाрди рдоें рдЕрдкрдиे рдХрджрдо рдЖрдЧे рдмрдв़ाрддे рд╣ुрдП рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХी рд░ोрд╢рдиी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдлाрдпрджा рдЙрдаाрддी рд╣ैं рд╡рд╣ी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рдЬाрддिрдпाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं рд╡рд╣ рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд░ाрд╣ рдоें рднी рдкिрдЫреЬ рдЬाрддी рд╣ैं рдпाрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмрдЧैрд░ рдХोрдИ рднी рд╕рдоाрдЬ рдк्рд░рдЧрддि рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧрд╡ाрд╣ рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╕рдоुрджाрдпों рдиे рд╣рдоेрд╢ा рддрд░рдХ़्рдХ़ी рдХी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рджुःрдЦ рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рд╡िрднिрди्рди рд╕рдоुрджाрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рджे рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдЖрдЬ рднी рдмेрд╣рдж рдкिрдЫрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдЦ़ाрд╕рдХрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрд╣ुрдд рдмुрд░ी рд╣ै।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдкिрдЫрдб़ेрдкрди рдХे рдХाрд░рдг рдвूंрдврдиे рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рди 2005 рдоें рдордирдоोрд╣рди рд╕िंрд╣ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдПрдХ рдХрдоेрдЯी рдЧрдаिрдд рдХी рдеी рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ैрд╕िрдпрдд рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा рдеा। рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдиे рдмрдб़ी рдИрдоाрдирджाрд░ी рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рд▓рдЧрди рд╕े рдкूрд░े рджेрд╢ рдХा рдЬाрдпрдЬा рд▓िрдпा рдЗрд╕ рдЬाрдпрдЬे рдХे рджौрд░ाрди рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣ुрдХूрдордд рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╕рди рдХेंрдж्рд░ рддрдеा рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд╡िрднाрдЧ рд╕рд░рдХाрд░ी рддрдеा рдЕрд░्рдз рд╢ाрд╕рдХीрдп рдиिрдЬी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХेंрдж्рд░ рддрдеा рдорджрд░рд╕ों рдХा рдЬाрдпрдЬा рд▓िрдпा рдХि рдЗрди рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рдпा рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдЕрдиेрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै। рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдПँ рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиा рдмाрдиा рд╕рдордЭ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा:
рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдЕंрджрд░ рдЬाрдд-рдкाँрдд рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╣िंрджुрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рднी рдЬाрдд-рдкाँрдд рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рд╣ै। рдоुрд╕्рд▓िрдо рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрддрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕्рд╡ी рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╣ेрддु рднाрд░рдд рдЖрдпे рдЕрд░рдм рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣िंрджुрдУं рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдирдиे рдкрд░ рднी рдмрдиी рд░рд╣ी।

рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рддीрди рджрд░्рдЬो рдХी рддрд░рдл рдЗрд╢ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
1. рдЕрд╢рд░ाрдл
2. рдЕрдЬрд▓ाрдл
3. рдЕрд░рдЬाрд▓

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╢ाрджी рдм्рдпाрд╣ рдФрд░ рд░िрд╢्рддेрджाрд░ी рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЬाрдд-рдкाँрдд рдФрд░ рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХा рдмрд╣ुрдд рдЦ्рдпाрд▓ рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрд╢рд░ाрдл рдЬाрддों рдоें рд╢ैрдЦ, рд╕ैрдпрдж, рдкрдаाрди рдФрд░ рдоुрдЧрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рдмाрдж рдоें рд░ाрдЬрдкूрддों рдХो рднी рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЕрд╢рд░ाрдл рдХी рдмрд░рддрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рдЙрдирдХा рд╡िрджेрд╢ी рд╣ोрдиा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рдХрд▓्рдкрдиा рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдЕрдЬрд▓ाрдл рдоें рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рд╡рд░्рдЧ рдЬैрд╕े рдЬुрд▓ाрд╣े рдпा рдЕंрд╕ाрд░ी рдЖрддे рд╣ैं। рдиाрдИ, рдзोрдмी, рднंрдЧी, рдЪрдоाрд░, рдХुंрдЬрдбे, рдХрд╕ाрдИ рдФрд░ рдиिрдо्рди рдЬाрддिрдпाँ рдЕрд░рдЬाрд▓ рд╣ैं।

рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдиिрдЪрд▓ी рдЬाрддों рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдЦाрдиा рдЬैрд╕े рдкुрд▓ाрдУ рдпा рдмिрд░рдпाрдиी рдмрдиाрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рдиाрдо рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдХुрдЫ рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдкрдХ्рдХा рдордХाрди рдмрдиाрдиे рддрдХ рдХी рдЖрдЬ्рдЮा рдирд╣ीं рдеी। рдкрд░्рджा рд╕िрд░्рдл рдЕрд╢рд░ाрдл рдХी рдФрд░рддों рдХे рд▓िрдП рдордЦрд╕ूрд╕ рдеा। рдЕрди्рдп рддрдмрдХों рдХी рдФрд░рддों рдХो рдкрд░्рджा рдХрд░рдиे рд╕े рд░ोрдХा рдЬाрддा рдеा। рдиिрдЪрд▓ी рдЬाрддिрдпों рдХी рдФрд░рддें рдЕрд╢рд░ाрдл рдХी рдЦिрджрдордд рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдпौрди рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХा рд╕ाрдоाрди рдеी। рдХुрдЫ рдиिрдЪрд▓ी рдЬाрддिрдпों рдЬैрд╕े рдХंрдЬрд░ рдЬाрддि рдХी рдФрд░рддों рдХो рддрд╡ाрдпрдл рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рдеा।

рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлिрд░рдХे рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХे рдорд╕рд▓рдХ:
рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдоाрдирдиे рдХे рддрд░ीрдХे рдпाрдиी рдорд╕рд▓рдХ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЕрдиेрдХ рдлिрд░рдХों рдоें рдмँрдЯे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдоूрд▓рд░ूрдк рд╕े рджो рдлिрд░рдХे рд╕ुрди्рдиी рдФрд░ рд╢िрдпा рд╣ैं рдкрд░ рдЗрди рдлिрд░्рдХो рдХो рднी рдЕрдиेрдХ рдЙрдк рдлिрд░рдХों рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै।
рдпрд╣ाँ рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдлिрд░рдХों рдХे рд╕िрд░्рдл рдиाрдо рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

1.     рдЕрд╣рд▓े рд╕ुрди्рдирдд рдЙрд▓ рдЬрдоाрдд:-
a.      рдоुрдХрд▓्рд▓िрдж
                                                           i.     рд╣рдирдлी
1.     рдмрд░ेрд▓рд╡ी
2.     рджेрд╡рдмंрджी
                                                          ii.     рд╢ाрдлрдИ
                                                        iii.     рдоाрд▓्рдХी
                                                        iv.     рд╣ंрдмрд▓ी
b.     рдЧैрд░ рдоुрдХрд▓्рд▓िрдж
                                                           i.     рдЕрд╣рд▓े рдХुрд░ाрди
                                                          ii.     рдЕрд╣рд▓े рд╣рджीрд╕
                                                        iii.     рдЬрдоाрдд рдП рдЗрд╕्рд▓ाрдоी
2.     рд╢िрдпा:- рдЗрди рдХे рднी рдЕрдиेрдХ рдлिрд░рдХे рд╣ैं рд╕рдмрд╕े рдорд╢рд╣ूрд░ рдлिрд░рдХा рдЕрд╕рдиाрдп рдЕрд░्рд╢िрдпा рд╣ै рдЗрдирдХो рдЗрдоाрдоिрдпां рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। 

рдЗрди рддрдоाрдо рдлिрд░рдХों рдоें рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрдб़ा рдорддрднेрдж рд╣ै। рдпे рдлिрд░рдХे рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдХाрдл़िрд░ рддрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдорд╕्рдЬिрджें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ैं рдЖрдкрд╕ рдоें рд╢ाрджी-рдм्рдпाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЗрдирдХे рдХрдм्рд░िрд╕्рддाрди рднी рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рдЖрд▓рдоी рдоंрдЬрд░ рдиाрдоा:
рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫреЬाрдкрди рдХा рдЧ्рд░ाрдл рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╣ै 57 рдЖрдЬाрдж рдЦुрдж рдоुрдЦ्рддाрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджेрд╢ों рдХी рдЖрдмाрджी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рд╡ा рдЕрд░рдм рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдмाрджी рдХा рддрдХрд░ीрдмрди 40% рд╣िрд╕्рд╕ा рдЕрдирдкрдв़ рд╣ै।

рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЬрди рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╕िрд░्рдл 4% рд╣ै। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдмंрдзी рдкुрд╕्рддрдХें рдПрд╡ं рдмीрд╕ рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджेрд╢ों рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкुрд╕्рддрдХें рдПрд╡ं рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░ों рдХी рдХुрд▓ рддाрджाрдж рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕े рднी рдХрдо рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рдХी рдоौрдЬूрджा рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХा рдПрдХ рд╕рдмूрдд рдоाрдд्рд░ рд╣ै, рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рджीрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдирдЧрдг्рдп рд╣ै।

рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдХिрддाрдмें рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рднी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдмрд╕े рдкीрдЫे рд╣ैं। рдпूрд░ोрдк рдоें рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕ाрд▓ाрдиा 35 рдХिрддाрдмें рдкрдв़ी рдЬाрддी рд╣ैं। рдЗрдЬрд░ाрдпрд▓ी 40 рдХिрддाрдмें рд╕ाрд▓ाрдиा рдХी рдФрд╕рдд рд╕े рдкрдв़рддे рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдПрдХ рдпा рдПрдХ рд╕े рднी рдХрдо рдХिрддाрдм рд╕ाрд▓ाрдиा рдкрдв़рддे рд╣ैं। рдЕрд░рдм рдеॉрдЯ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХी рдХрд▓्рдЪрд░рд▓ рд░िрдкोрд░्рдЯ 2011 рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдпूрд░ोрдкिрдпрди рд╕ाрд▓ рднрд░ рдоें 200 рдШंрдЯे рдкрдв़рддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдЕрд░рдм рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕िрд░्рдл 6 рдоिрдирдЯ рд╕ाрд▓ाрдиा рдкрдв़рддे рд╣ैं।

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рдХोрдИ рдирдХाрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкрд░ рдмाрд░ीрдХ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рдХि рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдпा рдЬाрддि рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХिрддрдиी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╕рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднी рдЕрдЧ्рд░рдЧрдг्рдп рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрди्рд╣ें рди рд╕िрд░्рдл рдмाрд╣рд░ी рдмрд▓्рдХि рдЕंрджрд░ूрдиी рддौрд░ рдкрд░ рднी рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрддी рд╣ै।

рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рдеिрддि:
рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдпрд╣ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рддेрдЬी рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоैрджाрди рдоें рднी рдирдИ рдирдИ рдоंрдЬिрд▓ें рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХрд░ीрдмрди 80% рдЖрдмाрджी рдХे рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рд╣ोрдиे рдХे рджाрд╡े рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдкिрдЫрдб़рдиे рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рд╡рдЬрд╣ рджрд▓िрдд рдПрд╡ं рдкिрдЫрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ी рд░рд╣ी рд╣ै।

рдЕрдЧрд░ рддрдмрдХाрдд рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ी рдЬाрдП рддो 2001 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрд▓्‍рдкрд╕ंрдЦ्‍рдпрдХ рдЖрдмाрджी рдЕрд░्рдеाрдд् рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों, рдИрд╕ाрдЗрдпों, рд╕िрдХ्‍рдЦों, рдмौрдж्рдзों рдПрд╡ं рдкाрд░िрд╕рдпों рдХे рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै:
рд╕рдоुрджाрдп рдЖрдмाрджी рдХी рдк्рд░рддिрд╢рддрддा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдк्рд░рддिрд╢рддрддा
рдоुрд╕рд▓рдоाрди 12.4 59.1
рдИрд╕ाрдИ 2.3 80.3
рд╕िрдХ्‍рдЦ 1.9 69.4
рдмौрдж्рдз 0.8 72.7
рдЬोрд░ोрд╕्рдЯ्рд░िрдпрди (рдкाрд░рд╕ी) 0.007 97.9

рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдкेрд╢ рдХिрдпा рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рднी рдкिрдЫреЬे рд╣ुрдпे рд╣ैं। рд╡े рди рддो рдЖрд░्рдеिрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдЕрди्рдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ैं। рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рддो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдкिрдЫреЬे рд╣ैं। рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рджрд▓िрддों рдФрд░ рдкिрдЫреЬे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं।

рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдмिрдЧреЬрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡े рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкिрдЫрдб़ рд░рд╣े рд╣ैं। 2004-05 рдХे рдЖँрдХрдб़ों рд╕े рднी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмрд╣ुрдд рдкिрдЫрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ 25% рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдЪ्рдЪे рдпा рддो рдХрднी рд╕्рдХूрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрддे рдпा рдЬाрддे рднी рд╣ैं рддो рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рдкрдв़ाрдИ рдЫोрдб़ рджेрддे рд╣ैं।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдо рд░ुрдЭाрди рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдФрд░ рдкुрд░ाрддрдирдкंрдеी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдорджрд░рд╕ों рдоें рдордЬрд╣рдмी рд╢िрдХ्рд╖ा рджिрд▓рд╡ाрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЗрд╕ рдн्рд░рдо рд╕े рднी рдкрд░्рджा рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै
рдорджрд░рд╕ों рдоें 4%
рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें 66 %
рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें 30%

рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░,
“рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि / рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि (рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ рдХे 51 рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ) рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпुрд╡ा рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि / рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि (20 рд╕े 30 рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ) рдоें, рд╕्рдиाрддрдХों рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рддीрди рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХे рдмीрдЪ, рд╕рдоिрддि рдиे рдкाрдпा рдХि рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓े рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпुрд╡ा рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдиाрддрдХों рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рджोрдЧुрдиा рд╣ै, “’рд╕рднी рдЕрди्рдп ‘ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкुрд░ुрд╖ों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдЦाрдИ рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрд▓рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै рдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рднी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि / рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рдХे рдиीрдЪे рдЪрд▓ा рдЬाрдПрдЧा।”

рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХी рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी 14.23 рдлीрд╕рджी рд╣ैं рдЬрдмрдХि рднिрдЦाрд░िрдпों рдоें рд╡े 25 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ैं। рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдЖрдпोрдЧ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдмрддा рдЪुрдХी рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╣ाрд▓рдд рджрд▓िрддों рд╕े рднी рдмрджрддрд░ рд╣ै।

рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рдЖрдЬ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╣ाрд▓ाрдд рдоे рдХोрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ी рд╣ुрдЖ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрди्рдп рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоे рд╣ाрд▓ाрдд рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмрдиे рд╣ै рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ो рдоे рдЙрдирдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд╣рд▓े рд╕े рднी рдмрдд्рддрд░ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।

2001 рд╕े 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рдоे рдмрдвोрддрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдЖрдЬ рднी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЖрдп рджूрд╕рд░े рд╕рдоुрджाрдп рд╕े рдХрдо рд╣ै। рдХुрдЫ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै:
рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд╕рдд рдЦрд░्рдЪ ₹33
рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди 5% рд╕े рднी рдХрдо
рдЖрдИрдПрдПрд╕-рдЖрдИрдкीрдПрд╕ 3%
рд╕ेрдиा рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдмрд▓ 3.2%
рд░ेрд▓рд╡े 4.5%
рдмैंрдХ 2.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд

рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЦрд░ाрдм рд╣ोрдиे рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рд╕्рдеिрддि рднी рдЕрдЪ्рдЫी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдиा рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдмेрд╣рдж рдЧрд░ीрдмी рд╣ै। рдиौрдЬрд╡ाрди рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╣ैं, рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмूрдв़े рдХुрдкोрд╖рдг рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдмीрдоाрд░िрдпों рдоें рдлँрд╕े рд╣ैं। рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рдоुрджाрдп рдХा рддीрди рдЪौрдеाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмрдЧैрд░ рднाрд░рдд рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдмрдв़ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдПрд╡ं рдЙрдкाрдп:
рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдЕрдиेрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкंрдеों рдФрд░ рдорддों рдоें рдЗрддрдиा рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рд╕्рдеिрддि рд╣ी рдирд╣ीं рдмрдирддी। рд╣рд░ рдорд╕рд▓рдХ рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рд╕िрд░्рдл рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдЧुрд░ुрдУं рдоौрд▓рд╡िрдпों рдоुрд▓्рд▓ाрдУं рдХी рдмाрдд рд╕ुрдирддे рд╣ैं। рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдоौрд▓рд╡ी рд╣ाрдлिрдЬ рдФрд░ рдЖрд▓िрдо рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЬोрд░ рдирд╣ीं рджेрддे рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдЗंрд╕ाрди рдХो рдзрд░्рдоांрдзрддा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдпे рдоौрд▓рд╡ी рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рдХि рдЙрдирдХी рдкрдХрдб़ рд╕े рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдпाрдИ рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ें। рдЬिрддрдиे рдЬ्рдпाрджा рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдпाрдИ рд╣ोंрдЧे рддो рд╡े рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдЙрддрдиा рд╣ी рдЕрдзिрдХ рддोрд▓-рдоोрд▓ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рд╕рднी рдорд╕рд▓рдХों рдХे рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдордЧुрд░ु рд╢ैрдЦ, рд╕ैрдпрдж, рдоुрдЧрд▓, рдкрдаाрди рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрд╢рд░ाрдл рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдЬрд▓ाрдл рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓ाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे рд▓िрд╣ाрдЬा рд╕िрд░्рдл рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрд░्рдордХांрдб рдпाрдиी рд░ोрдЬा рдирдоाрдЬ рд╣рдЬ рдЬрдХाрдд рдХे рд╣ी рджрд░्рд╕ рджेрддे рд╣ैं, рдФрд░ рджीрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рджुрдиिрдпाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХुрд░्рдмाрди рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рд╡рд░्рддрдоाрди рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкीрдв़ी рдЬो рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдоें рдЖрддी рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдЕंрджрд░ рдПрдХ рдЦाрд╕ рдХिрд╕्рдо рдХा рдЖрдд्рдо рд╕ंрддोрд╖, рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд░्рде рдкैрджा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЬो рдЖрдд्рдо рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдорд╕рд▓рдХों рдХे рдоुрд▓्рд▓ों рдоौрд▓рд╡िрдпों рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдзрди рдХрдоाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рдпрдХीрди рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬिрд╣ाрд▓рдд рд╕े рдиिрдХाрд▓рдиा рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдиा рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।

рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рдпрд╣ी рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдлैрд▓ाрдиे рдкрд░ рдЬोрдб़ рджेрдЧा। рдЙрдХ्рдд рд╣ाрд▓ाрдд рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╣ैं рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕंрддрд░ рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдФрд░ рдХुрдЫ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдиाрдХाрдлी рд╣ैं।

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЪрд▓ाрдП рдЬा рд░рд╣े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдордЬрд╣рдмी рдЪोрд▓े рд╕े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЬो рдХाрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рд╡рд╣ рдирд╣ीं рд╣ो рдкा рд░рд╣ा рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдХाрдо рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рдмिрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै।

рджрд▓िрдд рдЖрдмाрджिрдпों рдФрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджीрдпों рдоें рдХोрдИ рдЦाрд╕ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЧрд░ीрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдФрд░ рджрд▓िрдд рд▓ोрдЧ рд╕ुрд╡िрдзाрд╣ीрди рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рдЬीрд╡рди рдХी рдоूрд▓рднूрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕рдб़рдХ, рдмिрдЬрд▓ी, рдкाрдиी, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХेंрдж्рд░, рд╕्рдХूрд▓ рдЖрджि рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ैं। рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рд╣ैं рднी рддो рдЙрдирдХी рд╣ाрд▓рдд рдЦрд░ाрдм рд╣ै।

рджрд▓िрдд рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХी рдмрдиिрд╕्рдмрдд рдЬ्рдпाрджा рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЬ्рдпोрддि рд░ाрд╡ рдлुрд▓े рдФрд░ рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпों рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рджрд▓िрддों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЖрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╡ंрдЪिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдЧрд░ीрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рднेрджрднाрд╡ рдФрд░ рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдмाрд░-рдмाрд░ рд▓рдЬ्рдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдиा рдЫोрдб़ рджेрддे рд╣ैं। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рднी рдХрдордЬोрд░ рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╕्рдХूрд▓ी рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рдмंрдж рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдШрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рджिрд▓ा рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡े рдЫोрдЯे-рдоोрдЯे рдХाрдо рд╕ीрдЦ рдХрд░ рдпा рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЖрдо рдзाрд░рдгा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡े рдкрд░्рджा рдХрд░рддी рд╣ैं, рдШрд░ों рдоें рдХैрдж рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдирдкрдв़ рд╣ैं। рд╕ंрдХीрд░्рдг рдоाрдирд╕िрдХрддाрд╡ाрджी рд▓ोрдЧों рдиे рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд░рдЦрдХрд░ рд╕िрд░्рдл рдзाрд░्рдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдиे рдзрд░्рдо рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдХрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдпे реЫोрдпा рд╣рд╕рди рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि:
“рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░рдд рдХा рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдоें рдирд╣ीं рдкреЭрдиे рдХा рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХी рдФрд░рддें рдирд╣ीं рдкреЭ рдкाрддी। рдзрд░्рдо рдФрд░ рдкрд░्рджा рдЙрддрдиा рдмреЬा рдХाрд░рдг рдирд╣ीं। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдиреЫрд░ рдЕंрджाреЫ рдХрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा।”

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिрди्рджु:
• рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рджрд▓िрддों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкिрдЫрдб़ा рд╕рдоुрджाрдп
• рднिрдЦाрд░िрдпों рдХी рдЖрдмाрджी рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी 25 рдк्рд░рддिрд╢рдд
• рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рдкीрдЫे рдоुрд╕рд▓рдоाрди
• рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдоाрдЬ рдоें рднेрдж рднेрджрднाрд╡ рдкूрд░्рдг рд░рд╡ैрдпा рдФрд░ рд╡рд░्рддाрд╡
• рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рдЖрдИрдПрдПрд╕-рдЖрдИрдкीрдПрд╕ рдХी рди्рдпूрдирддрдо рднाрдЧीрджाрд░ी
• рдЖрдИрдПрдПрд╕-рдЖрдИрдкीрдПрд╕ рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी 3% рдПрд╡ं 4% рд╣ी рд╣ै рдЬो 1 рдЬрдирд╡рд░ी 2016 рдХे рдЖंрдХрдб़े рдоें 3.3 2% рдПрд╡ं 3.1% рд░рд╣ рдЧрдИ
• рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЦрд░ाрдм рд╣ुрдИ 2005 рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдмрд▓ 7.6 3% рдеा рдЬो 2013 рдоें 6.2 7% рд░рд╣ рдЧрдпा
• рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд╕рдд рдЖрдп рдиिрд░ंрддрд░ рдЧिрд░рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै
• рдмाрд▓ рд╢्рд░рдо:
2001 рдоें рдкुрд░ुрд╖ 47.5% рдеा рдЬो 2011 рдоें 49.5% рд╣ो рдЧрдпा
2001 рдоें рдорд╣िрд▓ा 14.1% рдеा рдЬो 2011 рдоें 14.8% рд╣ो рдЧрдпा
• 2001 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी 13.43 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдеी рдЬो 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें рдоाрдоूрд▓ी рд╡ृрдж्рдзि рдХे рд╕ाрде 14.2% рд╣ो рдЧрдИ
• рдЙрдХ्рдд рджो рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдмीрдЪ рдХि рдпрд╣ рди्рдпूрдирддрдо рдмрдв़ोрддрд░ी рд╣ै
• рдорд╣िрд▓ा рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдордз्рдп рд▓िंрдЧ рдЕрдиुрдкाрдд рдХा рд╕्рддрд░ рддो рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рд╢рд╣рд░ी рдЖрдмाрджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рддिрд╢рдд рднी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╣ी рд╣ै

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिрди्рджु:
• рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी 43 рдлीрд╕рджी рдЖрдмाрджी рдЕрдирдкрдв़,
• рд╕рдмрд╕े рдХрдо рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ाрдПँ
• рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдХूрд▓ рдб्рд░ॉрдк рдЖрдЙрдЯ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ
• рд╕िрд░्рдл 2.76 рдлीрд╕рджी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╣ी рд╕्рдиाрддрдХ
• рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлिрд╕рдб्рдбी
• рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЧрд░ीрдмी рдоुрдЦ्рдп рдмाрдзा
• рдбिрдк्рд▓ोрдоा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдоें рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлिрд╕рдб्рдбी
• рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें, рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдкीрдЫे
• рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрд▓рдЧ
• рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЬрд░ूрд░рдд
• 'рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХे рдкिрдЫрдб़ेрдкрди рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЬрд░ूрд░рдд'
• рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬ़рдЧाрд░ рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмिрдиा рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдзूрд░ा

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХोрдИ рдЖंрдХрдб़े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╡рд░्рдЧ рд╡िрднाрдЬिрдд рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╢рд░ाрдл, рдЕрдЬрд▓ाрдл рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдХा рдХ्рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдЖрджि рдоें рдХ्рдпा рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै। рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЕрд╢ाрд░рдл рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рд╕рдоाрдЬ рд╣ै рдЕрдЬрд▓ाрдл рдкिрдЫрдб़े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдкिрдЫрдб़े рд╣ैं। рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдиे рдЬो рдмाрдд рдХрд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдмрдб़े рд╡рд░्рдЧ рдЕрдЬрд▓ाрдл рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдкрд░ рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд╡े рджрд▓िрддों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкिрдЫрдб़े рд╣ैं।


- рдбॉ. рд╡рд╕ीрдо рдЕрдирд╡рд░
рдЙрдк рдЖрдЪाрд░्рдп, рдЙрд░्рджू рд╡ рдкाрд░рд╕ी рд╡िрднाрдЧ, рдбॉ, рдПрдЪ рдПрд╕ рдЧौрд░ рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ 470003
рдИрдоेрд▓: wsmnwr@gmail.com рдЪрд▓рднाрд╖: +91 930 131 6075