1. рдЧीрддा рдХрдкिрд▓
рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िंрджी рдПрд╡ं рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╡рдирд╕्рдерд▓ी рд╡िрдж्рдпाрдкीрда (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди)рдИрдоेрд▓- geetakapil14@gmail.com2. рдЖрд╢ीрд╖ рдХुрдоाрд░
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рд╕ुрднाрд░рддी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоेрд░рдардЪрд▓рднाрд╖-9795508915, рдИрдоेрд▓- ashishdipankar27@gmail.com3. рдиिрд╢ि рд░ाрдШрд╡
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рд╕ुрднाрд░рддी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпрдЪрд▓рднाрд╖-9899718727, рдИрдоेрд▓- nraghav1130@gmail.com
рд╕ाрд░ांрд╢
21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ
рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрдХ рдРрд╕ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे
рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ी рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा-рд╢ैрд▓ी рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े
рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╢ोрдз рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХे рдмрджрд▓рддे рд░ूрдкों рдХा
рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдФрд░ рд▓ाрднрдк्рд░рдзाрди
рдЕрд░्рдердиीрддि рдХी рдирдИ рджिрд╢ाрдУं рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж-рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рди рд░рд╣рдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ
рдЕрд╕्рдоिрддा рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рдЙрдкрдХрд░рдг рднी рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХा рдоुрдЦ्рдп
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдоें
рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ, рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдЬैрд╕े
рдоिрд╢्рд░िрдд рднाрд╖ाрдИ рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓
рдк्рд░рддीрдХों рдХी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд░рдгрдиीрддि рдоें
рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХी рдЙрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो
рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рди рдХेрд╡рд▓
рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдФрд░ рдмाрдЬ़ाрд░-рд░рдгрдиीрддिрдпों рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ
рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдХो рднी рдирдП рд╕िрд░े рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдПрд╡ं рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рднाрд╖िрдХ
рд╢ैрд▓िрдпों, рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдиीрддिрдпों
рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि
рдХैрд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рддः рдпрд╣
рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХी рдмрджрд▓рддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рднाрд╖ाрдИ рдирд╡ाрдЪाрд░ों рдХे рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдзों рдХो
рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рднрд╡िрд╖्рдп рдХे
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕िрдж्рдзांрддों рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ेрдЧा।
Keywords
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рднाрд╖ा,
рднाрд╖ाрдИ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ, рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХी рд╢ैрд▓ी, рд▓ाрднрдк्рд░рдзाрди, рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рднाрд╖िрдХ рдирд╡ाрдЪाрд░, рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдФрд░ рдоिрд╢्рд░िрдд рднाрд╖ा, рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рд░рдгрдиीрддि, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рднाрд╖िрдХ рдирд╡ाрдЪाрд░
Introduction
рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे
рджौрд░ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╣рдоाрд░ी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी, рдХाрд░्рдпрд╢ैрд▓ी, рдЦाрдирдкाрди рдФрд░ рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рд╣рдоाрд░ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдеाрдиीрдп рдФрд░ рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпां рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдПрдХ рдЕрд╕्рдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдоें рдЖрдХрд▓िрдд рд╕рдд्рдп рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдЙрдкрднोрдХ्рддा, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкिрдд рд╡рд╕्рддु рдХे
рдк्рд░рддि рдЖрдХृрд╖्рдЯ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рджाрдпрд░ा рдмрд╣ुрдд рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣
рдПрдХ рдк्рд░ेрд░рдгाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░рдгрдиीрддि рднी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै, рдЬो рдм्рд░ांрдбिंрдЧ
рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों, рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рдпुрдЧ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ
рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрдгिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ैं। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा, рд╢ैрд▓ी рддрдеा
рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ैं рдХि рд╡े
рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рд▓ुрднा рд╕рдХें рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी
рднी рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдХे рд╕ाрде рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЬोрдб़ рд╕рдХें। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो
рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рдд्рд╡рд░िрдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓, рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рддрдеा
рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХ (рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢) рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी
рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рд╡рд░्рдЧों, рд▓िंрдЧ, рдЬाрддि
рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।рдпрд╣ рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдЗрд╕ी
рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдпुрдЧ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХा рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЕрдз्рдпрдпрди
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХैрд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो
рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी, рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдХी рд░рдгрдиीрддिрдпों, рдиैрддिрдХ
рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рднी рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХрд░ेрдЧा, рддाрдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХे рдЕंрддрд░्рд╕्рдеाрдкिрдд рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХो рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХे। рдпрд╣ рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдЗрд╕ी рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп
рдоें рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдпुрдЧ рдХी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХा рднाрд╖िрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдпрд╣
рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдоें
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рднाрд╖िрдХ рдЪेрддрдиा рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी, рдпрд╣
рднी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХी рдЬाрдПрдЧी рдХि рдХैрд╕े рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдХी рд░рдгрдиीрддिрдпाँ, рднाрд╖ाрдИ
рдирд╡ाрдЪाрд░, рдиैрддिрдХ рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдирдИ
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬो рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднाрд╖िрдХ
рдзाрд░ा рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдПрдЧी।
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоीрдХ्рд╖ा
рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд
рд╣рдоाрд░ी рд░ुрдЪिрдпों, рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рд╡ рд╕्рддрд░,
рд╕ोрдЪрдиे рд╡ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХे рдвंрдЧ,
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рд╣рдоाрд░ी рдоाрдирд╕िрдХрддा
рдкрд░ рднी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕े
рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕंрдЧ-рдк्рд░рдд्рдпंрдЧ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рд╣ुрдП рд╣ै рдЬो
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं–
|
рд▓ेрдЦрдХ |
рд╡рд░्рд╖ |
рд╢ोрдз рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ- рдЖрд▓ेрдЦ/рдкुрд╕्рддрдХ |
|
Agrawal, Madhu |
1995 |
Bhartiya Vigyapan Mein Naitikata |
|
Ali, Dr. Mushtaq |
2022 |
Prayojanmulak Hindi |
|
Motes, B. et al |
1992 |
Linguistic Patterns in Print Ads |
|
Myers, G |
1997 |
Words in Ads : Language and Visuals |
|
Ding, X |
2003 |
Stylistic Features of the Advertising Slogan |
|
Mulken, M. van |
2003 |
Analyzing Rhetorical Devices in Print Ads |
|
Singh, Dr. Nishant |
2017 |
Vigyapan Prabandhan |
|
Fatihi, A. R |
1991 |
The Language
of Advertising and T.V. Commercials |
|
Malhotra, S. K. |
2006 |
Advertising And Mediya Research |
|
Singh, Preetpal |
2009 |
Advertising And Salesmanship |
|
Khanna, Santosh |
2008 |
Upbhokta Sanrakshan Adhiniyam Aur Upbhokta Adhikar |
|
Leech, G. (1972) |
1972 |
Language in Advertising : A Functional Analysis |
рдЗрди рд╕рднी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоीрдбिрдпा рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा
рдХी
рдмрджрд▓рддी
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा। “рдлोрдоुрдХॉрди्рдЧ
(2016)
рдиे рдХैрдорд░ूрди рдХे рдмाрдоेंрдбा рдоें рдмिрд▓рдмोрд░्рдб рдкрд░ рдбांрдЧोрдЯे рд╕ीрдоेंрдЯ рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдФрд░ рдЬांрдЪ рдХी рдХि рд╕ंрджेрд╢ рдХ्рдпा рдФрд░ рдХैрд╕े рд╕ंрдк्рд░ेрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдмрддाрдпा рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддा рд╡िрднिрди्рди рд╢ैрд▓ीрдЧрдд рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं
рдЬो рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрдзाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं рдЬो рдкाрдардХों рдХो рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рд╕े рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрддे
рд╣ैं।”1
Leech (Longman, London, 1966)
рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдоीрдбिрдпा рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा
рдХी
рдмрджрд▓рддी
рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдкрд░ рдХрд╣ा рд╣ैं рдХि- “Advertising language belongs to so‑called
‘loaded language’ … its aim is to change the will, opinions, or attitudes of
its recipients” (English in Advertising : A Linguistic Study of Advertising in Great
Britain. рд╡рд╣ीं Vasilea Vasiloaia
(2009) рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдмрддाрдпा рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╢ैрд▓ीрдЧрдд рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдХो рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдиिрд░्рдоाрддा рдПрд╡ं
рдЙрдж्рдпोрдЧрдХрд░्рдоी рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें
рдЕрдиुрдк्рд░ाрд╕, рддुрдХрдмंрджी, рд╢рдм्рдж- рд░ूрдкрдХ рдЬैрд╕े рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рд╡ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ
рдЕрд╡्рдпрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рддрдд्рд╡
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рдордиोрд░ंрдЬрдиाрдд्рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрддे рд╣ै рдФрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдЧрд╣рд░ा
рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ै।
Geoffrey N. Leech (1972) рдиे рднाрд╖ाрдИ рдФрд░ рд╢ैрд▓ीрдЧрдд рдПрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХो 'рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ
рднाрд╖ा' рдХрд╣ा рдФрд░ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा
рдХी рдЗрдЪ्рдЫा, рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рд░ाрдп рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा। Blasco
& Morales (2020) рдиे рдЕрдкрдиे рд╕्рдкेрди рдоें рд╢ीрддрд▓ рдкेрдп рдФрд░ рдоीрдаे
рдкेрдп рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдкрджाрд░्рдеों
рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдФрд░ рддрд░्рдХ рджिрдпा рдХि рджोрдиों рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░े рдоें рднाрд╖ा рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ैं рдХि рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд▓ोрдЧो рдж्рд╡ाрд░ा
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं
рдХी рдЦрд░ीрджाрд░ी рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рд╕े
рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рдЗрддрдиा рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै
рдХि рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдпा
рдкोрд╖рдг рдоूрд▓्рдп рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рдкाрдж
рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ
рдЕрди्рдп рд╢ोрдз рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै-
рдХ्рд░िрд╕्рдЯोрдлрд░ (2012) : рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╕ंрдХेрддिрдХ рд╕ंрдХेрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдФрд░ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХрддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी
рдмрддाрдпा рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдЕрдкрдиी
рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рд╕े рд╣рд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧो рдХो
рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।
Beard, Fred
(2003):
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХेрд╡рд▓ рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рдХे
рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрдиाрдИ рдЬाрддी, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЧрдв़ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рднाрд╡рдиा, рд╕्рдоृрддि
рдФрд░ рдЗрдЪ्рдЫा рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рд╕ोрдЪ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЧे рддрд░्рдХ рджिрдпा
рд╣ैं рдХि рдпे рдЕрд╡्рдпрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдирдХ рдХो рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं।
рдпрд╣
рдЕрдз्рдпрдпрди рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╢ोрдз рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै- рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा, рднाрд╖ाрдИ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ, рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХी рд╢ैрд▓ी, рд▓ाрднрдк्рд░рдзाрди, рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рднाрд╖िрдХ рдирд╡ाрдЪाрд░, рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдФрд░ рдоिрд╢्рд░िрдд рднाрд╖ा, рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рд░рдгрдиीрддि, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рднाрд╖िрдХ рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХрд░рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों
рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ुрдУ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдбाрд▓рдиा рд╣ै।
Methodology
рдЗрд╕
рд╢ोрдз рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЧुрдгाрдд्рдордХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╡िрдзि, рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु
рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг, рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि, рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рддрдеा рднाрд╖ा-рд╢ैрд▓ी
рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХा рд╕рдорди्рд╡िрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों
рдХे рдЪрдпрди рд╣ेрддु рдпाрджृрдЪ्рдЫिрдХ рдирдоूрдиाрдХрд░рдг рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХो рднी рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े
рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рд╡िрд╡िрдзрддा рдФрд░ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬा рд╕рдХे। рд╢ोрдз рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрднिрди्рди
рдоीрдбिрдпा рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рдЧрд╣рди
рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХा рдЪрдпрди рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि рдЙрдирдоें рднाрд╖ा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░
рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ैं। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖िрдХ
рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдз्рд╡рди्рдпाрдд्рдордХ, рд░ूрдкाрдд्рдордХ
рдФрд░ рд╢ैрд▓ीрдЧрдд рдЙрдкрдХрд░рдг рдХैрд╕े рд╕ौंрджрд░्рдп, рдЖрдХрд░्рд╖рдг
рдФрд░ рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рдоिрд╢्рд░िрдд рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЧ (рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢) рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдФрд░
рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдЬैрд╕े рддрдд्рд╡ों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं।
рдЕंрддрддः рдпрд╣ рдЕрдз्рдпрдпрди рдЗрд╕ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдХी рдУрд░ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों
рдоें рдПрдХाрдзिрдХ рднाрд╖िрдХ
рдЙрдкрдХрд░рдгों рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХों рдХा рд╕рдорд╡ेрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ा рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХो рдмрдв़ाрддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬुрдб़ाрд╡ рдХो рднी рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгों рдХो рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдЧ्рд░ाрдл़ों рдФрд░ рджृрд╢्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдЕрдзिрдХ
рд╕ुрд╕्рдкрд╖्рдЯ рдФрд░ рджृрд╢्рдп-рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो। рдЬो рдк्рд░рдоाрдгिрдХрддा рдХे рдХрд░ीрдм рд▓े рдЬा рд╕рдХे।
рд░िрдЬрд▓्рдЯ рдПंрдб
рдбिрд╕्рдХрд╢рди
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै।рднाрд╖ाрдИ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╕рдордХाрд▓ीрди
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕рд░рд▓, рд▓рдШु рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ
рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे
рд╕ाрде рдд्рд╡рд░िрдд рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд╕рдХे। рд╡ाрдХ्рдп рд░рдЪрдиा рдЕрдм рдЬрдЯिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдмрд▓्рдХि рд╕ीрдзी рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕
рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा рдХे рдкीрдЫे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै- рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рдд्рд╡рд░िрдд рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़рдиा। рдпрд╣ рднाрд╖ा
рдЕрдм рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рд╢ैрд▓ी рдХे рдиिрдХрдЯ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рдХी рдмрдЬाрдп рдЕрдкрдиाрдкрди рдФрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдЭрд▓рдХрддी
рд╣ै।рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЗрд╕
рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕ंрдХेрддрдХ рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдм рди рддो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╣िंрджी рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं, рдФрд░ рди рд╣ी рдкूрд░्рдг рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоें, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдоें рджोрдиों рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╕рд╣рдЬ рдоिрд╢्рд░рдг
рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХोрдб-рдоिрдХ्рд╕िंрдЧ рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд░рдгрдиीрддि рднी рд╣ै, рдЬो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рднाрд╖िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдЪेрддрдиा рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд░рддीрдХों, рдЗрдоोрдЬी, рдЯैрдЧрд▓ाрдЗрди рдФрд░ рджृрд╢्рдп
рд╕ंрдХेрддों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдмрдв़ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╖ा рдЕрдм рдорд▓्рдЯीрдоोрдбрд▓ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै рдХि рднाрд╖ा рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рд╢рдм्рджों рддрдХ рд╕ीрдоिрдд
рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдоें рджृрд╢्рдп, рдз्рд╡рдиि рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрдХेрдд рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЧрдП
рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी, рд╕्рдорд░рдгीрдп рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рдмрдиाрддा
рд╣ै।рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдЕрдм рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдФрд░
рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рднी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।
рдЕंрддрддः рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै
рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдЕрдм рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж рдпा рд╕ेрд╡ा рдХा
рдк्рд░рдЪाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рднाрд╖ा рдХे
рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ोрдЪ, рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рди рдХेрд╡рд▓ рдмाрдЬाрд░ рдХी рднाрд╖ा рдмрдирддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХी рднाрд╖िрдХ рдЪेрддрдиा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдЧрдв़рдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдмрдирддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп
рд╡рд░्рддрдоाрди
рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиे рдоें рдиिрд╡ृрддрдоाрди рдЬрд╣ां рд╣рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрддा рд╣ै, рд╡рд╣ीं рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдХрд░рддा
рд╣ै। рдЬрд╣ां рддрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै, рдРрд╕ा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд░рдд рдоें
рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЖрдЬ рд╕े рдбेрдв़ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдХे
"рд░ेрд╢्рдоी рд╡рд╕्рдд्рд░ рдмुрдирдХрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╕ंрдШ" рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ाрдЪीрди рдХुрдоाрд░рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ीрди рдПрдХ
рд╕ूрд░्рдп рдорди्рджिрд░ рдоें рд▓рдЧрд╡ाрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬो
рд╡рд░्рддрдоाрди рджрд╢рдкुрд░ (рдоंрджрд╕ौрд░) рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЗрд╕
рдк्рд░рдХाрд░ рдеाः-
“рддाрд╕рдг्рдп
рдХाрди्рдд्рдпु рдкрдЪिрддोрдбрдкि рд╕ुрд╡рд░्рдг рд╣ाрд░
рддाрдо्рдмूрд▓
рдкुрд╖्рдкрд╡िрдзिрдиा рд╕рдорд▓рдЩ् рдХृрддोрдбрдкि
рдиीрд░
рдЬрдиः рдк्рд░ि (рд╢्рд░ि) рдпрднुрд╡ैрддि рди рддाрд╡рджрдЧ्рдпां
рдпाрд╡рдд्рд░
рдкрдЯ्рдЯрдордпрд╡рд╕्рдд्рд░ рдпुрдЧाрдиि рдзрди्рдд ॥”2
рдЕрд░्рдеाрдд्
рдЪाрд╣े рдЬिрддрдиा рднी рдпौрд╡рди рддрди рдкрд░ рдлूрдЯ рдкрдб़ा рд╣ो, рдХाрди्рддि рдЕंрдЧ-рдЕंрдЧ рдкрд░ рдЫिрддрд░ाрдИ рдкрдб़ी рд╣ो, рдЕंрдЧ рдЖрд▓ेрдкрди (рдХ्рд░ीрдо) рдпुрдХ्рдд рд╣ों, рд╣ोंрда рдХ्рдпों рди рддाрдо्рдмूрд▓ рд╕े рд▓ाрд▓ рд░рдЪे рд╣ुрдП
рд╣ों,
рдлूрд▓ рд╕े рд╡ेрдгी рдЧुंрдзी рд╣ो, рдХрд▓िрдпों рд╕े рдоांрдЧ рднрд░ी рд╣ो, рд╕рдордЭрджाрд░ рдиाрд░ी рддрдм рддрдХ рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдпा рдкрддि рдХे
рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдЖрддी рдЬрдм рддрдХ рдХि рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рдмुрдиे рд░ेрд╢рдо рдХा рдЬोрдб़ा рдзाрд░рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд▓ेрддी
рдЕрди्рдпрдеा рдЙрд╕рдХा рдк्рд░िрдп рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा।
рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдпुрдЧ рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рддрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рднाрд░рдд рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ
рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
рдкрд╢्рдЪिрдоी рдк्рд░рднाрд╡, рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдм्рд░िрдЯेрди
рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдиीрддिрдпों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдзीрд░े-рдзीрд░े рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдоूрд╣ों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕ाрдоुрдж्рд░िрдХ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХे рд░ूрдк рдоें
рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрджों рдЕрдерд╡ा рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдмिрдХ्рд░ी рд╣ेрддु
рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рдиा
рдеा।рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрджिрдпों
рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा
рдЧрдпा। рдпрд╣ рд░рдгрдиीрддि рдХेрд╡рд▓ рдмाрдЬ़ाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рдеी, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдЕрдкрдиी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा
рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рджेрд╢ों рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдХी рд╡िрдкुрд▓рддा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиा, рди рдХि рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░
рдХा। рдЗрд╕ рдХрд▓ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें ‘рдЬाрди рд╣ॉрдЯрд▓’ рдХा рдиाрдо рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। “рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1678 рдИрд╕рд╡ी
рдоें ‘рдЗрд▓ेрдХ्рд╢рди рдлाрд░ рджी рдЗрдо्рдк्рд░ूрд╡рдоेрди्рдЯ рдСрдл рджी рд╣рд╕рдмैंрдб рдПंрдб рдЯ्рд░ेрдб’ рдХे рд▓рдо्рдмे рдЪौрдб़े
рдиाрдо рд╕े рдЕрдЦрдмाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрдЦрдмाрд░ рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдПрд╡ं рдмाрдЬाрд░ рднाрд╡ рдХे
рд╕ाрде рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдПрд╡ं рд░ोрдоांрдЪрдХ рдЦрдмрд░ें рднी рдЫрдкрддी рдеीं।”3
"рд╕рди् 1711
рдоें рд╕्рдЯीрд▓ें рдФрд░ рдЬोрд╕ेрдл рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдкेрдХ्рдЯेрдЯрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдоें рдЪाрдп, рдХाрдлी, рдЪाрдХрд▓ेрдЯ, рдХिрддाрдмें,
рджрд╡ाрдЗрдпां, рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рддрдеा рдХिрд╕ी рдЦोрдИ
рд╡рд╕्рддु рдХो рд▓ौрдЯाрдиे рдкрд░ рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдХрд░рдиे рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рд╕рди् 1712
рдоें рдЗंрдЧ्рд▓ैрдг्рдб рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдПрд╡ं рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рднी рд╕рдоाрдЪाрд░
рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдкрд░ рдЖрдзा рдкैрдиी рдХрд░ рд▓рдЧा рджिрдпा рддрдеा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдкрд░ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдПрдХ
рд╢िрд▓िंрдЧ рдХा рдХрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा। рдпрд╣ рдиिрдпрдо 1953 рддрдХ рд▓ाрдЧू рд░рд╣ा।"4
1900 рд╕े 1926 рдХे рдмीрдЪ рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░
рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рдХा рддेрдЬ़ी рд╕े рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдФрд░
рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рдЧрдпे। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рдиे рдЕрдкрдиे
рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╕्рдеाрди рдмрдиा рд▓िрдпा। рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрдж
рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдиे рднी рдЗрд╕े рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ
рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рдоिрд▓ी। рд░ेрдбिрдпो рдиे рди
рд╕िрд░्рдл рд▓ोрдЧों рдХा рдордиोрд░ंрдЬрди рдХिрдпा, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХे
рдПрдХ рдирдП рдпुрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднी рдХी। рд╡рд░्рд╖ 1922 рдоें рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рд╕्рдеिрдд WEAF рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди рд╕े рджुрдиिрдпा рдХा рдкрд╣рд▓ा рд░ेрдбिрдпो рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рджрд╕ рдоिрдирдЯ рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдеा, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП 100 рдбॉрд▓рд░ рдХी рд░ाрд╢ि рд▓ी рдЧрдИ। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा
рдк्рд░рддीрдХ рдеी рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рдЫрдкे рд╣ुрдП рдкрди्рдиों рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдЕрдм рдЖрд╡ाрдЬ़ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдШрд░-рдШрд░ рддрдХ
рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд▓рдЧा।рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░, 1900 рд╕े 1926 рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рд░ेрдбिрдпो рдХे
рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЬрдЧрдд рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा।рдЗрди рджोрдиों рдоाрдз्рдпрдоों рдиे
рдоिрд▓рдХрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рджिрдпा।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЬрдЧрдд рдоें рдПрдХ рдпुрдЧांрддрд░рдХाрд░ी рдХ्рд╖рдг 1 рдЬुрд▓ाрдИ 1941 рдХो рдЖрдпा। “рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдк्рд░рдердо рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬ़рди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп
рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рджोрдкрд╣рд░ 2 рдмрдЬрдХрд░ 29 рдоिрдирдЯ рдкрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдХ्рд╖рдг рди рдХेрд╡рд▓
рддрдХрдиीрдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े, рдЕрдкिрддु рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг
рдПрд╡ं рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдШрдб़ी рдм्рд░ांрдб ‘рдмुрд▓ोрд╡ा’ (Bulova) рдеा, рдЬिрд╕े рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ
рд╕्рдеिрдд рдШрдб़ी рдиिрд░्рдоाрдг рдХंрдкрдиी ‘рдж рд╢ैрдХी’ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдпрд╣
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдПрдХ рдоाрдд्рд░ 10 рд╕ेрдХंрдб рдХी рдЕрд╡рдзि рдХा рдеा, рдХिंрддु рдЗрд╕рдХी рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджूрд░рдЧाрдоी
рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें ‘America runs
on Bulova time’ рд╡ाрдХ्рдпांрд╢ рдХा
рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे
рджрд░्рд╢рдХों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдирдпा рдЕрдиुрднрд╡ рдеा। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдХंрдкрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рдХुрд▓ 9 рдЕрдоेрд░िрдХी рдбॉрд▓рд░ рдХा рднुрдЧрддाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
https://youtu.be/lsjc2uDi1OI рдЗрд╕ link рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рдЗрд╕ рдШрдбी рдХो рд╡िрдбिрдУ рдХो рднी рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”5
рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдмाрдж, рдпूрдиाрдЗрдЯेрдб рдХिंрдЧрдбрдо (рдпूрдХे) рдоें рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬ़рди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн 21 рд╕िрддंрдмрд░ 1955 рдХो рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХ्рд╖рдг рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЖрдпा рдЬрдм рдЖрдИрдЯीрд╡ी (ITV) рдЪैрдирд▓ рдкрд░ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░
рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рдкрд╣рд▓े рдЯीрд╡ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें ‘Gibbs SR Toothpaste’ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬो рдПрдХ рдФрд╖рдзीрдп рдЧुрдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЯूрдердкेрд╕्рдЯ рдеा।
рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдиे рдм्рд░िрдЯेрди рдоें рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬ़рди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдпुрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी, рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ाँ рдХे рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмाрдЬाрд░ рдоें рдПрдХ рдирдпा
рдоोрдб़ рдЖрдпा।
рдЗрд╕ link рдкрд░ https://youtu.be/Eeu3U0nqcpE рдЬाрдХрд░ рдЗрд╕ рдШрдбी рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХी рд╡िрдбिрдУ рдХो рдкूрд░ा рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ै।”6
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣िंрджी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे
рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд╖ाрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдПрдХ рдирдИ рдХ्рд░ांрддि рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें рдЬрд╣ाँ
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рдеा, рд╡рд╣ीं рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирдХрд░्рддा рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХो
рд▓рдХ्рд╖िрдд рдЙрдкрднोрдЧрдХрд░्рддाрдУं рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣
рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖िрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХा рд╕ंрдХेрдд рдеा, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣िंрджी рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा
рдХे рдмрдв़рддे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддा рдеा।
1950 рдХे рджрд╢рдХ рдХो рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдХा рд╕्рд╡рдк्рдиिрд▓ рджрд╢рдХ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд
рднाрд░рдд рдПрдХ рдирдП рдпुрдЧ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा-рдПрдХ рдРрд╕ा рдпुрдЧ рдЬрд╣ाँ рдирд╡-рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдЪेрддрдиा, рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХी
рднाрд╡рдиा рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХी рдирд╡рдЧрдаिрдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджिрд╢ा
рдоें рдЕрдиेрдХ рдпोрдЬрдиाрдПँ рдЖрд░ंрдн рдХीं, рдЬिрдирдоें рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиाрдПँ, рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдк्рд░рдоुрдЦ рдеे। рдЗрди рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░
рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЬिрд╕ рднाрд╖ा рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी, рд╡рд╣ рдеी -рд╣िंрджी। рд╣िंрджी, рдЬो рджेрд╢ рдХी рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдЬрдирддा рдХी рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдеी, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдПрд╡ं рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдоाрдз्рдпрдо
рдмрдиी। рдпे рдиिрд░्рдгрдп рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖िрдХ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХा рд╕ंрдХेрдд рдеा, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд╕े рд╣िंрджी рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा
рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдоें рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ। рд╕рд░рдХाрд░ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рд╕ूрдЪрдиा-рдкрдд्рд░, рд░ेрдбिрдпो рдЙрдж्рдШोрд╖рдгाрдПँ рддрдеा рджीрд╡ाрд░ рд▓ेрдЦрди рдЬैрд╕े
рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рд╣िंрджी рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдЧाँрд╡, рдХрд╕्рдмे рдФрд░ рдирдЧрд░ों рддрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддी рдЪрд▓ी рдЧрдпी।рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдзрди
рдмрдиे, рдмрд▓्рдХि рд╡े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рдЪेрддрдиा, рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕
рдХे рдк्рд░ेрд░рдХ рдоाрдз्рдпрдо рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░े।
1960 рдХे рджрд╢рдХ рдХा рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдП рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рдФрд░
рдирд╡ाрдЪाрд░рдкूрд░्рдг рдпुрдЧ рдеा। рдпрд╣ рд╡рд╣ рдХाрд▓рдЦंрдб рдеा рдЬрдм рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдирджाрддाрдУं рдиे рдЕрдкрдиी рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ
рдкрд╣рдЪाрди рдиिрд░्рдоिрдд рдХी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░
рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ा। рдЗрд╕ рджрд╢рдХ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиे, рдмрд▓्рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬрдирдоाрдирд╕ рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд
рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдХाрд░्рдп рднी рдХिрдпा।
рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рд░ेрдбिрдпो, рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдПрд╡ं рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рддी
рдЬैрд╕े рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдкрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ। рдЗрди
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рд╕्рд╡рд░, рд╕ंрдЧीрдд, рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рднाрд╡ों рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрджों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े
рд╢्рд░ोрддाрдУं рд╕े рд╕ीрдзे рдЬुрдб़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдзिрдХ
рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдФрд░ рдЬрдирдк्рд░िрдп рд╣ोрддे рдЪрд▓े рдЧрдП। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХे рдХुрдЫ
рдЕрдд्рдпंрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдПрд╡ं рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрднिрдпाрдиों рдоें рдкрддंрдЬрд▓ि рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рд▓рдХ्рд╕ рд╕ाрдмुрди, рдбीрд╕ीрдПрдо
рдЯेрдХ्рд╕рдЯाрдЗрд▓्рд╕ рдФрд░ ‘рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓ рдмैंрдХ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’ рдЬैрд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рдЗрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे рдорди рдоें рд╕्рдеाрдпी рд╕्рдеाрди
рдмрдиाрдпा рдмрд▓्рдХि рдЙрдкрднोрдХ्рддा
рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рднी рджिрд╢ा рджेрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा।
1970 рд╕े 1980 рдХे рджрд╢рдХ рдоें
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें "рд╕्рдеाрдиिрдХрддा" рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा। рдЗрд╕
рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдоूрд▓ ‘’1972 рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे
рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкрдд्рд░िрдХा Advertising Age рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЬैрдХ рдЯ्рд░ाрдЙрдЯ рдФрд░ рдПрд▓. рд░ीрдЬ़ рдХे рд╢ोрдз рд▓ेрдЦों рдоें рджेрдЦा
рдЧрдпा। рдЗрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХिрд╕ी рднी рдЙрдд्рдкाрдж рдХो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рдорди рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ
рд╕्рдеाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।’’7 рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं; "рдл्рд░ीрдбрдо рдмाрдеिंрдЧ рд╢ोрдк, рдХॉрдо्рдк्рд▓ाрди, рдХोрд▓рдЧेрдЯ" рдЗрд╕ рд▓िंрдХ (https://g.co/kgs/aaDSkQW) рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХी рд╡िрдбिрдУ рдХो рдкूрд░ा рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ै।"8
1980 рдХे рдмाрдж рдХा рд╕рдордп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХрддा
рдХा рдпुрдЧ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдЬैрд╕े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдоाрдз्рдпрдоों рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा
рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп рдоाрдз्рдпрдоों рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдмрдиा рджिрдпा। 1982 рдоें рднाрд░рдд рдоें рд░ंрдЧीрди рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн
рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрд╕ी рд╡рд░्рд╖ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдирд╡ें рдПрд╢िрдпाрдИ рдЦेрд▓ों рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдиे рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдПрдХ рдирдИ рджिрд╢ा рдк्рд░рджाрди рдХी। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж рдмेрдЪрдиे рдХा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рднाрд╡рдиाрдУं, рдкрд╣рдЪाрди, рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рдЧрдпा।
1990 рдХा рджрд╢рдХ рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдПрдХ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ
рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдХाрд▓ рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж-рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рдФрдЬाрд░ рди рд░рд╣рдХрд░ рдПрдХ
рджृрд╢्рдпाрдд्рдордХ рдЕрдиुрднрд╡, рдПрдХ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдХрдеा, рдФрд░ рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд░ूрдк рдоें
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдлिрд▓्рдоों рдХी рддрд░рд╣ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧे, рдЬिрдирдоें рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдХрд▓ा, рд╣ाрд╕्рдп рдХी рдЫौंрдХ, рдФрд░ рдмीрддे рд╕рдордп рдХी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ
рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддा рдеा। рдм्рд░ांрдбों рдиे рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕े рдПрдХрддрд░рдлा рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдмрдЬाрдп рджो рддрд░рдлा рд╕ंрдмंрдз
рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЖрд░ंрдн рдХिрдпा।
рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рдХाрд▓ рдоें рднрд▓े рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХा рдмाрдЬाрд░ рдоें
рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдмрдв़рддा рджिрдЦाрдИ рджिрдпा, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рдиे
рдЕрдкрдиी рднाрд╖िрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рдХिрд╕ी рднी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा। рднाрд░рдд
рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рди рд░рд╣рдХрд░ рдмाрдЬ़ाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा
рдоूрд▓ рддрдд्рдд्рд╡ рдмрди рдЧрдпा। рдЬрдм рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпाँ рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмाрдЬाрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢
рдХрд░рдиे рд▓рдЧीं, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рд╢ीрдШ्рд░
рд╣ी рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдХि рднाрд░рдд рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣िंрджी рдоें рд╣ै। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдЗрди рдХंрдкрдиिрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें
рд╣िंрджी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рднाрд░рддीрдпрддा рд╕े рдЬुрдб़рдиे рдХी рд░рдгрдиीрддि рдЕрдкрдиाрдИ। рдХोрдХा-рдХोрд▓ा, рдкेрдк्рд╕ी, рд╕рд░्рдл рдПрдХ्рд╕ेрд▓, рдХोрд▓рдЧेрдЯ, рдоाрд░ुрддि рдФрд░ рд░िрд▓ाрдпंрд╕
рдЬैрд╕ी рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рджेрд╢ीрдп рдХंрдкрдиिрдпों рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рдЯैрдЧрд▓ाрдЗрди рд╣िंрджी рдоें рддैрдпाрд░ рдХी, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ंрдмंрдз
рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рд╕рдХा। рд╡े рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕ीрдзे рд╕ंрдмंрдз рдмрдиाрдиे рд▓рдЧे। рд╣िंрджी, рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें, рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╢рдХ्рддि
рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░ी- рдЬो рдЙрдд्рдкाрдж рдФрд░
рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рдордз्рдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ेрддु рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд▓рдЧी।
21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХाрдл़ी рдмрджрд▓ рдЧрдпा рд╣ै OTT рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо्рд╕ рдЬैрд╕े рдиेрдЯрдл्рд▓िрдХ्рд╕, рдЕрдоेрдЬ़рди рдк्рд░ाрдЗрдо, рдЬ़ी5, рдФрд░ рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЪैрдирд▓ों рдкрд░ рднी рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी
рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдлिрд▓्рдо рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдоीрдбिрдпा, рддрдХрдиीрдХी рдПрдЬेंрд╕िрдпों, рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрдиों, рд╡िрдкрдгрди рд░рдгрдиीрддिрдпों рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рднी рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдмрдб़े рдиिрд░्рдоाрддा, рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдлिрд▓्рдордХाрд░, рд╡िрдкрдгрди рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрдпों
рдХा рдоाрдирдиा рд╣ैं рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рддрдеा рд╡्рдпाрдкрд░ рдХे
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрддी рд╣ैं рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдпूрд░ोрдкीрдпрди рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдм्рд░िрдЯ
рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЬрддाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा- “рдмिрдиा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиा рдХिрд╕ी
рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд▓рдб़рдХी рдХो рдЕंрдзेрд░े рдоें рдЖंрдЦ рдоाрд░рдиे рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै। рдЕंрдзेрд░े рдоें рддुрдо рддो рдЬाрдирддे рд╣ो рдХि
рддुрдо рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो,
рд▓ेрдХिрди рджूрд╕рд░ा рдХोрдИ
рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЬाрдирддा,
рдЕрддः рд╕ंрднाрд╡िрдд рд▓ाрдн
рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै।"9 рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рд╕े рдЖрдЬ рдХोрдИ рднी рд╢рд╣рд░ рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдЪाрд╣े рджीрд╡ाрд░ें рд╣ों, рдЗрдоाрд░рддें рд╣ों рдпा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी
рджीрд░्рдШाрдПँ- рд╣рд░ рдУрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा
рдмोрд▓рдмाрд▓ा рд╣ै। рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдоाрдз्рдпрдо рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд
рд╣ैं। рдЪूंрдХि рд╢рд╣рд░ों рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдЕрддः рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдПрд╡ं рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे
рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рдЧрдпा рд╣ै।
рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдирдпी рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рднी рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЖрд░ंрдн
рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕рдм рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЬрдЧрдд рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ
рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рднрд░рдкूрд░ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди : рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рддрдХ
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣िрди्рджी рдХेрд╡рд▓ рдоाрддृрднाрд╖ा рдпा
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ी, рдмрд▓्рдХि рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░
рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ी рд╣ै।
рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд╡िрд╡िрдз рдоाрдз्рдпрдоों-рдк्рд░िंрдЯ, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди, рд░ेрдбिрдпो, рд╕िрдиेрдоा, рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рд╣िрди्рджी рдХो
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдирдИ рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдИ рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рдзрд░्рдо, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХी рднाрд╖ा рдирд╣ीं рд░рд╣ी, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी, рдордиोрд░ंрдЬрди, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп, рд░ोрдЬрдЧाрд░ рддрдеा рд╡िрдкрдгрди
рд░рдгрдиीрддिрдпों рдХी рднाрд╖ा рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди, рд╡ेрдм рд╕ीрд░ीрдЬ़, рдЗрди्рдл्рд▓ुрдПंрд╕рд░ рдоाрд░्рдХेрдЯिंрдЧ рдФрд░ рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЬैрд╕े
рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдкрд░ рд╣िрди्рджी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рди рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд░рд╣ी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рдирдП рд╕ंрд╡ाрдж-рд░ूрдк рдХो рднी рдЬрди्рдо
рджिрдпा рд╣ै। рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХंрдкрдиिрдпों рдиे рд╣िрди्рджी рдХी рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП 'рднाрд░рддीрдпрдХрд░рдг' рдХी рд░рдгрдиीрддि рдЕрдкрдиाрдИ
рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рди рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░ों рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ाрдн
рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоाрдз्рдпрдоों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд╖ा рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рд╢ैрд▓ी
рдоें рднी рдиिрд░ंрддрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा рд╣ै। рдЖрд░ंрднिрдХ рджрд╢рдХों рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рднाрд╖ा рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде
рдЬрди-рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рд╢ैрд▓ी рдоें рдврд▓ рдЧрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдоें рдм्рд░ांрдбिंрдЧ, рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢, рд╣ाрд╕्рдп, рдоीрдо рдФрд░ рд╕्рд▓ैंрдЧ
рдЬैрд╕े рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рдПрд╡ं рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рддрдд्рд╡ों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣
рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд░ूрдк рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै: -
|
рдк्рд░рдоुрдЦ рдоाрдз्рдпрдо |
рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि |
рд▓िंрдХ |
|
рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░
|
рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╣िंрджी/рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी |
https://images.app.goo.gl/MEkRo6novJsPUtii8
|
|
рд░ेрдбिрдпो
|
рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╣िंрджी/рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी |
https://images.app.goo.gl/b1Kyzd6z2TB75ctX7
|
|
рджूрд░рджрд░्рд╢рди
|
рдоाрдирдХ рд╣िंрджी, рд╢ुрдж्рдз рд╡ाрдХ्рдп |
https://images.app.goo.gl/xx5ZAuovNquykV3U8
|
|
рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЯीрд╡ी
|
рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢, рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдЖрдзाрд░िрдд |
https://images.app.goo.gl/Vi9s6GPuyWDPZb1v6
|
|
рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा
|
рдоीрдо, рдЪुрдЯрдХुрд▓े,
рд╕्рд▓ैंрдЧ, рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢, рд╣िрди्рджी,
рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢, рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдЖрдзाрд░िрдд |
https://images.app.goo.gl/8z7eypULAgXcSaD6A
|
рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдиिрд░ंрддрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।
рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ाрдИ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рднी рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। 1950 рдоें рдЕрдзिрдХрддрд░
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рднाрд╖ा рдоें рд╣ी рд╣ोрддे рдеे। рдЗрдирдХी рднाрд╖ा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ, рддрде्рдп-рдЖрдзाрд░िрдд рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХो рд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे
рд╡ाрд▓ी рд╣ोрддी рдеी। 1960 рдХे рджрд╢рдХ рдоें
рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд░ेрдбिрдпो рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рддी рдФрд░ рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдЬैрд╕े рдоाрдз्рдпрдоों рдиे рд╣िंрджी рдХो
рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХी рднाрд╖ा рдмрдиा рджिрдпा। 1980 рдоें рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे
рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЬрдЧрдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ा рдмрди рдЧрдИ। рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЕрдзिрдХ рд╕рд░рд▓, рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рдХी рднाрд╖ा рдоें рдмрдирдиे рд▓рдЧे। 1990 рдХे рдмाрдж рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ рдиिрдЬी рдЪैрдирд▓ों
рдХे рдЙрджрдп рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдоें рдиूрддрдирддा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ुрдЖ। рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢, рдпाрдиी (рд╣िंрджी-рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी) рдХे рдоिрд╢्рд░рдг рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। 2010 рдХे рдмाрдж рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХी рдХ्рд░ांрддि
рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рдФрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖िрдХ рдмрдиा рджिрдпा। рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों
рдоें рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧु, рдкंрдЬाрдмी, рднोрдЬрдкुрд░ी рдЬैрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рдмोрд▓िрдпों рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ
рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХि рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рднी рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдирддे рдЬा
рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдЖрдЧे рдХी рдЬाрдПрдЧी рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ
рд╣ोрдЧा рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рднी рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢
рдк्рд░рдпोрдЧ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡
рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рднाрд╖िрдХ рд░рдгрдиीрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬो рдоाрдд्рд░ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг
рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рд░ूрдк рднी рдЧ्рд░рд╣рдг
рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं (рдЬैрд╕े- рддрдоिрд▓, рдмांрдЧ्рд▓ा, рддेрд▓ुрдЧु, рдкंрдЬाрдмी рдЖрджि) рдХे рд╕рд╣-рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдиे рдХोрдб-рд╕्рд╡िрдЪिंрдЧ рдХी рдЙрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा, рдЬिрд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдоाрдиा рдЧрдпा рдеा। рдкрд░рди्рддु рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдмाрдЬ़ाрд░ рдХी рдоांрдЧ рдФрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рднाрд╖ा рдмрди рдЧрдИ।
1990 рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж, рднाрд░рдд рдоें рднाрд╖ाрдпी
рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпे рдФрд░ рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ाрдЗрдм्рд░िрдб рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें
рдиीрд▓िрдоा рд╕िрди्рд╣ा рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- "рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ
рднाрд╖ाрдИ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ेрддु рд╣ै, рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХी
рд╣िंрджी рдк्рд░рд╡рдгрддा рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдгрднाрд░рдд рдХी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдЭुрдХाрд╡ рджोрдиों рдХो рдЬोрдб़рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै।10" рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдк्рд▓ेрдЯрдл़ॉрд░्рдо, рдлेрд╕рдмुрдХ, рдЗंрд╕्рдЯाрдЧ्рд░ाрдо, рдЯ्рд╡िрдЯрд░ рдЖрджि рдиे рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд▓ाрддे рд╣ुрдП рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдХो рдПрдХ рдРрд╕े рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЬो рд╕्рдеाрдиीрдп рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рджोрдиों рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧों рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд░рд╣ी। рдоीрдо्рд╕, рд╣ैрд╢-рдЯैрдЧ рдЖрджि рдпे рд╕рднी рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢
рд╕ंрд░рдЪрдиा рдкрд░ рд╣ी рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं, рдЬो рд╣ाрд╕्рдп, рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдФрд░
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी
рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдмॉрд▓ीрд╡ुрдб рднी рдЗрд╕ рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं।
рдлिрд▓्рдоों рдХे рд╕ंрд╡ाрдж, рдЧीрддों рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдЕрднिрдпाрдиों рдоें рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╡ीрдирддा, рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдФрд░ рд╢рд╣рд░ी рдЪेрддрдиा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдЬो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде рд╕ीрдзे рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ै। рдЗрди рд╕рдорд╕्рдд рдкрдХ्рд╖ों
рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рднाрд╖ा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рдмाрдЬ़ाрд░рд╡ाрджी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдЖрдзुрдиिрдХрддा, рддрдХрдиीрдХी рдЕрдиुрдХूрд▓рддा
рдФрд░ рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рд╕рдоेрдЯे рд╣ुрдП рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдЖрдХрд░्рд╖рдХ, рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╕्рдорд░рдгीрдп рднी рдмрдиाрддी рд╣ै। рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢
рдиे рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдХी рд╢ैрд▓ी рдХो рдПрдХ рдирдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрддे
рд╣ुрдП рдмाрдЬ़ाрд░рд╡ाрдж рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдХो рдкुрдирд░्рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рдоाрдирд╕िрдХрддा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рднाрд╖ा рд╣ै, рдЬो рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд╖िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡
рдХрд░рддी рд╣ै।
рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХрд▓ा рдХि рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ाрдпी
рдирд╡ाрдЪाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рдмाрдЬ़ाрд░рд╡ाрджी рд╢рдХ्рддि рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ, рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдФрд░ рд╕्рдорд░рдгीрдп рдмрдиाрддी рд╣ै। рдм्рд░ांрдбिंрдЧ рдХी рд╢ैрд▓ी рдоें
рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢ рдиे рдПрдХ рдирдпा рдоोрдб़ рджिрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕ंрд╡ाрдж рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж
рдк्рд░рдЪाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рднी
рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп
рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡िрдкрдгрди рд░рдгрдиीрддि рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд╖ाрдпी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░
рдмाрдЬ़ाрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рднी рд╣ै। рдпрд╣ рд░ुрдЭाрди рди рдХेрд╡рд▓ рдЖрд░्рдеिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े
рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╕िрдж्рдз рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो
рдПрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рдЬрдирд╕ाрдоाрди्рдп рдХे рдиिрдХрдЯ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЙрдкрдХрд░рдг рднी рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдоें рд▓рдШुрддा рдФрд░ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХрддा
рдЬैрд╕ा рдХि рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं
рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рд╡рд╕्рддु рдХे
рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд░ुрдЪि рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рдХी рддीрд╡्рд░рдЧाрдоी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдХे рдЪрд▓рддे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рднाрд╖ा рдоें
рд▓рдШुрддा рдФрд░ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХрддा (рд╕ांрдХेрддिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмрдв़ рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдм
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЗрддрдиे рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं рдХि рд╡े рдоाрдд्рд░ рджो рдпा рддीрди рд╢рдм्рджों рдоें рд╕ंрдкूрд░्рдг
рд╡рд╕्рддु рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдЬुрдб़ाрд╡ рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।
рдЗрд╕ рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдПрдХ рд▓рдШु рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी
рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рдХрд▓ा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╢рдм्рджों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХрдо
рд╣ोрдХрд░ рднी рдЙрдирдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдд्рдпंрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдХी рдЧрддि
рдХो рдмрдв़ाрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк
рднी рд╣ै। рдЕрддः рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें рд▓рдШुрддा рдФрд░ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХрддा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рдордХाрд▓ीрди
рднाрд╖िрдХ рд░рдгрдиीрддि рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдкрдХ्рд╖ рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै।
|
рдм्рд░ांрдб |
рдЯैрдЧрд▓ाрдЗрди |
рд▓िंрдХ |
|
Apple |
|
https://images.app.goo.gl /cJeS3zTBqtSLmh2L7 |
|
amazon |
|
https://images.app.goo.gl/2YMkU3mpK73TtQKQA
|
McDonald's
|
|
https://images.app.goo.gl/Lnf5NsMLcvnVauW58
|
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХी рднाрд╖ा:
рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдоीрдо
рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдпрд╣ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि
21рд╡ीं рд╕рджी рдоें
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоौрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдП рд╣ैं, рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा
рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें। рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рдХि рдлेрд╕рдмुрдХ, рдЗंрд╕्рдЯाрдЧ्рд░ाрдо, рдЯ्рд╡िрдЯрд░, рдпूрдЯ्рдпूрдм рдФрд░ рд╡्рд╣ाрдЯ्рд╕рдПрдк рдЬैрд╕े рдоंрдЪों рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХे
рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдмрджрд▓ा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рднाрд╖ा, рд╢ैрд▓ी рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдкрдж्рдзрддि рдХो рднी рдкूрд░्рдгрддः
рдирдпा рдЖрдпाрдо рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рдпрд╣ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рдХि рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рдоीрдо рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддा рдХो рддोрдб़ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЬрдЧрд╣ рдПрдХ рд╕рд╣рдЬ, рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдФрд░ рд╣ाрд╕्рдпрдк्рд░рдзाрди рд╕ंрд╡ाрдж рд╢ैрд▓ी рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрдж рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рдЧिрдиाрдиे рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рднाрд╡рдиाрдУं, рд╣ाрд╕्рдпрдмोрдз рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╕े рдЧрд╣рд░ा
рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।рдоीрдо-рдЖрдзाрд░िрдд рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рдЧ्рд░рд╣рдгीрдп рдФрд░
рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░े рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдЙрдирдХी
рд░ोрдЬ़рдорд░्рд░ा рдХी рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрджрддों, рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддीрдХों рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдирдП рддрд░ीрдХों рд╕े рдоेрд▓ рдЦाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд▓рдШु, рддेрдЬ़ рдФрд░ рджृрд╢्рдп-рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдЖрдзुрдиिрдХ
рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣ाрд╕्рдп, рд╡िрдбंрдмрдиा, рдЯ्рд░ेंрдбिंрдЧ рд╡िрд╖рдп рдФрд░ рджृрд╢्рдп рдк्рд░рднाрд╡ рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं।
(рд╕ंрджрд░्рдн рдЪिрдд्рд░- https://hindi.news18.com/photogallery/haryana/faridabad-faridabad-police-funny-facebook-posts-for-aware-people-to-wear-mask-hrrm-3958652.html )
рдКрдкрд░ рдЪिрдд्рд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं рдХि рдХिрд╕
рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХोрд╡िрдб-19 рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рджौрд░ाрди, рдЬрдм рдЖрдордЬрди рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрджेрд╢ों рдФрд░ рдиिрд░्рджेрд╢ों рд╕े
рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдердХ рдЪुрдХे рдеे, рдРрд╕े рдоीрдо्рд╕ рдиे
рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рдПрдХ рдирдИ рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬो рди
рддो рдХेрд╡рд▓ рдЖрджेрд╢ाрдд्рдордХ рдеी। рдпрд╣ рднाрд╖ा рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдФрд░ рд╡िрдиोрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ
рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХी рдУрд░ рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдеी।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢ोрдз рдЗрд╕ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рдХि рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдоीрдо рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХो рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े
рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рдУрд░ рд░ूрдкांрддрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдирд╡ाрдЪाрд░рдкूрд░्рдг рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЪрдкрд▓рддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддीрдХ рдФрд░ рд╣ाрд╕्рдп рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी, рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдФрд░
рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдордХाрд▓ीрди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдпुрдЧ рдХे рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो
рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो рдПрдХ рдирдпा рд╢ोрдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдк्рд░рджाрди
рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा: рд▓िंрдЧ, рдЬाрддि рдФрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХी рднाрд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдЪेрддрдиा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╢рдХ्рддि рд░рд╣ी рд╣ै। 1980 рдХे
рджрд╢рдХ рдоें
рдпрд╣ी рднाрд╖ा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХेрд╡рд▓ рдШрд░ेрд▓ू рднूрдоिрдХाрдУं рдФрд░ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣рддी
рдеी। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПं рдЕрдзिрдХрддрд░ рд░рд╕ोрдИ рдЧैрд╕,
рд╕рд░्рдл, рдмрд░्рддрди рдзोрдиे рдХे рд╕ाрдмुрди рдпा ‘рдлेрдпрд░
рдПंрдб рд▓рд╡рд▓ी’ рдЬैрд╕े рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рд╕ाрде рджिрдЦрддी рдеीं, рдЬрд╣ाँ рд╕ुंрджрд░рддा рдФрд░ рдЧोрд░ेрдкрди рдХो рд╕рдлрд▓рддा рдХा
рдоाрдирджंрдб рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рдкрд░ंрддु рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╕рдордп рдмрджрд▓ा,
рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рдоें рднी рдмрдб़ा
рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा।
рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдпрд╣ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди
рдХी рднाрд╖ा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा, рд▓िंрдЧ рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╡рд░्рдЧीрдп рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ
рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдоाрдз्рдпрдо рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░ी рд╣ै। рдХрд╡िрддा
рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि - “рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें рд╡рд╕्рддु рдирд╣ीं, рд╡िрдЪाрд░ рдмрди рд░рд╣ी рд╣ै।”12 рдЖрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рдпрд╣ी рднाрд╖ा
рдЬाрддि рдФрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдЬो рднाрд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддिрдпों рдФрд░
рд╢рд╣рд░ी рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рд╣ी “рд╕ाрдоाрди्рдп” рдоाрдирддी рдеी, рд╡рд╣ी рдЕрдм рджрд▓िрдд, рдЧ्рд░ाрдоीрдг, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдФрд░ рд╢्рд░рдоिрдХ рд╡рд░्рдЧ
рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХो рднी рд╕рдоाрди рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╡िрд╡िрдз рднाрд╖ाрдпी рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоिрдпों
рд╕े рдЖрдП рдкाрдд्рд░ рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं। рдбॉ. рд░ेрдЦा рд╕ेрдаी рдХे рд╢рдм्рджों
рдоें - “рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рддрдм рддрдХ рдЕрдкूрд░्рдг рд╣ै рдЬрдм рддрдХ рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░े।”13
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдпрд╣ рд░рд╣ा рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдПрдХ
рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдмाрдЬाрд░ рдХी
рд░рдгрдиीрддिрдпों рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдЪाрд░, рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рд╕рдоाрдирддा рдХे рдирдП рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рднी рдЬрди्рдо рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣
рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХो рдПрдХ рд╕рддрд╣ी рдк्рд░рдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдПрдХ
рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдоंрдЪ рдмрдиा рджेрддा рд╣ै
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдордиे рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै
рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рднाрд╖िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдоाрдирд╕िрдХрддा рдоें рдЖрдП рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдЧрд╣рди рдмрджрд▓ाрд╡ों
рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдпрд╣ рджेрдЦा рдЧрдпा рдХि рдЖрд░ंрднिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा
рдФрдкрдЪाрд░िрдХ, рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ीрдоिрдд
рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी, рдкрд░ंрддु 1980 рдФрд░ 1990 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдпрд╣ рднाрд╖ा рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ, рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдФрд░ рдЬрдирд╕ुрд▓рдн рд╣ोрддी рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рдЗрд╕ рдХाрд▓рдЦंрдб
рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЫрд╡ि, рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡рд░्рдЧ рдХी
рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдирд╡-рдЙрджाрд░рд╡ाрджी рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдоें
рдк्рд░рддिрдмिंрдмिрдд рд╣ुрдИ। рд╣рдордиे рдпрд╣ рднी рдкाрдпा рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдФрд░ рдмाрдЬ़ाрд░рд╡ाрдж рдХी рдЗрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों
рдиे рднाрд╖ा рдХो рдПрдХ рд░рдгрдиीрддिрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा।
21рд╡ीं рд╕рджी рдоें, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХ्рд░ांрддि рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд, рд╣рдордиे рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рддीрд╡्рд░ рд╣ोрддे
рджेрдЦा। рд╣िंрдЧ्рд▓िрд╢, рдХोрдб-рдоिрдХ्рд╕िंрдЧ, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕्рд▓ैंрдЧ, рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдоीрдо्рд╕, рдЗрдоोрдЬी рдФрд░ рдд्рд╡рд░िрдд рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рд╢ैрд▓ी рдиे
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ, рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдФрд░ рд▓рдШु рдмрдиा рджिрдпा। рд╣рдоाрд░े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдоें рдпрд╣ рддрде्рдп
рдЙрднрд░ा рдХि рдЕрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдП, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХे рд╕ाрде рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬुрдб़ाрд╡
рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХे рджौрд░ाрди рдпрд╣ рднी рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрддा
рдХो рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рд▓िंрдЧ, рдЬाрддि, рд╡рд░्рдЧ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдЬैрд╕ी рд╡िрд╡िрдзрддाрдУं рдХो рднी рд╕्рдеाрди рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢ोрдз рд╕े рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै- рдпрд╣ рди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं, рд╕ौंрджрд░्рдпрдмोрдз рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХा
рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै। рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдпрд╣ рднाрд╖ा рдФрд░ рднी рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдРрдХ्рдЯिрд╡ рд╣ोрдЧी, рдЬрд╣ाँ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рд╕рдордЭрдХрд░
рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХी рднाрд╖ा рд╕्рд╡рддः рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рд╕рдХेрдЧी।
рдЕрддः рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рдо рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХा
рдЕрдз्рдпрдпрди рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди, рдоीрдбिрдпा рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рддрдХрдиीрдХी рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдЬैрд╕े рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдХे рдЕंрдд:рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े
рдпрд╣ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рднाрд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рд╡िрдзा рди рдоाрдирдХрд░ рдПрдХ рд╕рдЬीрд╡
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭा рдЬाрдП, рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн
- Media Watch, E-ISSN 2249-8818, Vol. 11, Issue No. III, Page 565-580, 2020, DOI: 10.15655/mw/2020/11092020, Tools and Techniques Used in the Language of Advertisements : The Linguistic Perspective, Mohammad Shariq, Qassim University, Saudi Arabia Received: 3 August 2020, Accepted: 6 September 2020, Published: 11 September 2020
- рд╕िंрд╣, рдбॉ. рдиिрд╢ांрдд, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рдмंрдзрди, рдУрдоेрдЧा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2017, рдкृ. 8
- рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рдордзु, рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдоें рдиैрддिрдХрддा, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ, рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, 1995, рдкृ. 25
- рднाрдЯिрдпा, рддाрд░ेрд╢, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХрд▓ाः рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЧ, рджрдпाрдирди्рдж рд╡ैрджिрдХ рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЙрд░рдИ, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, 1985, рдкृ. 14 (рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкाрдг्рдбुрд▓िрдкि)
- https://hindi.scoopwhoop.com/history/world-s-first-ever-tvadvertisement/?ref= clipboardcopy
- https://hindi.scoopwhoop.com/history/world-s-first-ever-tv-advertisement/?ref=clipboardcopy
- рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рдмंрдзрди, рдкृ. 10
- https://g.co/kgs/aaDSkQW
- рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдк्рд░рдмंрдзрди, рдкृ. 17
- рдЦрд░ाрдЯे, рдбॉ. рдордзु, рдбॉ. рд╣рдгрдоंрддрд░ाрд╡ рдкाрдЯीрд▓ & рдбॉ. рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕ोрди, рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╣िंрджी, рд╡िрдж्рдпा рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2014, рдкृ. 89
- рд╡िрдорд▓, рдЧंрдЧा рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдоीрдбिрдпा, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2004, рдкृ. 103
- рд╢рд░्рдоा, рдбॉ. рджीрдкिрдХा, рдоीрдбिрдпा рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЫрд╡ि, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2018, рдкृ. 94
- рд╕ेрдаी, рдбॉ. рд░ेрдЦा, рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдбॉрдЯ рдХॉрдо рднाрд╖ा рдФрд░ рдмाрдЬ़ाрд░, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2017, рдкृ. 38


