рдкैрдб़ाрд▓ा рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде
рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг, рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рд╕рдоाрдЬ, рд░ोрд╣िрдгी рдирджी, рдкाрдиी
рдХा рд╡िрд╡ाрдж, рдЧрдг рд░ाрдЬ्рдп, рдмाрдмा рд╕ाрд╣рдм рдЕंрдмेрдбрдХрд░, рдЧौрддрдо
рдмुрдж्рдз, рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा, рд╕ंрджेрд╢, рд╢ांрддि, рдк्рд░ेрдо, рдХрд░ुрдгा, рднाрдИрдЪाрд░ा।
*********************************
рд╡ाрдгी
рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рд╕рди् 2025 рдоें
рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдЪрд░рде
рднिрдХ्рдЦрд╡े’ рд╕рдорд╕्рдпाрдоूрд▓рдХ рдиाрдЯрдХ рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдЪाрд░ рдЕंрдХ рдФрд░ рдмрдд्рддीрд╕ рджृрд╢्рдп рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПँ, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рдЬрд▓ рдХी
рд╕рдорд╕्рдпा рддрдеा рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рджिрдЦाрдИ рджेрддा
рд╣ै। рдЬिрдирдХा
рд╡िрдЪाрд░, рд╕рдо्рдпрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं рдбॉ. рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд░्рджрдо рдЬी। рд╡े рд╣िंрджी рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддंрдн рд╣ैं। рдмुрдж्рдз – рдмाрдмा рд╕ाрд╣рдм рдб़ॉ.рдмी.рдЖрд░ рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े
рдЕрдиुрдк्рд░ाрдгिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдорд╣ाрдоाрдирд╡ рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд
рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдиे рдиाрдЯрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдиाрдЯрдХ рдХे рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддрдеा рдЕрдкрдиे
рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрд╡рд░рдг рджिрдпा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЕрд╣िंрд╕ा рдХрд░ुрдгा, рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕рд╣-рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा
рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХी рдХрдеा рдХा рдЖрдзाрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рддीрди рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдХी рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ
рд╣ै। рдЗрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ
рдиाрдЯрдХ рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдФрд░ рдкाрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢
рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рдЕрддीрдд рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рдХो рдЬोрдб़рддा рд╣ै। рджрд░्рд╢рдХों рд╡ рдкाрдардХों рдХो рдЕрддीрдд рдХे рдЧौрд░рд╡ рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдХрдоिрдпों
рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЙрди рдоूрд▓рднूрдд рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕рдоाрдзाрди рд╣ेрддु рд╕ोрдЪрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░ рдЙрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा
рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрдиा рд╣ै।
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣рдоाрд░ा рд░рдХ्рд╖ा рдХрд╡рдЪ рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджो рд╢рдм्рджों рд╕े рдмрдиा рд╣ै рдкрд░ि + рдЖрд╡рд░рдг, рдЬिрд╕рдХा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕ – рдкाрд╕
рдХा рдШेрд░ा рд╣ुрдЖ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг। рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдмрд╣ुрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЬिрд╕ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рднी рдЙрд╕ी рдХे
рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ोрддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдЖрдЪाрд░ – рд╡िрдЪाрд░, рд░рд╣рди – рд╕рд╣рди рдкрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣рддा
рд╣ै। рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз
рдиे рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡ рдХो рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджी рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдЧौрддрдо рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдХो рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै рдХि “рдЖрдЬ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЦ़рддрд░े рдоें рд╣ै। рджुрдиिрдпा рдЦрддрд░े рдоें рд╣ै। рдЗрди рд╕рдмрдХो рдмрдЪाрдУ। рдордиुрд╖्рдпрддा рдЦрддрд░े рдоें рд╣ै। рдЬाрдУ рднिрдХ्рд╖ुрдУं। рдоंрдЧрд▓ рднाрд╡рдиा рдХे рд╕ाрде рд▓ोрдХ рдХा рдоंрдЧрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдУ।... рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдордд рд░ुрдХो। рддुрдо्рд╣ें рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рдХрд░рдиा рд╣ै।”[1] рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕рдмрдХा рд╣ै, рдЗрд╕рдоें рдЬрд▓, рд╡ाрдпु, рднूрдоि, рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖,
рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЖрджि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рддрдд्рд╡ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╣рдоाрд░े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд░्рдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рднी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░
рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╡िрднिрди्рди рддрдд्рд╡ों рдоें рдЕрд╡ांрдЫिрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ा рдпрд╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рддेрдЬी рд╕े рдмिрдЧрдб़рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬीрд╡ рдЬंрддु рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рд▓िрдП рд╣िрддрдХाрд░ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी
рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдЙрд╕े рд╕ंрддुрд▓िрдд рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рд╣рд░ेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै।
рдЖрдЬ рдХी рджुрдиिрдпा рдоें
рдиाрдЯрдХ рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд╕्рд╡рдпं рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдиे рдЖрдЬ рд╕े рддीрди рд╣рдЬ़ाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдкाрдиी рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭा рдеा рддрдеा
рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдЕрдб़े рдеे рдХि рдкाрдиी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдпुрдж्рдз рдФрд░ рдЕрд╣िंрд╕ा рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рд╕рдж्рднाрд╡
рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рд╕े рд╣рд▓ рдХिрдпा рдЬाрдпे।”[2] рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЫोрдЯी – рдЫोрдЯी рдмाрддों рдкрд░ рдЭрдЧрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै, рд░ाрдЬ्рдп рдПрд╡ं рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ
рдпुрдж्рдз рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рднूрдоि рдФрд░ рдЬрд▓ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣рд░ рджिрди рдЭрдЧрдб़ा рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХो рд╣рдо
рджेрдЦрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣рдо рд╕рдм рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдпुрдж्рдз рдХे рдХाрд░рдг рдХрдИ рджुрд╖्рдкрд░िрдгाрдо рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬрди – рдоाрд▓ рдХी рд╣ाрдиि рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ोрдЧ рдШाрдпрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░
рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдХрдИ рд▓ोрдЧ рдЕрдиाрде рд╣ोрддे рд╣ैं। рд▓ोрдЧ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдХрдИ рд░ोрдЧों рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдпुрдж्рдз рдХे рдХाрд░рдг рджेрд╢ рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЫिрди्рди – рднिрди्рди
рд╣ोрддी рд╣ै। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдмрдв़рддी рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдоें рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╡िрдШрдЯрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣िंрд╕ा – рдХ्рд░ूрд░рддा рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп, рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПँ рдлैрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं। рдиिрд░ाрд╢ा рдФрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХी рднाрд╡рдиा рдмрдв़рддी рд╣ै।
рд╣рдоाрд░े рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ा рдпрд╣ рд╢рд░ीрд░ рдЬрд▓, рд╡ाрдпु,
рднूрдоि, рдЕрдЧ्рдиि рдФрд░ рд╡ाрдпु рдЬैрд╕े рдкाँрдЪ рддрдд्рд╡ों рд╕े рдмрдиा рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЬрдм рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рдЬीрд╡-рдЬंрддु, рдФрд░ рд╣рдо рд╕рдм рдордиुрд╖्рдп рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। ‘рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े’ рдиाрдЯрдХ
рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЬрдирддा рдХो рд╕рдЪेрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЬрд▓ рдк्рд░рдзाрди рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░ांрдд, рджेрд╢ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдХрд░्рджрдо рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдиाрдЯрдХ рдХा рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╖рдп рдкाрдиी рд╣ै। рдкाрдиी рдЖрдЬ рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдкाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рддрдХ рдХे рдмीрдЪ рдЭрдЧрдб़े рдФрд░ рд╡िрд╡ाрдж рд╣ैं। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХी рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдкाрдиी рдХो
рд▓ेрдХрд░ рд╣ोрдЧा।”[3] рдкाрдиी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХिрд╕ी рднी рдХाрд▓ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдкाрдиी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХрд▓ рд╣ै, рдЖрдЬ рд╣ै, рдкрд░рд╕ों рднी рд░рд╣ेрдЧी। рд▓ेрдХिрди рд╣рд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдЬрд░ूрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╣рдоाрд░े рджрд░्рд╢рди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдФрд░ рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рдЧ्рд░ंрдеों
рдоें рдЬрд▓ рдХो рдоूрд▓ рддрдд्рдд्рд╡ рд╡ рдорд╣ाрднूрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЬрд▓ рд╕्рдд्рд░ोрддों рдХा рд░рдЦ-рд░рдЦाрд╡ рдХे рд▓िрдП
рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирд╣рд░, рдиाрд▓ों, рддाрд▓ाрдмों рддрдеा рдХुрдУं рдХे рдкाрдиी рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓ी рдЧрдпी
рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░
рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд▓ोрдЧों рдоें рдЪेрддाрд╡рдиी рд▓ाрдиे рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ै। рддेрдЬ рдЧрддि рд╕े рдЖрдЬ рдЬрд▓ рджूрд╖िрдд рдФрд░ рд╡िрд╖ैрд▓े рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЧाрдоी рдкीрдв़ी рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ी рдЦ़рддрд░ा рд╣ै। рдЬрд▓ рдХेрд╡рд▓ рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдорд╕्рдд рдЬीрд╡рд░ाрд╢ि
рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЬрд▓ рдХे рдмिрдиा рдк्рд░ाрдгिрдоाрдд्рд░ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рд╕рдорд╕्рдд рдЬрдЧрдд рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдоूрд▓ рдоें рдкाрдиी рд╣ै। рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЬрд▓ рдХी рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдкीрдиे рдХी рдкाрдиी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдПрдХ рдЧрдо्рднीрд░ рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдирд▓ рдХा рдкाрдиी рднी рд╡िрд╖ैрд▓ा рд╣ै। рдирд▓ рдХे рдкैрдкों рдХी рд╢ुрдж्рдзि рдХрд░рдиा рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдирд▓ рдХे рдкैрдкों рдоें рдЬрдоा рд╣ो рдЧрдпे рдмैрдХ्рдЯीрд░िрдпा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдХрдИ
рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдиा рдкрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрд░्рд╕ेрдиिрдХ, рд╕ीрд╕ा рдЖрджि рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг 86 рдлीрд╕рджी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рдХाрд░рдг рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдкाрдиी рд╡
рджूрд╖िрдд рдкाрдиी рд╣ै। 28 рд╕िрддंрдмрд░ 2017 рдХो рдЬрд▓ рдлोрд░рдо рд╕े рдиिрдХрд▓े рдЖँрдХрдб़ों рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि “рдзрд░рддी рдкрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рдЪौрдеाрдИ рднाрдЧ рдЬрд▓ рд╕े рдШिрд░ा
рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЗрд╕рдоें 97% рдкाрдиी рдЦाрд░ा рд╣ै рдЬो рдкीрдиे рдпोрдЧ्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рдкीрдиे рдпोрдЧ्рдп рдкाрдиी рдХी рдоाрдд्рд░ा рд╕िрд░्рдл 3% рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рднी 2% рдкाрдиी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдПрд╡ं рдмрд░्рдл рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें 1% рдкाрдиी рд╣ी рдоाрдирд╡ рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ेрддु рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।”[4] рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рдоंрдЪ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें 75% рдЬрдирддा
рдкाрдиी рдХी рд╕ंрдХрдЯ рдоें рд╣ै। рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рд╕िंрдЪाрдИ рдЬрд▓ рдХी рд╣ै। рджेрд╢ рдоें рд╕िрд░्рдл 45% рдХृрд╖ि рднूрдоि рд╣ी рд╕िंрдЪिрдд рд╣ै। рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдп рд╕рдорд╕्рдпा рд╕िंрдЪाрдИ рдЬрд▓ рдХी рд╣ै। 45% рдХृрд╖ि рднूрдоि рднूрдЧрд░्рдн рдЬрд▓ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै рддो рдмाрдХी 55%
рд╡рд░्рд╖ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдкाрдиी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХी рддрд░ीрдХा рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдаीрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓
рд╕ंрдХрдЯ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╕ंрдХрдЯ рднी рд╣ै рдХि рдЬрдоीрди рдмрд░рд╕ाрдд рдХे рдкाрдиी рдХो рдирд╣ीं рд╕ोрдЦ рдкाрддी рд╣ै। рдХूрдб़ा – рдХрдЪрд░ा рдЬрд╣ाँ рдХे рддрд╣ाँ рдлेंрдХрдиा рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╣ै।
рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рддेрдЬी рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдмрдв़рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╡ृрдж्рдзि рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рдХे
рд╡िрдкрд░ीрдд рд╡िрдШрдЯрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ुрдЦ рднोрдЧ рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рдоें рдЕрдкрдиे рдЗрдЪ्рдЫाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рддेрдЬी рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдк्рд░рджूрд╖рдг рдмрдв़рддा рдЬा рд░рд╣ा
рд╣ै। рджिрди рдм рджिрди
рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ो рдкा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрд▓ рдХा рдЕрдкрд╡्рдпрдп рд╕े рд╣рдо рдирд╣ीं рдмрдЪ рдкाрдпे рд╣ैं। рдЕрдиेрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡ाрджिрдпों рдФрд░ рдЬрд▓ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों, рд╕рдоाрдЬ рдЪिंрддрдХों
рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рдХा рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдХोрдИ рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдирджी – рдиाрд▓िрдпों рд╡ рддाрд▓ाрдмों рдоें рд╡्рдпрд░्рде рдПрд╡ं рд╡िрд╖ैрд▓े рдкрджाрд░्рде
рдмрд╣ाрдиा рд░ुрдХрдиे рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓े рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рдирджिрдпों рд╕े, рддाрд▓ाрдмों рд╕े, рдХुрдУं рд╕े рдмрджрдмू рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдЬैрд╕े рд╣рдо рдирджी–рдиाрд▓ों рд╡ рддाрд▓ाрдмों рдХे рдкाрд╕ рдард╣рд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे। рдиाрдХ рдмंрдж рдХрд░рдХे рд╡рд╣ाँ рд╕े рднाрдЧ рдиिрдХрд▓рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЖрдЧाрдоी рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рдЦрддрд░ा рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡рдЬों рдиे рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдирд╣рд░ें, рддाрд▓ाрдм рддрдеा рдХुрдПँ
рдЦुрджрд╡ाрдпे рд╣ैं। рдЬрд▓ рд╕्рд░ोрддों рдХा рд░рдЦ-рд░рдЦाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдмрдв़ рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣рдо рдЙрди рдЬрд▓ рд╕्рд░ोрддों рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рддाрд▓ाрдмों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд░рд╕ाрдд рдХे рдкाрдиी рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдлрд▓
рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рддाрд▓ाрдм рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╣ैं। рдЖрдЬ рдХे рджेрд╢ рдХे рдЕрдиेрдХ рднाрдЧों рдоें рддाрд▓ाрдмों рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрджрддрд░ рдмрди
рдЧрдпी рд╣ै। рддाрд▓ाрдмों рдХी
рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЕрд╡ैрдз рдХрдм्рдЬा рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдмрд▓ рдХाрд░рдг рд╣ै। рдЗрдирдХे рджेрдЦ – рд░ेрдЦ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рд╕ूрдЦрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै рдХि рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рджिрди рдм рджिрди рдШрдЯрддी
рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдорддः рдЖрдЧाрдоी рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдкाрдиी рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрди
рдЬाрдПрдЧा। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
рдоें рдЬрд▓, рд╡ाрдпु, рднूрдоि рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рдХрдИ рдЬीрд╡ рдЬंрддु рдирд╖्рдЯ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдмाрд░ рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдмाрд░ी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╕рдЪेрдд рди рд╣ो рдкाрдпे рддो рдирджी-рдиाрд▓ों рд╡ рддाрд▓ाрдмों рд╕े рдиिрдХрд▓े рд╡िрд╖рд╡ाрдпु рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рдмрди
рдЬाрдПрдЧा।
рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рджрд▓िрддों рдПрд╡ं рд╡ंрдЪिрддों рдХी рд╕्рдеिрддि рджрдпрдиीрдп рд╣ै। рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╡े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХुँрдУं рдХा рдкाрдиी рдирд╣ीं рд▓े рд╕рдХрддे। рдЧंрджा рдкाрдиी рдкीрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдпे рд▓ोрдЧ рдмीрдоाрд░ рд╣ोрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। ‘рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े’ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╢ूрдж्рд░ों рдХी рдЗрд╕ рджрдпрдиीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा
рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╢ूрдж्рд░ों рдХो рдЧाँрд╡ рдХे рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЧंрджा рдкाрдиी рдкीрдиा рдЗрдирдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рдХुрдЖँ рддो рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рд╕рдм рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ै, рд╕рд╡рд░्рдг рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЙрд╕ рдХुрдПँ рд╕े рдкाрдиी рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдк्рд░ांрддों рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕рд╡рд░्рдг рд╣िंрджुрдУं рдХे рд╕ाрде рдЯрдХрд░ाрд╡ рд╕े
рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдд рдоें рдкाрдиी рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдЧौрддрдо рдоें рдХрд░ुрдгा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдн्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХुрдЫ рд╢ूрдж्рд░ рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рддाрд▓ाрдм рд╕े рдШрдбों рдоें рдЧंрджा рдкाрдиी
рднрд░рддे рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдкूрдЫрдиे рдкрд░ рдЫंрджрдХ рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि “рд╣ाँ, рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░, рд▓ेрдХिрди рд╡े рд╕рдм рдХुрдПँ рднी рдЙрдЪ्рдЪ
рд╡рд░्рдгों рдХी рдЖрдмाрджी рдХे рдмीрдЪ рд╣ी рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं, рд╢ूрдж्рд░ рд▓ोрдЧ рдЧाँрд╡ों рд╕े
рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдгों рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрди рдХुँрдУं рд╕े рдкाрдиी рдирд╣ीं рд▓ेрдиे рджेрддे рд╣ैं।”[5] рдЖрдЬ рджрд▓िрдд рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рд╣ैंрдбрдкंрдк рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рд╡рд╣ाँ рд╕े рд▓ोрдЧ рдкाрдиी рдиिрдХाрд▓े। рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рджрд▓िрдд рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рд╣ैंрдбрдкंрдк рдХे рд░िрдмोрд░ рд╣ोрдиे
рдкрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓рдиेрд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдХрдИ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдкाрдиी рдХी рдкाрдЗрдкрд▓ाрдЗрди рдж्рд╡ाрд░ा рдШрд░-рдШрд░ рдкाрдиी
рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рдЙрд╕ рдУрд░ рдз्рдпाрди рднी рдирд╣ीं рджिрдпा рд╣ै। рдордЬрдмूрд░ी рдоें рд╡рд╣ाँ рдХे рдирджी рдХे рдмрдЧрд▓ рдоें рдЧрдб्рдвे рдЦोрджрдХрд░ рдирджी рдХा
рд╕ाрдл рдкाрдиी рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рдиे рдХी рдЦрдмрд░ें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдб़िрдпा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं।
‘рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े’ рдиाрдЯрдХ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рд░ोрд╣िрдгी рдирджी рдХे рдкाрдиी
рдХो рд▓ेрдХрд░ рджो рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рддрдиाрд╡ рдПрд╡ं рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ै। рдпрд╣ी рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдЧौрддрдо рдХे рдорд╣ाрднिрдиिрд╖्рдХ्рд░рдордг рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиा рд╣ै। рд╢ाрдХ्рдп рдФрд░ рдХोрд▓ीрдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕े рд░ोрд╣िрдгी рдирджी рдмрд╣рддी
рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкाрдиी
рдХो рд░ोрдХрдХрд░ рджोрдиों рдЬрдирдкрджीрдп рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдкрдиे – рдЕрдкрдиे рдЦेрддों рдХी рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдкाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рдЯрдХрд░ाрд╡ рдФрд░
рдоाрд░рдкीрдЯ рд╣ोрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рд╢ाрдХ्рдп рдФрд░ рдХोрд▓ीрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рд░ोрд╣िрдгी рдирджी рдХे рдкाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рд╣ै। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдж्рд╡ाрд░ा рдпुрдж्рдз рдХा рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдЙрд╕ рдХाрд░рдг рджрдг्рдбрд╕्рд╡рд░ूрдк рд░ाрдЬ्рдп рдХे
рдЕрднिрдиिрд╖्рдХ्рд░рдордг рдХी рдШрдЯрдиा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдмाрдмा рд╕ाрд╣рдм рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдмुрдж्рдз рдФрд░ рдЙрдирдХा рдзрд░्рдо’ (рдЕрдиुрд╡ाрдж – рднрджंрдд рдЖрдирди्рдж рдХौрд╢рд▓्рдпाрдпрди) рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।”[6] рд╢ाрдХ्рдп рдФрд░ рдХोрд▓ीрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХे рдЯрдХрд░ाрд╡ рдХो рд░ोрдХрдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╢ाрдХ्рдп рд╕ंрдШ рдХी рдЖрдо
рд╕рднा рдоें рд╕ेрдиाрдкрддि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╢ाрдХ्рдп рд╕ंрдШ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рд╕े рдпрд╣ рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि
рдХोрд▓ीрдпों рдХो рдирджी рдХा рдкाрдиी рд▓ेрдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдпुрдж्рдз рд╣ो। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдЧौрддрдо рдпुрдж्рдз рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЕрд╕рд╣рдорддि рдХा рдХाрд░рдг рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि “ рд╣рд╡ा рдФрд░ рдкाрдиी рд╕рдмрдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПँ рд╣ैं। рд╣рд░ рдЦेрдд рдФрд░ рд╣рд░ рдЬीрд╡ рдХो рдкाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдкाрдиी рдкрд░ рдХिрд╕ी рдХा рднी рдХ़рдм्рдЬा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╣ै। рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдЬीрд╡ों рд╕े рдЙрдирдХे рдЬीрдиे рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рдЫीрдирдиे
рдЬैрд╕ा рд╣ै।”[7] рдХोрд▓ीрдп рд╕े рд╢ाрдХ्рдп рд░ाрдЬ्рдп рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢ाрдХ्рдпों рдХा рдпрд╣ рдордиोрдмрд▓ рдеा рдХि рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХोрд▓ीрдпों рдХा
рдкрд░ाрдЬिрдд рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। рдХрд▓ рд╡े рднी рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдмрди рдЬाрдпेंрдЧे। рджुрд╢्рдордиी рддो рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ेрдЧी। рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдп рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рдмрдиेंрдЧे। рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдЧो рдШाрдпрд▓ рд╣ोंрдЧे, рдЕрдиाрде рдмрди рдЬाрдПँрдЧे। рдпुрдж्рдз рдХे рдХाрд▒рдг рдмुрд░े рдкрд░िрдгाрдо рднोрдЧрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдпों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдЕрд╡рд░ूрдж्рдз рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпुрдж्рдз рдХिрд╕ी рднी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि “рдоेрд░ा рд╡िрдирдо्рд░ рд╕ुрдЭाрд╡ рд╣ै рдХि рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рд╕े
рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдоिрд▓ – рдмैрдардХрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рдФрд░ рд╕рд╣рдорддि рд╕े рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕рдоाрдзाрди рдиिрдХрд▓ें। рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрдЪिрдд рдпрд╣ рд╣ोрдЧा рдХि рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ
рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдкрд╢ुрдзрди рдФрд░ рдХृрд╖ि рднूрдоि рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рдирджी – рдЬрд▓ рдХा рдмँрдЯрд╡ाрд░ा рд╣ो।”[8] рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЭрдЧрдб़े рдХे рдкीрдЫे рдЭрдЧрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд░ाрдЬрдиीрддि рдЭрдЧрдб़ों рдХा рдоूрд▓ाрдзाрд░ рд╣ै। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рд╢ाрдХ्рдп рд╕ंрдШ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫा рд╕े рдкрд░िрд╡्рд░ाрдЬрдХ рдмрдирдХрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рд░ाрдЬрдорд╣рд▓
рдХा рднोрдЧ рдЙрд╕ी рд░ाрдд рдХो рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рдзीрд░े – рдзीрд░े рдЬрдирддा рдоें рдлैрд▓ рдЧрдпी। рд▓ोрдЧों рдоें рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдлैрд▓рдиे рд▓рдЧी। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдиाрд░े рдлैрд▓рдиे рд▓рдЧे –
рдкाрдиी рдЪाрд╣िрдП рдЦ़ूрди рдирд╣ीं, рдпुрдж्рдз рд╣рдоें рдоंрдЬूрд░ рдирд╣ीं।
рд░рдЪрдиी рд╣ोрдЧी рдирдпी рдХрд╣ाрдиी।
рд╣рд░ рдЦेрдд рдХो рдкाрдиी, рд╣рд░ рдЬीрд╡ рдХो рдкाрдиी।”[9]
рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдиिрд╖्рдХ्рд░рдордг рдХे рдмाрдж рдЬрдирддा рдоें
рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХा рд╕्рд╡рд░ рдмрдв़ рдЧрдпा рд╣ै। рдШрд░ों рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд╕рдб़рдХों рдкрд░ рдЖ рдЧрдпे। рд╢ाрдХ्рдп рд╕ंрдШ рдоें рднी рдпुрдж्рдз рдХा рд╡िрд░ोрдзी рд╕्рд╡рд░ рдмрдв़ рдЧрдпे। рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЬрдирддा рд╣ी рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै। рдЬрдирддा рдХी рдмाрддों рдХो рдоाрдирдиा рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा рд░ाрдЬ्рдп
рдХा рд╣िрдд рдоाрдирддे рд╣ैं। рд╕рднाрдкрддि рдпрд╣ рдШोрд╖рдгा рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि “рдЕрдд: рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╣िрдд рдоें рд╢ाрдХ्рдп рд╕ंрдШ рдХी рдЖрдЬ
рдХी рдпрд╣ рд╕рднा рдХोрд▓ीрдпों рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдпुрдж्рдз рдХे рдЕрдкрдиे рдиिрд░्рдгрдп рдХो рд╡ाрдкрд╕ рд▓ेрддी рд╣ै। рддрдеा рд╕ंрдШ рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдХो рджिрдП рдЧрдпे
рджрдг्рдб рдХो рдиिрд░рд╕्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी, рд╕рднा рдпрд╣ рднी рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрддी рд╣ै рдХि рдирджी – рдЬрд▓ рдХे рд╡िрд╡ाрдж рдХो рдХोрд▓ीрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп
рдХे рд╕ाрде рдмाрддрдЪीрдд рд╕े рд╕ुрд▓рдЭाрдпा рдЬाрдпे।”[10] рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ - рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрдиी рдХा
рдмँрдЯрд╡ाрд░ा рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧ рдЧрдпे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рди рдХेрд╡рд▓ рд╢ाрдХ्рдп рдФрд░ рдХोрд▓ीрдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рдмрд▓्рдХि рдЕрди्рдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдоें рднी рдЖрдкрд╕ी рдЭрдЧрдб़ों рдХो
рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЪрд░्рдЪाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ुрд▓рдЭाрддे рдеे।
рдиाрдЯрдХ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдп рд╣ै। рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЪेрддрдиा рд▓ाрдиा, рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиा, рдмुрдж्рдз – рдмाрдмा рд╕ाрд╣рдм рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиा рд╣ै। рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрдЯрдХ рдХी рдХрдоी рд╣ै। рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдбॉ. рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд░्рджрдо рдЬी рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди ‘рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े’ рдиाрдЯрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╕ुрдмोрдз рд╣ै। рдЖрдо рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдкाрдд्рд░ाрдиुрдХूрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╢ैрд▓ी рдЙрдж्рдмोрдзрди рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдпों рдХो рдкाрдардХ рдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ोрдХ рдоंрдЧрд▓рдХाрд░ी рдЪेрддрдиा, рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ, рдЬрд▓ рдХा рдорд╣рдд्рд╡, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХा рдмोрдз рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд░рдЪा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕ंрдЧीрдд рдкрдХ्рд╖ рдХो рднी рд╕ंрдкрди्рди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рджो рдЧीрдд рд╣ैं рдЬो рд╕ंрджेрд╢ рдФрд░ рдЖрд╢ाрдУं рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдиाрд░े рднी рд╣ैं, рджрд░्рд╢рдХों рдоें рдЪेрддрдиा рд▓ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдиिрд╕्рд╕ंрджेрд╣ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиाрдЯрдХ рд╣ै, рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░ рдЕрднिрдирдп рдХрд░рдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрдардиीрдп рдФрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдгीрдп рд╣ै।
- рдбॉ. рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд░्рджрдо, рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 4695, 21-рдП, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 2025, рдкृрд╖्рда – 111.
- рд╡рд╣ी - рдкृрд╖्рда – 6.
- рд╡рд╣ी - рдкृрд╖्рда - 6.
- рдЬрд▓ рдлोрд░рдо, 28 рд╕िрддंрдмрд░ 2017, https://blog.my gov.in.
- рдбॉ. рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд░्рджрдо, рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 4695, 21-рдП, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 2025, рдкृрд╖्рда – 30.
- рдбॉ. рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд░्рджрдо, рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 4695, 21-рдП, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 2025, рдкृрд╖्рда – 6.
- рд╡рд╣ी - рдкृрд╖्рда – 39.
- рдбॉ. рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд░्рджрдо, рдЪрд░рде рднिрдХ्рдЦрд╡े, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 4695, 21-рдП, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 2025, рдкृрд╖्рда – 30.
- рд╡рд╣ी - рдкृрд╖्рда – 81.
- рд╡рд╣ी - рдкृрд╖्рда – 87.