рдордиीрд╖ рдЧोрд╣िрд▓
рдПрд╕ोрд╕िрдПрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╢्рд░ीрдорддी рдЖрд░.рдбी.рд╢ाрд╣ рдЖрд░्рдЯ्рд╕ рдПрдг्рдб़ рдХोрдорд░्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ, рдзोрд▓рдХा-382225рдИрдоेрд▓: dr.manishgohil@gmail.com
рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рднрдХ्рддि, рднрдЧрд╡ाрди, рдИрд╢्рд╡рд░, рдкрд░рдо рд╕ुрдЦ, рдзрд░्рдо, рд╢्рд░рдж्рдзा, рдз्рдпाрди, рдкрд░рдордкिрддा, рдордиुрд╖्рдп, рдк्рд░рднु рдпीрд╢ु, рдЕрдиंрдд, рднाрд░рддीрдп
рд╢ोрдз рд╕ाрд░ –
рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдоें 'рднрдХ्рддि' рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╕ेрд╡ा рд╣ोрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि 'рднрдХ्рддि' рд╢рдм्рдж 'рднрдЬ् рд╕ेрд╡ाрдпाрдо्' рдзाрддु рд╕े рдмрдирддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднрдХ्рддि рдХे рдиौ рд░рд╕ рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ैं, рдЬिрд╕े рд╣рдо 'рдирд╡рдзा рднрдХ्рддि' рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдирд╡рдзा рднрдХ्рддि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрдиी рдЧрдИ рд╣ैं – рд╢्рд░рд╡рдг, рдХीрд░्рддрди, рд╕्рдорд░рдг, рдкाрджрд╕ेрд╡рди, рдЕрд░्рдЪрди, рд╡ंрджрди, рджाрд╕्рдп, рд╕рдЦ्рдп рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрди рднрдХ्рддि। реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ (Carlos Gonz├бlez Vall├йs) рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд 'рдзрд░्рдордоंрдЧрд▓' рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╣рдо рднрдХ्рддि рдХे рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдХे рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдоूрд▓ рд░ूрдк рдоें реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдоाрдд्рд░ рдкрди्рдж्рд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рджीрдХ्рд╖ा рд▓ेрдХрд░ рдЬेрд╕्рдпूрдИрдЯ рдкंрде рдоें рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рд╕्рдкेрди рд╕े рднाрд░рдд рдоें рдХ्рд░िрд╢्рдЪрдпрди рдзрд░्рдо рдХे рдкाрджрд░ी рдмрди рдХрд░ рдЖрдП। рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж рдХे рд╕ेंрдЯ реЫेрд╡िрдпрд░्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ेрд╡ा рджेрддे рд░рд╣े рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦрддे-рд▓िрдЦрддे рд╕рд╡ाрдИ рдЧुрдЬрд░ाрддी рд▓ेрдЦрдХ рдмрди рдЧрдП।
![]() |
| реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ |
рдоूрд▓ рдЖрд▓ेрдЦ:
рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднрдХ्рддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЕрдирдЧिрдирдд рдЪрд░्рдЪाрдПँ рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ा рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдЩ्рдордп рднрдХ्рддि рдХे рд░ंрдЧ рд╕े рд░ंрдЧा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднрдХ्рддि рд╣ी рдПрдХ рд╕ुрдЧрдо рд╕ाрдзрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдХे рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рдЬिрддрдиे рд▓ोрдЧ рд╣ैं, рдЙрдирдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рдИрд╢्рд╡рд░-рднрдХ्рддि рдХो рд╣ी рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।
реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдиे рдЕрдкрдиे 'рдзрд░्рдордоंрдЧрд▓' рдЧ्рд░ंрде рдоें рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ 52 рдЫोрдЯे–рдЫोрдЯे рд╡िрдЪाрд░рдк्рд░рдзाрди рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦे рд╣ैं। рднрд▓े рд╣ी рдЙрдирдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рдкрд░ рд╕рднी рдоें рдоुрдЦ्рдп рд╕ुрд░ рднрдХ्рддि рдХा рд╣ैं। рдоेрд░ा рдз्рдпाрди рдЙрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдиे рдЗрди рд▓ेрдЦों рдоें рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╕्рддुрддि рдХी рдкंрдХ्рддिрдпाँ рддрдеा рдк्рд░рднु рдпीрд╢ु рдХे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХो рднी рд░рдЦा рд╣ैं, рдЬो рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ा рдоें рд╣ैं। рдоैंрдиे рдХुрдЫ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рднाрд╡ рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд╣ेрддु рд╕े рдЧुрдЬрд░ाрддी рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рдЬैрд╕े рдеे рд╡ैрд╕े рд╣ी рд░рдЦा рд╣ै। рднрдХ्рддि рдХी рдмाрдд рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдХ рджृрд╖्рдЯांрддों рдХे рд╕ाрде рд░рдЦी рдЧрдИ рд╣ैं। рдЬैрд╕े –
рд╣рд╡े рд░рд╕्рддों рд╢ो?
рдЕрдиंрддрдиी рдпाрдд्рд░ा рдХेрд╡ी?
рд╕्рд╡рд░्рдЧ рддрд░рдл рдЙрдб्рдбрдпрди рдХेрдо?1
рддो рдЬे рдЕрдиंрдд рдЫे рдП – рдЕрдиंрдд рд╣ोрд╡ा рдЫрддां рдР рдирд╣ि рдкрдг рдЕрдиंрдд рд╣ोрд╡ाрдиे рдХाрд░рдгे рдЬ – рдЬेрдо рд╕ौрдеी рджूрд░ рдЫे рддेрдо рд╕ौрдеी рдирдЬीрдХ рдкрдг рдЫे, рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдЫे, рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЫे, рдоाрдЯे рдк्рд░рдердо рд╕्рдкрд░्рд╢ рдЕрдиंрддрдиो рдЬ рд╣ोрдп, рдк्рд░рдердо рдЙрдкाрд╕рдиा рдЕंрддрд░्рдпाрдоीрдиी рдЬ рд╣ोрдп, рдк्рд░рдердо рдирдорд╕्рдХाрд░ рдИрд╢्рд╡рд░рдиे рд╣ोрдп рдиे рдИрд╢्рд╡рд░рдиे рдирдорд╕्рдХाрд░ рдХрд░्рдпा рдкрдЫी, рддेрдиाрдоां рд░рд╣ेрд▓ा рд╕рд░्рд╡ рдЬीрд╡ोंрдиे рд╕рд╣рдЬ рд░ीрддे, рд╕ाрд░्рдердХ рд░ीрддे рдирдорд╕्рдХाрд░ рдХрд░ी рд╢рдХाрдп2
рдЗрд╕ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें рд╣рдо рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдХी рднाрд╖ा рддрдеा рдЙрдирдХे рднрдХ्рддि рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें рдЕрдиंрдд рдХी рдмाрдд рдХी рд╣ै рддो рдпрд╣ рдЕрдиंрдд рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╢рдХ्рддि рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдкूрд░े рдм्рд░рд╣्рдоांрдб़ рдоें рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЬो рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдПрд╡ं рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХो рддाрдХрдд рджे рд░рд╣ी рд╣ै, рдЪрдордд्рдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं рддो рд╡рд╣ рдФрд░ рдХोрдИ рдирд╣ीं- рдЙрд╕ рд╢рдХ्рддि рдХो рд╕рдм рд▓ोрдЧ рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╢рдХ्рддि рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдЬो рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдоिрд▓ा рд╣ै, рддो рдоाрдирд╡ рд╕ेрд╡ा рдХे рд╕ाрде рд╕рдордЧ्рд░ рдЬीрд╡ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХा рдЬрддрди рдФрд░ рд╕ेрд╡ा рдХрд░рдиे рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рднी рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╣ै। рдЙрд╕ рдмाрдд рдХी рдУрд░ рднी рдЗрд╢ाрд░ा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдкूрд░ी рдХिрддाрдм рдоें рдРрд╕े рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдФрд░ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ैं। рдХрдИ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рджृрд╖्рдЯांрдд рд░рдЦрдХрд░ рд▓ेрдЦрдХ рднрдХ्рдд рдХी рднрдХ्рддि рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ैं। рдЬैрд╕े – 'рдоाрд░ी рд▓ाрдЬ рд░ाрдЦी' рдкाрда рдоें рдПрдХ рджृрд╖्рдЯांрдд рдоें рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЧुрд░ु рдХे рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рд░ोрдЬ рджूрдз рджेрдиे рдЖрдиेрд╡ाрд▓ी рдЧ्рд╡ाрд▓िрди рдХो рдЧुрд░ु рдкूрдЫрддे рд╣ैं - “рдХि рдирджी рдЧрд╣рд░ी рд╣ै, рддू рдЙрд╕े рдХैрд╕े рдкाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै? рд░ाрдордиाрдо рд▓ेрдХрд░ рдоैं рдкाрдиी рдоें рдкैрд░ рд░рдЦрддी рд╣ूँ рд╕ो рдкाрд░ рдЙрддрд░ рдЬाрддी рд╣ूँ।” рджूрд╕рд░े рджिрди рдЧुрд░ु рдиे рд░ाрдордиाрдо рдХा рдЬрдк рдЬрдкрдХрд░ рдирджी рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпा। рдЧ्рд╡ाрд▓िрди рдЖрдЧे рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी рдЬैрд╕े рдЬ़рдоीрди рдкрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ो рдРрд╕े рдиिрд╢्рдЪिंрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рдкाрдиी рдкрд░ рдкैрд░ рд░рдЦрддी рдеी рдФрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़рддी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рдкрд░ рдЧुрд░ु рдХे рдорди рдоें рд╕ंрджेрд╣ рдеा рд╕ो рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкैрд░ рд░рдЦрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдЬैрд╕े рдкाрдиी рдмрдв़рддा рдзोрддी рдХो рдКँрдЪी рдХрд░рддे рдЬाрддे। рдЧ्рд╡ाрд▓िрди рдпрд╣ рджेрдЦрдХрд░ рдмोрд▓ рдЙрдаी – рдРрд╕े рдирд╣ीं рдЪрд▓ेрдЧा! рдЬीрдн рд╕े рд░ाрдо рд░ाрдо рдХрд░рддे рд╣ो рдФрд░ рд╣ाрде рд╕े рдзोрддी рдХो рдЙрдаाрддे рд╣ो рддो рдкैрд░ рдкाрдиी рдоें рдЬाрдПंрдЧे рдкाрдиी рдоें....3
реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдРрд╕े рдЙрджाрд╣рд░рдгों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рдк्рд░рднु рднрдХ्рддि рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдмрддाрддे рд╣ुрдП рднрдХ्рддि рд░ूрдк рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╣рдо рднрдХ्рддि рдоें рдПрдХ рдЪिрдд्рдд рд╣ोрдХрд░ рд░рдорддे рдирд╣ीं рдФрд░ рдлिрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рд░ूрдкी рдЬрд▓ рдоें рдбूрдм рдЬाрдП рдЙрд╕рдоें рдХोрдИ рдирдИ рдмाрдд рдирд╣ीं। рдКрдкрд░ рд╕े рдЗрд╕рдХा рджोрд╖ рд╣рдо рдк्рд░рднु рдХो рджेрддे рд╣ैं। реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдиिрдмंрдз рдХे рдЕंрдд рдоें рдЖँрдЦ рдЦोрд▓рдиेрд╡ाрд▓ा рд╕ंрджेрд╢ рднी рджेрддे рд╣ैं। рд╕ुंрджрд░ рдкंрдХ्рддिрдпों рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं –
“рд╡рд╣ाрд▓े рд╕ंрдд-рдЬрдиोрдиां рдХाрдо
рдкूрд░рдг рд╕ौ рдХрд░िрдпां рд░े,
рд╕рдд्рдпे рдЪाрд▓्рдпा рдЬे рдзाрд░ी рдзैрд░्рдп
рд╣ेрддे рджु:рдЦ рд╣рд░िрдпा рд░े....”4
рднрдХ्рддि рджिрдЦाрд╡े рдХी рдЪीрдЬ़ рдирд╣ीं рд╣ै। рднрдХ्рддि рдоें рддो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдбूрдм рдЬाрдиा – рддрд▓्рд▓ीрди рд╣ो рдЬाрдиा рдоुрдЦ्рдп рд╢рд░्рдд рд╣ै। рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рдЗрд╕ी рднрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рднрдХ्рддि рдХे рд░ंрдЧ рдоें рд▓ाрд▓ рд╣ो рдЬाрдУ рддो рд╣ी рднрдХ्рддि рд░рд╕ рдоें рдбूрдм рдЧрдП рд╣ो рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै –
рд▓ाрд▓ी рдоेрд░े рд▓ाрд▓ рдХी рдЬिрдд рджेрдЦूँ рддिрдд рд▓ाрд▓
рд▓ाрд▓ी рджेрдЦрди рдоैं рдЧрдИ рдоैं рднी рд╣ो рдЧрдИ рд▓ाрд▓।।
╬з ╬з ╬з ╬з
рдк्рд░ेрдо рдЧрд▓ी рдЕрддि рд╕ांрдХрд░ी рддाрдоे рджो рди рд╕рдоाрдп
рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХे рд╕ाрде рднрдХ्рдд рдХो рднрдХ्рддि рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рддрд░ीрдХा рд╣ै реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдоें। 'рд╢्рд░рдж्рдзाрдиो рдиाрдж' рдкाрда рдоें рд▓ेрдЦрдХ рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдк्рд░рднु рднрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рддे рдирдЬ़рд░ рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рд╢्рд░рдж्рдзा рдХा рд╣ोрдиा рдХिрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдЙрд╕рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЙрджाрд╣рд░рдгों рд╕े рд╕рдордЭाрдпा рд╣ै। рд╡ो рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –
“рд╣рд╡े рдЬो рдоाрдгрд╕ рдП рдЬ рд░ीрддे рдкोрддाрдиी рдЬाрдд рдЙрдкрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рд░ाрдЦे рддो?
рддो рдП рдЬ рдЪрдордд्рдХाрд░ рдерд╢े.
рдПрдиुं рдоाрдеु рдКँрдЪु рдерд╢े, рдПрдиा рдмाрд╣ुрдоां рдЬोрд░ рдЖрд╡рд╢े
рдПрдиा рд╣्рд░рджрдпрдоां рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдиे рдЙрдоंрдЧрдиा рднाрд╡ рдКрднрд░ाрд╢े. рдПрдиी рдмुрдз्рджि рддेрдЬ рдерд╢े. рдПрдиुं рдордиोрдмрд▓ рджृрдв़ рдерд╢े. рдПрдоा рджрд░ेрдХ рдХाрд░्рдпрдоां рдирд╡ो рдк्рд░ाрдг рдЖрд╡рд╢े.”5
рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рд░рдЦрдХрд░ рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдХी рднाрд╖ा рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рд╢рдХ्рддि рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рдордЧ्рд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб़ рдХे рдкुрд╖्рдк, рдирджी, рдЬрд▓, рдк्рд░рдХाрд╢, рд╕ुрдЧंрдз рдХी рдмाрдд рдоें рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд╕ рдкрд░рдо рдкिрддा рдХी рдмाрдд рд╣ी рдирдЬ़рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬैрд╕े –
рдмрдзे рдП рдЬ
рд╕ौрдоां рдПрдХ
рд╕ो рдирджीрдУं рдоां рдПрдХ рдЬрдг
рд╕ो рдлूрд▓ोंрдоां рдПрдХ рд╕ुрдЧंрдз
рд╕ो рддाрд░ाрдУंрдоां рдПрдХ рддेрдЬ
рдП рддेрдЬ, рдП рд╕ुрдЧंрдз, рдП рдЬрдг...рддे рдП рдЬ рдЫे.6
╬з ╬з ╬з ╬з ╬з
рддे рдП рдЬ рдЫे
рдП рдЬ рдк्рд░рдХाрд╢
рдП рдЬ рд╕ुрдЧंрдз
рдП рдЬ рдмрдг.7
╬з ╬з ╬з
рддे рдП рдЬ рдЫे.
рдЕंрджрд░ рдиे рдмрд╣ाрд░.
рдирдЬीрдХ рдиे рджूрд░.
рднीрдбрдоां рдиे рдПрдХांрддрдоां 8
рдпे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рднाрд╖ा рдоें рдПрдХ рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд▓ेрдХрд░ рдЖрдИ рдеी। рдЙрдирдХी рднाрд╖ा рдоें рднी рдРрд╕ी рд╣ी рдЪрдордд्рдХाрд░рдкूрд░्рдг рд╢ैрд▓ी рдеी। рдЙрдирдХे рдИрд╢्рд╡рд░ рднी рдЕрджृрд╢्рдп рдеे। реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдХे рдк्рд░рднु рд░рд╣рд╕्рдпрдордп рдирд╣ीं рдкрд░ंрддु рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рдоें рд╡े рдкंрдХ्рддि рдХे рдпा рджृрд╖्рдЯांрдд рдХे рдЕंрдд рдоें рдк्рд░рднु рдХी, рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдмाрдд рдкрд░ рдЖ рд╣ी рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдИрд╕ा рдорд╕ीрд╣ рдХे рдХрдИ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдХрд░ рднी рднрдХ्рддि рднाрд╡ рдХो рдк्рд░рдЧрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ैं। рдЬैрд╕े '....рдкрдг рдЖрд╡्рдпा рдУрдЫा’9 рдкाрда рдоें рдк्рд░рднु рдпीрд╢ु рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ैं। рдПрдХ рдУрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рднु рдпीрд╢ु рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдЭрд▓рдХрддे рд╣ैं –
"рдирдо्рд░ рдкрд░рдорд╕ुрдЦी рдЫे – рддेрдУ рдзрд░рддीрдиा рдзрдгी рдерд╢े.
рдзрд░्рдордиी рдЬेрдордиे рддाрд▓ाрд╡ेрд▓ी рдЫे рддेрдУ рдкрд░рдорд╕ुрдЦी рдЫे – рддेрдУ рддृрдк्рддि рдкाрдорд╢े.
рджрдпाрдгु рдкрд░рдорд╕ुрдЦी рдЫे – рддेрдордиे рдИрд╢्рд╡рд░рдиा рджрд░्рд╢рди рдерд╢े.
рд╢ांрддिрдиा рд╕्рдеाрдкрдХो рдкрд░рдорд╕ुрдЦी рдЫे – рддेрдУ рдИрд╢्рд╡рд░рдиा рд╕ंрддाрди рдХрд╣ेрд╡ाрд╢े.
рдзрд░्рдордиे рдЦाрддрд░ рдЬेрдУрдП рдЬुрд▓рдо рд╡ेрда्рдпा рдЫे рддेрдУ рдкрд░рдорд╕ुрдЦी рдЫे – рдзрд░्рдордиुं рд░ाрдЬ्рдп рддेрдордиुं рдЫे”10
рдЗрд╕ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХी рднाрд╖ा рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдкрд░ рдмाрдЗрдмрд▓ рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕े рдЕрдирдЧिрдирдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдоें рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै। рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╕рдордЭाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं –
"рд╣े рдЕрдоाрд░ा рдкрд░рдордкिрддा
рддाрд░ां рд╡рдЪрдиों рдлрдгे,
рддाрд░ुं рдзрд░्рдорд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдк्рд░рд╕рд░े,
рддाрд░ी рдоंрдЧрдг рдпोрдЬрдиा рд╕िрдз्рдж рдеाрдп -
рдЬेрдо рдЖрдХाрд╢рдоां рддेрдо рдкृрде्рд╡ी рдкрд░,
рдЖрдЬрдиो рд░ोрдЯрд▓ो рдЖрдЬे рдЕрдордиे рдЖрдк
рдЕрдоाрд░ां рдкाрдкрдиे рдоाрдЯे рдЕрдордиे рдоाрдл рдХрд░ -
рдЕрдоाрд░ा рдЧुрдиेрдЧाрд░ोрдиे рдЕрдоे рдоाрдл рдХрд░्рдпा рдЫे рддेрдо,
рдк्рд░рд▓ोрднрди рдиे рд▓ाрд▓рдЪрдеी рдЕрдордиे рджूрд░ рд░ाрдЦ,
рдиे рдмूрд░ा рдХाрдгрдоां рдЕрдоाрд░ुं рд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░"11
рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕ рдХा 'рдзрд░्рдордоंрдЧрд▓' рдЧ्рд░ंрде рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рднрдХ्рддि рдХा рд╕ंрджेрд╢ рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдк्рд░рднु рднрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рдкाрдорд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдорд╣ाрдирддрдо-рдЕрдоूрд▓्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рджेрд╡рдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рдХी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡ाрд░्рде, рдИрд░्рд╖्рдпा, рдиिंрджा рдоें рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░ рджेрддा рд╣ैं, рдЙрд╕े рдЬाрдЧृрдд рдХрд░ рдорд╣ाрдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕ाрд░्рдердХ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧाрдиे рдХा рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдпे рд╕ाрд░े рд▓ेрдЦ Delight (рдЖрдиंрдж, рд╣рд░्рд╖, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕, рдЖрд╣рд▓ाрдж) рд╕े рдЖрд░ंрдн рдХрд░рдХे рдЕंрдд рдоें Wisdom (рд╕рдордЭ, рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрдж्рд╡рддा) рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддे рдирдЬ़рд░ рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╕ंрджрд░्рдн:-
1. рдзрд░्рдордоंрдЧрд▓, реЮाрджрд░ рд╡ाрд▓ेрд╕, рдк्рд░рдердо рдЖрд╡ृрдд्рддि, рд╕िрддрдо्рдмрд░ - 2009, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ – рдЧूрд░्рдЬрд░ рдЧ्рд░ंрдерд░рдд्рди, рд░рддрдирдкोрд▓, рдЧांрдзीрдоाрд░्рдЧ, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж -1, рдкृрд╖्рда 2
2. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 2
3. рд╡рд╣ीं, рдкृрд╖्рда 19
4. рд╡рд╣ीं, рдкृрд╖्рда 20
5. рд╡рд╣ीं, рдкृрд╖्рда 22
6. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 32
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 32
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 32
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 37
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 43
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 61- 62
