Showing posts with label рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा. Show all posts
Showing posts with label рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा. Show all posts

рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджुрдиिрдпा рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде

рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░)

рдкुрд╕्рддрдХ- рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ
рд▓ेрдЦिрдХा- рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд реШाреЫी
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ- рдиिрдЦिрд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПрдг्рдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпрдЯрд░्рд╕, рдЖрдЧрд░ा
рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 2016, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг
рдоूрд▓्рдп-  ₹ 800.00 
рдкृрд╖्рда рд╕ं. - 250
           

            рд╣ाрд▓िрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдХुрдЫ рд╕ाрд░्рдердХ рдкрди्рдиों рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд рдХाреЫी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ’ рдЪрд░्рдЪा рдоें рд╣ै। рдпрд╣ рдбॉ. реШाреЫी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдд्рд░ी рдЪेрддрдиा рдХी рдк्рд░рдЦрд░рддрдо рдк्рд░рд╡рдХ्рддा рдХे рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЬीрд╡ंрддрддा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдкрд░ рд▓ाрдиे рдХी рдмेрд╣рддрд░ рдХोрд╢िрд╢ рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рди рд╕िрд░्рдл рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдпा рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рднрд░ рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦिрдХा рдХे рдЧрд╣рди рдПрд╡ं рдЧंрднीрд░ рд╢ोрдз рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдХрд╡ि, рдХрдеाрдХाрд░, рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдЕрдерд╡ा рдЪिंрддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рдЭрд▓рдХ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЬрд░ूрд░ рдкреЬрддी рд╣ै। ‘рд╕िрдХ्рдХा рдмрджрд▓ рдЧрдпा’ рдЬैрд╕ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ो рд░рд╣ी рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдХीрдп рдпाрдд्рд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै। рднрд▓े рд╣ी рдХृрд╖्рдгा рдЬी рдХा рд▓ेрдЦрди рдХुрдЫ рд╡िрд╡ाрджिрдд рд░рд╣ा рд╣ो рдкрд░ рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдкाрдд्рд░ों рдоें рдЕрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╕ंрднрд╡рддः рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди рдХी рдРрд╕ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦिрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े ‘рдоिрдд्рд░ो рдорд░рдЬाрдиी’ рд╕рд░ीрдЦे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдиाрд░ीрд╡ाрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджेрдиा рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд реШाреЫी рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рдордЭ рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рдЕрдз्рдпेрдпрддा рд╣ोрдиे рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै। 60 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХोрдИ рдлैрди्рдЯрд╕ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджेрд╣ рд╕े рдЬुреЬी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬрдХреЬрди рдкрд░ рдХреЬा рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдеा। рдЕрдм рддрдХ рдлैрди्рдЯрд╕ी рдПрд╡ं рд░ोрдоांрдЯिрд╕िреЫ्рдо рдХे рдЪрд╢्рдоें рд╕े рджेрдЦे рдФрд░ рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рд╕ाрда рдХे рджрд╢рдХ рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЕрдХेрд▓े рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХो рд╣ी рдирд╣ीं рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХी рддрдоाрдо рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦрдХों/рдЪिंрддрдХों рдХो рд╕्рдд्рд░ी рджेрд╣ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬे рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╕्рдд्рд░ीрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдж्рд╡ेрд▓िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рдеीं। рдХेрдЯ рдоिрд▓ेрдЯ рдХी ‘рд╕ेрдХ्рд╕ुрдЕрд▓ рдкॉрд▓िрдЯिрдХ्рд╕’, рдмेрдЯ्рдЯी рдл्рд░ीрдбेрди рдХी ‘рдлेрдоिрдиाрдЗрди рдоिрд╕्рдЯेрдХ’ рдПрд╡ं рдЬрд░्рдоेрди рдЧ्рд░ीрдпрд░ рдХी ‘рдлीрдоेрд▓ рдпूрдирдХ’ рдЖрджि рдЗрд╕ी рджौрд░ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдирдП рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рдЬрди्рдо рджेрддे рд╣ुрдП рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдФрд░ рдкुрд░ाрддрдирдкंрдеिрдпों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рджौрд░ рдХा рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦрди рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рдЬрдоीрди рднी рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा।

рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд реШाреЫी
            рд╣ाрд▓ рд╣ी рдмेрд╕्рдЯ рд╣िंрджी рдм्рд▓ॉрдЧрд░ рдХे рдЕрд╡ाрд░्рдб рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдбॉ. реШाреЫी рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдердо рдЯ्рд░ेрд╡рд▓ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी рдм्рд▓ॉрдЧ ‘рд░ाрд╣рдЧीрд░ी’ рдХा рдиाрдо рднी рдЬुреЬा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд░рд╣ी рдХाрдпрдиाрдд рдЬी рдХी рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдмिрд▓рдХुрд▓ рднी рдирд╣ीं рд▓рдЧा рдХि рдЙрдирдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рдФрд░ рд╕рдордЭ рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рд╣ै। рднाрд╖ा рдХी рд╕рд░рд▓рддा, рд▓ेрдЦрдиी рдХी рдХрд╕ाрд╡рдЯ рдПрд╡ं рддрде्рдпों рдХी рд╕рдЯीрдХрддा рд▓ेрдЦрдХीрдп рдХुрд╢рд▓рддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдпुрд╡ा рдорд╣िрд▓ा рдм्рд▓ॉрдЧрд░, рдЯ्рд░ेрд╡рд▓ рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлрд░, рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд реШाреЫी рдиिрд╢्рдЪिрдд рддौрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдкीреЭी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕्рд░ोрдд рднी рд╣ैं। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд╡ाрдХрдИ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдкाрдардХों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЗрддрдиे рд╡िрд╕्рддृрдд рдХрдеा рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдорд░्рджрд╡ाрджी рд╕ाрдоंрддी рдард╕рдХ рдПрд╡ं рдШोрд╖िрдд-рдЕрдШोрд╖िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ंрдЪрдиाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд░рдЪ рдмрд╕рдиे рд╡ाрд▓ी рдПрдХ рд╕рдоूрдЪी рдкीреЭी рдХी рдЬीрд╡ंрдд рджाрд╕्рддां рдХो 21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдкाрдардХों рддрдХ рд╕рд░рд▓рддрдо рдвंрдЧ рд╕े рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╣ेрддु рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЫрд╣ рднिрди्рди рдоाрдкрджрдг्рдбों рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी рдХो рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рд░ूрдк рджिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди, рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕े рдЬुреЬी рддрдоाрдо рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рдЬрд░ूрд░ी рдмाрддों рдХो рдХाрдпрдиाрдд рдЬी рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЬुрдЯाрдиे рдХी рдИрдоाрдирджाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХा рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, ‘рд╢ाрдпрдж рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдПрдХ рдаंрдбी рдФрд░рдд рдФрд░ рдПрдХ рдЧрд░рдоाрд╣рдЯ рднрд░ा рд▓ेрдЦрдХ рдПрдХ рд╕ाрде рдоौрдЬूрдж рд╣ै’ рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦिрдХीрдп рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдмрдЦूрдмी рдмрдпां рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдирд╣ीं рднूрд▓рддीं рдФрд░ рди рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХो рднूрд▓рдиे рджेрддी рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЕंрддिрдо рдЫोрд░ рддрдХ рдорд╣िрд▓ा рд░рд╣ेंрдЧी, рдПрдХ рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рд╕ंрдн्рд░ांрдд рдорд╣िрд▓ा! рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬैрд╕ी рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЗрддрдиी рд╕рдЯीрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдбॉ. реШाреЫी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдХि, рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди рдХो рдирдП рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдкрд░ рд▓ाрддे рд╣ुрдП рддрдоाрдо рджреШिрдпाрдиूрд╕ी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдЦाрд░िрдЬ рдХрд░рддा рд╣ै। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣ुрдХूрдордд, рдмंрдЯрд╡ाрд░े рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдПрд╡ं рдЖрдкाрдд рдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдХी рддрдоाрдо рдЖрд░्рдеिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХी рд╕ाрдХ्рд╖ी рд░рд╣ीं рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдпрд╣ां рд╣िंрджी рдкрдЯ्рдЯी рдХी рддрдеाрдХрдеिрдд рдлैрди्рдЯрд╕ी рдЕрдерд╡ा рдмрдиाрд╡рдЯीрдкрди рдХी рдЬрдЧрд╣ рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ै। рдЙрдирдХी рдиाрдпिрдХाрдПं рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЕрдкрдиी рд╢рд░्рддों рдкрд░ рдЬीрддी рд╣ैं। рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े рдХрд╣ें рддो рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЪुрдиौрддी рджेрддे рд╣ुрдП рд╕्рдд्рд░ी рдХो рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХी рдирдИ рд▓ेрдЦрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдиा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рдХी рдХрд╕ौрдЯी рд╣ै। ‘рд╕ूрд░рдЬрдоुрдЦी рдЕँрдзेрд░े рдХे’ рдЙрдирдХे рдЕрди्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рд╕े рдиिрддांрдд рднिрди्рди рдФрд░ рдЧंрднीрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЬрд░िрдпे рд╢िрд▓्рдк рдХे рд╕ाрд▓ों рдкुрд░ाрдиे рд╕ांрдЪे-рдвांрдЪे рдХो рддोреЬा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рддिрди рдкрд╣ाреЬ’ рдХी рдХुрдЫ рдХрдореЫोрд░िрдпां рд╣ैं рддो рдЬिंрджрдЧीрдиाрдоा рдЬैрд╕े рдХाрд▓рдЬрдпी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рддрдоाрдо рд░ोрдЪрдХ рдмाрддों рдХी рд╕рдЯीрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдПँ рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдкреЭ рдбाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।

            рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рддрдд्рд╡ों рдХी рдкрд░рдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. реШाреЫी ‘рдоिрдд्рд░ो рдорд░рдЬाрдиी’ рдХे рдЗрд╕ рд╡ाрдХ्рдп ‘рдЕрдо्рдоा! рдоाँ-рдмेрдЯे рдоिрд▓, рдЫीрд▓-рдЫाрд▓ рдоिрдд्рд░ो рдХा рдЖрдЪाрд░ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдбाрд▓ рджेрддे?’ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ैं рдХि, рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрдирдХी рдиाрдпिрдХाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдвांрдЪे рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдкीреЬा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ рдПрдХ рд╕ाрде рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। ‘рдбाрд░ рд╕े рдмिрдЫुреЬी’ рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдХीрдордд рдЪुрдХाрддी рдПрдХ рд▓реЬрдХी рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖рд╡ाрджी рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХी рдард╕рдХ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░, рдзрд░्рдо, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рдЬाрддीрдп рдЬрдЯिрд▓рддाрдПं рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд реШाреЫी рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рддрдд्рд╡ों рдХो рдмрдЦूрдмी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрддी рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд░्рдЧ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕंрддрд░рд╕ंрдмंрдзों, рдЙрдирдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдФрд░ рд░ुрддрдмेрджाрд░ी рдХी рдЬीрд╡ंрдд рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдпрд╣ां рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рд╕ोрдмрддी рдЬी рд╡рд░्рдЧрдмोрдз рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЪрдпрди рдоें рдХिрддрдиी рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдкूрд░्рд╡рдХ рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЗрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдЬिрди рдкрд░ рдкूрд░े рдШрд░ рдХो рд╕рдо्рд╣ाрд▓рдиे рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддрдХ рдХा рдкूрд░्рдг рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै рдлिрд░ рднी рдЙрдирдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рдПрдХ рдиौрдХрд░ рдЕрдерд╡ा рдХाрдо рд╡ाрд▓ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХрднी рдирд╣ीं рдмрди рдкाрддी। рдпрд╣ рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдирдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдЬो рдХृрд╖्рдгा рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рднी рдЭрд▓рдХрддा рд╣ै।

            рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг, рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмреЭрддी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдк्рд░рднाрд╡рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢рд╣рд░ी-рдЧैрд░ рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдЙрдирдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рддрдеा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрдУं рдХो рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдПрд╡ं рдкाрдд्рд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдоें рдЖ рд░рд╣े рдмрджрд▓ाрдУं рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЬрд░िрдпे рдкреЭрдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕ोрдмрддी рдЬी рдиे рдЖрдзुрдиिрдХ рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯि рд╡ рд╕ोрдЪ рдХे рдордж्рджेрдирдЬрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЪिрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЙрдХेрд░ा рд╣ै। рд╕ेрдХ्рд╕, рдпौрдиिрдХрддा рдЬैрд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдиाрд░ीрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЬिрд╕ рдмेрдмाрдХी рд╕े рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдпрд╣ां рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рд╢ाрдпрдж рд╣ी рд╣िंрджी рдкрдЯ्рдЯी рдХे рджूрд╕рд░े рд░рдЪрдиाрдХрд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ो। рдпौрдиिрдХрддा, рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдиिрдЬी рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬी рддрдоाрдо рдЕрдирд╕ुрдиी-рдЕрдирдХрд╣ी рдмाрддों рдХो рдкूрд░ी рддрдЯрд╕्рдерддा рдХे рд╕ाрде рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХे  рд▓ेрдЦрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиा, рд╡ाрдХрдИ рдорд╣िрд▓ाрдУं  рдХी рдЕрдиंрдд рдкीреЬा рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рджाрд╕्рддां рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдбॉ. реШाреЫी рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╢ोрдз рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд рдЬी рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдРрд╕ा рдЖрднाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि, рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрди рдХрдеा рд╢िрд▓्рдкी рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुреЬे рдкрд╣рд▓ुрдУं рдПрд╡ं рдЙрдирдХे рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░ рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рд╣ो। рднाрд╖ा рд╢ैрд▓ी, рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдХी рддाрд░рддрдо्рдпрддा рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдХो рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

            рдПрдХ рдЬिंрджрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рддрдоाрдо рд╣рд░рдХрддों рдХो рдкोрд░-рдкोрд░ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣िंрджी рдХी рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХрдеा рд▓ेрдЦिрдХा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоूрдЪी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдХी рдХрд╕ौрдЯिрдпों рдкрд░ рдкрд░рдЦрдиे рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рдиिрд╢्рдЪिрдд рддौрд░ рдкрд░ рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд рдХाреЫी рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдбॉ. рдХाреЫी рдХी рдИрдоाрдирджाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХा рднौрддिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк ‘рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ’ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд╣ै। рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рдкрдардиीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै, рдЬो рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ों, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों-рд╢ोрдзाрд░्рдеिрдпों рдЦाрд╕рдХрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЬो рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдЬी рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рд╢ोрдзрд░рдд рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рд╢ोрдз рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। 

рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рдЬрди्рдо: 10 рдЬुрд▓ाрдИ, 1988, рдмрд╣рд░ाрдЗрдЪ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
рднाрд╖ा: рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी
рд╡िрдзाрдПँ: рдХрд╡िрддा, рд╢ोрдз, рдиिрдмंрдз, рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдоुрдЦ्рдп рдХृрддिрдпाँ
рдЬрдирд╕рдд्рддा, рдмाрд▓рд╡ाрдгी, рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рджрд░्рдкрдг, рд╡ुрдоेрди рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕ рд╕рд╣िрдд рд╡िрднिрди्рди рд╢ोрдз рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдПрд╡ं рдмेрдм рдкोрд░्рдЯрд▓ों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ।

рд╕рдо्рдоाрди
рдХुрд▓ाрдзिрдкрддि рд╕्рд╡рд░्рдгрдкрджрдХ-2012, рдбॉ. рд░ाрдо рдордиोрд╣рд░ рд▓ोрд╣िрдпा рдЕрд╡рдз рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, реЮैреЫाрдмाрдж (рдЙ. рдк्рд░.)

рд╕ंрдкрд░्рдХ
рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрднाрдЧ, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी
рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░) - 442001
рдлोрди: +91 738 791 4970
рдИрдоेрд▓: manojkumar07gupta@gmail.com

рдн्рд░рд╖्рдЯ рджреЮ्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрддрд░рддрдо рдпाрдд्рд░ा

рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा
(рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░’ рдХा рдкुрдирд░्рдкाрда)
рд╢ोрдзाрд░्рдеी- рдкीрдПрдЪ. рдбी. (рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдз्рдпрдпрди)
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा
          
рдлाрдЗрд▓ों рдХी рдкрд░рдд-рджрд░-рдкрд░рдд рдоें рд░рдЪे-рдмрд╕े рджрдл्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрддрд░рддрдо рдЕрдХुрд▓ाрд╣рдЯ рдХे рдЬрд░िрдпे рд╡्рдпрдХ्рддि рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг ‘рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░’ рд▓рдШु-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। 1968 рдХे рджौрд░ рдоें рдорд░्рджрд╡ाрджी рджрдл्рддрд░ी рдоिрдЬाрдЬ рдПрд╡ं рднाрд╖ाрдИ рддрд▓्рдЦिрдпрдд рдХो рдмреЬी рдмेрдмाрдХी рдФрд░ рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░рдиा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХी рд▓ेрдЦрдХीрдп рддрдЯрд╕्рдерддा рдФрд░ рдиिрд░्рднीрдХрддा рдХी рдПрдХ рдоिрд╢ाрд▓ рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рджрдл्рддрд░ों рдХी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХ рднीрддрд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдХे рдмीрдЪ рдмाрдмूрдЧिрд░ी рдХी рдорд╕рдЦрд░ी рд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрдЯु рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рдЬुрдорд▓ों рдоें рдоिрд▓ рд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдмेрд░ोрдХ-рдЯोрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдпрд╣ां рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЖрд░ंрднिрдХ рд╡ाрдХ्рдп рд╣ी рдкाрдардХ рдХो рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рджाрдЦिрд▓ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै।

          “рдмреЬे рдмाрдмू рдХिрд╕ी рдкुрд░ाрдиी реЮाрдЗрд▓ рдоें рдЦोрдпे рдмैрдаे рдеे рдХि рдРрди рдЪाрд░-рдЪाрд▓ीрд╕ рдкрд░ рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдиे рдЖ рд╕ाрд╣рдм рдХा рд╕рд▓ाрдо рджिрдпा। рдмреЬे рдмाрдмू рдиे рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдХे рдЪेрд╣рд░े рд╕े рд╣ाрдХिрдо рдХी рдоिрдЬाрдЬी рд╣рд░ाрд░рдд рднांрдкрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी, рдлिрд░ рд╣ाрде рдХा рдХрд▓рдо рдХрд▓рдорджाрди рдоें рдЯिрдХाрдпा, рд░ूрдоाрд▓ рд╕े рдЪрд╢्рдоा рдкोंрдЫा рдФрд░ рд╕ाрд╣рдм рдХे рд╣ुрдЬूрд░ рдоें рдкेрд╢ी рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рджिрдП। рдмрд░ाрдорджे рдоें рдЬрд░ा рдЖрджрддрди рд╣िрдЪрдХिрдЪाрдпे, рдЧрд▓ा рдЦँрдЦाрд░ा рдХि рд╕ाрд╣рдм рдХे рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдиे рдмрди्рджрдЧी рдмрдЬा рдЪिрдХ рдЙрдаा рджी।”[i]

            рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрдирдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрдоंрддी рдард╕рдХ рдФрд░ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиे-рдмрдиे рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा, рдпौрдиिрдХрддा, рдФрд░рддों рдХी рдЕрдмूрдЭ рдордиोрднूрдоि рдХी рдЙрд▓рдЭрдиों рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं। ‘рдбाрд░ рд╕े рдмिрдЫुреЬी’ рдЬрд╣ाँ рддрдеाрдХрдеिрдд рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рдиैрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рдоें рдЬрдХреЬी рдПрдХ рдЕрд▓्рд╣реЬ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдлिрд╕рд▓рдХрд░ рдХंрдЯीрд▓े рд░рд╕्рддों рдкрд░ рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рддो ‘рдоिрдд्рд░ो рдорд░рдЬाрдиी’ рдпौрдиिрдХ рдЕрд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдПрд╡ं рдоाрддृрдд्рд╡ рд╕ुрдЦ рд╕े рдкीреЬिрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХी рджрдпрдиीрдпрддा рдФрд░ рдХुंрдаिрдд рдордиःрд╕्рдеिрддि рдХी рдЧाрдеा рд╣ै। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╕्рдд्рд░ी рджेрд╣ рдФрд░ рдпौрдиिрдХрддा рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдмрд╣рд╕ рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдоिрдд्рд░ो рдХो рд░рдЦрдиा рд╕рдоीрдЪीрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। ‘рдР рд▓реЬрдХी’, ‘рд╕рдордп рд╕рд░рдЧрдо’ рдЖрджि рдЕрди्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ ‘рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░’ рдоें рдПрдХрджрдо рдЕрдиूрдаा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ै। рд╕ाрд╣рдмी рд░ौрдм рдФрд░ рдХ्рд▓рд░्рдХी рдмेрдмрд╕ी рдХे рдмीрдЪ рдмрд╕рддी рдПрдХ рдЕрджрдж рджुрдиिрдпा рдХो рд╣ूрдмрд╣ू рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░ рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦрди рдХी рддрдоाрдо рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕ीрдоा рд░ेрдЦाрдУं рдХो рддोреЬрдХрд░ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдЕрдЧ्рд░िрдо рдкंрдХ्рддि рдоें рдЦреЬी рдоिрд▓рддी рд╣ैं। 

“рд╣िंрджी рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рд▓ेрдХिрди рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХрдеा рд▓ेрдЦिрдХा рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиा рдорд╣рдЬ рд▓िрдЦрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдПрдХ рдЬिंрджрдЧी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рддрдоाрдо рд╣рд░рдХрддों рдХो рдкोрд░-рдкोрд░ рд░рдЪрдиा рдоें рдЙрддाрд░рдиा рд╣ै। рдЬैрд╕े рдПрдХ рдоौрд╕рдо рд╕े рдЧुрдЬрд░рдХрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиा рдФрд░ рдлिрд░ рджूрд╕рд░े рдоौрд╕рдо рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдЬीрд╡ंрдд рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХृрд╖्рдгा рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХी рд╣рд░ рдХृрддि рдХी рдПрдХ рдирдИ рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд╕े рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै।”[ii]

            рдмреЬे рд╕ाрд╣рдм рдХी рдкेрд╢ी рдоें рд╣ेрдб рдХ्рд▓рд░्рдХ рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдиौрдХрд░ी рд╕े рдЫुрдЯ्рдЯी рдХा рдордЬрдоूрди рд╕ुрди, рд╕рдХрддे рдоें рдЖ рдЧрдП। рд╕ाрд╣рдм рдХी рдЦुрд░्рджрдмाрдиी рдиिрдЧाрд╣ рдХा рдЕрд╕рд░ рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдеे, рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рдлाрдЗрд▓ें рдПрдХ рд╕ाрде рдЪрдордХ рдЙрдаीं। рд╕ाрд╣рдм рдХुрдЫ рдФрд░ рдмोрд▓рддे рдХि рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХी рдШंрдЯी рдиे рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХे рдмेрдЯे рдХे рдмाрд░े рдоें рдмुрд░ी рдЦрдмрд░ рд╕ुрдиा рджी। рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рдмेрдЯे рджोрдиों рдХी рдиाрдЬुрдХ рд╣ाрд▓рдд рдмреЬे рдмाрдмू рдХो рдЕंрджрд░ рддрдХ рдЭрдХрдЭोрд░ рд░рд╣ी рдеी рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рд░рдЦрддे-рдЙрдаाрддे рдирд╣ीं рдмрди рд░рд╣ा рдеा। рд╕ाрд╣рдм рдоौрдХे рдХी рдирдЬाрдХрдд рдкрд╣рдЪाрди рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╣рдорджрд░्рджी рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдХी рджेрдЦ-рднाрд▓ рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдкрд░ реЫोрд░ рджेрддे рд╣ैं। рд▓ेрдЦिрдХा рд╕ंрднрд╡рддः рдЕрдлрд╕рд░ рдФрд░ рдоाрддрд╣рдд рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ (рдХ्рд▓ाрд╕) рдХा рдЕंрддрд░ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рдЬो рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдЕрдкрдиे рдЕрд╣рдо рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдШрд░ рдЬाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЬрд▓्рджी-рдЬрд▓्рджी рдХुрдЫ рдХाрдо рдиिрдкрдЯाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рдХि рдЕрдЧрд▓ी рдШंрдЯी рдиे рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХो рдиिрд╕्рддेрдЬ рдХрд░ рджिрдпा। рдмेрдЯे рдХे рдоौрдд рдХी рд╕िрд╕рдХी рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рди рджрдмा рдкाрдпे, рдкूрд░े рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдПрдХ рдЕрдЬीрдм рдордирд╣ूрд╕िрдпрдд рдлैрд▓ рдЧрдИ। рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдмреЬे рдмाрдмू рдХो рдШрд░ рд▓िрд╡ा рд▓े рдЧрдП। рдоाрддрдоी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЦрд░ाрдм рдордиः рд╕्рдеिрддि рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХो рдЬाрдиे рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рд╕ोंрдЪрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рдеी। ।“рдЬिрддрдиी рдмाрд░ рд░ुрдоाрд▓ рд╕े рдЖँрдЦें рдкोंрдЫрддे, рдмेрдЯे рдХे рд▓рд╣ू-рд▓ुрд╣ाрди рд╕िрд░ рдкрд░ рдХिрд╕ी рдордирд╣ूрд╕ рдлाрдЗрд▓ рдХा рдкрди्рдиा рдЪिрдкрдХा рджीрдЦрддा।”[iii] рдмेрдЯे рдХे рдоौрдд рдХा рд╢ोрдХ рдФрд░ рдиौрдХрд░ी рдЬाрдиे рдХे рднрдп рдХे рдмीрдЪ рдЕрдЧрд▓ी рд╕ुрдмрд╣ рд╕рдордп рд╕े рджрдл्рддрд░... рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рднी рд╣ै। рдоुрди्рдиे рдХो рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рди рджिрд▓рд╡ा рдкाрдиे рдХी рдХрд╕рдХ рдФрд░ рджреЮрддрд░ी рдЗрди्рдХ्рд╡ाрдпрд░ी рдХी рд▓рдкрдЯों рдХा рдбрд░ рджोрдиों рдПрдХ рд╕ाрде рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХे рджिрд▓ो-рджिрдоाрдЧ рдкрд░ рдЕрдЬीрдм рдХोрд▓ाрд╣рд▓ рдХрд░рддे рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдмेрд▓рдЧाрдо рдШोреЬों рдХी рд░рдл्рддाрд░ рд╕े рджौреЬрддे рд╕рдордп рдФрд░ рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХे рд╕ाрдордиे рдмेрдмрд╕ рдмреЬे рдмाрдмू рдХी рдЭुंрдЭрд▓ाрд╣рдЯ рдФрд░ рдмेрдЪाрд░рдЧी рдХो рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджिрдЦाрдпा рд╣ै, “рдЗрд╕ рдкрдЧрд▓ी рдХो рд╕рдордЭाрдУ рдЕрдо्рдоाँ, рдЬिрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЗрди्рд╕ाрди рдХा рдмрд╕ рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХी рдЦाрддिрд░ рдХिрддрдиा рджुрдЦ рдордиाрдПрдЧी! рдоुрдЭे рд╣ी рджेрдЦो, рдЗрдзрд░ рдоुрди्рдирди рдЧрдП, рдЙрдзрд░ рджреЮ्рддрд░ рдоें рдХाрдо рдХा рдкрд╣ाреЬ рдЯूрдЯ рдкреЬा। рддрдмीрдпрдд рдирд╣ीं рдкрд░ рдХ्рдпा рдХрд░ूँ, рдЫाрддी рдкрд░ рдкрдд्рдерд░ рд░рдЦे рдЪрд▓े рдЬाрддा рд╣ूँ।”[iv]

            рдЯाрдЗрдкिрд╕्рдЯ рдХी рдиौрдХрд░ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╣ेрдб рдХ्рд▓рд░्рдХी рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдХी рддрдоाрдо рдмाрддों рдХी рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХे рдоाрдирд╕ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╣ो рдЖрдпी рдеी। рдРрд╕े рдиिрд░ाрд╢ाрдЬрдирдХ рдЖрднाрд╖ी рднूрдЧोрд▓ рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдЧे рд╕ंрдмंрдзिрдпों рдХे рд░ौрдм рдФрд░ рдУрд╣рджों рдХी рдЬрдоीрди рдЯрдЯोрд▓рддे рд╣ुрдП рдмреЬे рдмाрдмू рд╕рдордп рд╕े рдХुрдЫ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рджреЮ्рддрд░ рдоें рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рдЧрдП। рд░ोрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдкुрд▓िंрджों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрд╣рдм рдХे рдХрдорд░े рдоें рдмреЬे рдмाрдмू рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ी рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рдХे рдЫ्рд▓्рд▓ों рдХे рд╕ाрде рдмेрд╢рд░्рдо рд╣ंрд╕ी рдФрд░ рдЪुрд╣рд▓рдмाрдЬी рдкूрд░े рджреЮ्рддрд░ рдоें рдлैрд▓ рдЧрдпी। рдм्рд░ांрдЪ рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХी рдЦिंрдЪाрдИ рдФрд░ рдХрд╣рдХрд╣ों рдХा рдлूрд╣реЬрдкрди рд╢рд░्рдоा рдХो рдмрд░рджाрд╕्рдд рди рд╣ुрдИ, рд╡े рдмрд░рд╕ рдкреЬे “рдмреЬे рднाрдИ, реЫрд░ा рд╣ोрд╢ рд╕े, рд╕рд░рдХाрд░ी рджреЮ्рддрд░ рд╣ै, рднाँреЬ-рднреЬрд╡ों рдХा рдЕрдб्рдбा рдирд╣ीं। рд╕ूрд░ी рдФрд░ рдордЪрд▓ рдЧрдпा, рдЕрдб्рдбा рдирд╣ीं ‘рд▓ुрдЪ्рдЪрдИ рдХा рдорджрд░рд╕ा рд╣ै’ рд╕ुрдиें рддो рд╕рд╣ी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдкंрдбिрддाрдИ рдХ्рдпा рдХрд╣рддी рд╣ै।”[v] рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди рдХी рддрдоाрдо рддрдеाрдХрдеिрдд рдмंрджिрд╢े рдпрд╣ााँ рдЖрдХрд░ рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рд▓ेрдЦिрдХा рдкूрд░े рджрдл्рддрд░ी рдорд╣рдХрдоे рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХрдеाрдирдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рддीрдЦा рд╡्рдпंрдЧ рдХрд░рддी рд╣ैं। рд░рдИрд╕ рдХाрд░्рдкोрд░ेрд╢рдиिрдпों, рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡िрдпों рдХी рдоेреЫрдмाрдиी рд╡ाрд▓ी рд░ंрдЧीрди рдорд╣рдлिрд▓ों рдоें рдЪिрдд्рдд рд╣ोрддी рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХी рдкрд░्рджाрдирд╢ीрдиी рдХो рдЙрдШाреЬ рдХрд░ рд░рдЦ рджेрдиा ‘рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░’ рдХी рд╢िрд▓्рдкрдЧрдд рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдФрд░ рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХे рд▓ेрдЦिрдХीрдп рдкैрдиेрдкрди рдХा рд╕ाрдмुрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рджрдл्рддрд░ों рдХी рдЧрдгिрддрдмाрдЬी рдХी рддрдоाрдо рдкेंрдЪीрджрдЧिрдпों рдХे рдмाрд╣्рдп рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЗрд╕ рд▓рдШु-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкрд░рдд-рджрд░ рдкрд░рдд рдЦोрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдаेрда рдорд░्рджाрдиी рдЧाрд▓िрдпों рдХे рдХॉрдХрдЯेрд▓ рдоें рд░िрд╢्рд╡рдд, рддрд░рдХ्рдХी рдФрд░ рдЗрди्рдХ्рд╡ाрдпрд░ी рдХे рднेрдж рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдиीрдЪे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдКрдкрд░ рддрдХ рдШрд░ рдХрд░ рдЧрдП рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рд╢рддрд░ंрдЬी рдкрдЪреЬों рдоें рдХрдоोрдмेрд╢ рдХुрдЫ рдХрдордЬोрд░ рдк्рдпांрджे рдЕрдкрдиी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीреЭी рдХो рдХ्рд▓рд░्рдХी рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рдмिрд▓рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдлंрд╕ाрдиा рдЪाрд╣рддे, рдмрд▓्рдХि рд╡ो рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрд╣рдмों рдХी рдмिрд░ाрджрд░ी рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдХ्рд▓рд░्рдХों рдХी рдШुрдЯрди рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЦुрдж рдХे рдмौрдиेрдкрди рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдоाрдеुрд░ рдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдиिрдХрд▓ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै, “рдЕрдоाँ рдпाрд░ рдЫोреЬ рдпे рдЪрд░्рдЪे, рдЬाрд▓ рдкреЬрддे рд░рд╣ेंрдЧे, рдоाрд▓ рдоिрд▓рддे рд░рд╣ेंрдЧे, рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдХ्рдпा рд▓рдЧेрдЧा... рдпрд╣ рдХрд▓рдордШрд╕ीрдЯी рдФрд░ рдпрд╣ी рдХ्рд▓рд░्рдХी рдХा рдЧ्рд░ेрдб...।”[vi] рднрд▓े рд╣ी рдлाрдЗрд▓ों рдХे рд╕рдоंрджрд░ рдоें рдоाрд▓ рд╣ी рдоाрд▓ рд╣ो рдкрд░ рдЕрдкрди рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣рдм рдХे рдоाрддрд╣рддी рдоें рд╣ी рдлँрд╕े рд╣ैं ।

            рдЕрд╡рд╕्рдеी рдХी рддрд░рдХ्рдХी рдХे рдХрд╕ीрджे рд╕ुрдирддे-рд╕ुрдирддे рдердХ рдЪुрдХे рд╕ूрд░ी рдХा рдЧुрд╕्рд╕ा рдлूрдЯ рдкреЬा “рддрд░рдХ्рдХी рдХे рдЬुрд▓ाрдм рд╕े рд╕ाрд▓े рдкрд░рд╢ुрд░ाрдоिрдпों рдХा рдкेрдЯ рдЕрднी рд╕ाреЮ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдлрдлूंрджी-рдХे рддрд░рдХ्рдХी рдЖрдЬ-рдХрд▓ рдХाрдмрд▓िрдпрдд рд╕े рдирд╣ीं, рдоुँрд╣рдЪुрдоाрдИ рдФрд░ рдкाँрд╡рдШिрд╕ाрдИ рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै।”[vii] рдХрд▓рдо рдШिрд╕ाрдИ рдХा рдХाрдо рдЪाрд╣े рдЕрд╡рд╕्рдеी рдХे рд╕ाрде рдХрд░рдиी рд╣ो рдпा рд╕िрди्рд╣ा рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдлрд░्рдХ рдирд╣ी рдкреЬрддा, рдХुрд░्рд╕ी рдмрджрд▓рдиे рд╕े рдЪрдо्рдордЪों рдХे рд▓िрдП рдЫोрдЯा-рдоोрдЯा рдЬрд▓рдЬрд▓ा рдЬрд░ूрд░ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдирдП рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣े рдмреЬे рдмाрдмू рдмीрдЪ рдоें рджрдЦрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдирдП рд╕ाрд╣рдм рдХे рдХुंрдбрд▓ी рдХी рдЫाрди-рдмीрди рдХी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдФрд░ рдирдП рдмॉрд╕ рдХे рд╕рдХ्рдд рдоिрдЬाрдЬी рдХा рдХрдпाрд╕ рд╡рд╕्рддुрддः рдпрд╣ां рдХ्рд▓рд░्рдХ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдЧрдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдЪिंрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ीं рдм्рд░ांрдЪ рдХी рд╕्рдЯेрдиो рддрдоाрд╢ा рдХे рдмिрдпрд░ рдзुрд▓े рдмाрд▓ों рдХा рд╕рд╣рд▓ाрдпा рдЬाрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рджेрд╣ рд╕े рдЦेрд▓рдиे рдХा рдмिрдо्рдм рдорд╣рдЬ рд▓ेрдЦрдХीрдп рдлांрддाрд╕ी рднрд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рд╢ाрд╣ीрдкрди рдФрд░ рд░рдИрд╢िрдпрдд рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджौрд░ рдХी рдПрдХ рдХреЬी рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕рддрд░ंрдЬ рдХी рдоुрд╣рд░ों рдХी рддрд░рд╣ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдкों рдоें рдЕрдкрдиी рддрд░рдХ्рдХी рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХे рдЗрд╕ рд╢ाрд╣ी рдЦेрд▓ рдХा рдПрдХ рдЕрд╣рдо рд╣िрд╕्рд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдкिрдХрдиिрдХ рдХे рдоीрдиू рдХाрд░्рдб рдоें рддрди्рджूрд░ी рдоुрд░्рдЧ, рдкрд░ाрдаे, рд░ूрдоाрд▓ी рд░ोрдЯिрдпों рдФрд░ рдмीрдпрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕рд╕्рддी рдЬрд╡ाрди рд▓реЬрдХिрдпों рдХा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиा рддंрдд्рд░ рдХी рдЕंрджुрд░ूрдиी рд╕реЬांрдзрддा рдХो рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдХाрд░्рдкोрд░ेрд╢рдиिрдпों рдФрд░ рдУрд╣рджेрджाрд░ рдЕрдлрд╕рд░ों рдХी рдЬрдоाрдд рддрдоाрд╢ा, рддрдорди्рдиा рдЬैрд╕ी рддрдоाрдо рдФрд░рддों рдХो рдЗрд╕ рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╡्рдпूрд╣ рд░рдЪрдиा рдоें рдЦींрдЪ рд▓े рдЖрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╕े рдиिрдХрд▓рдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕ рдмреЬे рдЕрд╕ाрдоी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╢рд░्рдоा рдФрд░ рд╕ूрд░ी рдХे рд╕ंрд╡ाрджों рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ाрдл рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै “рдФрд░рддों рдХे рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ рд╕े рдХ्рдпा рдорддрд▓рдм рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджोрд╕्рдд?” “рд╡ाрд╣ рднोрд▓े рдмाрджрд╢ाрд╣, рд░рд╣рддे рдХिрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рд╣ो! рд╣рд░ рдиाрдХ-рдирдХ्рд╢े рдФрд░ рдХрдж-рдмूрдЯ рдХी рд╢ेрдпрд░-рд╣ोрд▓्рдбрд░ рдЬрдиाрдиी рдХा рдХाрд░्рдб рддैрдпाрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै рд╕ेрда рдФрд░ рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХे рдЬрд░िрдпे рдЗреЫाрд░рдмрди्рдж-рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдЪрд▓ाрддा рд╣ै।”[viii] рдЕрдкрдиा рдЙрд▓्рд▓ू рд╕ीрдзा рдХрд░рдиे рдХी реЮिрд░ाрдХ рдоें рд╣ाрдИ рдк्рд░ोрдлाрдЗрд▓ рдкाрд░्рдЯिрдпों, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдЖрдпोрдЬрдиों рдХी рдЖреЬ рдоें рд╕ाрд╣рдмों рдХी рдЦिрджрдорддрджाрд░ी рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬी рдЬाрддी। рдЦाрди-рдкाрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмिрд╕्рддрд░ рдХे рдЗंрддрдЬाрдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоेрд╣рдоाрдирдирд╡ाреЫी рдХी рд░рд╢्рдо рдЕрджाрдпрдЧी рдУрд╣рджे рдФрд░ рд░ुрддрдмे рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдмंрдж рд▓िрдлाрдлों рдХी рд╡рдЬрдирдИ рдкрд░ рдЬाрдХрд░ рд░ुрдХрдиा рдЗрд╕ी рдХреЬी рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рдРрд╕े рдЖрдпोрдЬрди рд╢ाрд╣ी рдзंрдзे рдХी рд░рд╡ाрдпрдд рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рдЪुрдХे рд╣ैं। рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рд░िрд╢्рд╡рддреЩोрд░ी рдХे рдордХреЬрдЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕े рджреЮ्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рдХुрдЫ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрдХ्рд╖ рднी рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЖрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣рдж рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдоें рдкिрд╕рддे рдЖрдо рдЬीрд╡рди рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдПрд╡ं рдПрдХ рдЦाрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╢ाрд╣ी рдЬीрд╡рдирдЪрд░्рдпा рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

            рд╕िрди्рд╣ा рдХी рдкुрдЦ्рддाрдоिрдЬाрдЬी рд╕े рджреЮ्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдЖрдП рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рдЯेрд▓ीрдлोрди рдиंрдмрд░ों рдХे рдЧूंрдЧे рд╣ो рдЬाрдиे рдФрд░ рджрдл्рддрд░ рдХो рдмрд╣рдиोрдИ рдХा рдШрд░ рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓े рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдЪेрд╣рд░ों рдХा рдмрд░ाрдорджे рд╕े рд╣ी рд░рдлूрдЪрдХ्рдХрд░ рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рджृрд╢्рдп рд╕े рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдмреЬे рдмाрдмू рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╣ाрдЬिрд░ी рдФрд░ рдирдП рд╕ाрд╣рдм рдХी рд░ौрдмрджाрд░ी рдХे рдмीрдЪ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдирдИ рд╕рдд्рддा рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЕрдкрдиा-рдЕрдкрдиा рд╕िрдХ्рдХा рдЬрдоाрдиे рдХी рдЬुрдЧрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓ рдЕрд╡рд╕्рдеी, рдЪाрд╡рд▓ा рдпा рд╕िрди्рд╣ा рдЬैрд╕े рдЕрдлрд╕рд░ों рдХे рдмрджрд▓рдиे рд╕े рдХрдорд░े рдХी рджрд░ी, рдЯेрд▓ीрдлोрди рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЬैрд╕े рд╡ाрд╕्рддुрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ी рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдРрд╕ा рд╣ी рдХुрдЫ рдЗрд╢ाрд░ा рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЬрд░िрдпे рдХिрдпा рд╣ै। рд╕рдд्рддा рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рд╣рдирдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдмрдиा рд▓ेрдиे рддрдХ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рд╣ुрдХूрдордд рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдл्рд╕рд░, рдиेрддा-рдоिрдиिрд╕्рдЯрд░ рдФрд░ рдмреЬे-рдмреЬे рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡िрдпों рдХी рдЖрдкрд╕ी рдЧрдардЬोреЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╕िрдХ्рдХा рдЬрдоाрдпे рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕ाрд╣рдмों рдХी рдХрд▓рдо рдХा рдоिрдЬाрдЬ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд░рдл्рддाрд░ рд╣ी рдХंрдкрдиिрдпों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕-рднूрдЧोрд▓ рддрдп рдХрд░рддी рд╣ैं। рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдЦेрд▓ рдоें рди्рдпू рдЗрд░ा рдПрдг्рдЯрдк्рд░ाрдЗрдЬ, рд╕िрд╕्рдЯрд░-рдХрдирд╕рд░्рди рдЬैрд╕ी рдХिрддрдиी рд╣ी рдХंрдкрдиिрдпाँ рдмрдирддी-рдмिрдЧреЬрддी рд╣ैं। рдирдП рд╕ाрд╣рдм рдиें рднी рдЧुрдорд╕ुрджрдЧी рдоें рдкреЬी рдЕрдкрдиी рдХрд░ीрдмी рдХंрдкрдиी ‘рдоाрддाрджीрди-рдмिंрдж्рд░ाрдк्рд░рд╕ाрдж’ рдХे рдиाрдо рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЯैрдг्рдЯрд░ рдоंрдЬूрд░ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдХा рд░ुрдЦ рдЬाрд╣िрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдкूрд░े рддंрдд्рд░ рдХो рдмреЭрддी рдХाрд▓ाрдмाрдЬाрд░ी, реЫрд▓ाрд▓рдд рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХी рджीрдордХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЦोрдЦрд▓ा рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рдЪिंрддा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдмрдЦूрдмी рджिрдЦрддी рд╣ै। рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдиिрд╢ाрдиा рдмрдиाрддी рдХ्рд▓рд░्рдХी рдЭुंрдЭрд▓ाрд╣рдЯ рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмाрд╣рд░ рдЖрддी рд╣ै, “рдмреЬा рджूрдз рдХा рдзुрд▓ा рдмрдирддा рд╣ै, рд╕ाрд▓े рдЬैрд╕े рдоाрд▓ूрдо рди рд╣ो рдХि рдиंрдЧрдИ рдФрд░ рдзोрдЦाрдзреЬी рдЗрд╕ рдЬрдоाрдиे рдоें рдЧुрдиाрд╣ рдирд╣ीं- рд╣рд░ рдЖрджрдоी рдХा рдиिрдмाрд╣ рд╣ै рдиिрдмाрд╣... ।”[ix] рдиीрдЪे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдКрдкрд░ рддрдХ рдн्рд░рд╖्рдЯ рджрдл्рддрд░ी рдЧुрдд्рдердо-рдЧुрдд्рде рдХे рдмीрдЪ рджрдл्рддрд░ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХो рдЧंрджे рдЦрдпाрд▓ाрддों рд╕े рди рдмिрдЧाреЬрдиे рдХी рднрд╡ाрдиी рдмाрдмू рдХी рдирд╕ीрд╣рдд рдкрд░ рд╕ूрд░ी рдХा рдк्рд░рддिрд╡ाрдж “рдоेрд░ी рдмाрддों рд╕े рджрдл्рддрд░ рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рдмिрдЧреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬो рд▓ेрди-рджेрди, рдаेрдХे-рдХрдоीрд╢рди рдХे рд╢ाрд╣ी рдзрди्рдзे рджрдл्рддрд░ рдоें рджिрди-рд░ाрдд рдЪाрд▓ू рд╣ैं рд╡рд╣ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдХрд╣े рдм्рд░рд╣्рдордЪाрд░िрдпों рдХे рдЦेрд▓ рд╣ैं рди।”[x] рдЫрдж्рдо рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдХो рдЕрдиाрд╡ृрдд्рдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕ूрд░ी рдХा рдЖрдЦिрд░ी рд╡ाрдХ्рдп рдмреЬे рд╣ुрдЬूрдо рдХी рд░ेрд▓-рдкेрд▓ рдоें рдлंрд╕े рдХ्рд▓рд░्рдХ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХी рдмेрдмрд╕ी, рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рддрдеा рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж рдХो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै,  “рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рд╣िрд╕ाрдм рдмाрдмू рдХि рд╣рдордоें рд╕े рд╣рд░ेрдХ рдЪूрддिрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ рдПрдХ рдЙрд▓्рд▓ू рдХा рдкрдЯ्рдаा। рдпूँ рддो рд╣рдордоें рднी рдмреЬे рдЙрд▓्рд▓ू рдХे рдкрдЯ्рдаे рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдЬो рд╣рд░ाрдордЬрджрдЧी рдоें рдЙрди рдЧुрд░ु рдШрдг्рдЯाрд▓ों рдХे рднी рднाрдк рд╣ैं рдЬो рдлोрдХрдЯ рдХी рдЪुрд╕рдХिрдпाँ рдЦिрд▓ाрдХрд░ реЩрд▓рдХрдд рдХे рдорд╣рдмूрдм рдмрдиे рдлिрд░рддे рд╣ैं।”[xi]  

            рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдиे рдЖрдХ्рд░ोрд╢, рддрд▓्рдЦिрдпрдд рдФрд░ рдКрдм рднрд░ी рд░ोрдЬ-рдорд░्рд░ा рдХी рджрдл्рддрд░ी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдорд░्рджрд╡ाрджी рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рд░рдЪे-рдмрд╕े рдЗрд╕ рд▓рдШु-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рддрдоाрдо рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рдмेрдкрд░्рдж рдХिрдпा рд╣ै। рдорд░्рджрд╡ाрджी рдоाрд╣ौрд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдХ्рдпोंрдХि рддрдоाрд╢ा рдЬैрд╕े рдорд╣िрд▓ा рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЙрд╕рдХे рдХाрдо рдХी рдмрджौрд▓рдд рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рдпौрдиिрдХрддा рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХे рдЬрд░िрдпे рдЖрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдХрд▓рдо рдХी рдзाрд░ рд╕े рд╢ाрд╣ी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдлाрдЗрд▓ों рдХे рдЖрд╡рд░рдг рдХो рдЯूрдХ-рдЯूрдХ рдХрд░ рдЕрдиाрд╡ृрдд्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд╖िрдХ рдЦुрд▓ाрдкрди рд▓ेрдЦрдХीрдп рдИрдоाрдирджाрд░ी рдФрд░ рдХрдеाрдирдХ рдХी рдпрдеाрд░्рдерддा рдХा рдмोрдз рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдмीрдмीрд╕ी рдХो рджिрдпे рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдпрд╣ рдоाрдирддी рд╣ैं рдХि рднाрд╖िрдХ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдХो рдоाрдд्рд░ ‘рдмोрд▓्рдб’ рдХी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦрдиा рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рднाрд╖ा рджोрдиों рдХे рд╕ाрде рдЕрди्рдпाрдп рд╣ोрдЧा। рдХрде्рдп рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкाрдд्рд░ рдХा рджрдмाрд╡ рд░рдЪрдиा рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиे рд░рд╣рдиा рдоाрдд्рд░ рд╢рдм्рджрдХोрд╢ी рднाрд╖िрдХ рддाрдиे-рдмाрдиे рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕े рдЬाрдиे рд╕े рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдиिрдХрд░्рд╖рддः рджेрдЦा рдЬाрдп рддो ‘рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░’ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рджрдл्рддрд░ी рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрд╣्рдп рдпрдеाрд░्рде рдХी рдЕंрддрд░рддрдо рдпाрдд्рд░ा рд╣ै, рдЬो рдХрдИ рдоौрдХों рдкрд░ рдЖрдЬ рднी рд╕рдоीрдЪीрди рд▓рдЧрддा рд╣ै।        


рд╕ंрджрд░्рдн


[i] рд╕ोрдмрддी, рдХृрд╖्рдгा.(2000). рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рддिрди рдкрд╣ाреЬ. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी; рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди. рдкृ.-9
[ii] рдЫрд╡ि рд╕ंрдЧ्рд░рд╣-3, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп; рдкृ.-1
[iii] рд╕ोрдмрддी, рдХृрд╖्рдгा.(2000). рдпाрд░ों рдХे рдпाрд░ рддिрди рдкрд╣ाреЬ. рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी; рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкृ.-15
[iv] рд╡рд╣ी, рдкृ.-18
[v] рд╡рд╣ी, рдкृ.-22
[vi] рд╡рд╣ी, рдкृ.-27
[vii] рд╡рд╣ी, рдкृ.-42
[viii] рд╡рд╣ी, рдкृ.-49
[ix] рд╡рд╣ी, рдкृ.-60
[x] рд╡рд╣ी, рдкृ.-61
[xi] рд╡рд╣ी, рдкृ.-63

рдЕрди्рдп-
·        рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рд╕े рд░рдЪрдиा рдХौрд╢िрдХ рдХी рдмाрдд-рдЪीрдд
·        реШाреЫी, рдбॉ. рдХाрдпрдиाрдд.(2016). рдХृрд╖्рдгा рд╕ोрдмрддी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ. рдЖрдЧрд░ा; рдиिрдЦिрд▓ рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПрдг्рдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпрдЯрд░्рд╕.