![]() |
| рдбॉ. рдк्рд░ोрдоिрд▓ा |
- рдк्рд░ोрдоिрд▓ा
рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж-500007;рдЪрд▓рднाрд╖: +91 897 796 1191
рдордгिрдкुрд░ी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХे рдмрдб़े рдиाрдо рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд░ंрдЧрдЬрдЧрдд рдХे рдЧिрдиे-рдЪुрдиे рд╕рдмрд╕े рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ, рд╕рдмрд╕े рдИрдоाрдирджाрд░, рдЭोрд▓ी рдлрдЯрдХाрд░ рдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЕрдХुंрда рд░ंрдЧрдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рд╡рд╣ рдРрд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ोрдЧ рдк्рд░рдпोрдЬрди рдФрд░ рдлрд▓рддः рдмрдб़ी рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдиिрд░рд░्рдердХрддा рдХे рд╢िрдХंрдЬे рдоें рдЬा рдлंрд╕рддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиी рдзुрди рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрд╣ рддрд▓ाрд╢рддे рд╣ैं। рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдХाрд░्рдпाрди्рд╡िрддि рдоें рд░ूрдв़िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкिрдд рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдХो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕ाрде рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдПрдХ рдирдИ рдпा рднिрди्рди рд░ंрдЧ рдмрдиाрд╡рдЯ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдкाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддाрдПँ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ैं। рд╡рд╣ рдХрднी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░ рдоूрд▓्рдп рдХे рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддो рдХрднी рдоूрд▓्рдп рд╡िрдкрдпрд░्рдп рдХी рдЕрд╡рдЬ्рдЮा, рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ-рдЪिंрддрди рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдкрд░рдЦ рдЙрдирдХे рдХрдИ рд░ूрдкों- рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдЕрднिрдХрд▓्рдкрдХ, рдХрдо्рдкोрдЬрд░, рдХोрд░िрдпोрдЧ्рд░ाрдлрд░, рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджрдпрди рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, ‘рдоुрдЭे рдЕрдХ्рд╕рд░ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХो рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХा рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рдХрд╣рдиे рдХा рд▓ोрдн рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рд╕ंрдЧीрддрдХाрд░ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рдпрд╣ рд╕рдм рд╣ैं рдкрд░ рдпрд╣ рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рдХि рд╡े рдЯुрдХрдб़ा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╣ों। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╡े рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдпे рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЙрд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рднाрдЧे рдЪрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рддрдд्рд╡ों рдоें рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрдиे рдХा рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рд╡े рдЕрдкрдиे рдХो рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХे рдЕрд╡рдпрд╡ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдмрд░рддрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ै рдоाрдиो рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдиे рдЗрди рддрдоाрдо рддрдд्рд╡ों рдХो рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ो рдЬैрд╕े рдЖрдд्рдоा рдиे рд╣ाрде-рдкैрд░ों рдХो, рдЖंрдЦ рдХाрди рдХो, рдХंрдзे рдкрд░ рд╣िрд▓рддे рд╕िрд░ рдФрд░ рдЙрдарддे-рдЧिрд░рддे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдзाрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै।’1 рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рд▓िрдП рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╡рд╕्рддुрддः рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрдкрдиी рд░ंрдЧрдЪेрддрдиा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдмрдирддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░ंрдЧрд╢ीрд▓рддा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЪौрдЦрдЯे рдХे рднीрддрд░ рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рдХी рдЦाрдиाрдкूрд░्рддि рдирд╣ीं, рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиुрдмंрдзрд╣ीрди рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЧुрдЬрд░ рдХрд░ рдиिрдХрд▓ी рдЕंрддрд░-рдЪेрддрдиा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рддрдиाрд╡ рдоें рдоुрдЦрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा/ рд╕्рд╡рдЪेрдд рджृрд╖्рдЯि рдЙрдирдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХा рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдПрдХ рдУрд░ рдпрджि рд╡े рдЕрдкрдиी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдкрд░ंрдкрд░ा-рд╕ंрдмंрдз рдХे рд╕ाрде рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा рдХो рд╕ीрдоाрдУं рдоें рдврд▓рдиे рд╕े рдмрдЪाрддे рд╣ुрдП рд╕ंрддुрд▓рди рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ ‘рдоैं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЦाрдХा рдХ्рдпों рдЕрдкрдиाрдКँ?’ рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рддрдеा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдвांрдЪे рдХो рдЙрдд्рддрдо рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рд╕рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ैं рдХि ‘рдоेрд░ी рдЬрдб़े рдоुрдЭे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рдоैं рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдХрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиी рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдФрд░ рдоेрд░ी рдпрд╣ рдХрд▓ा рдоेрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।’2 рдпрд╣ рдиिрд░ंрддрд░рддा рдФрд░ рдЕрдХ्рд╖рдп рдЗрдзрд░ рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै।
рдордгिрдкुрд░ी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХे рдмрдб़े рдиाрдо рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд░ंрдЧрдЬрдЧрдд рдХे рдЧिрдиे-рдЪुрдиे рд╕рдмрд╕े рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ, рд╕рдмрд╕े рдИрдоाрдирджाрд░, рдЭोрд▓ी рдлрдЯрдХाрд░ рдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЕрдХुंрда рд░ंрдЧрдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рд╡рд╣ рдРрд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ोрдЧ рдк्рд░рдпोрдЬрди рдФрд░ рдлрд▓рддः рдмрдб़ी рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдиिрд░рд░्рдердХрддा рдХे рд╢िрдХंрдЬे рдоें рдЬा рдлंрд╕рддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиी рдзुрди рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрд╣ рддрд▓ाрд╢рддे рд╣ैं। рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдХाрд░्рдпाрди्рд╡िрддि рдоें рд░ूрдв़िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкिрдд рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдХो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕ाрде рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдПрдХ рдирдИ рдпा рднिрди्рди рд░ंрдЧ рдмрдиाрд╡рдЯ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдкाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддाрдПँ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ैं। рд╡рд╣ рдХрднी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░ рдоूрд▓्рдп рдХे рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддो рдХрднी рдоूрд▓्рдп рд╡िрдкрдпрд░्рдп рдХी рдЕрд╡рдЬ्рдЮा, рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ-рдЪिंрддрди рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдкрд░рдЦ рдЙрдирдХे рдХрдИ рд░ूрдкों- рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдЕрднिрдХрд▓्рдкрдХ, рдХрдо्рдкोрдЬрд░, рдХोрд░िрдпोрдЧ्рд░ाрдлрд░, рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджрдпрди рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, ‘рдоुрдЭे рдЕрдХ्рд╕рд░ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХो рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХा рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рдХрд╣рдиे рдХा рд▓ोрдн рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рд╕ंрдЧीрддрдХाрд░ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рдпрд╣ рд╕рдм рд╣ैं рдкрд░ рдпрд╣ рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рдХि рд╡े рдЯुрдХрдб़ा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╣ों। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╡े рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдпे рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЙрд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рднाрдЧे рдЪрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рддрдд्рд╡ों рдоें рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрдиे рдХा рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рд╡े рдЕрдкрдиे рдХो рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХे рдЕрд╡рдпрд╡ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдмрд░рддрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ै рдоाрдиो рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдиे рдЗрди рддрдоाрдо рддрдд्рд╡ों рдХो рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ो рдЬैрд╕े рдЖрдд्рдоा рдиे рд╣ाрде-рдкैрд░ों рдХो, рдЖंрдЦ рдХाрди рдХो, рдХंрдзे рдкрд░ рд╣िрд▓рддे рд╕िрд░ рдФрд░ рдЙрдарддे-рдЧिрд░рддे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдзाрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै।’1 рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рд▓िрдП рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╡рд╕्рддुрддः рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрдкрдиी рд░ंрдЧрдЪेрддрдиा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдмрдирддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░ंрдЧрд╢ीрд▓рддा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЪौрдЦрдЯे рдХे рднीрддрд░ рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рдХी рдЦाрдиाрдкूрд░्рддि рдирд╣ीं, рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиुрдмंрдзрд╣ीрди рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЧुрдЬрд░ рдХрд░ рдиिрдХрд▓ी рдЕंрддрд░-рдЪेрддрдиा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рддрдиाрд╡ рдоें рдоुрдЦрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा/ рд╕्рд╡рдЪेрдд рджृрд╖्рдЯि рдЙрдирдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХा рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдПрдХ рдУрд░ рдпрджि рд╡े рдЕрдкрдиी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдкрд░ंрдкрд░ा-рд╕ंрдмंрдз рдХे рд╕ाрде рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा рдХो рд╕ीрдоाрдУं рдоें рдврд▓рдиे рд╕े рдмрдЪाрддे рд╣ुрдП рд╕ंрддुрд▓рди рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ ‘рдоैं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЦाрдХा рдХ्рдпों рдЕрдкрдиाрдКँ?’ рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рддрдеा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдвांрдЪे рдХो рдЙрдд्рддрдо рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рд╕рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ैं рдХि ‘рдоेрд░ी рдЬрдб़े рдоुрдЭे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рдоैं рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдХрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиी рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдФрд░ рдоेрд░ी рдпрд╣ рдХрд▓ा рдоेрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।’2 рдпрд╣ рдиिрд░ंрддрд░рддा рдФрд░ рдЕрдХ्рд╖рдп рдЗрдзрд░ рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै।
рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рдиाрдЯ्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдЬрд╣ाँ рджेрд╢ рдФрд░ рдХाрд▓ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рддрдХ рдЬाрддी рд╣ै- рдЕрдкрдиे рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдоें рдеिрдпाрдо рдХी рд╕рд╣рдорддि, рдЕрд╕рд╣рдорддि, рд╡िрд░ोрдз рдХो рджрд░्рдЬ рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ीं рдЙрдирдХी рд░ंрдЧ-рд╡्рдпंрдЬрдиाрдПँ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдкीрдб़िрдд рдордгिрдкुрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╕рдорд╕्рдпाрдд्рдордХ рдоुрдж्рджे рдХो рдЦोрд▓рддी рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднंрдбाрд░ рдоें рдЬрдб़ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЦोрдЬ рдХे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдоें рдХेंрдж्рд░ीрдпрддा рдкाрддी рд╣ैं। рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЗрд╕рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдордгिрдкुрд░ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдирд░्рддрдХ рдпुрдЧрд▓ рдоाрддा-рдкिрддा рд╕े рдоिрд▓े рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों, рдоेрдХрдЕрдк рд░ूрдо рдоें рдЧ्рд░ीрд╕, рдкेंрдЯ рдХी рдмू рд╕ूंрдШрддे рдмीрддे рдмрдЪрдкрди, рдЫाрдд्рд░ рдХाрд▓ рдХे рд╕рдордп рдЕрдиेрдХ рдиाрдЯрдХों рдоें рдиिрднाрдИ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рднूрдоिрдХाрдУं, рдХрд╡ि рд╣ृрджрдп рдХी рдкुрдХाрд░ рд╕े рдЬрди्рдоी рдХрд╡िрддाрдУं, рд▓ोрди्рдиा рд╣ाрдИрдЧे рддрдоिрди्рдиाрдб (1965) (рдзीрд░े рд╕े рдмोрд▓рддा рд╣ूूँ рдФрд░ рдЪुрдкрдХे рд╕े рд╕ुрдирддा рд╣ूँ) рд╕े рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдИ рдХрд╣ाрдиी рдпाрдд्рд░ा рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рддे рд╣ुрдП рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рди рд╣ोрддी рдкрд░рдЦ, рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХो рджेрдЦрдиे рдХी рдирдИ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ 1975 рдоें ‘рдРрдЦोрдп рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд▓ा’, рдЬिрд╕े 1976 рдХे рдмाрдж рд╕े ‘рдХोрд░рд╕ рд░ेрдкрд░्рдЯрд░ी’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдоें рдкрд░िрдгрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрда рд╕े рдЕрдзिрдХ рдиाрдЯрдХों рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдордгिрдкुрд░ी рдХे рдоौрд▓िрдХ рдиाрдЯрдХों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде ‘рдХрд░्рдгрднाрд░рдо्’ (1979), ‘рдЙрд░ुрднंрдЧрдо्’ (1981), ‘рдЗрдо्рдлाрд▓ рдЗрдо्рдлाрд▓’ (1982), ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ (1984), рдмрд░्рдЯोрд▓्рдЯ рдм्рд░ेрдЦ्рдд рдХे рдПँрдЯीрдЧोрди рдХा рд░ुрдкांрддрд░рдг ‘рд▓्рдпांрдЧрд╢ोрдиी’ (1986), ‘рдЛрддुрд╕ंрд╣ाрд░’, ‘рдЕंрдзा рдпुрдЧ’ (1994), ‘рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी’ (1996), ‘рдЖрд╖ाрдв़ рдХा рдПрдХ рджिрди’, ‘рдж рдХिंрдЧ рдСрдл рдж рдбाрд░्рдХ рдЪेंрдмрд░’ (рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдХे ‘рд░ाрдЬा’ рдиाрдЯрдХ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд) (2012), ‘рд╡िрдпрддрдиाрдо’, ‘рд╣िрд░ोрд╢िрдоा’, ‘рдоैрдХрдмेрде’ (2014) рдЬैрд╕े рдиाрдЯрдХों рдХा рдордгिрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдоें рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХрд░ рдеिрдПрдЯрд░ рдХो рдЙрд╕рдХी рдЬрдб़ों рддрдХ рд▓ाрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рдФрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдвांрдЪे рдХो рд▓े рдЙрд╕े рдЙрдд्рддрд░ рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рд╕рдЬाрддे рд╣ैं।
рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рд░ंрдЧ рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдоें рджुрдиिрдпा рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиा рдПрдХ рдкूрд░्рд╡ рд╢рд░्рдд рдмрдирддी рд╣ै рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд╣ै, рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕। рджुрдиिрдпा рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рднूрдоंрдбрд▓ीрдп рдкैрдоाрдиे рдХा рдРрд╕ा рдХोрдИ рдмृрд╣рдж् рд╡िрд░ाрдЯ рджिрд╡ाрд╕्рд╡рдк्рди рдирд╣ीं рдЬो рджेрдЦрдиे рдоें рднी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рдЕрд╕ंрднрд╡рддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ो। рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рд╕рдЪ्рдЪाрдИрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд╕рдЪ рддрдеा рд╕рд╣ी рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк, рдЧрд▓рдд рдХी рд╕рдордЭ рддрдеा рднрд░рд╕рдХ рдЙрд╕рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдиाрдЯрдХों рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдЖрджрд░्рд╢ рдХो рдпрдеाрд░्рде рдмрдиाрддी рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдХी рдХिंрдХрд░्рддрд╡्рдпрд╡िрдоूрдврддा рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпां, рд╡िрдбंрдмрдиाрдПँ рдФрд░ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рд░ंрдЧрдКрд░्рдЬा рд╕े рдиिрдЦрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рдХे рднीрддрд░ рдЫिрдкी рднाрд╡ рд╕ंрдкрджा рд╕े рдПрдХाрдХाрд░ рд╣ो рдХुрдЫ рдпूं рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рдХि рд╕рд╣ृрджрдп рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд░ंрдЧрднूрдоि рд╕े рдоाрдирд╕рднूрдоि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкूрд░्рдг рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЪेрддрдиा рдордгिрдкुрд░ рд╕े рдЙрдардХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмोрдз рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХрд▓ा рдХो рд╕рдХ्рд░िрдп рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдмрдиाрдХрд░ рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рдоूрд▓ рдЪिंрддाрдУं рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдордгिрдкुрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЙрд╕рдХे рдПрдХाрдХीрдкрди рдоें рдирд╣ीं рд╡рд░рди् рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдордз्рдп рд░рдЦрдХрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдиाрдЯрдХ рдХा рдоूрд▓ рдЕрдиुрдЪिрдд рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ोрдз рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдмрдирддा рд╣ै। рд╡े рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдиाрдЯрдХों рдоें рджрдорди рдХे рддंрдд्рд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╣ोрддा рдЖрдпा рд╣ै। рджुрдиिрдпाрднрд░ рдоें рд▓ाрдЦों рдиाрдЯрдХ рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं, рд╕рдмрдиे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХो рдирдХाрд░ा рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдЕрдЪ्рдЫाрдИ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдФрд░ рдмुрд░ाрдИ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЦрдб़े рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рддрдХ рдРрд╕ा рдХोрдИ рдиाрдЯрдХ рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЬो рдЦрд░ाрдм рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ो। рдиाрдЯрдХ рдоें рд╕рдд्рдп рддрдеा рд╕ौंрджрд░्рдп рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдЕрдиुрдЪिрдд рдХा рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।
рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рд░ंрдЧрджुрдиिрдпा рдоें рдорд╣ाрднाрд░рдд рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдПрдХ рдд्рд░рдпी рдЙрди рдиाрдЯрдХों рдХी рдЖрддी рд╣ै, рдЬिрдирдоें рднाрд╕ рдХे рджो рдиाрдЯрдХ ‘рдЙрд░ुрднंрдЧрдо्’ (1981), ‘рдХрд░्рдгрднाрд░рдо्’ (1989) рдФрд░ рдж्рд░ोрдг рдкрд░्рд╡ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕्рд╡рд░рдЪिрдд ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ (1984) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рд░рдЦे рдЧрдП рджुрд░्рдпोрдзрди, рдХрд░्рдг рдФрд░ рдЕрднिрдорди्рдпु рдЬैрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдЪрд░िрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╡िрд╡ेрдХ рдХे рд╕ाрде рдиाрдпрдХ рдХी рдкрджрд╡ी рд▓ेрдХрд░, рдмिрдиा рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХрддा рдХा рдХ्рд╖рдп рдХिрдП рдЕрд╕्рдоिрддा рд╕ंрдХрдЯ рдХे рдмрдб़े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрдаाрддे рд╣ैं। рд╕рдоिрдХ рдмंрджोрдкाрдз्рдпाрдп рдЗрд╕ рдд्рд░рдпी рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рд╣िंрд╕ा рд╕े рдЬोрдб़рддे рд╣ुрдП ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ рдХे рдкрд░िрдЪрдп рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं, рднाрд╕ рдЬो рд░рддрди рдХो рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдоॉрдбрд▓ рджेрддे рд╣ैं, рдЬैрд╕ा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдоें рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдХрд▓ंрдХिрдд рдиाрдпрдХों рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиा рд╣ै। рдЬрдм рд░рддрди рднाрд╕ рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЬुрдб़рддे рд╣ैं, рдЧैрд░ рдиाрдпрдХ рдиाрдпрдХों рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡े рдоिрдердХीрдп рдиाрдпрдХों рдХे рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ाрдкрд░рдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрддрдХрд░рдг рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдоोрд░्рдЪा рд▓ेрддे рд╣ैं। (рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣, ix) рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХा рдиाрдЯрдХ рдоंрдЪрди рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ी рдмрдирддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХैрд╕े рд░ंрдЧрдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХा рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдЕрд╣рдо рд╣ोрддा рд╣ै, рдкाрдд्рд░ рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдирд╣ीं। рднीрдо рдж्рд╡ाрд░ा рджुрд░्рдпोрдзрди рдХी рдЬंрдШा рддोрдб़рдиे рдХे рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рдЙрд░ुрднंрдЧрдо्’ рдеिрдпाрдо рдХो рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдиाрдЯрдХों рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рдоें рдЕрдиूрдаा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рджुрд░्рдпोрдзрди рдХे рд╕рдж्рдЧुрдгों рдХा рдмрдЦाрди рд╣ै। рдпрд╣ рдЪрд░िрдд्рд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рдмрдб़ा рдирд╣ीं рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрдмंрдз рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕ुрдпोрдзрди рд╣ै। ‘рдХрд░्рдгрднाрд░рдо्’ рдХा рдХुंрддी рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдЬрди्рдоा рдФрд░ рд░ाрдзा рдХे рдкुрдд्рд░ рд░ूрдк рдоें рдкрд╣рдЪाрдиा рдЧрдпा рдХрд░्рдг рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рдоंрдЪ рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ (рд╣िंрджू) рдЕрд╕्рдоिрддा рдФрд░ рдиिрдо्рди (рдЬрдирдЬाрддीрдп) рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि-рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдкрд░рдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдпा рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рдордз्рдп рд╕े рдордгिрдкुрд░ рдоें рдЙрдарддे рд╕рд╡ाрд▓ों рддрдеा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ рдоें рдеिрдпाрдо рдЕрднिрдорди्рдпु рдХे рд░ूрдк рдоें рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рдпुрдж्рдз рддрдеा рд╣िंрд╕ा рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкाрда рд░рдЪрддे рд╣ैं। рдХौрд░рд╡ों рддрдеा рдкांрдбрд╡ों рдХे рдордз्рдп рдХा рдпुрдж्рдз рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рднिрдб़ंрдд рдХा рдж्рдпोрддрдХ рдмрдирддा рд╣ै। рдЕрднिрдорди्рдпु рд░ूрдкी рдпुрд╡ा рдХौрд░рд╡ों, рдкांрдбрд╡ों рдХे рд╕рдд्рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдПрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдХे рдЕंрдд рдоें рд╡рд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि ‘рдХ्рдпा рдоैं рдмрд▓ि рдХा рдмрдХрд░ा рд╣ूँ рдпा рд╢рд╣ीрдж’ (рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣, рдкृ. 51) ‘рд░рддрди рдЬो рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╣ै рд╕ंрдмंрдзों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдм्рд▓ैрдХрдоेрд▓ рдХी рдЦोрдЬ। рдЕрднिрдорди्рдпु рдж्рд░ोрдкрджी рдХा рдкुрдд्рд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ुрднрдж्рд░ा рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдЬрди्рдоा рд╣ै। рднीрдо рдФрд░ рдпुрдзिрд╖्рдаिрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХी рднांрддि рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдирд╣ीं рд╣ैं।’ (рдХрд╡िрддा рдиाрдЧрдкाрд▓, рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣, xxxi)
рдоिрдердХ рд╕े рдЗрддрд░ ‘рдЯोрдХेрдЯिрд╡ рдк्рд▓े’ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдЕрднिрд╣ीрдд ‘рдЗрдо्рдлाрд▓ рдЗрдо्рдлाрд▓’ рдХो рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी рдпाрдд्рд░ा рдХे рдмीрдЬ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЬрдЧрд╣ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдпрдеाрд░्рде- рдкीрдв़िрдпों рдХा рдЕंрддрд░ाрд▓, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рд╕ैрди्рдп рдШेрд░ाрдмंрджी, рднूрдоिрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди рдЖрджि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдпрдеाрд░्рде рдмрди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рд░рдЪрддा рд╣ै। рдЕрд╕рд▓ рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп, рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрде рдеिрдпाрдо рдХी рд╕ंрдмрдж्рдзрддा рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдФрд░ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╡िрдХ्рд╖ुрдм्рдзрддा рдХो рдкрд░рдд рджрд░ рдкрд░рдд рдЬीрд╡ंрдд рд░ंрдЧрджृрд╢्рдпों рдоें рд╕рд╡ृрдд рдХрд░рддी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╡िрд░ोрдз рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХे рдХाрд░рдХों рдХे рдЕрди्рддрд░्рд╕ूрдд्рд░ рддрдеा рд░ंрдЧ-рд░ेрд╢े рдмाрд░-рдмाрд░ рддрд▓ाрд╢рддे, рдЬांрдЪрддे рд╣ैं। 1994 рдоें рдкрд░рдлॉрд░्рдоिंрдЧ рдЖрд░्рдЯ рд╕ेंрдЯрд░ рдЯोंрдЧा (рдЬाрдкाрди) рдХे рдЖрдоंрдд्рд░рдг рдкрд░ рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрдз्рд╡ंрд╕рдХाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों, рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХो рдЬीрд╡ंрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдиे, 21рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рдЖрдИрдиा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рдХे ‘рдЕंрдзाрдпुрдЧ’ рдХो рдЪुрдирдХрд░ рдЙрд╕े рдиिрдЬी рд░ंрдЧ рднाрд╖ा рдоें рдкिрд░ो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдиाрдЯ्рдп рдмिрдо्рдмों рдХे рд╕ाрде рд╡िрджेрд╢ी рднूрдоि рдкрд░ рдордгिрдкुрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдХрд▓ा рдХी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рдЫाрдк рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़рддे рд╣ैं। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं, ‘рдЕंрдзा рдпुрдЧ рдХрдИ рджрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдкुрдирд░्рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा। рд▓рдЧा рдХि рдпрджि рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд╣िрд░ोрд╢िрдоा, рдиाрдЧाрд╕ाрдХी рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдЕंрдХिрдд рдХрд░рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддो рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХ्рдпों рдирд╣ीं? рдиाрдЯрдХ рдХा рджृрд╢्рдпांрдХрди рднी рддो рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕंрдзों рдХी рдХрдеा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕंрдзे рдХाрд▓ा рдЪрд╢्рдоा рддो рдкрд╣рди рд╣ी рд╕рдХрддे рд╣ैं।’3 рдЕрдЬ्рдЮेрдп рд░рдЪिрдд ‘рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी’ рдХे рдХृрд╖्рдг рдоोрд╣рди рд╢рд░्рдоा рдХृрдд рдордгिрдкुрд░ी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдоें рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдХी рдпुрдж्рдзрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдШрдЯрдиा рдХो рдордгिрдкुрд░ी рдиाрдЯ्рдп-рдиृрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рддрдеा рд╕ाрдорд░िрдХ рдиाрдЯрдХ рдиृрдд्рдп рдХрд▓ाрдУं рдоें рд╕ंрдЬो рд╢ांрддि рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХा рдкुрдирд░ाрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। ‘рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕े рдЬрдм рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдЙрдирдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдЬाрдирдиे рдЪाрд╣े рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджो рдмाрддों рдкрд░ рдЦाрд╕рддौрд░ рд╕े рдЬोрд░ рджिрдпा- рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХी рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рджेрд╢िрдХрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЙрд╕े рджृрд╢्рдп рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдП рдЧрдП рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз; рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдеाрдИрд▓ैंрдб, рднूрдЯाрди, рдо्рдпांрдоाрд░, рдкेрд░िрд╕ рдЖрджि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХी рдФрд░ рдо्рдпांрдоाрд░ рдиे рдЕंрдХिрдд рдирд░рдХ рдпाрддрдиा рдХी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХा рдЦोрдЬрдкрд░рдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा।’ 4 рд░рд╡िंрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдХे рдиाрдЯрдХ ‘рдж рдХिंрдЧ рдСрдл рдж рдбाрд░्рдХ рдЪैंрдмрд░’ рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдЕंрдзेрд░े рдХो рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдФрд░ рдоाрдирд╡-рдорди рдХा рдРрд╕ा рдЕंрдзेрд░ा рдХрд░ाрд░ рджेрддे рд╣ुрдП, рдЬो рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕рдордп рднौрддिрдХрд╡ाрджी, рдЕрд╕ीрдоिрдд рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧрд╣рдирддा рд╕े рд░िрдХ्рдд рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкाрда рдХी рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЬрдЯिрд▓ рдоांрдЧाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпुрдж्рдз рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рд╕े рдеिрдпाрдо рдХा рдз्рдпाрди рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рднी рдирд╣ीं рднрдЯрдХрддा।
рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдХे ‘рдоैрдХрдмेрде’ рдХो рдоाрдд्рд░ рдоैрдХрдмेрде рдирд╣ीं рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдПрдХ рдкрдердн्рд░рд╖्рдЯ рдоाрдирд╡ рдХी рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХ्рд╖ुрдзा, рд╕рдд्рддा рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдХांрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХी рдмीрдоाрд░ी/ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ैं। рдордгिрдкुрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рдд рдФрд░ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рддрд╣ рдХे рдк्рд░рдердо рдХोрдиों рдоें рдмैрда рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рддे, рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╣िंрд╕ा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддे рдоैрдХрдмेрде-рд░ोрдЧ рдХी рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдпрдд्рддा рдХा рдЕрдЪूрдХ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиाрдЯрдХ рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдЬीрд╡ंрдд рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХी рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧी рд░ोрд╢рдиी рдФрд░ рдЕрд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рд╕ंрдпोрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЪेрд╣рд░े рд╕рд╣िрдд рдкूрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХो рдХрдкрдб़े рд╕े рдврдХे рдЕрдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬीрд╡, рдЬिрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдЯрд╣рдиिрдпां рдЙрдЧ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдХी рдЪुрдб़ैрд▓ों рдХे рдк्рд░рддिрд░ूрдк рд╣ैं, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡рди рд╕ंрдкрджा, рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЧрд╣рд░ाрддे рд╕ंрдХрдЯ рдХो рд╕्рд╡рд░ рджेрддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХी рдкुрд░ाрддрди, рдкрд╣ाрдб़ी, рдЬрдирдЬाрддि рдЫाрдк рдЗрд╕े рдеिрдпाрдо рдХे рдЪिрд░ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд░ूрдк рдоें рдбाрд▓ рджेрддी рд╣ै। 1600 рдИ.рдХी рдХृрддि рдЖрдЬ рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдмрдирддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ рдЕрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рд╕ाрдордиे рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕्рд╡рднाрд╡рддः рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдЙрдкाрджाрди рд╡िрдШрдЯрди рддрдеा рдЙрд╕ рд╡िрдШрдЯрди рд╕े рдирд╡рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдирдпा рд╕рд░ोрдХाрд░ рдЧрдв़рддे рд╣ैं। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдд्рд░ाрд╕рджी рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХрд░рддी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрджाрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡рдпं рд╕े рдмрдб़ी рд╢рдХ्рддि рд╕े рдЯрдХрд░ाрддा рд╣ै, рдЕрд╕рдлрд▓ рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдХिंрддु рд╣ाрд░рддा рдирд╣ीं। рдЯрдХрд░ाрдиा, рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиा рдХिंрддु рдкрд░ाрдЬिрдд рди рд╣ोрдиा рд╣ी рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рдХрд▓ा рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдирддा рд╣ै।
‘рдпрджि рдордХ्рдЦрди рдирд╣ीं рддो рд╕ूрдЦी рд░ोрдЯी’ рд╣ी рд╕рд╣ी рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд╡ाрдХ्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдиाрдЯ्рдпрдХрд▓ा рдХो рдПрдХ ‘рдХрдо्рдкोрдЬिрдЯ рдЖрд░्рдЯ’ рдФрд░ рдПрдХ рдзрд░्рдо рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рд╡े рдЗрд╕ рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕рдн्рдп рджुрдиिрдпा, рдЬрд╣ाँ рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдЦो рд░рд╣ा рд╣ै, рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╕ाрдЭा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕्рдеिрддि рд╣ो рдпा рд╡्рдпрдХ्рддि, рднीрддрд░ी рддрд╣ों рдоें рдзंрд╕ рдкाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЙрдирдХे рд░ंрдЧрдХौрд╢рд▓ рдХो рдЕрдиूрдаा рдмрдиाрддी рд╣ै। рдХрднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдмाрд░ीрдХिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддो рдХрднी рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрдШрдирди рд╕े рдЙрдкрдЬी рдирдИ рдЕрд░्рдердЫрд╡िрдпों рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░рдЬ्рдЮा рджृрд╖्рдЯिрдЧрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЖрджिрдо рд╕ंрд╡ेрджрди рдХा рдЫोрд░ рдкрдХрдб़ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХुрдЫ рдпूं рд╕ंрд╡рдд्рд╕рд░ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं рдХि рдоंрдЪ рдЬीрд╡ंрдд рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ी рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдеिрдПрдЯрд░ рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╕ेрддु рдмрдиाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рддा рд╣ै। рдЫोрдЯे рд╕े рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЬрдоीрди рд╕े рдиिрдХрд▓ рджुрдиिрдпा рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рд░рдЪрддा рд╣ै। рдЕрднिрдиेрддा рднी рдпрд╣ाँ рдПрдХ ‘рдХрдо्рдкोрдЬिрдЯ рдоैрди’ рдмрдирддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╡िрд╖рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдЙрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдордгिрдкुрд░ी рд░ूрдкों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдЕрди्рдп рддрд░ीрдХों рд╕े рдиृрдд्рдп, рдЕрднिрдирдп, рдоाрд░्рд╢рд▓ рдЖрд░्рдЯ, рд╕्рдЯेрдЬрдХ्рд░ाрдл्рдЯ рдФрд░ рдбिрдЬाрдЗрдиों рдоें рднी рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ाрдЪिрдХ рдФрд░ рд╢्рд╡рд╕рди рдХी рддрдХрдиीрдХों рддрдеा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕рд╣рдирд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдкрд░ рдмрд▓, рдЙрд╕े рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢्рд░рд╡рдг рдФрд░ рдЧрддि рдХौрд╢рд▓ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рддрди рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, ‘рдЙрд╕рдХी рдоुрдж्рд░ा рдФрд░ рд╣ाрд╡-рднाрд╡, рд╕्рдеाрди рдХा рдЕрд░्рдердмोрдз- рдпे рд╕ाрд░ी рдмाрддें рдЙрд╕рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдЖрддी рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╢рдм्рдж рдХिрд╕ी рднी рдЕрднिрдиेрддा рдХी-рдХрднी-рдХрднी рдоूрд▓ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдмрдиाрддे рд╣ैं।’5 рдкрдж्рдорд╢्рд░ी рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕рдордп, рд╕्рдеाрди рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рджрд░्рд╢рдХों рдХे рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рднाрд╖ाрдпी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рдХा рдРрд╕ा рд░ंрдЧрдоंрдЪ рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░ेрдХ्рд╖ाрдЧृрд╣ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рджрд░्рд╢рдХ рд╕рдШрди-рдЙрдд्рдХрдЯ рдХ्рд░िрдпाрд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдиिрдпोрдЬिрдд рд╣ो рд╕ाрде рд╕ोрдЪрдиे рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдиिрдХрд▓ рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╡े рдмрджрд▓рддे рдпрдеाрд░्рде рдкрд░ рддीрдХ्рд╖्рдг рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рддрде्рдпाрдд्рдордХ рд░ंрдЧрд╕рд░्рдЬрдиा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдЯूрдЯ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдЕрдкрдиा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд░ंрдЧрд╢ैрд▓ी рдЕрддीрдд рдХी рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдоाрдд्рд░ рдж्рд░рд╖्рдЯा рд╣ी рдирд╣ीं, рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЕрди्рд╡ेрд╖рдХ рднी рдмрдирддी рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн
1. рдЙрджрдпрди рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рднрд╡्рдпрддा рдХा рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж, рдкृрд╖्рда 56, 2018
2. рд░рддрди рдеिрдпाрдо, рдордгिрдкुрд░ рдЯ्рд░िрд▓ॉрдЬी, рдкृрд╖्рда 12, 2008
3. рдЬे. рдПрди, рдХौрд╢рд▓, рджрд░्рдж рдЖрдпा рдеा рджрдмे рдкाँрд╡, рдкृрд╖्рда 92, 2005
4. рд░ीрддाрд░ाрдиी рдкाрд▓ीрд╡ाрд▓, рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХे рд╕ृрдЬрди рдоें рдЬाрдкाрди, рдкृрд╖्рда 59
5. рд╕ं. рдЕрдкрд░्рдгा рднाрд░्рдЧрд╡ рдзाрд░рд╡ाрдб़рдХрд░, рдП рдкॉрдЗрдЯिрдХ्рд╕ рдСрдл рдоॉрдбрд░्рдиिрдЯी: рдЗंрдбिрдпрди рдеिрдПрдЯрд░ рдеिрдЕрд░ी,1850 рдЯू рдж рдк्рд░ेрдЬेंрдЯ, рдкृрд╖्рда 256, 2018


