Showing posts with label рдк्рд░ोрдоिрд▓ा. Show all posts
Showing posts with label рдк्рд░ोрдоिрд▓ा. Show all posts

рд░рддрди рдеिрдпाрдо - рд░ंрдЧ-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдкुрдирд░ाрд╡िрд╖्рдХाрд░

рдбॉ. рдк्рд░ोрдоिрд▓ा

- рдк्рд░ोрдоिрд▓ा

рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж-500007; 
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 897 796 1191

  рдордгिрдкुрд░ी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХे рдмрдб़े рдиाрдо рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд░ंрдЧрдЬрдЧрдд рдХे рдЧिрдиे-рдЪुрдиे рд╕рдмрд╕े рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ, рд╕рдмрд╕े рдИрдоाрдирджाрд░, рдЭोрд▓ी рдлрдЯрдХाрд░ рдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЕрдХुंрда рд░ंрдЧрдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рд╡рд╣ рдРрд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╕рдордп рдоें рдЬрдм рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ोрдЧ рдк्рд░рдпोрдЬрди рдФрд░ рдлрд▓рддः рдмрдб़ी рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдиिрд░рд░्рдердХрддा рдХे рд╢िрдХंрдЬे рдоें рдЬा рдлंрд╕рддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиी рдзुрди рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрд╣ рддрд▓ाрд╢рддे рд╣ैं। рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдХाрд░्рдпाрди्рд╡िрддि рдоें рд░ूрдв़िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкिрдд рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдХो рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕ाрде рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдПрдХ рдирдИ рдпा рднिрди्рди рд░ंрдЧ рдмрдиाрд╡рдЯ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдкाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддाрдПँ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ैं। рд╡рд╣ рдХрднी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░ рдоूрд▓्рдп рдХे рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддो рдХрднी рдоूрд▓्рдп рд╡िрдкрдпрд░्рдп рдХी рдЕрд╡рдЬ्рдЮा, рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ-рдЪिंрддрди рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдкрд░рдЦ рдЙрдирдХे рдХрдИ рд░ूрдкों- рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдЕрднिрдХрд▓्рдкрдХ, рдХрдо्рдкोрдЬрд░, рдХोрд░िрдпोрдЧ्рд░ाрдлрд░, рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджрдпрди рд╡ाрдЬрдкेрдпी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, ‘рдоुрдЭे рдЕрдХ्рд╕рд░ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХो рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХा рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рдХрд╣рдиे рдХा рд▓ोрдн рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рд╕ंрдЧीрддрдХाрд░ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЙрди्рд╣ें рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХрд╣рдиे рдХा рдорди рд╣ोрддा рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рдпрд╣ рд╕рдм рд╣ैं рдкрд░ рдпрд╣ рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рдХि рд╡े рдЯुрдХрдб़ा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╣ों। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╡े рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдпे рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдЙрд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рднाрдЧे рдЪрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рддрдд्рд╡ों рдоें рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрдиे рдХा рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рд╡े рдЕрдкрдиे рдХो рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХे рдЕрд╡рдпрд╡ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдмрд░рддрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ै рдоाрдиो рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдиे рдЗрди рддрдоाрдо рддрдд्рд╡ों рдХो рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ो рдЬैрд╕े рдЖрдд्рдоा рдиे рд╣ाрде-рдкैрд░ों рдХो, рдЖंрдЦ рдХाрди рдХो, рдХंрдзे рдкрд░ рд╣िрд▓рддे рд╕िрд░ рдФрд░ рдЙрдарддे-рдЧिрд░рддे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдзाрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै।’1 рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рд▓िрдП рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╡рд╕्рддुрддः рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрдкрдиी рд░ंрдЧрдЪेрддрдиा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдмрдирддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░ंрдЧрд╢ीрд▓рддा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЪौрдЦрдЯे рдХे рднीрддрд░ рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рдХी рдЦाрдиाрдкूрд░्рддि рдирд╣ीं, рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиुрдмंрдзрд╣ीрди рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЧुрдЬрд░ рдХрд░ рдиिрдХрд▓ी рдЕंрддрд░-рдЪेрддрдиा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рддрдиाрд╡ рдоें рдоुрдЦрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा/ рд╕्рд╡рдЪेрдд рджृрд╖्рдЯि рдЙрдирдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХा рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдПрдХ рдУрд░ рдпрджि рд╡े рдЕрдкрдиी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдкрд░ंрдкрд░ा-рд╕ंрдмंрдз рдХे рд╕ाрде рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдорд╕рдЬрдЧрддा рдХो рд╕ीрдоाрдУं рдоें рдврд▓рдиे рд╕े рдмрдЪाрддे рд╣ुрдП рд╕ंрддुрд▓рди рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ ‘рдоैं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЦाрдХा рдХ्рдпों рдЕрдкрдиाрдКँ?’ рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рддрдеा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдвांрдЪे рдХो рдЙрдд्рддрдо рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рд╕рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ैं рдХि ‘рдоेрд░ी рдЬрдб़े рдоुрдЭे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рдоैं рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдХрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиी рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдФрд░ рдоेрд░ी рдпрд╣ рдХрд▓ा рдоेрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।’2 рдпрд╣ рдиिрд░ंрддрд░рддा рдФрд░ рдЕрдХ्рд╖рдп рдЗрдзрд░ рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै।

рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рдиाрдЯ्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों рдХी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдЬрд╣ाँ рджेрд╢ рдФрд░ рдХाрд▓ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рддрдХ рдЬाрддी рд╣ै- рдЕрдкрдиे рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдоें рдеिрдпाрдо рдХी рд╕рд╣рдорддि, рдЕрд╕рд╣рдорддि, рд╡िрд░ोрдз рдХो рджрд░्рдЬ рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ीं рдЙрдирдХी рд░ंрдЧ-рд╡्рдпंрдЬрдиाрдПँ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдкीрдб़िрдд рдордгिрдкुрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╕рдорд╕्рдпाрдд्рдордХ рдоुрдж्рджे рдХो рдЦोрд▓рддी рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рднंрдбाрд░ рдоें рдЬрдб़ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЦोрдЬ рдХे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдоें рдХेंрдж्рд░ीрдпрддा рдкाрддी рд╣ैं। рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдЗрд╕рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдордгिрдкुрд░ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдирд░्рддрдХ рдпुрдЧрд▓ рдоाрддा-рдкिрддा рд╕े рдоिрд▓े рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों, рдоेрдХрдЕрдк рд░ूрдо рдоें рдЧ्рд░ीрд╕, рдкेंрдЯ рдХी рдмू рд╕ूंрдШрддे рдмीрддे рдмрдЪрдкрди, рдЫाрдд्рд░ рдХाрд▓ рдХे рд╕рдордп рдЕрдиेрдХ рдиाрдЯрдХों рдоें рдиिрднाрдИ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рднूрдоिрдХाрдУं, рдХрд╡ि рд╣ृрджрдп рдХी рдкुрдХाрд░ рд╕े рдЬрди्рдоी рдХрд╡िрддाрдУं, рд▓ोрди्рдиा рд╣ाрдИрдЧे рддрдоिрди्рдиाрдб (1965) (рдзीрд░े рд╕े рдмोрд▓рддा рд╣ूूँ рдФрд░ рдЪुрдкрдХे рд╕े рд╕ुрдирддा рд╣ूँ) рд╕े рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдИ рдХрд╣ाрдиी рдпाрдд्рд░ा рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рддे рд╣ुрдП рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧрд╣рди рд╣ोрддी рдкрд░рдЦ, рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХो рджेрдЦрдиे рдХी рдирдИ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ 1975 рдоें ‘рдРрдЦोрдп рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд▓ा’, рдЬिрд╕े 1976 рдХे рдмाрдж рд╕े ‘рдХोрд░рд╕ рд░ेрдкрд░्рдЯрд░ी’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдоें рдкрд░िрдгрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрда рд╕े рдЕрдзिрдХ рдиाрдЯрдХों рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдордгिрдкुрд░ी рдХे рдоौрд▓िрдХ рдиाрдЯрдХों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде ‘рдХрд░्рдгрднाрд░рдо्’ (1979), ‘рдЙрд░ुрднंрдЧрдо्’ (1981), ‘рдЗрдо्рдлाрд▓ рдЗрдо्рдлाрд▓’ (1982), ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ (1984), рдмрд░्рдЯोрд▓्рдЯ рдм्рд░ेрдЦ्рдд рдХे рдПँрдЯीрдЧोрди рдХा рд░ुрдкांрддрд░рдг ‘рд▓्рдпांрдЧрд╢ोрдиी’ (1986), ‘рдЛрддुрд╕ंрд╣ाрд░’, ‘рдЕंрдзा рдпुрдЧ’ (1994), ‘рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी’ (1996), ‘рдЖрд╖ाрдв़ рдХा рдПрдХ рджिрди’, ‘рдж рдХिंрдЧ рдСрдл рдж рдбाрд░्рдХ рдЪेंрдмрд░’ (рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде  рдЯैрдЧोрд░ рдХे ‘рд░ाрдЬा’ рдиाрдЯрдХ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд) (2012), ‘рд╡िрдпрддрдиाрдо’, ‘рд╣िрд░ोрд╢िрдоा’, ‘рдоैрдХрдмेрде’ (2014) рдЬैрд╕े рдиाрдЯрдХों рдХा рдордгिрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдоें рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХрд░ рдеिрдПрдЯрд░ рдХो рдЙрд╕рдХी рдЬрдб़ों рддрдХ рд▓ाрддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рдФрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдвांрдЪे рдХो рд▓े рдЙрд╕े рдЙрдд्рддрд░ рд╕ौंрджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЧुрдгों рд╕े рд╕рдЬाрддे рд╣ैं। 

рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рд░ंрдЧ рд╕ाрд░्рдердХрддा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдоें рджुрдиिрдпा рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиा рдПрдХ рдкूрд░्рд╡ рд╢рд░्рдд рдмрдирддी рд╣ै рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд╣ै, рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕। рджुрдиिрдпा рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рднूрдоंрдбрд▓ीрдп рдкैрдоाрдиे рдХा рдРрд╕ा рдХोрдИ рдмृрд╣рдж् рд╡िрд░ाрдЯ рджिрд╡ाрд╕्рд╡рдк्рди рдирд╣ीं рдЬो рджेрдЦрдиे рдоें рднी рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиी рдЕрд╕ंрднрд╡рддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ो। рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рд╕рдЪ्рдЪाрдИрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд╕рдЪ рддрдеा рд╕рд╣ी рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк, рдЧрд▓рдд рдХी рд╕рдордЭ рддрдеा рднрд░рд╕рдХ рдЙрд╕рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдиाрдЯрдХों рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдЖрджрд░्рд╢ рдХो рдпрдеाрд░्рде рдмрдиाрддी рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдХी рдХिंрдХрд░्рддрд╡्рдпрд╡िрдоूрдврддा рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпां, рд╡िрдбंрдмрдиाрдПँ рдФрд░ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рд░ंрдЧрдКрд░्рдЬा рд╕े  рдиिрдЦрд░ рд╕рд╣ृрджрдп рдХे рднीрддрд░ рдЫिрдкी рднाрд╡ рд╕ंрдкрджा рд╕े рдПрдХाрдХाрд░ рд╣ो рдХुрдЫ рдпूं рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рдХि рд╕рд╣ृрджрдп рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд░ंрдЧрднूрдоि рд╕े рдоाрдирд╕рднूрдоि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкूрд░्рдг рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЪेрддрдиा рдордгिрдкुрд░ рд╕े рдЙрдардХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмोрдз рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХрд▓ा рдХो рд╕рдХ्рд░िрдп рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдмрдиाрдХрд░ рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рдоूрд▓ рдЪिंрддाрдУं рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдордгिрдкुрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЙрд╕рдХे рдПрдХाрдХीрдкрди рдоें рдирд╣ीं рд╡рд░рди् рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдордз्рдп рд░рдЦрдХрд░ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдиाрдЯрдХ рдХा рдоूрд▓ рдЕрдиुрдЪिрдд рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ोрдз рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдмрдирддा рд╣ै। рд╡े рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдиाрдЯрдХों рдоें рджрдорди рдХे рддंрдд्рд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╣ोрддा рдЖрдпा рд╣ै। рджुрдиिрдпाрднрд░ рдоें рд▓ाрдЦों рдиाрдЯрдХ рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं, рд╕рдмрдиे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХो рдирдХाрд░ा рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдЕрдЪ्рдЫाрдИ рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдФрд░ рдмुрд░ाрдИ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЦрдб़े рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рддрдХ рдРрд╕ा рдХोрдИ рдиाрдЯрдХ рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЬो рдЦрд░ाрдм рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ो। рдиाрдЯрдХ рдоें рд╕рдд्рдп рддрдеा рд╕ौंрджрд░्рдп рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдЕрдиुрдЪिрдд рдХा рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। 

рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рд░ंрдЧрджुрдиिрдпा рдоें рдорд╣ाрднाрд░рдд рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдПрдХ рдд्рд░рдпी рдЙрди рдиाрдЯрдХों рдХी рдЖрддी рд╣ै, рдЬिрдирдоें рднाрд╕ рдХे рджो рдиाрдЯрдХ ‘рдЙрд░ुрднंрдЧрдо्’ (1981), ‘рдХрд░्рдгрднाрд░рдо्’ (1989) рдФрд░ рдж्рд░ोрдг рдкрд░्рд╡ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕्рд╡рд░рдЪिрдд ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ (1984) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рд░рдЦे рдЧрдП рджुрд░्рдпोрдзрди, рдХрд░्рдг рдФрд░ рдЕрднिрдорди्рдпु рдЬैрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдЪрд░िрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рд╡िрд╡ेрдХ рдХे рд╕ाрде рдиाрдпрдХ рдХी рдкрджрд╡ी рд▓ेрдХрд░, рдмिрдиा рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХрддा рдХा рдХ्рд╖рдп рдХिрдП рдЕрд╕्рдоिрддा рд╕ंрдХрдЯ рдХे рдмрдб़े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрдаाрддे рд╣ैं। рд╕рдоिрдХ рдмंрджोрдкाрдз्рдпाрдп рдЗрд╕ рдд्рд░рдпी рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рд╣िंрд╕ा рд╕े рдЬोрдб़рддे рд╣ुрдП ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ рдХे рдкрд░िрдЪрдп рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं, рднाрд╕ рдЬो рд░рддрди рдХो рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдоॉрдбрд▓ рджेрддे рд╣ैं, рдЬैрд╕ा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдоें рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдХрд▓ंрдХिрдд рдиाрдпрдХों рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиा рд╣ै। рдЬрдм рд░рддрди рднाрд╕ рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЬुрдб़рддे рд╣ैं, рдЧैрд░ рдиाрдпрдХ рдиाрдпрдХों рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡े рдоिрдердХीрдп рдиाрдпрдХों рдХे рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ाрдкрд░рдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрддрдХрд░рдг рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдоोрд░्рдЪा рд▓ेрддे рд╣ैं। (рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣, ix) рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХा рдиाрдЯрдХ рдоंрдЪрди рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ी рдмрдирддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХैрд╕े рд░ंрдЧрдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХा рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдЕрд╣рдо рд╣ोрддा рд╣ै, рдкाрдд्рд░ рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдирд╣ीं। рднीрдо рдж्рд╡ाрд░ा рджुрд░्рдпोрдзрди рдХी рдЬंрдШा рддोрдб़рдиे рдХे рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рдЙрд░ुрднंрдЧрдо्’ рдеिрдпाрдо рдХो рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдиाрдЯрдХों рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рдоें рдЕрдиूрдаा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рджुрд░्рдпोрдзрди рдХे рд╕рдж्рдЧुрдгों рдХा рдмрдЦाрди рд╣ै। рдпрд╣ рдЪрд░िрдд्рд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рдмрдб़ा рдирд╣ीं рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрдмंрдз рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕ुрдпोрдзрди рд╣ै। ‘рдХрд░्рдгрднाрд░рдо्’ рдХा рдХुंрддी рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдЬрди्рдоा рдФрд░ рд░ाрдзा рдХे рдкुрдд्рд░ рд░ूрдк рдоें рдкрд╣рдЪाрдиा рдЧрдпा рдХрд░्рдг рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХे рдоंрдЪ рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ (рд╣िंрджू) рдЕрд╕्рдоिрддा рдФрд░ рдиिрдо्рди (рдЬрдирдЬाрддीрдп) рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि-рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдкрд░рдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдпा рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рдордз्рдп рд╕े рдордгिрдкुрд░ рдоें рдЙрдарддे рд╕рд╡ाрд▓ों рддрдеा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ рдоें рдеिрдпाрдо рдЕрднिрдорди्рдпु рдХे рд░ूрдк рдоें рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рдпुрдж्рдз рддрдеा рд╣िंрд╕ा рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдкाрда рд░рдЪрддे рд╣ैं। рдХौрд░рд╡ों рддрдеा рдкांрдбрд╡ों рдХे рдордз्рдп рдХा рдпुрдж्рдз рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рднिрдб़ंрдд рдХा рдж्рдпोрддрдХ рдмрдирддा рд╣ै। рдЕрднिрдорди्рдпु рд░ूрдкी рдпुрд╡ा рдХौрд░рд╡ों, рдкांрдбрд╡ों рдХे рд╕рдд्рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдПрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдХे рдЕंрдд рдоें рд╡рд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि ‘рдХ्рдпा рдоैं рдмрд▓ि рдХा рдмрдХрд░ा рд╣ूँ рдпा рд╢рд╣ीрдж’ (рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣, рдкृ. 51) ‘рд░рддрди рдЬो рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╣ै рд╕ंрдмंрдзों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдм्рд▓ैрдХрдоेрд▓ рдХी рдЦोрдЬ। рдЕрднिрдорди्рдпु рдж्рд░ोрдкрджी рдХा рдкुрдд्рд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ुрднрдж्рд░ा рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдЬрди्рдоा рд╣ै। рднीрдо рдФрд░ рдпुрдзिрд╖्рдаिрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдХी рднांрддि рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдирд╣ीं рд╣ैं।’ (рдХрд╡िрддा рдиाрдЧрдкाрд▓, рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣, xxxi) 

рдоिрдердХ рд╕े рдЗрддрд░ ‘рдЯोрдХेрдЯिрд╡ рдк्рд▓े’ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдЕрднिрд╣ीрдд ‘рдЗрдо्рдлाрд▓ рдЗрдо्рдлाрд▓’ рдХो рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी рдпाрдд्рд░ा рдХे рдмीрдЬ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЬрдЧрд╣ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдпрдеाрд░्рде- рдкीрдв़िрдпों рдХा рдЕंрддрд░ाрд▓, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рд╕ैрди्рдп рдШेрд░ाрдмंрджी, рднूрдоिрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди рдЖрджि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдпрдеाрд░्рде рдмрди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рд░рдЪрддा рд╣ै। рдЕрд╕рд▓ рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп,  рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ाрде рдеिрдпाрдо рдХी рд╕ंрдмрдж्рдзрддा рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдФрд░ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╡िрдХ्рд╖ुрдм्рдзрддा рдХो рдкрд░рдд рджрд░ рдкрд░рдд рдЬीрд╡ंрдд рд░ंрдЧрджृрд╢्рдпों рдоें рд╕рд╡ृрдд рдХрд░рддी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╡िрд░ोрдз рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХे рдХाрд░рдХों рдХे рдЕрди्рддрд░्рд╕ूрдд्рд░ рддрдеा рд░ंрдЧ-рд░ेрд╢े рдмाрд░-рдмाрд░ рддрд▓ाрд╢рддे, рдЬांрдЪрддे рд╣ैं। 1994 рдоें рдкрд░рдлॉрд░्рдоिंрдЧ рдЖрд░्рдЯ рд╕ेंрдЯрд░ рдЯोंрдЧा (рдЬाрдкाрди) рдХे рдЖрдоंрдд्рд░рдг рдкрд░ рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрдз्рд╡ंрд╕рдХाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों, рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХो рдЬीрд╡ंрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдиे, 21рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рдЖрдИрдиा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рдХे ‘рдЕंрдзाрдпुрдЧ’ рдХो рдЪुрдирдХрд░ рдЙрд╕े рдиिрдЬी рд░ंрдЧ рднाрд╖ा рдоें рдкिрд░ो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдиाрдЯ्рдп рдмिрдо्рдмों рдХे рд╕ाрде рд╡िрджेрд╢ी рднूрдоि рдкрд░ рдордгिрдкुрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдХрд▓ा рдХी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рдЫाрдк рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़рддे рд╣ैं। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं, ‘рдЕंрдзा рдпुрдЧ рдХрдИ рджрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдкुрдирд░्рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा। рд▓рдЧा рдХि рдпрджि рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд╣िрд░ोрд╢िрдоा, рдиाрдЧाрд╕ाрдХी рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдЕंрдХिрдд рдХрд░рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддो рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХ्рдпों рдирд╣ीं? рдиाрдЯрдХ рдХा рджृрд╢्рдпांрдХрди рднी рддो рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕंрдзों рдХी рдХрдеा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕंрдзे рдХाрд▓ा рдЪрд╢्рдоा рддो рдкрд╣рди рд╣ी рд╕рдХрддे рд╣ैं।’3 рдЕрдЬ्рдЮेрдп рд░рдЪिрдд ‘рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░िрдпрджрд░्рд╢ी’  рдХे рдХृрд╖्рдг рдоोрд╣рди рд╢рд░्рдоा рдХृрдд рдордгिрдкुрд░ी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдоें рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдХी рдпुрдж्рдзрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдШрдЯрдиा рдХो рдордгिрдкुрд░ी рдиाрдЯ्рдп-рдиृрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рддрдеा рд╕ाрдорд░िрдХ рдиाрдЯрдХ рдиृрдд्рдп рдХрд▓ाрдУं рдоें рд╕ंрдЬो рд╢ांрддि рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХा рдкुрдирд░ाрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। ‘рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕े рдЬрдм рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рдЙрдирдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдЬाрдирдиे рдЪाрд╣े рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджो рдмाрддों рдкрд░ рдЦाрд╕рддौрд░ рд╕े рдЬोрд░ рджिрдпा- рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХी рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рджेрд╢िрдХрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЙрд╕े рджृрд╢्рдп рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдп рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдП рдЧрдП рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз; рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдеाрдИрд▓ैंрдб, рднूрдЯाрди, рдо्рдпांрдоाрд░, рдкेрд░िрд╕ рдЖрджि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХी рдФрд░ рдо्рдпांрдоाрд░ рдиे рдЕंрдХिрдд рдирд░рдХ рдпाрддрдиा рдХी рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХा рдЦोрдЬрдкрд░рдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा।’ 4 рд░рд╡िंрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдХे рдиाрдЯрдХ ‘рдж рдХिंрдЧ рдСрдл рдж рдбाрд░्рдХ рдЪैंрдмрд░’ рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдЕंрдзेрд░े рдХो рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдФрд░ рдоाрдирд╡-рдорди рдХा рдРрд╕ा рдЕंрдзेрд░ा рдХрд░ाрд░ рджेрддे рд╣ुрдП, рдЬो рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдХृрддि рдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕рдордп рднौрддिрдХрд╡ाрджी, рдЕрд╕ीрдоिрдд рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧрд╣рдирддा рд╕े рд░िрдХ्рдд рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкाрда рдХी рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЬрдЯिрд▓ рдоांрдЧाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХे рд╕ाрде рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпुрдж्рдз рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рд╕े рдеिрдпाрдо рдХा рдз्рдпाрди рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рднी рдирд╣ीं рднрдЯрдХрддा।

рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдХे ‘рдоैрдХрдмेрде’ рдХो рдоाрдд्рд░ рдоैрдХрдмेрде рдирд╣ीं рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдПрдХ рдкрдердн्рд░рд╖्рдЯ рдоाрдирд╡ рдХी рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХ्рд╖ुрдзा, рд╕рдд्рддा рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдХांрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХी рдмीрдоाрд░ी/ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ैं। рдордгिрдкुрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рдд рдФрд░ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рддрд╣ рдХे рдк्рд░рдердо рдХोрдиों рдоें рдмैрда рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рддे, рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╣िंрд╕ा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддे рдоैрдХрдмेрде-рд░ोрдЧ рдХी рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдпрдд्рддा рдХा рдЕрдЪूрдХ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиाрдЯрдХ рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдЬीрд╡ंрдд рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХी рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧी рд░ोрд╢рдиी рдФрд░ рдЕрд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдз्рд╡рдиिрдпों рдХा рд╕ंрдпोрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЪेрд╣рд░े рд╕рд╣िрдд рдкूрд░े рд╢рд░ीрд░ рдХो рдХрдкрдб़े рд╕े рдврдХे рдЕрдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬीрд╡, рдЬिрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдЯрд╣рдиिрдпां рдЙрдЧ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдХी рдЪुрдб़ैрд▓ों рдХे рдк्рд░рддिрд░ूрдк рд╣ैं, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡рди рд╕ंрдкрджा, рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЧрд╣рд░ाрддे рд╕ंрдХрдЯ рдХो рд╕्рд╡рд░ рджेрддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХी рдкुрд░ाрддрди, рдкрд╣ाрдб़ी, рдЬрдирдЬाрддि рдЫाрдк рдЗрд╕े рдеिрдпाрдо рдХे рдЪिрд░ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд░ूрдк рдоें рдбाрд▓ рджेрддी рд╣ै। 1600 рдИ.рдХी рдХृрддि рдЖрдЬ рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдмрдирддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ рдЕрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рд╕ाрдордиे рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕्рд╡рднाрд╡рддः рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдЙрдкाрджाрди рд╡िрдШрдЯрди рддрдеा рдЙрд╕ рд╡िрдШрдЯрди рд╕े рдирд╡рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдирдпा рд╕рд░ोрдХाрд░ рдЧрдв़рддे рд╣ैं। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдд्рд░ाрд╕рджी рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХрд░рддी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрджाрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡рдпं рд╕े рдмрдб़ी рд╢рдХ्рддि рд╕े рдЯрдХрд░ाрддा рд╣ै, рдЕрд╕рдлрд▓ рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдХिंрддु рд╣ाрд░рддा рдирд╣ीं। рдЯрдХрд░ाрдиा, рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиा рдХिंрддु рдкрд░ाрдЬिрдд рди рд╣ोрдиा рд╣ी рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХी рдХрд▓ा рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдирддा рд╣ै।    

‘рдпрджि рдордХ्рдЦрди рдирд╣ीं рддो рд╕ूрдЦी рд░ोрдЯी’ рд╣ी рд╕рд╣ी рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд╡ाрдХ्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдиाрдЯ्рдпрдХрд▓ा рдХो рдПрдХ ‘рдХрдо्рдкोрдЬिрдЯ рдЖрд░्рдЯ’ рдФрд░ рдПрдХ рдзрд░्рдо рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рд╡े рдЗрд╕ рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕рдн्рдп рджुрдиिрдпा, рдЬрд╣ाँ рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдЦो рд░рд╣ा рд╣ै, рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд╕ाрдЭा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕्рдеिрддि рд╣ो рдпा рд╡्рдпрдХ्рддि, рднीрддрд░ी рддрд╣ों рдоें рдзंрд╕ рдкाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЙрдирдХे рд░ंрдЧрдХौрд╢рд▓ рдХो рдЕрдиूрдаा рдмрдиाрддी рд╣ै। рдХрднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдмाрд░ीрдХिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддो рдХрднी рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрдШрдирди рд╕े рдЙрдкрдЬी рдирдИ рдЕрд░्рдердЫрд╡िрдпों рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░рдЬ्рдЮा рджृрд╖्рдЯिрдЧрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЖрджिрдо рд╕ंрд╡ेрджрди рдХा рдЫोрд░ рдкрдХрдб़ рд░рддрди рдеिрдпाрдо рдХुрдЫ рдпूं рд╕ंрд╡рдд्рд╕рд░ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं рдХि рдоंрдЪ рдЬीрд╡ंрдд рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ी рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдеिрдПрдЯрд░ рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╕ेрддु рдмрдиाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдоें рдмрджрд▓рддा рд╣ै। рдЫोрдЯे рд╕े рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЬрдоीрди рд╕े рдиिрдХрд▓ рджुрдиिрдпा рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рд░рдЪрддा рд╣ै। рдЕрднिрдиेрддा рднी рдпрд╣ाँ рдПрдХ ‘рдХрдо्рдкोрдЬिрдЯ рдоैрди’ рдмрдирддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╡िрд╖рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдЙрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдордгिрдкुрд░ी рд░ूрдкों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдЕрди्рдп рддрд░ीрдХों рд╕े рдиृрдд्рдп, рдЕрднिрдирдп, рдоाрд░्рд╢рд▓ рдЖрд░्рдЯ, рд╕्рдЯेрдЬрдХ्рд░ाрдл्рдЯ рдФрд░ рдбिрдЬाрдЗрдиों рдоें рднी рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ाрдЪिрдХ рдФрд░ рд╢्рд╡рд╕рди рдХी рддрдХрдиीрдХों рддрдеा рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕рд╣рдирд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдкрд░ рдмрд▓, рдЙрд╕े рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢्рд░рд╡рдг рдФрд░ рдЧрддि рдХौрд╢рд▓ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рддрди рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, ‘рдЙрд╕рдХी рдоुрдж्рд░ा рдФрд░ рд╣ाрд╡-рднाрд╡, рд╕्рдеाрди рдХा рдЕрд░्рдердмोрдз- рдпे рд╕ाрд░ी рдмाрддें рдЙрд╕рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдЖрддी рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╢рдм्рдж рдХिрд╕ी рднी рдЕрднिрдиेрддा рдХी-рдХрднी-рдХрднी рдоूрд▓ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдмрдиाрддे рд╣ैं।’5 рдкрдж्рдорд╢्рд░ी рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕рдордп, рд╕्рдеाрди рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рджрд░्рд╢рдХों рдХे рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬुрдб़рдХрд░ рднाрд╖ाрдпी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рдХा рдРрд╕ा рд░ंрдЧрдоंрдЪ рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें  рдк्рд░ेрдХ्рд╖ाрдЧृрд╣ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рджрд░्рд╢рдХ рд╕рдШрди-рдЙрдд्рдХрдЯ рдХ्рд░िрдпाрд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдиिрдпोрдЬिрдд рд╣ो рд╕ाрде рд╕ोрдЪрдиे рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдиिрдХрд▓ рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╡े рдмрджрд▓рддे рдпрдеाрд░्рде рдкрд░ рддीрдХ्рд╖्рдг рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рддрде्рдпाрдд्рдордХ рд░ंрдЧрд╕рд░्рдЬрдиा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдЯूрдЯ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдЕрдкрдиा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд░ंрдЧрд╢ैрд▓ी рдЕрддीрдд рдХी рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдоाрдд्рд░ рдж्рд░рд╖्рдЯा рд╣ी рдирд╣ीं, рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЕрди्рд╡ेрд╖рдХ рднी рдмрдирддी рд╣ै।    

рд╕ंрджрд░्рдн
1. рдЙрджрдпрди рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рднрд╡्рдпрддा рдХा рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рд░рддрди рдеिрдпाрдо рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж, рдкृрд╖्рда 56, 2018
2. рд░рддрди рдеिрдпाрдо, рдордгिрдкुрд░ рдЯ्рд░िрд▓ॉрдЬी, рдкृрд╖्рда 12, 2008
3. рдЬे. рдПрди, рдХौрд╢рд▓, рджрд░्рдж рдЖрдпा рдеा рджрдмे рдкाँрд╡, рдкृрд╖्рда 92, 2005
4. рд░ीрддाрд░ाрдиी рдкाрд▓ीрд╡ाрд▓, рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдХे рд╕ृрдЬрди рдоें рдЬाрдкाрди, рдкृрд╖्рда 59
5. рд╕ं. рдЕрдкрд░्рдгा рднाрд░्рдЧрд╡ рдзाрд░рд╡ाрдб़рдХрд░, рдП рдкॉрдЗрдЯिрдХ्рд╕ рдСрдл рдоॉрдбрд░्рдиिрдЯी: рдЗंрдбिрдпрди рдеिрдПрдЯрд░ рдеिрдЕрд░ी,1850 рдЯू рдж рдк्рд░ेрдЬेंрдЯ, рдкृрд╖्рда 256, 2018



рдк्рд░ोрдоिрд▓ा

20 рдоाрд░्рдЪ 1978 рдХो рд╣рд░िрдпाрдгा рдоें рдЬрди्рдо।
рд╢िрдХ्рд╖ा: рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдПрдо. рдП, рдПрдо. рдлिрд▓, рдкीрдПрдЪ. рдбी. рдФрд░ рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдоाрд╕ рдХрдо्рдпुрдиिрдХेрд╢рди рдоें рдПрдо. рдП। рдЗрди рджिрдиों рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдХे рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░। ‘рд╡ाрдХ्’, ‘рдЬрдирд╕рдд्рддा’, ‘рдпुрдж्рдзрд░рдд рдЖрдо рдЖрджрдоी’, ‘рджрд▓िрдд рдЕрд╕्рдоिрддा’, ‘рдЕрдирднै рд╕ांрдЪा’, ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп’, ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ेрддु’, ‘рд╕ंрдХрд▓्рдп’ рдЖрджि рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдПрд╡ं рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп, рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпों рдоें рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдПрд╡ं рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рд╡ाрдЪрди।
рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕ूрдд्рд░: рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж-500007
рдЪрд▓рднाрд╖: 8977961191



рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХे рддрдк рдФрд░ рддाрдк рдХा рдирдпा рдкाрда: рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी

рдбॉ. рдк्рд░ोрдоिрд▓ा

- рдк्рд░ोрдоिрд▓ा

рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж-500007; 
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 897 796 1191

 ‘рдЯ्рд░ेрдм्рд▓िंрдХा рдоें рдЬीрди рд▓ुрдЗрд╕ рд╕्рдЯीрдирд░ рдПрдХ рд▓рдб़рдХी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдмрддाрддे рд╣ैं рдЬो рдмंрджी рд╢िрд╡िрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдоृрдд्рдпु рдХे рдЗंрддрдЬाрд░ рдоें рд▓ाрдЗрди рдоें рдирдЧ्рди рдЦрдб़ी рд╣ै। рдЧाрд░्рдб рд▓рдб़рдХी рдХो рдкंрдХ्рддि рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЖрдХрд░ рдиाрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддा рд╣ै। рд▓рдб़рдХी рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡-рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдЪाрд▓ рддрдеा рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдиाрдЪрддी рд╣ुрдИ рдЧाрд░्рдб рддрдХ рдЬाрддी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдмंрджूрдХ рдЫीрдирддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рдЧोрд▓ी рдоाрд░ рджेрддी рд╣ै।’1

рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рд╕े рдХोрдИ рд╕рдоाрдирддा рдирд╣ीं рд░рдЦрддी। рди рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдкрд░िрдкेрдХ्рд╖ рдоें рджेрдЦे рдЬाрдиे рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддी рд╣ै рдкрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी, рдиिрд░्рджेрд╢рдХ, рдЕрднिрдиेрдд्рд░ी, рд▓ेрдЦिрдХा рдПрд╡ं рд╕рдХ्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡ी рдЧांрдЧुрд▓ी рдХे рдЙрд╕ рдХрдерди рддрдХ рдПрдХ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдХрдб़ी рдЕрд╡рд╢्рдп рдЧрдв़рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा, ‘рдиृрдд्рдп рдиे рдоुрдЭे рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдПрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдоें рдмांрдз рджिрдпा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдиे рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдоुрдЭे рдмрдЪाрдпा। рдмрдЪрдкрди рдоें рдоैं рдмрд╣ुрдд рдЪंрдЪрд▓ рдеी, рдмрд╣ुрдд рд╕рд╡ाрд▓ рдкूрдЫрддी рдеी। рд╣рдоाрд░े рдЧाँрд╡ рдоें рдПрдХ рджीрд╡ाрд░ рдеी। рдоेрд░ी рдоाँ рд╣рдоेрд╢ा рдоुрдЭे рдЙрд╕ рджीрд╡ाрд░ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддी рдеी। рдоुрдЭे рд╣рдоेрд╢ा рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рдоैं рдЙрд╕ рджीрд╡ाрд░ рдХो рддोрдб़ рд░рд╣ी рджूँ।’2 рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖рдордпी рдорд░्рдо рдФрд░ рдмोрдз рдХी рдЗрд╕ी рдЙрд╖्рдоा рд╕े рдХाрди्рдпрдХुрдм्рдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрди्рдоी рдЧांрдЧुрд▓ी (1945-23 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2020) рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рд░ंрдЧ-рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ुрдИ। рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд░ंрдЧ-рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиाрдЯ्рдп-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ी рдХ्рдпोंрдХि рдиृрдд्рдп рдХी рддрд░ंрдЧ рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрдиुрднूрддिрдпों рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣ीрдд рдХी।

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдорд░्рде рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी рдХे рд╕ाрде рд░ंрдЧрдоंрдЪ рднी рд╕्рд╡рдпं рдХी рдкुрдирд░्рд░рдЪрдиा рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдмрджрд▓े рдоें рд╕ृрдЬрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдиाрдЯ्рдп рдХो рд▓ौрдЯрддा рд╣ै। рдпे рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рд░ंрдЧрднूрдоि рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрддी рд╣ैं। 1970-80 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рд╣िंрджी рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХो рдЕрдкрдиी рдИрдоाрдирджाрд░ी рдФрд░ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдгрддा рд╕े рддрд░ाрд╢ा। рд╕рдордЧ्рд░ рднाрд░рддीрдп рдиाрдЯ्рдп рдХो рднाрд╖िрдХ рдЕंрджाрдЬ рдФрд░ рдиाрдЯ्рдп-рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдХा рдПрдХ рдирдпा рдирдЬрд░िрдпा рджिрдпा। рд╢рдм्рдж рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЙрдирдХे рдиाрдЯрдХ рдмोрдЭिрд▓ рдирд╣ीं рдмрдиे рдХ्рдпोंрдХि рдЧांрдЧुрд▓ी рднाрд╡рдо्, рд░ाрдЧрдо् рдФрд░ рддाрд▓рдо् рдХा рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг ‘рднрд░рддрдиाрдЯ्рдпрдо’ рдХी рдкाрд░ंрдЧрдд рдХрд▓ाрдХाрд░ рд░рд╣ी। рдЕрд░्рде, рдз्рд╡рдиि, рд▓рдп, рд░рд╕, рднाрд╡ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдиे рдЙрдирдХे рдиाрдЯрдХों рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдмрд░ाрдмрд░ рдЖрд╕्рд╡ाрдж рднрд░ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджोрдиों рдХो рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд╕ुрдЦों рдФрд░ рджुрдЦों рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдоाрдиा। рд▓ोрдЧों рдХी рдЬीрдд рдФрд░ рдЕрд╕рдлрд▓рддाрдУं рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ुрдиाрддे рд╣ुрдП рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд░ाрд░ рджिрдпा। рджोрдиों рдХो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рдмिрдиा рдЕрдзूрд░े рдмрддाрдпा। рдеिрдПрдЯрд░ рдХी рднाрд╖ा рдоें рдЧрд╣рд░ी рдкैрда рдиे рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдХी рд╣рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдоें рдирдпा рд╕ौंрджрд░्рдп, рдирдИ рддाрдЬрдЧी рднрд░ी। рдЙрдирдХा рдЬिрддрдиा рдк्рд░ेрдо рдиाрдЯрдХों рд╕े рд░рд╣ा рдЙрддрдиा рд╣ी рдЖрдордЬрди рд╕े рднी, рд╕्рд╡рдпं рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рд╕े рднी। рдЧांрдЧुрд▓ी рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдЬाрдирдХाрд░ рдФрд░ рдк्рд░ेрдоी рд░рд╣ी। рдРрд╕ी рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдЬिрд╕рдиे рдоंрдЪ рдХो рдХрднी рд╕िрдиेрдоा рдХा рд░ूрдк рджिрдпा рддो рдХрднी рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдкेंрдЯिंрдЧ рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा। рдЖрдЬीрд╡рди рд╡ाрдордкंрдеी рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣рдХрд░, рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рддि рдЧрд╣рд░ी рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрд╖ा рдиे рдЕрдкрдиी рд╣рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХो рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХा рд╡рд╕ीрдпрддрдиाрдоा рдмрдиाрдпा।

1970 рдоें рд╕ंрдЧीрдд рдХрд▓ा рдоंрджिрд░ (рдХोрд▓рдХाрддा) рдХे рд╕ाрде рд╢ुрдж्рд░рдХ рдХे ‘рдоृрдЪ्рдЫрдХрдЯिрдХрдо्’ рдХे рд╣िंрджी рд░ूрдкांрддрд░ ‘рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЧाрдб़ी’ рдоें рд╡рд╕ंрддрд╕ेрдиा рдХी рднूрдоिрдХा рд╕े рдЕрдкрдиी рд░ंрдЧ-рдпाрдд्рд░ा рдЖрд░ंрдн рдХी рдФрд░ рдоोрд╣рди рд░ाрдХेрд╢ рдХे ‘рдЖрд╖ाрдв़ рдХा рдПрдХ рджिрди’, рдордзु рд░ाрдп рдХे ‘рдХिрд╕ी рдПрдХ рдлूрд▓ рдХा рдиाрдо рд▓ो’, рд╢ंрдХрд░ рд╢ेрд╖ рдХे ‘рдПрдХ рдФрд░ рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп’ рдФрд░ рд╢ांрддा рдЧांрдзी рдХे 'рдЬрд╕рдоा рдУрдв़рди' рдЬैрд╕े рдиाрдЯрдХों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХाрдПँ рдиिрднाрдИं। рдХिंрддु рдеिрдПрдЯрд░ рдХो рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдХो рд╡рд╣ाँ рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд░ाрд╕ рдирд╣ीं рдЖрдпा। рдмिрдиा рдЧंрднीрд░ рдЪिंрддрди, рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдиाрдЯрдХों рдХा рдЪुрдиाрд╡, рдмिрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХे рдиाрдЯрдХों рдХा рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдлैрд▓ी рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдирд╣ीрдирддा рд╕े рдЙрдирдХा рдорди рдЙрдЪाрдЯ рд╣ो рдЧрдпा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдЕрдиाрдоिрдХा (1955 рдоें рдк्рд░рддिрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓, рд╢्рдпाрдоाрдиंрдж рдЬाрд▓ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд), рдкрджाрддिрдХ (1972 рдоें рд╢्рдпाрдоाрдиंрдж рдЬाрд▓ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдиाрдпा рдЧрдпा) рдЬैрд╕े рдХрдИ рд╕рдоूрд╣ рдмрд╣ुрдд рд╕े рдиाрдЯрдХ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдХेрдпा рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рд░ुрдж्рд░рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕ेрдирдЧुрдк्рддा, рд╢ंрднू рдоिрдд्рд░ा, рддृрдк्рддि рдоिрдд्рд░ा, рдЙрдд्рдкрд▓ рджрдд्рдд рдФрд░ рдЕрдЬिрддेрд╢ рдмंрджोрдкाрдз्рдпाрдп рдЬैрд╕े рдХрдИ рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी рдирдП рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ рдЦोрд▓ рд░рд╣े рдеे। рдЙрдд्рдкрд▓ рджрдд्рдд рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि ‘рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдеिрдПрдЯрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рд▓ोрдЧों рдХा рдеिрдПрдЯрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрдордиे рдЦेрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рджрд░्рд╢рдХ рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЪिंрддा рд╣ै, рдлॉрд░्рдо рдФрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЖрддे рд╣ैं।’3 рдЙрд╖ा рдХो рдЗрдирдХे рдЬुрдиूрди рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓ी। рд╡рд╣ рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд╣ृрджрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣िंрджी рдеिрдПрдЯрд░ рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рдеीं рддाрдХि рд▓ोрдЧों рдХे рдмрдб़े рд╡рд░्рдЧ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рдЬा рд╕рдХे। рдХ्рд░ीрдбा, рдЦेрд▓, рдХौрддुрдХ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдиाрдЯрдХ рдХा рдирдпा рд░ूрдк рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। 1976 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмीрд╕ рд╕ाрдеिрдпों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ ‘рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдФрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдеिрдПрдЯрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा, рдЬो рдЙрди рдиाрдЯрдХों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░े, рдЬिрдирдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╣ो, рдоेрдЯ्рд░ोрдкोрд▓िрдЯрди (рд╕्рдеिрддिрдпों) рдоें рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдб्рд░ाрдоा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рджрд░्рд╢рдХों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдП рддाрдХि рд╣िंрджी рдеिрдПрдЯрд░ рдЬрди-рдЖрдзाрд░िрдд рдмрди рд╕рдХे।’4 рд▓ंрдмे рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд ‘рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी’ рд╡िрд╖рдпों рдХो рджोрд╣рд░ाрдПрдЧा рдирд╣ीं рд╡ाрд▓ी рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдпा। рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЪрд░рдгों рдоें рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рд░ुрдж्рд░рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕ेрдирдЧुрдк्рддा, рддृрдк्рддि рдоिрдд्рд░ा, рдПрдо.рдХे. рд░ैрдиा рдЬैрд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдХो ‘рдкрд░िрдЪрдп’ (рдЕрд░्рдиाрд▓्рдб рд╡िрд╕्рдХрд░ рдХे ‘рд░ूрдЯ्рд╕’ рдХा рд╣िंрджी рд░ूрдкांрддрд░рдг), ‘рдЧुрдб़िрдпा рдШрд░’ (рдЗрдм्рд╕рди рдХे ‘рдП рдбॉрд▓рд╕ рд╣ाрдЙрд╕’ рдХा рд╣िंрджी рд░ूрдкांрддрд░рдг), ‘рдоाँ’ (рдоैрдХ्рд╕िрдо рдЧोрд░्рдХी рдХे ‘рдоां’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд) рдЖрджि рдиाрдЯрдХों рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХे рд▓िрдП рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╡рд╣ рд╕ंрдЧрдардХ рдмрдирдХрд░ рдиिрд░्рджेрд╢рдХों рдХा рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рддी рд░рд╣ी рдФрд░ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдиाрдЯрдХों рд╕े рдЬुрдб़ी рд░рд╣ी।

рднाрд╖ाрдИ рдмंрдзрдиों рд╕े рдкрд░े рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдХрд░ीрдм рд▓ाрдиे рдФрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдХी рдоाрдирд╡ीрдп рдзाрд░рдгा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдПрдХ рдирдпा рдоुрд╣ाрд╡рд░ा, рдирдИ рдиाрдЯрдХीрдп рднाрд╖ा рд░рдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рджृрдв़ рдеी। рдРрд╕ी рднाрд╖ा рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рднाрд╖ाрдИ рдмाрдзाрдУं рдХे рд╕рдоीрдХрд░рдг рдиिрд░рд░्рдердХ рд╣ों। рдЙрдирдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд░ंрдЧीрдп-рдмिंрдм рдХो рддрд▓ाрд╢рдиे рдХा рдеा। рд╕рднी рдХो рд╕ुрд▓рдн рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ाрдЭा рдоाрдз्рдпрдо рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрдЭी рд╕ोрдЪ рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдиैрддिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ोрд╖рдг, рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рдиे, рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХो рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдЬрдиोрди्рдоुрдЦ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рди् 1984 рдоें рдкрдЪाрд╕ рдЕрднिрдиेрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоी, рдЙрд▓рдЭे рд╣ुрдП рдХрдеाрдирдХ рд╡ाрд▓ा рдиाрдЯрдХ ‘рдорд╣ाрднोрдЬ’ рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, ‘рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдиाрдЯрдХ рд╣ी рд░ंрдЧ-рдХрд░्рдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиौрддी рднी рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдирдП-рдирдП рдоंрдЪ-рдХौрд╢рд▓ рддрдХрдиीрдХी рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा-рд╕्рд░ोрдд рднी। рдЖрдЬ рджेрд╢ рдХे рдЕрдиेрдХ рднाрдЧों рдоें рдХрдИ рдиाрдЯ्рдп-рдоंрдбрд▓ рдРрд╕े рднी рд╣ैं рдЬिрдирдХे рд▓िрдП рдиाрдЯрдХ рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдХрд▓ा рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬाрдЧृрддि рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╣рдеिрдпाрд░ рднी рд╣ै।... рдмрдб़े-рдмрдб़े рдирдЧрд░ों рдХे рд╕рдн्рдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рд▓िрдП рдорд╣ाрднोрдЬ рдХी рддрдХрд▓ीрдл рдПрд╡ं рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕ुрдкрд░िрдЪिрдд рд╕्рдеिрддि рд╕े рджिрд▓ рджрд╣рд▓ा рджेрдиे рд╡ाрд▓ा, рд▓ेрдХिрди рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░-рднрд░ рд╣ै рдЬрдмрдХि рджेрд╢ рдХी рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд╣рдеिрдпाрд░ рднी।5 рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рдЗрд╕ рдЖрд╡ाрдЬ рдХो ‘рдорд╣ाрднोрдЬ’ рдХी рд╕ौ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рдХिрдпा। 1987 рдоें рд░рдд्рдиाрдХрд░ рдорддрдХрд░ी (рдЬिрдирдХी рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдХे рдЬाрдиे рдХी 19 рджिрди рдмाрдж 17 рдордИ 2020 рдХो рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै) рдХी рдорд░ाрдаी рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рд▓ोрдХ рдХрдеा’ рдоें рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдоें рджрд▓िрдд рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХा рд▓ेрдЦा-рдЬोрдЦा рдЙрднाрд░ा। рд╕्рд╡рджेрд╢ рджीрдкрдХ рдХा рд╕рджिрдпों рд╕े рддрдеाрдХрдеिрдд рдЬाрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рдЕрди्рдпाрдп, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╕ंрд╡ाрдж рдк्рд░рдзाрди рдиाрдЯрдХ ‘рдХोрд░्рдЯ рдоाрд░्рд╢рд▓’ рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдоंрдЪिрдд рдХिрдпा। рдорд╣ेрд╢ рдПрд▓рдХुंрдЪрд╡ाрд░ рдХी ‘рд╣ोрд▓ी’ рдоें рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдорд╕्рддी рдФрд░ рдЙрдирдХी рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХी। рдЖрдЧे ‘рдпрд╣ 1990 рдХा рджौрд░ рдеा, рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рддीрди рддрд░рд╣ рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों -рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХों рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдмंрдЧाрд▓ी рд▓ेрдЦिрдХा рдорд╣ाрд╢्рд╡ेрддा рджेрд╡ी рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд░ुрджाрд▓ी’ (1993) рдФрд░ ‘рдоुрдХ्рддि’ (1999) рдЬैрд╕े рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХे рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдоंрдЪ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрдордпिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоुрдж्рджों рдкрд░ рддैрдпाрд░ рдХिрдП рдЧрдП рд╕ुрдзाрд░рд╡ाрджी рдиाрдЯрдХ, рдЬैрд╕े, ‘рдмेрдЯी рдЖрдпी’ (1996) рдФрд░ ‘рд╢ोрднा рдпाрдд्рд░ा’ (2001) рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдХ्рд▓ाрд╕िрдХ्рд╕ рдХे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рдЬैрд╕े рдХि рдм्рд░ेрдЦ्рдд рдХी ‘рдорджрд░ рдХрд░ेрдЬ’ (рд╣िрдо्рдордд рдоाрдИ, 1998) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдФрд░ рдЕрднिрдиेрдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рдкाрдпा।... рдЗрди рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों рдоें рд▓ेрдЦрдХ, рдкाрда, рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдФрд░ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХे рдордз्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдкрд╣рд▓े рд╡рд░्рдгिрдд рдХी рдЧрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ाрдЭेрджाрд░ी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЙрджाрд░ рдФрд░ рдЕрдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдмрдиे рдкрд░ рдлिрд░ рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧांрдЧुрд▓ी рдХे рд▓िрдП рджрд░्рд╢рдХों рдХो рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирдП рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЬुрдЯाрдпा।’6 рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╕ाрд░ी рд╕ीрдоाрдПँ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИ। рдЙрдирдХा рд░ंрдЧрдХाрд░्рдп рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЧрддिрд╡िрдзि, рд╕ंрдЧीрдд-рдз्рд╡рдиि рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рджृрд╢्рдп рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдпрд╣ рд╢िрд▓्рдк, рддрдХрдиीрдХ, рд╢्рд░рдо рдХे рдк्рд░рддि рднाрд╡ाрд╡ेрдЧ рдФрд░ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╕ूрдЭ-рдмूрдЭ рд╕े рднी рдЖрдЧे рдХी рдпाрдд्рд░ा рдмрдиा। рдзुрди рдХी рдкрдХ्рдХी рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдХो рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд░рд╣िрдд рдоंрдЪ рдиे рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░ी-рднрд░рдХрдо, рдЦрд░्рдЪीрд▓े рдеिрдПрдЯрд░ рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рди्рдпूрдирддрдо рдоंрдЪ-рд╕рдЬ्рдЬा рдХे рднीрддрд░ рд╕े рдирдИ рд░ंрдЧ-рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рддрд▓ाрд╢ी। рдЕрднिрдиेрддा рдХी рджेрд╣-рднाрд╖ा, рд╕ंрд╡ाрдж-рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг рдФрд░ рдоंрдЪीрдп рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдмिрдо्рдмों рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा। рдиृрдд्рдпांрдЧрдиा рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рд╕्рдЯेрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХोрдиे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा। рд╕्рд╡рдпं рдХो рдХрднी рджोрд╣рд░ाрдпा рдирд╣ीं। рдмाрд╕ी рдирд╣ीं рдкрдб़рдиे рджिрдпा। рд╣рд░ рдиाрдЯрдХ рдХे рд▓िрдП рднिрди्рди рдоंрдЪ-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддैрдпाрд░ рдХी। рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рдкрд░िрд╖्рдХृрдд, рдкрд░िрдоाрд░्рдЬिрдд рдХिрдпा। рд╢ाрдм्рджिрдХ рд░рдЪрдиा рдХी рд▓рдпाрдд्рдордХ рдкрд╣рдЪाрди рдХी। рдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрд░्рдердз्рд╡рдиिрдпों рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рд╕рдордЭा। рд╕ंрдЧीрдд рдХो рдиा рддो рдХрднी рд╕рдЬाрд╡рдЯी рдмрдирдиे рджिрдпा рдиा рд╣ी рдХिрд╕ी рдЖрдЦ्рдпाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рднрд░ рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЖрдЦ्рдпाрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдмрдиाрдпा।

рдХрдмीрд░ рдХो рдЧुрд░ु рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрд╖ा рдХो ‘рдЖрдпрд░рди рд▓ेрдбी’ рдХрд╣ा рдЧрдпा। рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рд╣ा рдХि рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХे рджाрдПँ рд╕े рдЖрддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдЖрддी рд╣ै’। рд╕्рдд्рд░ी рдХा рджुрдЦ, рдЙрд╕рдХी рдпंрдд्рд░рдгा, рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╡िрд╢ेрд╖рд░ूрдк рдЧांрдЧुрд▓ी рдХी рдЪिंрддाрдУं рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдЖ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рд░ूрджाрд▓ी’ рдХी рд╕рдиीрдЪрд░ी рдмрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЪुрдиाрд╡рд╣ीрдирддा рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी-рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддि рдХो рдЙрднाрд░ा। рд╣िрдо्рдордд рдоाрдИ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рд░ рдЪुрдиौрддी рдоें рдЕрдбिрдЧ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╣ौрд╕рд▓े рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा। ‘рдЕрди्рддрд░्рдпाрдд्рд░ा’ рдоें рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдФрд░ рдПрдХрд▓ рдЕрднिрдирдп рдХा рд▓ोрд╣ा рдордирд╡ा рдЖрдд्рдордХрдеांрд╢ рд░ूрдк рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рдмुрдиा। рдЗрд╕рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдХृрдкाрд╢ंрдХрд░ рдЪौрдмे рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, ‘рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдиिрд░्рджेрд╢िрдд ‘рдЕंрддрд░्рдпाрдд्рд░ा’ рд╕िрд░्рдл рдиाрдЯрдХ рдирд╣ीं, рдмाрд╣рд░ рднीрддрд░ рдХे рдЬंрдЧ рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдЬूрдЭрддी рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЧाрдеा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдмाрд╣рд░ी рд╣ी рдирд╣ीं, рдиिрддांрдд рдЖंрддрд░िрдХ рдкрд░рддों рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХे рд╕ाрде, рд╕्рдд्рд░ी рдЧ्рд░ंрдеि рдХी рдЧांрдаों рдХो рдЦोрд▓рддा рд╣ै। рд╕्рд╡рдХीрдп рдкрд╣рдЪाрди-рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдХे рд╕ंрдзाрди рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдоाрд░ рдк्рд░рддिрдХूрд▓рддाрдПँ рдФрд░ рдХрдаोрд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рдЭेрд▓рдиी рдкрдб़рддी рд╣ैं-рднрдпाрд╡рд╣ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЙрд╕े рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।’7 ‘рд░ुрджाрд▓ी’ рдХे рд╕ाрде рд╡рд░्рдЧों рдХी рдж्рд╡ंрдж्рд╡ाрдд्рдордХрддा рдкрд░ ‘рдЦोрдЬ’ рдиाрдЯрдХ рд▓िрдЦा। рдЕрдкрдиे рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдП рд▓рдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдоीрд░рд╡ाрд▓ा рдЧाँрд╡ рдХी рд╢िрдХ्рд╖िрдХा рдоुрдЦ्рддाрд░рди рдоाрдИ рдХी рдЬीрд╡рдирдЧाрдеा рдХो 'рд╣рдо рдоुрдЦ्рддाрд░ा' рдоें рдоंрдЪ рджिрдпा। ‘рдиा рдмрдиेрдЧी рд╣рдо рдоोрдо рдХी рдмрдд्рддिрдпाँ/ рд╣рд╡ा рдоें рдмрд╣рдХрд░ рдмुрдЭрдиे рд╡ाрд▓ी рдоोрдо рдХी рдмрдд्рддिрдпाँ/ рдиा рдмрдиेрдЧी рд╣рдо рдоोрдо рдХी рдмрдд्рддिрдпाँ’ рдХрд╣рдХрд░ рд╕्рдд्рд░ी-рд╕ाрд╣рд╕ рдХो рдЕрдиुрд╕्рдпूрдд рдХिрдпा। рд░рд╡िंрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдХी ‘рдЪांрдбाрд▓िрдХा’ рдоें рд╢ूрдж्рд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдорд╣िрд▓ा рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдкूрд░े рд╕ाрд╣рд╕ рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рд╕्рдд्рд░ी-рдд्рд░ाрд╕рджी рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рд╕рдд्рдп рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рддрдеा рдЕрдж्рднुрдд рдиाрдЯ्рдп-рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рдХौрд╢рд▓ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рдХिंрддु рдЗрддрдиा рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рд╕рджैрд╡ рдЙрди्рд╣ें ‘рд╕्рдд्рд░ी рдиिрд░्рджेрд╢рдХ’ рдпा ‘рд╕्рдд्рд░ीрд╡ाрджी’ рдоाрдиे/ рдХрд╣े рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рдХिрдпा। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдмрддाрдпा рдХि ‘рдПрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╕ृрдЬрдирдХाрд░ी рдЗंрд╕ाрди рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдоैं рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рд▓िрдП рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ूं, рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ, рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЕрдкрдиी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ूं, рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рдЬाрдирддी рд╣ूं рдХि рдЗрд╕рдХे рдмिрдиा рд╣рдо рджेрд╢ рдоें рдХ्рд░ांрддि рдирд╣ीं рд▓ा рд╕рдХрддे।’8

рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рди рдХिрд╕ी рдлॉрд░्рдо рдХो рдЧрдв़ा, рди рдХोрдИ рд╕्рдХूрд▓ рдЦрдб़ा рдХрд░рдиे рдХी рд╕ोрдЪी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░ंрдЧрдоंрдЪीрдп рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдпों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯि, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪिंрддрди, рд╕ाрдоूрд╣िрдХрддा, рд╕ंрдЧрдарди-рд╢рдХ्рддि, рдЬрди-рдк्рд░рд╢्рди, рд▓ोрдХ-рдЬाрдЧрд░рдг, рдЙрдж्рдмोрдзрди-рд╕ंрдмोрдзрди рдХो рдоुрдЦрд░ рдХिрдпा। рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣ рдХी рд░рдЪрдиा ‘рдХाрд╢ी рдХा рдЕрд╕्рд╕ी’ рдХी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी "рдкांрдбे рдХौрди рдХुрдорддि рддोрд╣े рд▓ाрдЧी" рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рдХाрд╢ीрдиाрдоा’ рдоें рдкांрдбेрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╡िрдкрди्рдирддा, рдкुрд╢्рддैрдиी рдкेрд╢ों рдХे рдЪूрдХ рдЬाрдиे, рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХे рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдордз्рдп рд╕े, рдХैрд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХे рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднेрджрднाрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдЙрднाрд░ा। рдЙрдирдХा рдЬुрдЭाрд░ूрдкрди рдФрд░ рдЬिंрджрдЧी рд╕े рд▓рдпрдмрдж्рдзрддा, рд╡िрд╡िрдз рд░ंрдЧी рдиाрдЯ्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЖрдП। рдоंрдЯो рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рдиाрдо рдЧोрдд्рд░рд╣ीрди’ рдХे рддीрди рдиाрдЯрдХों рдоें рд╡िрднाрдЬрди, рдХрд▓ा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд░ंрдЧ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдП। рдЧांрдЧुрд▓ी рдХे рдоाрдирд╡ीрдп рдкीрдб़ा-рдмोрдз рдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХो рд╕рдЪिрдд्рд░ рддрдеा рдкूрд░े рдЕंрддрд░्рдорди рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा। рдиाрдЯрдХों рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рд▓ैрд╕ рдЖрдзाрд░рднूрдоि рдк्рд░рджाрди рдХी। ‘рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी’ рдХो рдХोрд▓рдХाрддा рд╕े рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдЧाँрд╡ों, рдХрд╕्рдмों, рдЫोрдЯे рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬों, рдЧрд▓ी, рдЪौрд░ाрд╣ों, рдЪौрдкाрд▓ों рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा। ‘рдордп्рдпрдд’, ‘рдоाрддाрджीрди рдЪांрдж рдкрд░’, ‘рддрдоाрд╢ा рджрд░ рддрдоाрд╢ा’, ‘рдмेрдЯी рдЖрдИ рд╣ै’ рдФрд░ ‘рдЧिрд░рдЧिрдЯ’ рдЬैрд╕े рд╕рд░рд▓ рдиाрдЯрдХ рдЦेрд▓े। рдРрд╕ा рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╕рдЬाрдпा рдЬो рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рдоें рддрдеा рдЕрдкрдиी рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдпрддा рдХे рдоूрд▓ рдоें рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд░рд╣ा। рджрд░्рд╢рдХों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬुрдЯे рдордЬрджूрд░ों, рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ों, рдЧрд░ीрдм рддрдмрдХे рдХे рд▓ोрдЧों, рд░ाрд╣рдЧीрд░ों рд╕े рд╕ीрдзे рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░ рд╕рдХा। рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ंрдЧों, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрд╖рдорддाрдУं рд╕े рджрд░्рд╢рдХों рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдХрд░рд╡ा рд╕рдХा। рджрдордирдХाрд░ी, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рд╕े рднрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╡िрд░ोрдз рдХी рдЪिंрдЧाрд░ी рдмрди рд╕рдХा। рдЬिрд╕рдиे рд╕рдд्рддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрдордЬрди, рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджрдоिрдд рдХी рдмाрдд рдХी рдкрд░ рдпрд╣ рдиुрдХ्рдХрдб़ рдиाрдЯрдХ рдирд╣ीं рдеा рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рд╕े рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рдеा।

рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी рдиे рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी рд╢ैрд▓ी рдХो рдЕрдкрдиाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूंрдЬी рдФрд░ рдмाрдЬाрд░ рдХे рд╕рдоीрдХрд░рдгों рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдд्рдп рдХो рдиिрд░ूрдкिрдд рдХिрдпा। рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдд рдорд╣िрд▓ा рдиाрдЯ्рдп рдиिрд░्рджेрд╢िрдХाрдУं рдФрд░ рд╕ाрдд рдЕрднिрдиेрдд्рд░िрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ ‘рд╕рдк्рддрдкрд░्рдгी’ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рддैрдпाрд░ рдХिрдпा। рдмрд╣ुрдд-рд╕ी рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ рдХी, рдиाрдЯрдХ рдХो рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рд╡िрджेрд╢ी рджрд░्рд╢рдХों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╕рди् 1998 рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрдЧीрдд рдиाрдЯрдХ рдЕрдХाрджрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдХिंрддु рд╡े рдХрднी рдк्рд░рд▓ोрднрдиों рдХी рдШुрдб़рджौрдб़ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। рдкाँрдЪ рджрд╢рдХों рддрдХ рдлैрд▓ा рдЙрдирдХा рд░ंрдЧ-рдмोрдз рд╡рд╕्рддुрддः рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╣ी рдкुрдирд░्рд░рдЪрдиा рд░рд╣ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддाрдЙрдо्рд░ рдоीрд░ा рдХे рдХрд╣े рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рдХि ‘рдмाрдк рдЫोрдб़े, рдоाँ рдЫोрдб़े, рдЬрд╣ाँ рдХрд╣ीं рдЬो рднी рд╣ैं, рд╕рдм рдЫोрдб़ рджे, рд▓ेрдХिрди рдоीрд░ा рдХी рд▓рдЧрди рд╡рд╣ी рд░рд╣ेрдЧी… рдпрд╣ рд▓рдЧрди рд╣ी рддो рдЬीрд╡рди рд╣ै। рдоैं рдЕрднी рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ुंрдЧी। рдоैं рдмрдЪूँрдЧी... рдоैं рдмрдЪ рдЧрдИ।’

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде-
1. рдпी рдлू рддुрдЖрди, рдбिрдпрд░ рдХुрд▓ीрдЧ: рдХॉрдорди рдПँрдб рдЕрдирдХॉрдорди рдСрдм्рдЬрд░्рд╡ेрд╢ंрд╕, рдкृ .137
2. рдбрдм्рд▓ू. рдбрдм्рд▓ू. рдбрдм्рд▓ू. рдоुंрдмрдИ рдеिрдПрдЯрд░ рдЧाрдЗрдб рдбॉрдЯ рдХॉрдо
3. рдЙрдд्рдкрд▓ рджрдд्рдд, рдеिрдПрдЯрд░ рдПрдЬ рд╡ेрдкрди, рдкृрд╖्рда 225
4. рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी, рд░ुрджाрд▓ी, рдкृрд╖्рда 13
5. рдорди्рдиू рднंрдбाрд░ी, рдорд╣ाрднोрдЬ рдиाрдЯрдХ, рдкृрд╖्рда 11
6. рдЕрдкрд░्рдгा рднाрд░्рдЧрд╡ рдзाрд░рд╡ाрдб़рдХрд░, рдеिрдпेрдЯрд░्рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдкेंрдбेंрд╕: рдб्рд░ाрдоा, рде्рдпोрд░ी рдПँрдб рдЕрд░्рдмрди рдкрд░рдлॉрд░्рдоेंрд╕ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा рд╕िंрд╕ 1947, рдкृрд╖्рда 116
7. рд╕ंрдкाрджрдХ-рдк्рд░ो. рдХрдорд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕्рдд्рд░ी: рдоुрдХ्рддि рдХा рд╕рдкрдиा, рдкृрд╖्рда 206
8. рдЕрдоिрддेрд╢ рдХुрдоाрд░, рдЙрд╖ा рдЧांрдЧुрд▓ी: рдЬीрд╡рди рдоंрдЪ рд╕े рдЕंрддिрдо рдк्рд░рд╕्рдеाрди, рдк्рд░рднाрдд рдЦрдмрд░ (рдЕрдЦрдмाрд░), 24рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2020