![]() |
| рдЖрдЪाрд░्рдп рдмрд▓рд╡ंрдд |
рдмрд▓рд╡ंрдд
рдкूрд░्рд╡ рд╣िंрджी рдк्рд░рд╡рдХ्рддा, рдХाрд░्рддिрдХ рдк्рд░ी-рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдХॉрд▓ेрдЬ, 450, рдУ.рдЯी.рд╕ी.рд░ोрдб, рдХॉрдЯрдирдкेрдЯ, рдмेंрдЧрд▓ूрд░-560053 (рдХрд░्рдиाрдЯрдХ)рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдХो рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдРрд╕ी рднाрд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рдЬोреЬрдХрд░ рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрд╢ рдХो рдЬिрд╕ рднाрд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЧुрдг рд╣िрди्рджी рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рд╣िрди्рджी рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЬाрддि-рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХी рднाрд╖ा рди рд╣ोрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдХреЬी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рдХे рд▓िрдП рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рдзाрди рд▓िрдкि рдоिрд▓ी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдм्рд░ाрд╣्рдоी рд▓िрдкि рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рднाрд╖ाрдУं рдХी рд▓िрдкिрдпाँ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рдм्рд░ाрд╣्рдоी рдФрд░ рдЦрд░ोрд╖्рдаी рдиाрдордХ рджो рд▓िрдкिрдпाँ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеीं। рдм्рд░ाрд╣्рдоी рд▓िрдкि рдмाрдИं рдУрд░ рд╕े рджाрд╣िрдиी рдУрд░ рддрдеा рдЦрд░ोрд╖्рдаी (рдЧрдзे рдХे рд╣ोंрдард╡ाрд▓ी) рд▓िрдкि реЮाрд░рд╕ी рд▓िрдкि рдХी рддрд░рд╣ рджाрд╣िрдиी рдУрд░ рд╕े рдмाрдИं рдУрд░ рд▓िрдЦी рдЬाрддी рдеी।
рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдиे рдЖрд╕्рдЯ्рд░िрдХ, рдж्рд░рд╡िреЬ, рдЧ्рд░ीрдХ, рд▓ैрдЯिрди, рдЪीрдиी, рддुрд░्рдХी, рдЕрд░рдмी рдЖрджि рднाрд╖ाрдУं рдХे рдЕрдиेрдХ рд╢рдм्рдж рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рдж рднрдг्рдбाрд░ рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджी рдиे рднी рдЕрд░рдмी, рдлाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕े рд╢рдм्рдж рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╢рдм्рдж рд╕рдо्рдкрджा рдХो рдмреЭाрдпा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдХोрдИ рднी рдЬीрд╡ंрдд рднाрд╖ा рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рджों рд╕े рдЕрдкрдиे рднрдг्рдбाрд░ рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рддी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी, рд╣िрди्рджीрднाрд╖ी рдк्рд░рджेрд╢ों рдХी 24 рднाрд╖ाрдУं рдПрд╡ं рдЕрдиेрдХ рдмोрд▓िрдпों рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиी рд╣ै। рдмोрд▓िрдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рдкрд░िрдоाрд░्рдЬрди рд╕े рд╣ी рднाрд╖ा рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрддी рд╣ै।
рднाрд╖ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдПрд╡ं рд╕рдорд╕्рдд рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрдиं рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рднाрд╖ाрдПँ рд╣рд░ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдорд░्рде рд╣ैं। рд╣िрди्рджी рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдЬोреЬрдиे рдоें рд╕ंрдпोрдЬрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ी рд╣ै। рдмोрд▓िрдпाँ рдЙрд╕рдХी рддाрдХрдд рд╣ैं। рдХрд╣ा рднी рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рдЬीрд╡ंрдд рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░ाрдг рдЙрд╕рдХी рдмोрд▓िрдпों рдоें рд╣ी рдмрд╕рддे рд╣ैं। рд╣िрди्рджी рдХी рдмोрд▓िрдпों рдоें рд░рдЪा рдмрд╕ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣िрди्рджी рдХे рд▓िрдП рдЕрдЬрд╕्рд░ рд╕्рд░ोрдд рдХी рднाँрддि рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХे рдЖँрдЪрд▓ рдоें 18 рдмोрд▓िрдпाँ (рдЦреЬी рдмोрд▓ी, рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा, рдмांрдЧрд░ू, рдмुрди्рджेрд▓ी, рдХрди्рдиौрдЬी, рдЕрд╡рдзी, рдмрдШेрд▓ी, рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭी, рдоैрдеिрд▓ी, рдордЧрд╣ी, рднोрдЬрдкुрд░ी, рд╕ेрд╡ाрддी, рдоाрд▓рд╡ी, рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी, рдЬрдпрдкुрд░ी-рд╣реЬौрддी, рдоेрд╡ाреЬी, рдоाрд░рд╡ाреЬी, рдкрд╣ाреЬी (рдкрд╢्рдЪिрдоी, рдордз्рдп рдПрд╡ं рдкूрд░्рд╡ी) рдкрд▓ी-рдмреЭी рдПрд╡ं рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं।
рд╣िрди्рджी рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рднाрд╖ा рд╣ै। рд╣рдо рд╣िрди्рджी рдХा рдПрдХ рд╢рдм्рдж рдмोрд▓рддे рд╣ैं рддो рдЙрд╕ рд╢рдм्рдж рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕рдорди्рд╡рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдорди рдХी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕ाрдХाрд░ рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╢рдм्рдж рдЕрдХेрд▓ा рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЕрдкрдиी рдЕрд░्рде рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕рдорд╕्рдд рдЕрд▓ंрдХрд░рдгों рдХे рд╕ाрде рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рдЧाँрд╡’ рд╢рдм्рдж рдХो рд╣ी рд▓ीрдЬिрдП। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рд╕े рддो рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ोрдЧ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЕрднाрд╡ рд╕े рднрд░ा рдЬीрд╡рди рдЬी рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдмрд▓्рдХि рдЧाँрд╡ рдЬीрд╡рди рдХी реЫрд░ूрд░рддों рдХे рд▓िрдП рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиे рдХे рднाрд╡ рдХा рдиाрдо рднी рд╣ै। рдШрд░-рдЖँрдЧрди, рдЦेрдд-рдЦрд▓िрд╣ाрди рдПрд╡ं рдШрд░ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рдкेреЬ рдХी рд╢ाрдЦाрдУं рдкрд░ рдШोрд╕рд▓े рдмрдиाрдХрд░ рд░рд╣рдиेрд╡ाрд▓े рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рдХрд▓рд░рд╡ ‘рдЧाँрд╡’ рд╢рдм्рдж рдХे рдЕрд░्рде рдХी рд╣ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддिрдпाँ рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдХी рддрд░рд╣ рдЪीрди рднी рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХा рджрд░्рдЬा рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рднाрд╖ा рдоंрджाрд░िрди (рдЪीрдиी) рдХो рджी рд╣ै। рдЪीрди рдоें рдкреЭाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рднी рдпрд╣ी рднाрд╖ा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЪीрдиी рдЪिрдд्рд░рд▓िрдкि рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдХрдаिрди рд▓िрдкिрдпों рдоें рдПрдХ рд╣ै। рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдХрд░ोреЬ рд░ुрдкрдП рдХी рд▓ाрдЧрдд рд╡ाрд▓ी рдЬाрдкाрди рдХी рдмुрд▓ेрдЯ рдЯ्рд░ेрди рдХी рддрдХрдиीрдХ рдЬाрдкाрдиी рднाрд╖ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдЦोрдЬी рдЧрдИ рд╣ै। 12 рдХрд░ोреЬ рдХी рдЖрдмाрджी рд╡ाрд▓े рдЬाрдкाрди рдоें 13 рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ैं। рд░ूрд╕, рдЪीрди, рдЬाрдкाрди, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЬрд░्рдордиी, реЮ्рд░ांрд╕ рдФрд░ рдЗрдЬрд░ाрдЗрд▓ рдЬैрд╕े рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें рд╣ी рджेрддे рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рдЖрдЬाрдж рд╣ुрдП 72 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं, рдХिрди्рддु рджेрд╢ рдХी рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рднाрд╖ा рд╣िрди्рджी рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдЕрдм рддрдХ рдирд╣ीं рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд╕рдХा рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рд╣िрди्рджी рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╣рдордиे рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдмुрдж्рдз рдФрд░ рдорд╣ाрд╡ीрд░ рджिрдП, рдЪрд░рдХ рдЬैрд╕े рд╢рд░ीрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рд╕ुрд╢्рд░ुрдд рдЬैрд╕े рд╢рд▓्рдп рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рджिрдП, рдкाрдгिрдиि рдЬैрд╕ा рд╡ैрдпाрдХрд░рдг, рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ рдЬैрд╕ा рдЦрдЧोрд▓рд╡िрдж, рдкрддрдЮ्рдЬрд▓ि рдЬैрд╕े рдпोрдЧ рдЧुрд░ु рдФрд░ рдХौрдЯिрд▓्рдп рдЬैрд╕े рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рджिрдП। рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рдФрд░ рдиाрд▓ंрджा рдЬैрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рд╣ी рдеे, рдЬрд╣ाँ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдЖрдпा рдХрд░рддे рдеे।
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиे рд╣िрди्рджी рдХो рд╕ंрдШ рдХी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 351 рдоें рдХрд╣ा рд╣ै, “рд╕ंрдШ рдХा рдпрд╣ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ोрдЧा рдХि рд╡рд╣ рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдмреЭाрдП, рдЙрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░े рддाрдХि рд╡рд╣ рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрд╕िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕рднी рддрдд्рдд्рд╡ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рд╕рдХे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХिрдП рдмिрдиा рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдХे рдФрд░ рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╡िрдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рднाрд░рдд рдХी рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд░ूрдк, рд╢ैрд▓ी рдФрд░ рдкрджों рдХो рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдФрд░ рд╡ांрдЫрдиीрдп рд╣ो, рд╡рд╣ाँ рдЙрд╕рдХे рд╢рдм्рдж рднрдг्рдбाрд░ рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдпрддः рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдЧौрдгрддः рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рд╕े рд╢рдм्рдж рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░े।”
рдкрд░рди्рддु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рд╕े рдЕрдм рддрдХ рджेрд╢ рдХे рд╢ाрд╕рди рдХी рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЬрдирддा рдХे рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рднाрд╖ाрдПँ рднाрд░рддीрдп рд╣ैं। рдЙрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХी рдмрд╣рд╕ें рдЖрдЬ рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд╣ोрддी рд╣ैं। реЮैрд╕рд▓े рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд╣ी рд▓िрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдПрдХ рдРрд╕ा рджेрд╢ рдЬрд╣ाँ рдХी рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдп рдЬрдирддा рдХो рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдХो рдЬाрдирдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рдХीрд▓ों рдХी рд╢рд░рдг рдоें рдЬाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рднाрд░ी рдХीрдордд рдЪुрдХाрдиी рдкреЬрддी рд╣ै।
рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рднाрд╖ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рднреЬрдХाрдК рдмाрддें рдХрд░рдиा рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХे рдЕрдиेрдХ рдиेрддाрдУं рдХी рдк्рд░рдХृрддि рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╣िрди्рджीрднाрд╖ी рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣िрди्рджी рд╡िрд░ोрдзी рдЖрд╡ाреЫें рдЙрдарддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ों рдоें рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рднрдХ्рддрд╡рдд्рд╕рд▓рдо рдФрд░ рдХрд░ुрдгाрдиिрдзि рднी рд░рд╣े рд╣ैं। 26 рдЬрдирд╡рд░ी, рд╕рди् 1965 рдХो рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рднрдХ्рддрд╡рдд्рд╕рд▓рдо рдиे рд╣िрди्рджी рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╢ोрдХ рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдеा। рд╣िрди्рджी рд╡िрд░ोрдз рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдпрд╣ाँ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдк्рд░рддिрдпाँ рднी рдЬрд▓ाрдИ рдЧрдИ рдеीं। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдПрдХ рд╕рдордп рдРрд╕ा рднी рдЖрдпा рдЬрдм рд╕рди् 1996 рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХрд░ुрдгाрдиिрдзि рдиे рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдХे рдХाрдордХाрдЬ рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣рдЯाрдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░ рджी, рдЬिрд╕рдХा рджेрд╢ рднрд░ рдоें реЫोрд░рджाрд░ рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдмрддाрддे рдЪрд▓ें рдХि рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдЧोрдкाрд▓ाрдЪाрд░्рдп рдиे рд╕рди् 1936 рдоें рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдоें рд╣िрди्рджी рдкреЭрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджिрдпा рдеा।
рдЗрди рджिрдиों рднाрд░рдд рдоें рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХी рдмाреЭ-рд╕ी рдЖ рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрди рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдХे рдк्рд░рддि рдЧрд╣рд░ा рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा рдЬी рдиे рдХрд╣ा рд╣ै,“ рдХ्рдпा рд╣рдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдоें рдврд▓े рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХो рднंрдЧ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рд░рдЦрддे рд╣ैं рддाрдХि рдЕрдкрдиी рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдордиीрд╖ा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рднाрд░рдд рдХी рдпुрд╡ा рдкीреЭी рдХो рдирдпे рд╕िрд░े рд╕े рджीрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे?” рд╡рд░्рдоा рдЬी рдиे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрддि рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╕ौрджेрдмाрдЬी рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрдирддा рдХो рд╕ाрд╡рдзाрди рднी рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдзрд░्рдо рдХो рдЖрд╕्рдеा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднाрд░рддीрдпрддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рдЕрдкीрд▓ рдХी рд╣ै, рддाрдХि рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ो рд╕рдХे। рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рджिрдиों рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡рд░्рдоा рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рдЧुрд▓ाрдоी рдоें рдЬीрддे рд╣ुрдП рднी рд╣рдоाрд░े рднीрддрд░ рд╡े рд╕рднी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеीं, рдЬो рд╣рдоें рдЕрддीрдд рдХे рдк्рд░рддि рдЖрджрд░ рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕्рдеा рд╕े рднрд░ рд╕рдХें।’’
рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдгрди рдЖрдпोрдЧ, рдоुрджाрд▓िрдпрд░ рдЖрдпोрдЧ, рдХोрдаाрд░ी рдЖрдпोрдЧ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рд╕рд░्рд╡рд╕рдо्рдорддि рд╕े рдпрд╣ рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХी рдеी рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрдирдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рдоें рд╣ी рджी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬो рднी рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрддा рд╣ै। рд╢ोрдз рд╕े рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкреЭाрдП рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡िрд╖рдп рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд░рдЯрдХрд░ рдпाрдж рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдоौрд▓िрдХ рдЪिंрддрди рддрднी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ो।
рдЗंрдбिрдпрди рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕ рдХे рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░, рд╕рди् 2017 рдХे рдЕंрдХ рдоें рдЫрдкी реЩрдмрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджिрд▓्рд▓ी рдХाрд░्рдкोрд░ेрд╢рди рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЖрдиेрд╡ाрд▓े рд╕рднी 1,700 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХा рдЕрд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдЙрдд्рддрд░ाрдЦрдг्рдб рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдпрд╣ाँ рдХे 18,000 рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдз्рдпрдо рдХा рдмрдиाрдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░рдХे рд▓िрдпा рд╣ै। рдЗрди рджिрдиों рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рднी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдПрд╡ं рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬीрдХрд░рдг рдоें рд▓рдЧी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ों рдХे рдРрд╕े реЮैрд╕рд▓े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдоूрд▓ рднाрд╡рдиा рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рддो рд╣ैं рд╣ी, рджेрд╢ рдХे 80 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдк्рд░рддिрднाрд╡ाрди рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдЫीрдирдиे рдЬैрд╕े рд╣ैं। рджेрд╢ рдХे рдоुрдЯ्рдаीрднрд░ рд▓ोрдЧ рд╕рдд्рддा рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рд╣рдеिрдпाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣рдоें рдЬрдм рддрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рджी рдЬाрдПрдЧी, рддрдм рддрдХ рдЧाँрд╡ों рдХी рджрдмी рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХे рдЙрднрд░рдиे рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рдЖрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХेрдЧा।
рдЖреЫाрджी рдХे 72 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рднी рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрд░्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╣िрди्рджी рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХा рд╣ै। рд╕्рдеिрддि рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЖрдЬ рднी рдЬрди-рд╕ाрдоाрди्рдп рдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рдмोрдЭ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рд╣ै। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдХो рд╣рдоाрд░ी рдмौрдж्рдзिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдмाрдзрдХ рдмрддाрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рдж рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдоें рд▓िрдЦा рдеा, “рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдж्рд╡ेрд╖ рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдмреЭे рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рд▓ोрдЧों рдиे рдЬрдирддा рдХो рдардЧрдиे рдФрд░ рдкрд░ेрд╢ाрди рдХрд░рдиे рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рд░рдЦी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХो рдЧुрд▓ाрдо рдмрдиाрдиेрд╡ाрд▓े рддो рд╣рдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЬाрдирдиेрд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд╣ी рд╣ैं।” 5 реЮрд░рд╡рд░ी, рд╕рди् 1916 рдХो рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा рдоें рднाрд╖рдг рджेрддे рд╣ुрдП рдЧांрдзीрдЬी рдиे рдЕрдкрдиे 36 рд╕рдорд░्рдердХों рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рдирдкрд░्рдпंрдд рд╣िрди्рджी рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХी рд╢рдкрде рд▓ी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░–рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХा рдкूрд░рдХ рдмрдиा рджिрдпा рдеा।
рдЧांрдзीрдЬी рдиे 27 рджिрд╕рдо्рдмрд░, рд╕рди् 1917 рдХो рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рднाрд╖ा рдХो рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोреЬрдиे рдФрд░ рдЬрдирддा рдХे рдиिрдХрдЯрд╕्рде рд░рд╣рдиेрд╡ाрд▓ी рдЪीрдЬ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा, “рдпрджि рд╣рдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдЖрджी рдирд╣ीं рд╣ो рдЧрдпे рд╣ोрддे рддो рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рджेрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддी рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ोрдиे рд╕े рд╣рдоाрд░ी рдмौрдж्рдзिрдХ рдЪेрддрдиा рдЬीрд╡рди рд╕े рдХрдЯрдХрд░ рджूрд░ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।” рдЧांрдзीрдЬी рдиे рдпुрд╡рдХों рдХो рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХी рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ाрдПँ рднी рд╕ीрдЦрдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджी рдеी। рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा, “рдоेрд░ा рдирдо्рд░ рд▓ेрдХिрди рджृреЭ рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै рдХि рдЬрдм рддрдХ рд╣рдо рднाрд╖ा рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрди्рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдЙрдирдХा рдпोрдЧ्рдп рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджेंрдЧे, рддрдм рддрдХ рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдХी рд╕рдм рдмाрддें рдиिрд░рд░्рдердХ рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░ाрди्рдд рдоें рдЙрд╕ी рдк्рд░ाрди्рдд рдХी рднाрд╖ा рддрдеा рд╕ाрд░े рджेрд╢ рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।’’
рдЧांрдзीрдЬी рдиे рджेрд╢ рдХे рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдиेрд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдФрд░ рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдиेрд╡ाрд▓ी рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी’ рдиाрдо рд╕े рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджीрддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рд▓िрдпा рдФрд░ рд╕рди् 1918 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे 18 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдкुрдд्рд░ рджेрд╡рджाрд╕ рдЧांрдзी рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рд╕рдд्рдпрджेрд╡ рдХो рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдордж्рд░ाрд╕ рднेрдЬ рджिрдпा। рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдХрдоेрдЯी рднी рдЧрдаिрдд рдХी рдЧрдпी рдеी, рдЬिрд╕рдХे рд╕рднाрдкрддि рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдеे। рдЧांрдзीрдЬी рдиे рд╕рди् 1930 рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рдзा рдоें ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╕рдоिрддि’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд╖ा рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдХो рдмреЬी рд╣ी рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓िрдпा рдеा। рднाрд╖ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣िрди्рджीрднाрд╖ी рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рдХрд╣ा рдеा, “рдоुрдЭे рдЦेрдж рд╣ै рдХि рдЬिрди рдк्рд░ाрди्рддों рдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣िрди्рджी рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рднी рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдХी рдЙрди्рдирддि рдХрд░рдиे рдХा рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдирд╣ीं рджिрдЦрд▓ाрдИ рджेрддा рд╣ै।”
рд░ाрдЬрд░्рд╖ि рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдорджाрд╕ рдЯंрдбрди рдоाрдирд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддे рдеे। рдпрд╣ рднी рдоाрдирддे рдеे рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдЯंрдбрди рдЬी рдЪाрд╣рддे рдеे рдХि рд╡िрдзाрдпिрдХा рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рд╣ी рдирд╣ीं, рдЕрдкिрддु рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рджेрд╢ рдХी рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХे рдХाрдордХाрдЬ рднी рд╣िрди्рджी рдоें рд╣ों। рд╣िрди्рджी-рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдПрдХрддा рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдЬрдордиाрд▓ाрд▓ рдмрдЬाрдЬ рдиे рдордж्рд░ाрд╕ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдкрдж рд╕े рдмोрд▓рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा, “рд╣рдоें рдпрд╣ рдирд╣ीं рднूрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╣िрди्рджी рдИрдоाрди рдХी рднाрд╖ा рд╣ै, рдк्рд░ेрдо рдХी рднाрд╖ा рд╣ै, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХी рднाрд╖ा рд╣ै рдФрд░ рдЖреЫाрджी рдХी рднाрд╖ा рд╣ै।” рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЙрд░्рджू рднाрд╖ा рдХी рдПрдХрддा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा, “рд╣рдоें рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХी рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рдПрдХ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЙрд░्рджू рдХा рдРрдХ्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рд▓िрдП рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХा рд╣ोрдиा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै।” рдкूрд░्рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдП. рдкी. рдЬे. рдЕрдм्рджुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдиे рджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा рдХे рд▓िрдП рд╣िрди्рджी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдЗрди рд╢рдм्рджों рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рд╣ै, “рдоेрд░ी рд░ाрдп рд╣ै рдХि рд╕рднी рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдмाрд░рд╣рд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рддрдХ рд╣िрди्рджी рдмोрд▓рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП, рддाрдХि рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ рд╣िрди्рджी рдкреЭрдиा-рд▓िрдЦрдиा рд╕ीрдЦ рд╕рдХें।”
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдХे рд▓िрдП рдбॉ рд░ाрдордордиोрд╣рд░ рд▓ोрд╣िрдпा рдХा рд╣िрди्рджी рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рдеा। рд▓ोрд╣िрдпाрдЬी рдХрд╣ा рдХрд░рддे рдеे, “рд╣рдо рд╕рдордЭрддे рд╣ैं рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╣ोрддे рдпрд╣ाँ рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХा рдЖрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै।’’ рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯी рдХे рдиेрддा рдоुрд▓ाрдпрдо рд╕िंрд╣ рдпाрджрд╡ рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдЦुрд▓рдХрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░ाрдЬрдиेрддाрдУ рд╕े рдЕрдкीрд▓ рдХी рдеी рдХि рдЬिрд╕ рднाрд╖ा рдоें рд╡ोрдЯ рдоांрдЧрддे рд╣ो, рдЙрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдХाрдо-рдХाрдЬ рднी рдХрд░ो। рдХрд╡ि ‘рдЕрдЬ्рдЮेрдп’ рдиे рдмреЬे рджुःрдЦ рдХे рд╕ाрде рдХрд╣ा рдеा, “рдЬрдм рд╣рдо рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд░ाрдзीрди рдеे рддрдм рддो рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рд╕्рд╡ाрдзीрди рднाрд╖ा рдеी। рдЕрдм рдЬрдм рд╣рдо рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╣ो рдЧрдпे рддो рд╣рдоाрд░ी рднाрд╖ा рдкрд░ाрдзीрди рд╣ो рдЧрдИ।” рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЬो рд╕рд░рдХाрд░ рдЬрдирддा рд╕े рдЙрд╕рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддी, рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдХे рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдоें рдЕрдХ्рд╖рдо рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рдЖрдкрдХो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрдЧा рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рдоाрдд्рд░ 15 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рджेрд╢ рдХा рдХाрдордХाрдЬ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдХिрдП рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдеा। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╣िрди्рджी рдХो рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиा рдеा, рдкрд░ рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХे рд╣िрди्рджी рд╡िрд░ोрдзिрдпों рдХे рдЙрдЧ्рд░ рдПрд╡ं рдЕрд░ाрдЬрдХ рд░рд╡ैрдпे рдХे рдЖрдЧे рдЭुрдХрдХрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рди् 1963 рдоें рд╣ी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рд╡िрдзेрдпрдХ рдкाрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рди् 1965 рдХे рдмाрдж рднी рджेрд╢ рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдмрдиा рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпा।
рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд░рдд рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рд╣ै рдХिрди्рддु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдиे рдЙрд╕े рдЙрд╕рдХे рд╣ी рдШрд░ рдоें рдкрд░рдоुрдЦाрдкेрдХ्рд╖ी рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рдХेंрдж्рд░ीрдп рдЧृрд╣ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рджो рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдмрдиाрдпे рдеे। рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 3/1 рдХे рдЕрдзीрди рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ाрде рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рд╕рд╣рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा । рдЗрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдмрди рдЧрдИ рдХि рдкрд╣рд▓े рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ाрде рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиे рдХी рдЕрд╡рдзि 15 рд╡рд░्рд╖ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЧрдИ, рдХिрди्рддु рд╕рд╣рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЕрд╡рдзि рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрдХाрд▓ीрди рдХрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рдЕрдиंрдд рдХाрд▓ рддрдХ рдмрдиे рд░рд╣рдиे рдХी рдЦुрд▓ी рдЫूрдЯ рджे рджी рдЧрдИ। рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХी рдзाрд░ा 3/2 рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдпрд╣ рд╢рд░्рдд рд░рдЦ рджी рдЧрдИ рдХि рдЬрдм рддрдХ рднाрд░рдд рдХे рдХिрд╕ी рдПрдХ рднी рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджी рдХो рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै, рддрдм рддрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ंрдШ рдХी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХा рджрд░्рдЬा рдирд╣ीं рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी। рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1963 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдХाрдордХाрдЬ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдиिрдпрдо 1976 рдмрдирдиे рд╕े ‘рдХ’ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдХाрд░्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХाрдордХाрдЬ рдХेрд╡рд▓ рд╣िрди्рджी рдоें, ‘рдЦ’ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рддрдеा ‘рдЧ’ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд░ाрдЬ्рдпों рдХी рд╕рд░рдХाрд░ों рдХो рдкрдд्рд░ाрджि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд▓िрдЦрдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै।
рд╕ंрд╡िрдзाрди рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рд╕рдордп рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╣िрди्рджी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдорд░ाрдаी, рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧू, рдХрди्рдиреЬ, рдмंрдЧाрд▓ी, рдЙреЬिрдпा, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдкंрдЬाрдмी, рдЕрд╕рдоिрдпा, рдЙрд░्рджू рдПрд╡ं рдХрд╢्рдоीрд░ी рд╕рд╣िрдд рдХुрд▓ 14 рднाрд╖ाрдПँ рдеीं। рд╕рди् 1967 рдоें рд╕िंрдзी, рд╕рди् 1992 рдоें рдХोंрдХрдгी, рдордгिрдкुрд░ी рдПрд╡ं рдиेрдкाрд▓ी рд╕рд╣िрдд 18 рд╣ो рдЧрдИं। рд╕рди् 2004 рдоें рдоैрдеिрд▓ी, рдмोрдбो, рд╕ंрдеाрд▓ी рд╡ рдбोрдЧрд░ी рдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ो рдЬाрдиे рд╕े рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдЕрдм рдХुрд▓ 22 рднाрд╖ाрдПँ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рд╡ाрд░्рдерд╕िрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рджेрд╢ рдХे рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиेрддा рд╣िрди्рджी рдХी рдмोрд▓िрдпों рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдЬрдЧрд╣ рджिрд▓ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рд▓рдЧे рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рд╣िрди्рджी рдХी рдХिрд╕ी рднी рдмोрд▓ी рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░рд╡ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдпा рд╣िрди्рджी рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдХे рдмрдЬाрдп рдЙрд╕े рд░ोрдорди рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдЕрдиुрдЪिрдд, рдЕрд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдПрд╡ं рд╣िрди्рджी рдХो рд╣ी рдХрдордЬोрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рднाрд╖ा рдФрд░ рдмोрд▓ी рдХे рдмीрдЪ рдХे рднेрдж рдХो рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд▓िрдкि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рдЗрди рдмोрд▓िрдпों рдХी рд▓िрдкि рднी рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдмोрд▓िрдпों рдХो рднाрд╖ा рдоाрди рд▓ेрдиे рдкрд░ рдиुрдХрд╕ाрди рд╣िрди्рджी рдХा рд╣ी рд╣ोрдиा рд╣ै।
рд╣िрди्рджी рдХी рдХिрд╕ी рдмोрд▓ी рдХे рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдоूрд▓ рднाрд╖ा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдордЭी рдЬाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХी рдмोрд▓िрдпाँ рдЬрдм рддрдХ рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ाрде рд╣ैं, рддрдм рддрдХ рдЙрд╕рдХे рдмोрд▓рдиेрд╡ाрд▓ों рдХी рдЧрдгрдиा рд╣िрди्рджी рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд╣ोрдЧी। рдЬिрд╕ рджिрди рдХोрдИ рдмोрд▓ी рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЬाрдПрдЧी, рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा рд▓िрдЦрдиेрд╡ाрд▓े рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣िрди्рджीрднाрд╖ी рдирд╣ीं рдЧिрдиे рдЬाрдПंрдЧे। рдЖрдЬ рддрдХ рдЕрдкрдиे рдмोрд▓рдиेрд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рд╣ी рд╣िрди्рджी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рдкрдж рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдФрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдоांрдЧ рдПрдХ рджрд╢рдХ рд╕े рдЙрда рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХी рдХрдИ рдмोрд▓िрдпों рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЬाрдиे рд╕े рд╣िрди्рджी рдХा рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрд▓ рдШрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрджि рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдпूँ рд╣ी рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा рддो рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрд▓ рдХी рдХрдоी рдХे рдЪрд▓рддे рдПрдХ рджिрди рд╣िрди्рджी рдХो рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рдкрдж рд╕े рдкрдж्рдЪ्рдпुрдд рд╣ोрдиा рднी рдкреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬीрд╡ाрд▓े ‘рдмाँрдЯो рдФрд░ рд░ाрдЬ рдХрд░ो’ рдХी рдЖрджрдд рд╕े рдмाрдЬ рдЖрдиेрд╡ाрд▓े рдирд╣ीं рд╣ैं।
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиे рднाрд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╖рдпों рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 120 рд╡ 210 рддрдеा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 343 рд╕े 351 рддрдХ рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рднाрд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХुрд▓ 11 рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж рд╣ैं। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 344(1) рд╡ 351 рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдХी рднाрд╖ाрдУं рдХी рдоाрди्рдпрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рд╣िрди्рджी рдк्рд░ेрдоी рдЖрд╣рдд рд╣ोंрдЧे рдХि рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдЬिрди 38 рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдЗрди рджिрдиों реЫोрд░ों рдкрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрдирдоें рдПрдХ рднाрд╖ा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднी рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕ рджिрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдЬрдЧрд╣ рдкा рдЧрдИ, рдЙрд╕ рджिрди рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 344(1) рд╡ 351 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрдЧा рдХि рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рд╡рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦे। рдХ्рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдЬрдЧрд╣ рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПреЬी-рдЪोрдЯी рдХा реЫोрд░ рд▓рдЧाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдоाрди्рдпрддा рджिрд▓ाрдиा рджाрд╕рддा рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рджृреЭ рдХрд░рдиे рдЬैрд╕ा рд╣ै?
рд╣िрди्рджी рднाрд░рддीрдп рдЕрд╕्рдоिрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрд╢ рдХे рд╢ाрд╕рдХीрдп рдк्рд░рдпोрдЬрдиों рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрд╢ рдХी рдПрдХрддा рдФрд░ рдЕрдЦрдг्рдбрддा рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рднी рдЗрд╕рдХे рдХрди्рдзों рдкрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рджेрд╢ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрд╡ं рд▓ोрдХрдиीрддि рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ैं। рд╣िрди्рджी рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рднाрд╖ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХा рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣िрди्рджी рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рдЙрди्рдирддि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै।
рдЬрдп рд╣िंрджी!
рдЧ्рд░ाрдо- рдЬूрдб़ी, рдкोрд╕्рдЯ- рддेрди्рджू , рддрд╣рд╕ीрд▓- рд░ाрдмрд░्рдЯ्рд╕рдЧंрдЬ; рдЬрдирдкрдж- рд╕ोрдирднрдж्рд░- 231216 (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 733 781 0240 рдИрдоेрд▓: balwant.acharya@gmail.com

