Showing posts with label 202006H. Show all posts
Showing posts with label 202006H. Show all posts

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдиाрдпрдХ рд╣ैं рднрдЧрд╡ाрди् рд░ाрдо

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдЕрд░ुрдг рдХुрдоाрд░ рдиिрд╖ाрдж 

рдкुрд╕्рддрдХ: рд╡ैрд╢्рд╡िрдХी рд░ाрдордХрдеा
рд▓ेрдЦрдХ: рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡

рд░ाрдо рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде - ‘рд░ा’ рд╢рдм्рдж рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдХा рдмोрдзрдХ рд╣ै рдФрд░ ‘рдо’ рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ рд╡ाрдЪрдХ рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд् рд░рдоंрддि рдЗрддि рд░ाрдоः рдЬो рд░ोрдо-рд░ोрдо рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬो рд╕рдоूрдЪे рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдоें рд░рдордг рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ी рд░ाрдо рд╣ैं।
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдХाрд╢ рдоें рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡ рдХा рдиाрдо рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╡े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рдирд╡ोрди्‍рдоेрд╖ рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдирдпा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ंрдд рд╢िрд░ोрдордгि рдкूрдЬ्рдпрдкाрдж рдоुрд░ाрд░ीрдмाрдкू рдХी рд░ाрдордХрдеाрдУं рдХा “рд╡ैрд╢्рд╡िрдХी рд░ाрдордХрдеा” рдиाрдо рд╕े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЕрдиुрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдмाрдкू рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्‍рди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рджिрдпे рдЧрдпे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕ूрдд्рд░ рд╢ैрд▓ी рдоें рдкिрд░ोрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рднी рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡ рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्‍рде рдоें рдоुрд░ाрд░ी рдмाрдкू рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпे рдЧрдпे 136 рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХा рд╕ंрд╕्рдХृрддाрдиुрд╡ाрдж рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдЬрдирд╡рд░ी 2021 рдИ. рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै।

рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡
рдоेрд░े рддो рдЧिрд░рдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рджूрд╕рд░ो рди рдХोрдИ
рд╕ाрдзु рд╕ंрдЧ рдмैрда рдмैрда рд▓ोрдХрд▓ाрдЬ рдЦोрдИ ॥
(рдордо рддु рдЧिрд░рдзрд░: рдЧोрдкाрд▓: рдиाрди्‍рдп:। рд╕ाрдзुрд╕рдЩ्рдЧрддौ рдЙрдкрд╡िрд╢्рдп рд▓ोрдХрд▓рдЬ्рдЬा рдд्рдпрдХ्рддा।)
рдЬाрдХे рдк्рд░िрдп рд░ाрдо рдмैрджेрд╣ी
рддрдЬिрдпे рддाрд╣ि рдХोрдЯि рдмैрд░ी рд╕рдо, рдЬрдж्рдпрдкि рдкрд░рдо рд╕्рдиेрд╣ी।
( рдпрд╕्рдп рд╕ीрддाрд░ाрдоौ рди рдк्рд░िрдпो, рдХोрдЯिрд╢рдд्рд░ुрд╡рдд् рдд्рдпाрдЬ्рдп:, рдпрдж्рдпрдкि рд╕: рдкрд░рдорд╕्рдиेрд╣ी)

рд░ाрдордХрдеा рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬो рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдоिрд▓ी рд╣ै рд╡рд╣ рдЗрд╕рдХी рдоूрд▓्рдпрд╡рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡рддः рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡-рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ाрдо рдХे рд╕рдоाрди рдЕрди्рдп рдХोрдИ рдкाрдд्рд░ рдХрднी рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рд░ाрдордХрдеा рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рдд्рддा рд╣ै, рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд░ाрдордХрдеा рдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдХрдеा рдирд╣ीं рд╡рд░рди् рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╢ैрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЬреЬ рдПрд╡ं рдЪेрддрди рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्‍рдзों рдХी рднी рд╕рдоुрдЪिрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рд░ाрдордХрдеा рдХी рдпрд╣ рднी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдХा рдХोрдИ рдРрд╕ा рддрдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдк्рд░ाрдгिрд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдоें рд╕рдоाрд╡ेрд╢िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो।

‘рд░ाрдордХрдеा рдФрд░ рд░ाрдо’ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕ुрди्рджрд░ рдкुрдЮ्рдЬ рд╣ै। рд░ाрдордХाрд╡्рдп рд╡िрд╢्рд╡ рдХो ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्’ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдо рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдХрдеा рдЗрддрдиी рд╕рдШрди рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा, рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рд╕рдд्рдп, рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╡िрдзि-рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдЖрджि рд╕्рдеिрддिрдпों, рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдФрд░ рднाрд╡рднूрдоिрдпों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╡िрдкुрд▓ рдЖрдХाрд╢ рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рд░ाрдордХрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рдХा рд╕्рд░ोрдд рд░рд╣ेрдЧी рдХ्рдпोंрдХि рд░ाрдордХाрд╡्рдп рдоें рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╣िрдд рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕ाрд░ рд╣ै, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо-рднाрд╡рдиा рдФрд░ рдд्рдпाрдЧ рд╣ै।  рдкूрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рд╕ुрдЦ рдФрд░ рдЦुрд╢ी рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै। рд░ाрдордХрдеा ‘рдоाрдирд╡рдорди рдФрд░ рдоाрдирд╡рдк्рд░рдЬ्рдЮा’ рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрджि рд░ाрдордХрдеा рдХो рдЬीрд╡рди рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХрд╣ा рдЬाрдпे рддो рдпрд╣ рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рди рд╣ोрдЧी। рд░ाрдордХाрд╡्рдп рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднाрд░рдд рдХे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╕ाрде рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдкрд░ рдкреЬा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рд░ाрдордХрдеा рдФрд░ рд░ाрдо рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ुрдИ рд╣ै। рд░ाрдордХाрд╡्рдп рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै рдФрд░ рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рд░ाрдо рдХा рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рд░ूрдк рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдЕрдоिрдЯ рд╣ै। рдПрд╢िрдпा рдоें рд░ाрдордХрдеा рдоें рд░ाрдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рд╕рднी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдФрд░ рднाрд╡ों рдХी рдЕрдкाрд░ рдЖрд╕्рдеा рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рд╢рдм्рджों рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै।
рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХो рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд░ाрдо рдоें рдХрд╣ीं рднी рдорд░्рдпाрджा рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ाрдо рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд░ूрдк рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг, рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рд╕рднी рднाрдЧों рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╣рд░ рдПрдХ рднाрд╖ा рдХी рдЕрдкрдиी рд░ाрдордХрдеाрдПँ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рдХे рджेрд╢ों-рдлिрд▓ीрдкाрдЗंрд╕, рдеाрдИрд▓ैрдг्рдб, рд▓ाрдУрд╕, рдоंрдЧोрд▓िрдпा, рд╕ाрдИрдмेрд░िрдпा, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рдмрд░्рдоा рдЕрдм рдо्рдпांрдоाрд░, рд╕्рдпाрдо, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рдЬाрд╡ा, рд╕ुрдоाрдд्рд░ा, рдХрдо्рдмोрдбिрдпा, рдЪीрди, рдЬाрдкाрди, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рд╡िрдпрддрдиाрдо рдЖрджि рдоें рднी рд░ाрдордХрдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдмौрдж्рдз, рдЬैрди рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд░ाрдоाрдпрдг рднी рд╣ैं।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХрд╡ि рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै-
рд░ाрдо рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЪрд░िрдд्рд░  рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдХाрд╡्рдп рд╣ै।
рдХोрдИ рдХрд╡ि рдмрди рдЬाрдП рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрднाрд╡्рдп рд╣ै ॥  

рдбॉ. рд╣рд░्рд╖рджेрд╡ рдоाрдзрд╡ рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдмрдзाрдИ рдХे рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХो рд╕ाрдзुрд╡ाрдж। рдЗрд╕ рдирдИ рд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рдЕрд╢ेрд╖ рдоंрдЧрд▓рдХाрдордиाрдПँ।

рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпाँ: рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп (рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा)

рдЦुрд╢рдиुрдоा рдоंреЫрд░ рдлिрд░ рдЖрдпेंрдЧे
рдЧुрд▓ों рд╕े рд╡ो рдлिрд░ рдоुрд╕्рдХुрд░ाрдПंрдЧे
рдпे рдоुрд╢्рдХिрд▓ें рдХुрдЫ рджिрди рдХी рдоेрд╣рдоाрди рд╣ैं
рдлिрд░ рддो рдмाрд░िрд╢ рдХे рдмाрджрд▓ рдЫाрдПंрдЧे

рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рддो рдоैं рд╢्рд░ी рд╕ुрдиीрд▓ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдПрд╡ं рд╢्рд░ी рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдЬी рдХा рд╢ुрдХ्рд░िрдпा рдЕрджा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ूँ рдХि рд╕ेрддु рдХे рдЬूрди рдорд╣ीрдиे рдХे рд╣िंрджी рдЕंрдХ рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпाँ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ (BEST OF WOMEN POETRY) рдХे рд▓िрдП рдмрддौрд░ рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा।

рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рдорд╣ीрдиे рдЗंрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рдмреЬे рд╣ी рдбрд░ рднрд░े, рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рднрд░े рдФрд░ рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░рд╣े рд╣ैं। рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХोрд░ोрдиा рдиे рдЕрднी рднी рд╣рдоाрд░ा рд╕ुрдХूрди рдЫीрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдкрд░, рдЬрдм рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рднрдп рд╣ी рднрдп рд╣ै, рдк्рд░ेрд░рдгा рдХी рдмрд╣ुрдд реЫрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕ुрдиीрд▓ рдЬी рдФрд░ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░, рд╣рдордиे рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдХि рд╣рдо рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХो “рдк्рд░ेрд░рдгा” рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░рдЦेंрдЧे।

рдпूँ рддो реЫिंрджрдЧी рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХो рдРрд╕े рдоुреШाрдо рдкрд░ рдХрднी рди рдХрднी рд▓ाрддी рд╣ी рд╣ै, рдЬрдм рд╡рд╣ рдиिрд░ुрдд्рд╕ाрд╣िрдд рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै, рдЙрджाрд╕ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा рд╕े рдШिрд░ рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु, рд╢ाрдпрдж рд▓реЬрдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो, рдХुрдЫ рдФрд░ рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рд╡ो рд╕рдмрд▓ рдмрдирддी рдЬाрддी рд╣ैं рдпрджि рд╡ो рдЗрд╕े рдЪुрдиौрддी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ें। рд╡ो рдЗрд╕ी рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рд░ंрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдоें, рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеिрдпों рдоें рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмिрдЦेрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ैं рддाрдХि реЩुрд╢ी рд╕े рд╕рднी рдоें рдХिрд╕ी рднी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХी рд╣िрдо्рдордд рдоिрд▓рддी рд░рд╣े। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рдмाрд░, рд╣рдордиे рд╕िрд░्рдл рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХे рд▓िрдП рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдеा।

рдЬो рднी рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИं, рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी рдеीं, рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдоें рд╕े рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕рдмрд╕े рдмेрд╣рддрд░ीрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдоेрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рдЖрд╢ा рд╣ै, рдЖрдкрдХो рдпрд╣ рдХрд╡िрддाрдпें реЫрд░ूрд░ рдкрд╕ंрдж рдЖрдПंрдЧी।

рдЖрднाрд░ рд╕рд╣िрдд,
рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा




рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा рдХा рдкрд░िрдЪрдп
рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा рдПрдХ рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рд╣ैं рд╡ рдкुрдгे рдоें рдЕрдкрд░ рдоंрдбрд▓ рд░ेрд▓ рдк्рд░рдмंрдзрдХ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд  рд╣ैं। рдХрд╡िрддाрдПँ рдПрд╡ं рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦрдиा рдЖрдкрдХा рд╢ौрдХ рд╣ै। рдЖрдкрдХी 1500 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рд╡िрднिрди्рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрдд्рд░िрдХाрдУं  рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЖрдкрдХे рдЪाрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕िрдХा, рдЫрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдмрдд्рддीрд╕ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╡ рддेрд░рд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЖрдкрдХो рд╡िрднिрди्рди рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рд╕े рд╕ुрд╢ोрднिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдЕрдоेрд░िрдХрди рдПрдо्рдмेрд╕ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рдЧुрд▓реЫाрд░ рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рд░рдмिрди्рдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп  рдХाрд╡्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ 2014, рд░ेрд▓ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рдЪिрд▓्рдб्рд░ेрди рдЯ्рд░рд╕्рдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рдкोрдПрдЯ्рд░ी рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдСреЮ рдЗंрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा 2017 рдоें рдж्рд╡िрддीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ोрд╣рдирд▓ाрд▓ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, рд╣्рдпूрдоैрдиिрдЯी рдЕрди्рддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡ीрдоेрди рдПрдЪीрд╡рд░ рдЕрд╡ाрд░्рдб 2018, рднाрд░рдд рдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдЯрд░ेрд░ी рдЕрд╡ाрд░्рдб рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि। рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рдЧीрдд 'рдоेрд░े рд╕ाрдЬрди рд╕ुрди рд╕ुрди' рдХो рд░ेрдбिрдпो рд╕िрдЯी рдж्рд╡ाрд░ा рдл्рд░ीрдбрдо рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि। 

рдЖрдкрдХे рдХाрд░्рдп рдХो рд╕рд░ाрд╣рддे рд╣ुрдП рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ेрддु рд▓िрдо्рдХा рдмुрдХ рдСреЮ рд░िрдХॉрд░्рдб рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрди्рд╣ें рдоाрди्рдпрддा рдоिрд▓ी рд╣ै। рд╡ैрд╕े рд╣ी рд▓िрдо्рдХा рдмुрдХ рдСреЮ рд░िрдХॉрд░्рдб, рдоिрд░ेрдХрд▓ рд╡рд░्рд▓्рдб рд░िрдХाрд░्рдб рддрдеा рдЗंрдбिрдпा рдмुрдХ рдСреЮ рд░िрдХॉрд░्рдб рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдкрдХो рд╡ рдЖрдкрдХी рдкुрдд्рд░ी рд╕िрдорд░рди рдХो рдк्рд░рдердо рдоाँ-рдкुрдд्рд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдХा реЩिрддाрдм рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдиीрд▓рдо рдХो реЮोрд░्рдм्рд╕ рдоैрдЧреЫीрди рдж्рд╡ाрд░ा 2014 рдХे рджेрд╢ рдХे рдЕрдард╣рдд्рддрд░ рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд▓ेрдЦрдХों рдоें рдиाрдоिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। 

рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдзिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╡िрдХी рдкेрдЬ http://en.wikipedia.org/wiki/Neelam_Saxena_Chandra рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рдЖрдкрд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░рдиे рд╣ेрддु https://www.facebook.com/NeelamSaxenaChandra рдХो рд▓ाрдЗрдХ рдХрд░ें।

рд╣ाрд░्рджिрдХ рд╢ुрднेрдЪ्рдЫा! ЁЯЩП рд╕ेрддु рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп (рдкंрдЪрдо рд╡рд░्рд╖)

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рд╕ेрддु рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдкंрдЪрдо рд╡рд░्рд╖ рдоें рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд╕рднी рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖िрдпों, рдкाрдардХों, рд▓ेрдЦрдХों, рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡рдХों, рддрдеा рд╕рдо्рдкाрджрдирдордг्рдбрд▓ рдХे рд╕рдо्рдоाрдирдиीрдп рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЕрднिрдиंрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХрдаिрди рдпाрдд्рд░ा рдХा рд╣рд░ рдкрдЧ, рдЗрд╕рдХी рд╣рд░ рдбрдЧрдордЧ рдкрд░ рдЖрдкрдХा рд╕ाрде рд╣ी рд╣рдоाрд░ा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдкрдХा рд╣ाрд░्рджिрдХ рдЖрднाрд░! ЁЯЩП

рднाрд░рдд рдХी рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рд▓ेрдЦिрдХा рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╡ рд╕рдо्рдкाрджिрдд 40 рд╣िंрджी рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рд╡ाрд░्рд╖िрдХांрдХ рдЖрдкрдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै।

рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкрд░िрдЬрдиों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦिрдпे, рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рд╣िрдпे, рдк्рд░рд╕рди्рди рд░рд╣िрдпे। рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╣рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдЗрдпे।

рдЖрдкрдХा,







рд╕ेрддु, рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ ✍️

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдЬूрди 2020

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 5, рдЕंрдХ 1, рдЬूрди 2020

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рдХрдеा, рд╣ाрд╕्рдп, рд╡्рдпंрдЧ्рдп, рдЧрдж्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп

рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рдПрдХांрдХी

рдХрд▓ा


рд╣िंрджी рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ: рд╕ेрддु рдЬूрди 2020

рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХ: рдиीрд▓рдо рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдЪंрдж्рд░ा



Ps-Fs :: Sunil Sharma
Paco's Atlas And Other Poems
By John Thieme
India as an IT Superpower
Anurag Sharma
рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ :: рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ :: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп
Basic Hindi 2 Workbook :: Sonia Taneja
She Spoke in Tongues :: Coming soon
Women, Nurturing Outlook and Ecology

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рдЕрд╣िंрд╕ा рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╕ोрдЪ реЫрд░ूрд░ी

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

- рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी

рдбॉ. рдХрди्рд╣ैрдпा рдд्рд░िрдкाрдаी, рднाрд░рдд рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХे рдоाрдирдиीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЬी рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░्рдп рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ेрддु рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдоंрдбрд▓ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд╣ैं।


рдЕрд╣िंрд╕ा рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЕрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рддो рд╣рдо рдЕрд╣िंрд╕ा рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЙрд╕ी рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рд╕рдоाрдЬ рдоें рднी рддेрдЬी рд╕े рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдХोрд╡िрдб 19 рдХे рдмाрдж рд╕рдоाрдЬ рдХी рдФрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ैं। рдпрд╣ рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ैं। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЪुрдиौрддी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдФрд░ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рд╕рдордЭрдиा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ-рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рдЖрдЬ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЕрднी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЪाрд░्рдЯрд░ рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдХी 75рд╡ीं рд╡рд░्рд╖рдЧाँрда рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ंрдмोрдзрди рдоें рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡ рдХे рдПрдХ рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░ें। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдоें рдзँрд╕ी, рднेрджрднाрд╡ рд╕े рд╡िрджीрд░्рдг, рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдЦ़рддрд░े рд╕े  рдШिрд░ी рдФрд░ рдиिрд░्рдзрдирддा, рд╡िрд╖рдорддा рд╡ рдпुрдж्рдз рд╕े рджाрдЧ़рджाрд░ рджुрдиिрдпा рдоें рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдХрд╕ौрдЯी рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡ рдЧुрдЯेрд░ेрд╢ рдиे рдЖрдЧाрд╣ рдХिрдпा рдХि рджुрдиिрдпा рдЗрд╕ рдкрдб़ाрд╡ рдХी рд╡рд░्рд╖рдЧाँрда рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдордиा рд░рд╣ी рд╣ै рдЬрдм рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рджрдмाрд╡ рдмрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं। рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡ рдХे рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рджुрдиिрдпा рдЗрддрдиी рднрдпाрд╡рд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХी рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕ рдЬрдЯिрд▓рддा рд╕े рдХोрдИ рдПрдХ рджेрд╢ рдирд╣ीं рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рднрдпрднीрдд рд╣ै।
рд╣िंрд╕ा рдХा рдЙрд╕ी рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЕрдз्рдпेрддा рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдпрд╣ рдмрддा рдЪुрдХे рд╣ैं рдХि рд╕ंрдЧрд░ोрдз рдХे рдмाрдж рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рджेрдЦी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдУрд░ рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╢िрдХाрдпрддें рдЖрдиे рд▓рдЧी рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी/рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рджोрдиों рдк्рд▓ेрдЯреЮॉрд░्рдо рдкрд░ рд╣िंрд╕ा рджрд░्реЫ рд╣ोрдиे рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдкाрдпी рдЧрдИ рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рддो рдкрд░ेрд╢ाрдиिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рд▓ोрдЧ। рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдиिрд╡ाрд╕ी рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рдХे рдЖрднाрд╡ рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдоुрд╕ीрдмрддों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдмुрдиिрдпाрджी рдЬрд░ूрд░рддें рдЙрди्рд╣ें рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдЗрд╕ рдд्рд░ाрд╕рджी рдХो рдЭेрд▓ рд░рд╣े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЧुрд╕्рд╕ा рдЙрддाрд░рддे рд╣ैं।

рдЕрдм рддो рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣िंрд╕ा рдХा рднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣िंрд╕ा рдХे рдирдпे рдоाрдкрджंрдб рдмрдиाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣िंрд╕ा рдХे рд▓िрдП рдирдП-рдирдП рдЯूрд▓्рд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣िंрд╕ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬो рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдЕрднी рддрдХ рдеीं рдЙрд╕рдоें рд╡ाрдЗрд░рд╕ рдХे реЫрд░िрдпे рд╣िंрд╕ा реЮैрд▓ाрдиे рдХी рднी рдХोрд╢िрд╢ें рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрдиे рд▓рдЧी рд╣ैं। рд╣िंрд╕ा рдХे рдЗрддрдиे рдлॉрд░्рдо рдмрдирдиे рдХे рдкीрдЫे рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं? рджुрдиिрдпा рдоें рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдкैрджा рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиी рдк्рд░рднुрд╕рдд्рддा рдХाрдпрдо рдХрд░рдиे рдХी рдпрд╣ рддेрддी рд╕े рдмреЭी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХрд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд╡िрд░ाрдо рдкाрдпेрдЧी рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдХोрдИ рдЕрдЧрд▓े рдкрдЪाрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рднी рдаीрдХ-рдаीрдХ рдЖँрдХрд▓рди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд╣ाँ рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеा рд╕े рд▓ेрдХрд░, рдХाрдордХाрдЬी рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рдЬो рд╣िंрд╕ा рдХे рд░ूрдк рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдм рдЬैрд╡िрдХ рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рдЬो рдХोрд╢िрд╢ें рд╣ैं рдЙрд╕рдХी рд╡ीрднрдд्рд╕рддा рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдХे рджेрдЦिрдП, рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╣ृрджрдпрд╡िрджाрд░рдХ рджृрд╢्рдп рдЖрдкрдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдЧा।

рдЖрдк рдЦुрдж рдкрддा рдХрд░ें рдХी рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдиिрд░्рдпाрддрдХ рдХौрди рд╣ै?  рджुрдиिрдпा рдХे 58 рджेрд╢ рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХा рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд╣ै рдЕрдоेрд░िрдХा। рдпूрдПрд╕рдП 96 рджेрд╢ों рдХो рд╣рдеिрдпाрд░ рдмेрдЪрддा рд╣ै, рдЬिрдирдоें рд╕рдКрджी рдЕрд░рдм рдФрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд рдЙрд╕рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдЦрд░ीрджाрд░ рд╣ैं। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рдХुрд▓ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдПрдХ рдЪौрдеाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी рд░ूрд╕ рдХी рд╣ै। рднाрд░рдд, рдЪीрди рдФрд░ рд╡िрдпрддрдиाрдо рдЗрд╕рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдЦрд░ीрджाрд░ рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рддो 70 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣рдеिрдпाрд░ рд░ूрд╕ рд╕े рд╣ी рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрдкрдиे рд▓рдб़ाрдХू рд╡िрдоाрдиों, рдЯैंрдХों, рдкрд░рдоाрдгु рдкрдирдбुрдм्рдмिрдпों рдФрд░ рд░ाрдЗрдлрд▓ों рдХो рд░ूрд╕ рдиे рдпूрдХ्рд░ेрди рд╕рдоेрдд рджुрдиिрдпा рдХे 50 рджेрд╢ों рдоें рднेрдЬा। рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ों рдоें рдЪीрди рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЬ्рдпाрджा рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдЖрдпाрдд рдХो рдХрдо рдХрд░ рдиिрд░्рдпाрдд рдХो рдмрдв़ाрдпा рд╣ै। рдЪीрди рдиे рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ 37 рджेрд╢ों рдХो рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХी рдЖрдкूрд░्рддि рдХी, рдЬिрдирдоें рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдФрд░ рдо्рдпाрдирдоाрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдЧ्рд░ाрд╣рдХ рд░рд╣े। рдл्рд░ेंрдЪ рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рдиिрд░्рдпाрдд рдоें 2010 рдХे рдмाрдж рд╕े 9.8% рдХी рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै, рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рджुрдиिрдпा рдоें рдЪौрдеे рдиंрдмрд░ рдХा рдЕрд╕्рдд्рд░ рдиिрд░्рдпाрддрдХ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд░्рдорди рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рдиिрд░्рдпाрдд рдоें рд╡рд░्рд╖ 2011-15 рдХे рдмीрдЪ 51 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдХрдоी рдЖрдИ। рдЗрди рд╕ाрд▓ों рдоें рдЬрд░्рдордиी рдиे рдЕрдкрдиे рдЦाрд╕ рд╣рдеिрдпाрд░ 57 рджेрд╢ों рдХो рднेрдЬे। рдЗрди्рд╣ें рдЖрдпाрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдоें 29 рдк्рд░рддिрд╢рдд рддो рдЕрди्рдп рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ рд╣ी рдеे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдПрд╢िрдпा, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдУрд╢िрдиिрдпा рдХो 23 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдмрдХि рдЗрддрдиा рд╣ी рдордз्рдп рдкूрд░्рд╡ рдХो рдмेрдЪा рдЧрдпा। рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЗрдЬрд░ाрдпрд▓ рдФрд░ рдЧ्рд░ीрд╕ рдЬрд░्рдорди рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдЦрд░ीрджрджाрд░ рд╣ैं। рдЬрд░्рдорди рд╣рдеिрдпाрд░ рдФрд░ рд╕ैрди्рдп рд╕ाрдЬो рд╕ाрдоाрди рдХे рдиिрд░्рдпाрдд рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рддीрди рд╕ाрд▓ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рдмाрд░ рд░िрдХॉрд░्рдб рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। 2019 рдоें рдЬрд░्рдордиी рдиे рд▓рдЧрднрдЧ 8 рдЕрд░рдм рдпूрд░ो рдХे рд╣рдеिрдпाрд░ рдмेрдЪे। рд╣ंрдЧрд░ी рдЙрд╕рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдЦрд░ीрджрджाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╕рдКрджी рдЕрд░рдм, рднाрд░рдд рдФрд░ рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдЬैрд╕े рдмाрдЬाрд░ рдиा рд╣ों рддो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣рдеिрдпाрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ рджिрд╡ाрд▓िрдпा рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рд╕ाрд▓ 2011–15 рдХे рдмीрдЪ рдм्рд░िрдЯेрди рд╕े рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХा рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░ीрдм 26 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдмрдв़ा। рдпूрд░ोрдк рдоें рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕्рдкेрди рдФрд░ рдЗрдЯрд▓ी рдХा рд╕्рдеाрди рдЖрддा рд╣ै। рдЕрдм рдЖрдк рд╕ोрдЪें рдХी рдЗрди рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХा рдоाрдирд╡рддा рд╕े рдХ्рдпा рдиाрддा рд╣ै? рдпे рд╕рдм рдЕрд╕्рдеिрд░ рд╕рдоाрдЬ рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдХрд▓्рдк рд╣ै। рдПрдордиेрд╕्рдЯी рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдХी рд╕ाрд▓ाрдиा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдПрдХ рдмाрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯрд░ूрдк рд╕े рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рдеी рдХि рдЕрдоेрд░िрдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдбॉрдирд▓्рдб рдЯ्рд░ंрдк рдХी рдиीрддिрдпाँ рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд▓िрдП, рдкीрдЫे рдЬाрдиे рдХा рдпुрдЧ рд▓े рдХрд░ рдЖрдИ рд╣ैं। рджूрд╕рд░ी рдмाрдд рдПрдордиेрд╕्рдЯी рдиे рдпрд╣ рднी рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдХि рддुрд░्рдХी рдоें рдЕрдм рднी рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдЖрдмाрджी рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╕ीрд░िрдпा рдХे рд╣ी 30 рд▓ाрдЦ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдиाрдо рджрд░्рдЬ рд╣ैं। рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ाँ рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЬрдмрд░рди рд╡ाрдкрд╕ рднेрдЬрдиे рдХा рдЦрддрд░ा рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдПрдордиेрд╕्рдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рд╕ीрд░िрдпा рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдпुрдж्рдз рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рдХा рдЬो рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдк рд╕ोрдЪें рддो рдпрд╣ рдкाрдпेंрдЧे рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЖрдЦिрд░ рдпुрдж्рдз рдХे рд╕ाрдоाрди рдХिрд╕ рд▓िрдП? рдоाрдирд╡рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддो рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे। рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХे рднрд░ोрд╕े рдЕрдкрдиी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рд╣ोреЬ рдХ्рдпा рдХрднी рдЗрди рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рдоाрдирд╡ीрдп рд╣ोрдиे рднी рджेрдЧी? рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЕрдкрдиी рд╕рдордЭ рд╣ै। рдХाрдиूрди рдХी рдЕрдкрдиी рд╕рдордЭ рд╣ै। рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдХाрдиूрди рд╣ि рдРрд╕ा рдЧреЭ рд▓ेрддे рд╣ैं рдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ рд╣рдо рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рдХा рдмрдиाрдпेंрдЧे। рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕рдоाрдЬ рдЬो рдпुрдж्рдзों рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддा рд╣ो। рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХो рд╣ि рдЕрдкрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддा рд╣ो। рдЬो рдиिрд░्рднрдпрддा рдХी рдЬрдЧрд╣ рднрдпाрдХ्рд░ांрдд рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬрди рд╕рдХрддा рд╣ो рддाрдХि рд░ाрдЬ्рдп рдЬैрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдорд╣ाрдд्рдо्рдп рдХрдо рди рд╣ों рдХрднी। рдпрджि рдпрд╣ी рд╕рдм рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдХ्рдпों рд╕рдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧрдарди рдХो реЫिंрджा рдмрдиाрдпे рд░рдЦे рд╣ैं? рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬрдм рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрд░ी рдЪिंрддा рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХी рд╣ोреЬ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдХрд░ рдЕрд╢ांрддि рдХाрдпрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдпाрджा рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рдЕрднी рдХुрдЫ рджिрдиों рдкрд╣рд▓े рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЪाрд░्рдЯрд░ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджिрд╡рд╕ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдк्рд░ो। рддिрдЬाрдиी рдмांрджे, рдЬो рдХि рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे 74рд╡ें рд╕्рддрд░ рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╣ैं, рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖рд╡ाрдж рдХो рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рддрд╣рдд рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрди рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рднी рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рд╕рднी рдЖрд╡ाрдЬ़ों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा рдЬिрди्рд╣ें рдЕрднी рддрдХ рдЕрдирд╕ुрдиा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै – рдорд╣िрд▓ाрдПँ, рдпुрд╡ा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдФрд░ рд╡िрдХрд▓ाँрдЧ। рдЗрди्рд╣ें рдЕрдирд╕ुрдиा рдХिрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рддो рдмाрдд рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╣िंрд╕ाрдд्рдордХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдХ्рдпा рдпрд╣ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдХि рдорд╣िрд▓ाрдПँ, рдпुрд╡ा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдФрд░ рд╡िрдХрд▓ाँрдЧ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдХे рдХ्рдпा рдЙрди्рд╣ें рд╕ुрдЦ рдХे рд▓िрдП рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рд╡िрд╡рд╢ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдЬो рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╣िंрд╕ा рд╕рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ोंрдЧे। рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдЕрд╣िंрд╕рдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЬ्рдп рдкрд╣рд▓ рддो рдХрд░ें рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрдо्рд▓ рдоें рддो рд▓ाрдПँ। рдЬाрд╣िрд░ рд╕ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЬрдм рд╣рдеिрдпाрд░ рдХी рд╣ोреЬ рдордЪी рд╣ै рддो рдЙрд╕ी рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рддो рд╕ेрдиा рднी рднрд░्рддी рдХрд░рдиे рдХी рд╣ोреЬ рд╣ोрдЧी। рдФрд░ рдЙрди рд╕ेрдиा рдкрд░ рдЙрддрдиा рд╣ी рд░ाрдЬ्рдпों рдХा рдЦрд░्рдЪ рд╣ोрдЧा। рднाрд░рдд рдоें рд░рдХ्рд╖ा рдмрдЬрдЯ рд╕े рдХрдо рд╢िрдХ्рд╖ा рдмрдЬрдЯ рд╣ै। рд╕्рд╡ीрдбрди рдХी рд╕ंрд╕्рдеा рд╕िрдкрд░ी, рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рд░िрдкोрд░्рдЯ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рд╕ाрд▓ 2019 рдоें рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХा рд╕ैрди्рдп рдЦрд░्рдЪ 1,900 рдЕрд░рдм рдбॉрд▓рд░ рд░рд╣ा। рдЗрд╕рдоें, рд╕рднी рджेрд╢ों рдоें рдкрд╣рд▓ा рд╕्рдеाрди рдЕрдоेрд░िрдХा рдХा рд╣ै, рдЬिрд╕рдиे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд 732 рдЕрд░рдм рдбॉрд▓рд░ рдЦрд░्рдЪ рдХिрдП। рдЪीрди рдиे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд 261 рдЕрд░рдм рдбॉрд▓рд░ рдЦрд░्рдЪ рдХिрдП। рднाрд░рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ी рд░рдХ्рд╖ा рдмрдЬрдЯ рдЬो рд╕ेрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдоाрдирд╡ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा, рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рддो рдмाрдд рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ोрддी।

рдЖрдЬ рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рдЧрд▓े рдХी рд╣рдб्рдбी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕рднी рдбрд░рддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рдкрддा рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдоें рдкрд░рдоाрдгु рдЕрд╕्рдд्рд░ों рдХी рдХ्рдпा рд╕्рдеिрддि рд╣ै? рд╕्рдЯॉрдХрд╣ोрдо рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдкीрд╕ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ (рд╕िрдк्рд░ी) рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд░ूрд╕ рд╕рдмрд╕े рдЖрдЧे рд╣ै। 1949 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ूрд╕ рдХे рдкाрд╕ 6,500 рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ैं। 1945 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдмाрдж рдЕрдоेрд░िрдХा рдиे рдЬाрдкाрди рдХे рд╣िрд░ोрд╢िрдоा рдФрд░ рдиाрдЧाрд╕ाрдХी рд╢рд╣рд░ों рдкрд░ рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдорд▓ा рдХिрдпा рдеा। рд╕िрдк्рд░ी рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдкाрд╕ рдЖрдЬ рднी 6,185 рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рд╣ैं। рдпूрд░ोрдк рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ рдл्рд░ांрд╕ рдХे рдкाрд╕ рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рдкрд░рдоाрдгु рдмрдоों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 300 рдмрддाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рдмрдиाрдиे рдХी рддрдХрдиीрдХ рддрдХ рдл्рд░ांрд╕ 1960 рдоें рдкрд╣ुँрдЪा। рдПрд╢िрдпा рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдорд╣ाрд╢рдХ्рддि рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдерд▓ рд╕ेрдиा рд╡ाрд▓े рдЪीрди рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд╕ैрди्рдп рддाрдХрдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрд╣ुрдд рдкुрдЦ्рддा рдЬाрдирдХाрд░ी рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЕрдиुрдоाрди рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдЪीрди рдХे рдкाрд╕ 290 рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рд╣ैं। рдЪीрди рдиे 1964 рдоें рдкрд╣рд▓ा рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा। рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдкрд░िрд╖рдж рдХे рд╕्рдеाрдпी рд╕рджрд╕्рдп рдм्рд░िрдЯेрди рдиे рдкрд╣рд▓ा рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг 1952 рдоें рдХिрдпा। рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдХрд░ीрдмी рд╕рд╣рдпोрдЧी рдм्рд░िрдЯेрди рдХे рдкाрд╕ 200 рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдкрдб़ोрд╕ी рднाрд░рдд рд╕े рддीрди рдмाрд░ рдЬंрдЧ рд▓рдб़ рдЪुрдХे рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдкाрд╕ 150-160 рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ैं। рд╕рди 1998 рдоें рдкрд░рдоाрдгु рдмрдо рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╕े рднाрд░рдд рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдмीрдЪ рдХोрдИ рдпुрдж्рдз рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдбрд░ рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдЕрдм рдЗрди рдкрдб़ोрд╕िрдпों рдХे рдмीрдЪ рд▓рдб़ाрдИ рд╣ुрдИ рддो  рдХрд╣ीं рд╡рд╣ рдкрд░рдоाрдгु рдпुрдж्рдз рдоें рди рдмрджрд▓ рдЬाрдп। 1974 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдФрд░ 1998 рдоें рджूрд╕рд░ी рдмाрд░ рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рдд рдХे рдкाрд╕ 130-140 рдПрдЯрдо рдмрдо рд╣ैं। рдЪीрди рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд╕ाрде рд╕ीрдоा рд╡िрд╡ाрдж рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднाрд░рдд рдиे рд╡ाрджा рдХिрдпा рд╣ै рдХि рд╡ो рдкрд╣рд▓े рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдорд▓ा рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा। рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рдд рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░рд╡िрд╣ीрди рджेрд╢ों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рднी рдЗрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा। рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╡ाрджों рдоें рдХिрддрдиी рдбीрдПрдо рд╣ै, рдпрд╣ рддो рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдордп рдмрддाрдПрдЧा। 1948 рд╕े 1973 рддрдХ рддीрди рдмाрд░ рдЕрд░рдм рджेрд╢ों рд╕े рдпुрдж्рдз рд▓рдб़ рдЪुрдХे рдЗрдЬрд░ाрдЗрд▓ рдХे рдкाрд╕ 80 рд╕े 90 рдиाрднिрдХीрдп рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ैं। рдЗрдЬрд░ाрдЗрд▓ рдХे рдкрд░рдоाрдгु рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╣ै। рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдм्рджुрд▓ рдХाрджिрд░ рдЦाрди рдХी рдорджрдж рд╕े рдкрд░рдоाрдгु рддрдХрдиीрдХ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдд्рддрд░ рдХोрд░िрдпा рдХे рдкाрд╕ 20 рд╕े 30 рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ рд╣ैं। рддрдоाрдо рдк्рд░рддिрдмंрдзों рдХे рдмाрдж 2006 рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдХोрд░िрдпा рдиे рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпुрдж्рдз рдХे рд▓िрдП рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХी рдмिрдХ्рд░ी, рд╕ेрдиाрдУं рдкрд░ рдмреЭ рд░рд╣े рдЦрд░्рдЪ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдкрд░рдоाрдгु рд╣рдеिрдпाрд░ों рдХी рдмреЭोрддрд░ी рдпрд╣ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд╡рдХ्рдд рдХी рдЖрд╣рдЯ рд╣ै। рд╕рдорд╕्рдпा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд╡े рд▓ोрдЧ рд╣рддाрд╣рдд рд╣ोंрдЧे рдЬिрдирдХा рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╣рдеिрдпाрд░ рд╕े рд▓ेрдиा рджेрдиा рдирд╣ीं। рдЕрд╣िंрд╕рдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрдиिрд░्рдоिрддि рдХे рд▓िрдП реЩाрд╕ рдиिрд░्рдгрдп рдЕрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдирд╣ीं рд▓ेंрдЧे рддो рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рднрд╡िрд╖्рдп рдХिрд╕ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдУрд░ рдЬाрдПрдЧा, рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХрдаिрди рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░, рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рджेрд╢ рд╕्рддрд░ рдХे рд╣िंрд╕рдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХो рд╕рдордЭрдиा рдФрд░ рдлिрд░ рдЗрди рдЕрдирдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдЪीрдЬों рдХो рд╕рдордЭрдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдкेंрдЪीрджा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рд╕ोрдЪ рдоें рдПрдХ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рдХрдм рд╣ोрдЧा, рдЕрднी рдХрд╣рдиा рдЙрддрдиा рд╣ी рдХрдаिрди рд╣ै।


рдкрддा: рдпूрдЬीрд╕ी-рдПрдЪрдЖрд░рдбीрд╕ी, рдбॉ. рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░-470003 (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢), 
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 981 875 9757, рдИрдоेрд▓: hindswaraj2009@gmail.com  

рдЖрдУ рд╣िंрджी рд╕ीрдЦें - рднाрдЧ 13

рдбॉ. рд╕рдд्рдпрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣

рд╕рдд्рдпрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЖрдЪाрд░्рдп (рд╣िंрджी)
рд▓ा. рдм. рд╢ा. рд░ाрдЬрдХीрдп рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХोрдЯрдкूрддрд▓ी (рдЬрдпрдкुрд░) 303108, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди, рднाрд░рдд
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 979 996 4305; рдИрдоेрд▓: drsatyavirsingh@gmail.com

рдЕрдиेрдХाрд░्рдеी рд╢рдм्рдж

рд╣िंрджी рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╢рдм्рдж рдРрд╕े рднी рд╣ैं рдЬो рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЕрд░्рде рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдРрд╕े рд╢рдм्рджों рдХो рдЕрдиेрдХाрд░्рдердХ, рдЕрдиेрдХाрд░्рдеी рдпा рднिрди्рдиाрд░्рдердХ рд╢рдм्рдж рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрджрд░्рдн рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЕрд░्рде рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े- 'рдЖрдо' рд╢рдм्рдж рд╣ै;  рдЗрд╕ рдХे рджो рдЕрд░्рде рд╣ैं। рдПрдХ рдлрд▓ рдХे рдЕрд░्рде рдоें рддрдеा рджूрд╕рд░ा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд░्рде (рдпрд╣ 'рдЖрдо' рдЖрджрдоी рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиी рд╣ै) рдоें рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рджो рдоुрдЦ्рдп рддрдеा рдЬрд░ूрд░ी рд╢рд░्рддे рд╣ैं। рдЕрд░्рдеाрдд् рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣рдо рдЙрд╕ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрд╕ рд╢рдм्рдж рд╕े рдЕрд░्рде рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдЕрд░्рде рдиिрдХрд▓ेрдЧा। рдХрддिрдкрдп рдЕрдиेрдХाрд░्рдеी рд╢рдм्рджों рдХी рд╕ूрдЪी рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै-

рдЕंрдХ- рдЧिрдирддी рдХे рдЕंрдХ, рд╕ंрдЦ्рдпा, рдЧोрдж, рдиिрд╢ाрди, рднाрдЧ्рдп, рдЪिрд╣्рди, рджेрд╣, рдзрдм्рдмा, рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж, рдЫाрдк, рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдиिрдпрддрдХाрд▓िрдХ рдк्рд░рддि, рд▓िрдЦाрд╡рдЯ, рд╕рд░्рдЧ (рдиाрдЯрдХ рд╡ рдХाрд╡्рдп рдХा рдЕрдз्рдпाрдп), рд╣ुрдХ рдЬैрд╕ा рдЯेреЭा рд╣рдеिрдпाрд░, рдирдХрд▓ी рд▓реЬाрдИ, рд╕्рдеाрди
рдЕंрдЧ- рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЕрд╡рдпрд╡, рдЕंрд╢, рд╢ाрдЦा, рднेрдж, рдкрдХ्рд╖, рдЯुрдХреЬा, рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рдЬрдирдкрдж рдХा рдиाрдо, рдЙрдкाрдп, рд╕ाрдзрди, рдордирдЫрд╣ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рдУрд░, рдХрдХ्рд╖, рдк्рд░рдХाрд░
рдЕрд░्рдХ- рд╕ूрд░्рдп, рдЖрдХ рдХा рдкौрдзा (рдорджाрд░ рдХा рдкौрдзा), рдХाреЭा, рд░рд╡िрд╡ाрд░, рд░рд╕, рдкंрдбिрдд, рд╕्рдлрдЯिрдХ, рдЗंрдж्рд░, рдЬ्рдпोрддि, рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдХ्рд╡ाрде, рдмाрд░рд╣ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рдЖрд╣ाрд░, рдЙрдд्рддрд░ा рдлाрд▓्рдЧुрдиी рдирдХ्рд╖рдд्рд░
рдЕрдХ्рд╖- рдзुрд░ी, рдЖँрдЦ, рдХीрд▓, рд╕ूрд░्рдп, рд░рде, рдкрд╣िрдпा, рдЖрдд्рдоा, рдоंрдбрд▓, рдЬ्рдЮाрди, рдЪौрд╕рд░ рдХे рдкाрд╕े, рдПрдХ рдкैрдоाрдиा (104 рдЕंрдЧुрд▓), рд░ुрдж्, рд╕ोрд▓рд╣ рдоाрд╢े рдХी рдПрдХ рддौрд▓
рдЕрдХ्рд╖рд░- рд╡рд░्рдг, рдм्рд░рд╣्рдоा, рдЖрдд्рдоा, рд╕рдд्рдп, рдЖрдХाрд╢, рдиिрдд्рдп, рдоोрдХ्рд╖, рдиाрд╢рд░рд╣िрдд, рдзрд░्рдо, рдЕрд╡िрдиाрд╢ी, рдЕрдЪ्рдпुрдд, рд╣рд░्рдл, рдЦрдб्рдЧ,
рдЕрдЬ- рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╢िрд╡, рдмрдХрд░ा, рджрд╢рд░рде рдХे рдкिрддा, рдЬीрд╡, рдЕрдЬрди्рдоा рдЬीрд╡, рдоेрд╖ рд░ाрд╢ि, рднेंрдбा, рдХाрдорджेрд╡, рдоाрдХ्рд╖िрдХ рдзाрддु, рд╕ूрд░्рдп рдХा рд░рде, рдирдХ्рд╖рдд्рд░рд╡ीрдеी
рдЕंрдмрд░- рд╡рд╕्рдд्рд░, рдЖрдХाрд╢, рдмाрджрд▓, рдПрдХ рд╕ुрдЧंрдзिрдд рдкрджाрд░्рде, рдХрдкाрд╕, рдЕрдн्рд░рдХ, рдкрд░िрдзि, рдШेрд░ा,
рдЕрдм्рдЬ- рдХрдорд▓, рдЪंрдж्рд░рдоा, рдХрдкूрд░, рд╢ंрдЦ, рдзрди्рд╡ंрддрд░ि, рдЕрд░рдм, рдиिрдЪुрд▓ рд╡ृрдХ्рд╖ (рдмेंрдд)
рдЕрд░्рде- рдзрди, рдЕрднिрдк्рд░ाрдп, рдЖрд╢рдп, рдорддрд▓рдм, рддाрдд्рдкрд░्рдп, рдк्рд░рдпोрдЬрди, рдХाрд░рдг, рдХे рд▓िрдП, рдЗंрдж्рд░िрдп рд╡िрд╖рдпрдХ, рдоाрдорд▓ा,
рдЕрдзрд░- рд╣ोंрда, рдЖрдзाрд░рд╣ीрди, рдиीрдЪे рдХा, рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖, рддुрдЪ्рдЫ, рдкाрддाрд▓, рд░рддिрдЧृрд╣, рджрдХ्рд╖िрдг рджिрд╢ा
рдЕрд░ुрдг- рд▓ाрд▓, рдмाрд▓рд╕ूрд░्рдп, рд╕ूрд░्рдп рдХा рд╕ाрд░рдеी, рд╕िंрджूрд░, рдХुंрдХुрдо, рд╢рдм्рджрд░рд╣िрдд, рдЧुреЬ, рдоूрдХ, рдоाрдШ рдорд╣ीрдиे рдХा рд╕ूрд░्рдп
рдЕрдоृрдд- рдЕрди्рди, рджूрдз, рдкाрд░ा, рдЬрд▓, рд╕्рд╡рд░्рдг, рдЧिрд▓ोрдп, рдоुрдХ्рддि, рдоृрдд्рдпुрд░рд╣िрдд, рдЕрдпाрдЪिрдд рднिрдХ्рд╖ा, рд╡рдд्рд╕рдиाрдн рдиाрдордХ рд╡िрд╖, рдЪाрд░ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
рдЕрдирди्рддा- рдкृрде्рд╡ी, рджूрд░्рд╡ा, рдкीрдкрд▓, рдкाрд░्рд╡рддी, рдЖрдорд▓рдХी, рдПрдХ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
рдЕрдиंрдд- рдЕंрддрд╣ीрди, рд╢ेрд╖рдиाрдЧ, рдЖрдХाрд╢, рд╡िрд╖्рдгु, рдмाрдЬूрдмंрдж, рдиिрдд्рдп, рдмрд╣ुрдд, рдХृрд╖्рдг, рдмрд▓рд░ाрдо, рд╡ाрд╕ुрдХि, рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рд╡िрд╖्рдгु рдХा рд╢ंрдЦ, рд░ुрдж्рд░
рдЕрддिрдеि- рдоेрд╣рдоाрди, рдкाрд╣ुрдиा, рд╕ाрдзु, рдпाрдд्рд░ी, рдЕрдЧ्рдиि, рдХुрд╢ рдХा рдкुрдд्рд░, рдпрдЬ्рдЮ  рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдорд▓рддा рд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдиुрдЪрд░, рд╕ुрд╣ोрдд्рд░, рдЕрдн्рдпाрдЧрдд
рдЕрдЧ्рд░- рдоुрдЦ्рдп, рд╢िрд░ा, рдиोрдХ, рд╢्рд░ेрд╖्рда, рдкрд╣рд▓े, рдЖрдЧे, рд╢िрдЦрд░, рдПрдХ рд░ाрдЬा рдХा рдиाрдо, рдПрдХ рддौрд▓, рдЖрд╣ाрд░ рдХी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ा
рдЕंрдмुрдЬ- рдХрдорд▓, рдмेंрдд, рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╢ंрдЦ, рд╡рдЬ्рд░, рдИрдЬреЬ рдиाрдордХ рдкेреЬ, рд╕ाрд░рд╕ рдкрдХ्рд╖ी, рдХрдкूрд░
рдЕрд▓ि- рдХोрдпрд▓, рднौंрд░ा, рдХौрдЖ, рдмिрдЪ्рдЫू, рдХुрдд्рддा, рдорджिрд░ा, рд╕рдЦी
рдЕंрдЪрд▓- рдк्рд░рджेрд╢, рд╕िрд░ा, рд╕ाреЬी рдХा рдкрд▓्рд▓ू, рдЖँрдЪрд▓, рдХोрдиा, рддрдЯ, рдХिрдиाрд░ा
рдЕंрдХुрд╢- рдиिрдпंрдд्рд░рдг, рджрдмाрд╡, рд╣ाрдеी рдХो рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдпा рд░ोрдХрдиे рдХा рд╣рдеिрдпाрд░
рдЕрд╡рддंрд╕- рдЯीрдХा, рдоुрдХुрдЯ, рднूрд╖рдг, рдеाрд▓ी, рджूрд▓्рд╣ा, рд╢्рд░ेрд╖्рда рдкुрд░ुрд╖, рдмाрд▓ी, рдХрд░्рдгрдлूрд▓, рд╣ाрд░
рдЕрд╣ि- рд╕рд░्рдк, рд╕ूрд░्рдп, рдкृрде्рд╡ी, рдЬрд▓, рд░ाрд╣ु, рдХрд╖्рдЯ, рдкрдеिрдХ, рдардЧ, рд╡ंрдЪрдХ, рдиाрднि, рдЕрд╢्рд▓ेрд╖ा рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рд╡ृрдд्рд░ाрд╕ुрд░, рд╕ीрд╕ा
рдЖрдХрд░- рдХोрд╖, рд╕्рд░ोрдд, рдЦाрди, рднंрдбाрд░, рддрд▓рд╡ाрд░ рдХा рдПрдХ рд╣ाрде, рднेрдж
рдЖрдм- рдЪрдордХ, рд╢ोрднा, рдЫрд╡ि, рдЗрдЬ्реЫрдд, рдкाрдиी, рдЖँрд╕ू, рдЕрд░्рдХ, рдорд╡ाрдж, рдзाрд░, рдЙрдд्рдХрд░्рд╖, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा, рд╢рд░ाрдм
рдЖрд▓ी- рд╕рдЦी, рдоाрди्рдпрд╡рд░, рдЧीрд▓ा, рдкंрдХ्рддि, рд░ेрдЦा, рдмाँрдз, рд╕ेрддु, рдкुрд▓, рд╡ंрд╢,
рдЖрдд्рдоा- рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХा рд╡िрд▓ो, рд╕ूрд░्рдп, рдЕрдЧ्рдиि, рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╕्рд╡рд░ूрдк, рджेрд╣, рдкुрдд्рд░, рд╡ाрдпु, рдмुрдж्рдзि, рджेрд╣ी, рд╕ाрд╣рд╕, рдкुрдд्рд░, рд╕ूрд░्рдп, рд╡ाрдпु, рдЕрдЧ्рдиि
рдЖрдо- рд╕ाрдзाрд░рдг, рдоाрдоूрд▓ी, рдЖрдо्рд░, рд╡्рдпाрдкрдХ, рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ, рдк्рд░рд╕िрдж्рдз
рдЗрд│ा- рдкृрде्рд╡ी, рдЧाрдп, рд╡ाрдгी, рджुрд░्рдЧा, рдЕрди्рди, рд╕्рд╡рд░्рдг, рд╕्рддुрддि, рдиाреЬी рд╡िрд╢ेрд╖, рдордиु рдХी рдкुрдд्рд░ी, рдмुрдз рдХी рдкрдд्рдиी рддрдеा рдкुрд░ुрд░рд╡ा рдХी рдоाँ
рдЗрд░ा- рднूрдоि, рд╡ाрдгी, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХी рдоाрддा, рдЬрд▓, рдордж्рдп, рдЖрд╣ाрд░, рдХोрдИ рдкेрдп
рдЙрдд्рддрд░- рдЬрд╡ाрдм, рдмрджрд▓ा, рдмाрдж рдХा, рдПрдХ рджिрд╢ा, рд░ाрдЬा рд╡िрд░ाрдЯ рдХा рдкुрдд्рд░, рдКँрдЪा, рд╢्рд░ेрд╖्рда (рд▓ोрдХोрдд्рддрд░), рдЕрддीрдд, рд╡ाрдо,
рдЙрдЧ्рд░- рдЧрд░рдо, рд╕ूрд░्рдп, рдХ्рд░ूрд░, рддीрд╡्рд░, рдк्рд░рдЪрдг्рдб, рдорд╣ाрджेрд╡, рднрдпाрдирдХ, рдХрд╖्рдЯрджाрдпрдХ, рдкрд░िрд╢्рд░рдоी, рдЙрдЪ्рдЪ, рдкूрд░्рд╡ा рдлाрд▓्рдЧुрдиी
рдЙрдоा- рджुрд░्рдЧा, рдкाрд░्рд╡рддी, рд╣рд▓्рджी, рдЕрд▓рд╕ी, рдХीрд░्рддि, рдХांрддि, рд╢ांрддि, рд░ाрдд्рд░ि, рдЪंрдж्рд░рдХांрддрдордгि
рдХрдирдХ- рд╕ोрдиा, рдзрддूрд░ा, рдЧेрд╣ूँ, рдЯेрд╕ू, рдкрд▓ाрд╢, рдЦрдЬूрд░, рдиाрдЧрдХेрд╢рд░, рдЪंрдкा
рдХंрд╕- рдХाँрд╕ा, рдк्рдпाрд▓ा, рдоँрдЬीрд░ा, рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХा рдоाрдоा, рд╕ुрд░ाрд╣ी
рдХрд░्рдг- рдХाрди, рдХुंрддीрдкुрдд्рд░, рдд्рд░िрднुрдЬ рдХे рд╕рдордХोрдг рдХे рд╕ाрдордиे рдХी рднुрдЬा, рдкрддрд╡ाрд░
рдХрд▓- рдЖрдЧाрдоी рддрдеा рдмीрддा рд╣ुрдЖ рджिрди, рд╕ुंрджрд░, рдЖрд░ाрдо, рдорд╢ीрди, рдордзुрд░, рдз्рд╡рдиि, рд╢्рд░ेрд╖्рда, рдкूрд░्рдЬा, рдХोрдорд▓, рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рдордзुрд░, рд╕ाрд▓ рдХा рдкेреЬ, рдЪाрд░ рдоाрдд्рд░ाрдУं рдХा рдХाрд▓, рдкिрддрд░ों рдХा рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ
рдХрд░- рдХिрд░рдг, рдЯैрдХ्рд╕, рд╕ूँрдб, рд╣ाрде, рдХ्рд░िрдпा рдХा рд░ूрдк (рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा), рдУрд▓ा, рд╣рд╕्рдд рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рдоाрд▓рдЧुрдЬाрд░ी, рдорд╣рд╕ूрд▓, рд▓ंрдмाрдИ рдХी рдПрдХ рдоाрдк
рдХрдХ्рд╖ा- рдХाँрдЦ, рдХोрд╖्рда, рдлोреЬा, рддुрд▓рдиा, рд╢्рд░ेрдгी, рдкрд░िрдзि, рджрд░рдЬा, рдХाँрдЦ рдХा рдлोреЬा, рдХрдорд░, рдЪрд╣ाрд░рджीрд╡ाрд░ी, рд╢рдХрдЯ рдХा рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рднाрдЧ
рдХрдЪ- рдмाрд▓, рд╕ूрдЦा, рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХा рдкुрдд्рд░, рдмाрджрд▓, рдкрдкреЬी, рдЭुрдг, рд╕ूрдЦा рдлोреЬा рдпा рдШाрд╡
рдХрдкिрд▓- рдЪूрд╣ा, рдорд╣ाрджेрд╡, рдоुрдиि, рднूрд░ा, рдЕрдЧ्рдиि, рдХुрдд्рддा, рд╕ूрд░्рдп, рд╡िрд╖्рдгु, рдмाрджाрдоी, рдПрдХ рд░ूрдк, рд╢िрд▓ाрдЬрддु (рд╢िрд▓ाрдЬीрдд), рдПрдХ рджेрд╢
рдХрдкिрд▓ा- рднूрд░े рдпा рд╕рдлेрдж рд░ंрдЧ рдХी рдЧाрдп, рдЕрдЧ्рдиि рдХोрдг рдХे рджिрдЧ्рдЧрдЬ рдкुंрдбрд░ीрдХ рдХी рдкрдд्рдиी, рдЬोंрдХ, рдоाрдЯा (рдкीрд▓ा рдХीреЬा), рджрдХ्рд╖ рдк्рд░рдЬाрдкрддि рдХी рдПрдХ рдХрди्рдпा
рдХрд▓ा- рдЕंрд╢, рдХौрд╢рд▓, рдЧुрдг, рдЫोрдЯा рднाрдЧ, рдХाрд▓ рдХा рдПрдХ рдоाрди (1.6 рдоिрдирдЯ), рд░рдХ्рдд-рдоांрд╕-рдоे рдЖрджि рдХो рдЕрд▓рдЧ рд░рдЦрдиेрд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХी рдЭिрд▓्рд▓िрдпाँ
рдХाрд▓- рд╕рдордп, рдоुрд╣ूрд░्рдд, рдЕрд╡рд╕рд░, рд╢िрд╡, рдпुрдЧ, рдпрдорд░ाрдЬ, рдоृрдд्рдпु, рдоौрд╕рдо, рдЕंрдд, рдХाрд▓ा рдЧрд╣рд░ा рдиीрд▓ा рд░ंрдЧ, рдк्рд░ाрд░рдм्рдз, рдХोрдпрд▓, рд▓ोрд╣ा,
рдХрди्рдпा- рдХुрдоाрд░ी, рдкुрдд्рд░ी, рд▓реЬрдХी, рдПрдХ рд░ाрд╢ि (12 рд░ाрд╢िрдпों рдоें рдЫрдаी рд░ाрд╢ि), рджुрд░्, рдмреЬी рдЗрд▓ाрдпрдЪी, рдШृрддрдХुрдоाрд░ी, рдПрдХ рд╡рд░्рдгрд╡ृрдд
рдХाрдо- рдХाрдорджेрд╡, рдХाрд░्рдп, рдЗрдЪ्рдЫा, рдиौрдХрд░ी (рд╡ृрдд्рддि), рдХाрдо рд╡ाрд╕рдиा,  рдХृрддि, рдХреЭाрдИ, рддाрд▓ु, рдоुँрд╣,
рдХрд▓ि- рдХрд▓рд╣, рджुःрдЦ, рдкाрдк, рдЪाрд░ рдпुрдЧों рдоें рд╕े рдПрдХ (рдХрд▓िрдпुрдЧ), рдЕрдзрдЦिрд▓ा рдлूрд▓, рд╕ूрд░рдоा
рдХुрд▓- рдкрд░िрд╡ाрд░, рд╡ंрд╢, рдЬाрддि, рд╕рдоूрд╣, рдШрд░, рд╕рдм, рд╡ाрдордоाрд░्рдЧ, рд╕ंрдШ, рдШрд░ाрдиा, рд╢्рд░ेрдгी, рдЬрдирдкрдж, рдПрдХ рдиीрд▓ा рдкрдд्рдерд░, рдоूрд▓ाрдзाрд░ рдЪрдХ्рд░
рдХौрд╢िрдХ- рд╡िрд╢्рд╡ाрдоिрдд्рд░, рдЗंрдж्рд░, рдЙрд▓्рд▓ू, рдиेрд╡рд▓ा, рд╕рд╡ेрд░ा, рдХोрд╢рдХाрд░, рдХोрд╢ाрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╢ृंрдЧाрд░ рд░рд╕, рдордЬ्рдЬा, рдЧुрдЧ्рдЧुрд▓
рдХोрд╢- рд╢рдм्рджрдХोрд╢, рдЦрдЬाрдиा, рдЖрд╡рд░рдг, рдеैрд▓ी, рдЕрдг्рдбा, рдбिрдм्рдмा, рддрд▓рд╡ाрд░ рдХी рдо्рдпाрди
рдХृрд╖्рдг- рдХाрд▓ा, рдХौрдЖ, рдЕंрдзрдХाрд░, рдХрди्рд╣ैрдпा, рдПрдХ рдкрдХ्рд╖, рд╡ेрджрд╡्рдпाрд╕, рдХाрд▓ा рд╣िрд░рдг, рдЕрд░्рдЬुрди, рд╕ुрд░рдоा, рдХрд░ौंрджा, рдж्рдпूрдд рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдзрди, рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо
рдХрд▓рдо- рдХрд░्рдгिрдХा, рд▓ेрдЦрдиी, рдХूँрдЪी, рдХрдирдкрдЯी рдХे рдмाрд▓, рдЪोрд░, рдмрджрдоाрд╢, рдХрдЯा, рддрд░ाрд╢ा рд╣ुрдЖ
рдХрд░्рддा- рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ा, рдмрдирдиेрд╡ाрд▓ा, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдоुрдЦिрдпा, рдПрдХ рдХाрд░рдХ
рдХौрд░рд╡- рдзृрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдкुрдд्рд░, рдХुрд░ु рдХे рд╡ंрд╢, рдЧीрджреЬ
рдХोрдЯि- рдзрдиुрд╖ рдХा рд╕िрд░ा, рд╢्рд░ेрдгी, рдХрд░ोреЬ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рд╡рд░्рдЧ, рдХिрд╕्рдо, рджрд░्рдЬा, рдЕрд░्рдж्рдз рдЪंрдж्рд░ рдХा рд╕िрд░ा, рд░ाрд╢ि рдЪрдХ्рд░ рдХा рддीрд╕рд░ा рдЕंрд╢, 90 рдЕंрд╢ рдХे рдЪाрдк рдХे рджो рд╕рдоाрди рднाрдЧों рдоें рд╕े рдПрдХ
рдХूрдЯ- рдЪोрдЯी, рдиोрдЯ, рдЫрд▓, рдЭूрдаा, рдЬाрд▓ी, рд░рд╣рд╕्рдпрдордп, рдХाрдЧ, рдкрд░्рд╡рдд рдХी рдЪोрдЯी, рдХूрдЯрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा, рдХुрдЯी, рд╕ींрдЧ, рдЕрдЧрд╕्рдд्рдп рдоुрдиि, рд▓рд▓ाрдЯ рдХी рдЕрд╕्рдеि, рд╣िрд░рди рдлँрд╕ाрдиे рдХा рдЬाрд▓, рд╕ींрдЧ рдЯूрдЯा рдмैрд▓, рдмрдиाрд╡рдЯी, рдШृрдгिрдд, рдШреЬा, рдЧूреЭोрдХ्рддि,
рдХेрд╢- рдмाрд▓, рдХिрд░рдг, рд╡िрд╖्рдгु, рд╕ंрд╕ाрд░, рд╡рд░ुрдг,
рдХ्рд╖ेрдд्рд░- рдЦेрдд, рдЧाрдд (рд╢рд░ीрд░), рд╕्рдд्рд░ी, рдЧृрд╣, рд╢рд╣рд░, рдЬрдЧрд╣
рдХुंрдбрд▓- рдХрд░्рдгाрднूрд╖рдг, рд╕ाँрдк рдХी рдЧेрдбुрд░ी
рдЦрдЧ- рдкрдХ्рд╖ी, рд╡ाрдпु, рддाрд░ा, рдмाрдг, рдЧ्рд░рд╣, рджेрд╡рддा, рд╕ूрд░्рдп, рдЪंрдж्рд░рдоा
рдЦрд░- рдЧрдзा, рджुрд╖्рдЯ, рддीрдХ्рд╖्рдг, рддृрдг, рдХौрдЖ, рдмрдЧुрд▓ा, рдПрдХ рд░ाрдХ्рд╖рд╕, рдЕрд╢ुрдн
рдЦрд▓- рджुрд╖्рдЯ, рддрд▓рдХ्рд╖рдЯ, рдзрддूрд░ा, рдЪुрдЧрд▓рдЦोрд░, рдЦрд░рд▓ (рджрд╡ा рдХूрдЯрдиे рдХा рдкाрдд्рд░), рдЦोрдЯा, рдмेрд╣рдпा, рдзрд░рддी, рдпुрдж्рдз
рдЧрдг- рд╕рдоूрд╣, рд╢िрд╡ рдХे рдЕрдиुрдЪрд░, рдЫंрджрд╢ рдХे рдЧрдг (рддीрди рд╡рд░्рдгों рдХा рд╕рдоूрд╣), рд╢्рд░ेрдгी, рд╕ेрдиा рдХा рднाрдЧ
рдЧंрдЬ- рдЧंрдЬा, рдоंрдбी, рдвेрд░, реЩрдЬाрдиा, рднंрдбाрд░, рдмाрдЬाрд░, рдЧोрда, рдкाрдирдкाрдд्рд░, рдЕрд╡рдЬ्рдЮा, рддिрд░рд╕्рдХाрд░
рдЧрддि- рдЪाрд▓, рдоोрдХ्рд╖, рд╣ाрд▓рдд, рд░рдл्рддाрд░, рдк्рд░рд╡ेрд╢, рд╢рд░рдг,рдХ्рд╖рдоाрдпा, рд░ीрддि, рд╕्рдеिрддि
рдЧुрдг- рд╡िрд╢ेрд╖рддा, рд▓рдХ्рд╖рдг, рд░рд╕्рд╕ी, рдХौрд╢рд▓, рдк्рд░рдд्рдпं, рдиिрдкुрдгрддा, рд╢ीрд▓
рдЧो- рдЧाрдп, рдЖँрдЦ, рдЗंрдж्рд░िрдп, рдмाрд▓, рднूрдоि, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рд╕ूрд░्рдп, рдоाрддा, рдмैрд▓, рдХिрд░рдг
рдЧिрд░ा- рд╡ाрдгी, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдЬिрд╣्рд╡ा, рд╡ाрдХ्рд╢, рдЧिрд░рдиा рдХा рднूрддрдХाрд▓ рд░ूрдк
рдЧुрд░ु- рдмреЬा, рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рднाрд░ी, рдмृрд╣рд╕्рдкрддि, рдЕрдз्рдпाрдкрдХ, рджीрд░्рдШ рд╡рд░्рдг, рдоंрдд्рд░рджाрддा, рдкूрдЬ्рдп
рдШрдЯ- рд╢рд░ीрд░, рдШреЬा, рдХुंрдн, рдкिрдг्рдб, рдкрд░िрдоाрдг рд╡िрд╢ेрд╖, рдорди (рдЕंрддःрдХрд░рдг)
рдШрди- рдмाрджрд▓, рдХрдкूрд░, рдоोрдЯा, рдШрдиा, рднाрд░ी, рд╣рдеौреЬा, рдШрдг्рдЯा, рд╕рдоूрд╣
рдЪрдкрд▓ा- рдмिрдЬрд▓ी, рдЪंрдЪрд▓, рд╕्рдд्рд░ी, рд▓рдХ्рд╖्рдоी, рдЬिрд╣्рд╡ा, рд╡ेрд╢्рдпा, рдкुंрд╢्рдЪрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी, рднाँрдЧ, рдордж्рдп, рдкिрдк्рдкрд▓ी
рдЪрд░рдг- рдкैрд░, рдЫंрдж рдХा рдПрдХ рдкрдж, рдЖрдЪाрд░, рдмреЬों рдХा рд╕ाрде
рдЪрд╢्рдоा- рдРрдирдХ, рд╕्рд░ोрдд, рдЭрд░рдиा, рд╕ोрддा, рд╕ुрдИ рдХा рдЫेрдж, рдЕрдоृрдд рдХा рдХुंрдб
рдЪेрдЯ- рджाрд╕, рдкрддि, рд╡िрджूрд╖рдХ(рдорд╕рдЦрд░ा), рдПрдХ рдордЫрд▓ी
рдЬрд▓рдЬ- рдХрдорд▓, рдоोрддी, рдордЫрд▓ी, рд╢ंрдЦ, рд╕ैрд╡ाрд▓, рдЪौрд▓ाрдИ, рдЬрд▓рдмेрдд, рдХुрдЪрд▓ा, рдЪंрдж्рд░рдоा, рд╕рдоुрдж्рд░ рд▓рд╡рдг
рдЬреЬ- рдоूрд░्рдЦ, рдоूрд▓, рд╣рдаी, рд╢ीрддрд▓, рдЧूँрдЧा, рдЕрдЪेрддрди, рдиिрд╢्рдЪेрд╖्рдЯ, рд╕ीрд╕ा, рдкेреЬ рдкौрдзों рдХी рдиीрд╡ँ, рдоूрд▓ाрдзाрд░, рдЖрдзाрд░
рдЬрди- рдк्рд░рдЬा, рд▓ोрдЧ, рдордиुрд╖्рдп рд╕рдоूрд╣, рднрд╡рди, рдЬाрддि, рд╕ेрд╡рдХ, рджाрд╕, рдордиुрд╖्рдп, рд╕ाрдд рдорд╣ाрд╡्рдпाрд╣ृрддिрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ (рдЧाрдпрдд्рд░ी рдоंрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдердо рддीрди рд╢рдм्рдж)
рдЬीрд╡рди- рдк्рд░ाрдг, рд╡ाрдпु, рдИрд╢्рд╡рд░, рдЬрд▓, рдкुрдд्рд░, рдЧंрдЧा, рдкрд░рдордк्рд░िрдп, рдЖрдЬीрд╡िрдХा, рддाрдЬा рджूрдз, рдордЬ्рдЬा, рдХ्рд╖ुрдж्рд░рдлрд▓рдХ рдиाрдордХ рдкौрдзा
рдЬाрддрдХ- рд▓реЬрдХा, рдмрддрдЦ, рднिрдХ्рд╖ु, рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдХा рднेрдж, рдмौрдж्рдз рдХрдеाрдПँ,
рдЬाрд▓- рдоाрдпा, рдЫрд▓, рдЬाрд▓ा, рдЬрдордШрдЯ, реЮрд░ेрдм, рдмुрдиाрд╡рдЯ, рд░рд╕्рд╕ी рд╕े рдмрдиा рд╣ुрдЖ (рд░рд╕्рд╕ी рд╕े рдмрдиा рд╣ुрдЖ рдордЫрд▓ी рдЖрджि рдХो рдкрдХреЬрдиे рдХा рд╕ाрдзрди)
рдЬाрд▓ी- рдлрд░्рдЬी, рдЫोрдЯा рдЬाрд▓, рддंрддुрдЬाрд▓, рдзीрд╡рд░, реЮрд░ेрдмी, рдПрдХ рдиाрд╡, рдЭंрдЭрд░ी, рдЙрд▓рдЭाрдиे рд╡ाрд▓ा
рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рдиा- рдЪंрдж्рд░рдоा рдХी рд░ोрд╢рдиी, рдЪाँрджрдиी рд░ाрдд, рд╕ौंрдл, рд╕рдлेрдж рдлूрд▓ рдХी рддрд░ोрдИ
рдЯीрдХा- рддिрд▓рдХ, рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рдлрд▓рджाрди, рдзрдм्рдмा, рдЯिрдк्рдкрдгी, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдорд╕्рддрдХ рдХा рдЖрднूрд╖рдг
рдЯीрдк- рд╡्рдпाрдЦ्рдпा, рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ, рд╣ुंрдбी, рд╕ेрдиा рдХी рдЯुрдХреЬी, рджрд░ाрдЬें рднрд░рдиे рдХा рдХाрдо, рддेрдЬ рдЖрд╡ाрдЬ
рддрдХ्рд╖рдХ- рдмреЭрдИ, рдПрдХ рд╕рд░्рдк, рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा, рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░, рджрд╕ рд╡ाрдпुрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ, рднाрдЧрд╡рддोрдХ्рдд рдк्рд░рд╕ेрдирдЬिрдд рдХा рдкुрдд्рд░, рдПрдХ рдЬाрддि
рддрдд्рдд्рд╡- рд╕ाрд░, рдоूрд▓, рдм्рд░рд╣्рдоा, рдкंрдЪрднूрдд, рд╕рдд्рдп, рдзрд░्рдо, рдкрд░िрдгाрдо, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
рддंрдд्рд░- рд╕ूрдд, рдЬुрд▓ाрд╣ा, рдХрдкреЬा, рддाँрдд, рдк्рд░рдмंрдз, рд╢ाрд╕рди, рдЙрдкाрдп, рдУрд╖рдзि, рдПрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░
рддाрдд- рдкिрддा, рдЧुрд░ु, рднाрдИ, рдоिрдд्рд░, рдмреЬा, рдкूрдЬ्рдп, рдк्рд░िрдп, рдк्рдпाрд░ा
рддाрд░ा- рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рдЖँрдЦ рдХी рдкुрддрд▓ी, рдмाрд▓ि рдХी рдкрдд्рдиी, рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХी рдкрдд्рдиी, рднाрдЧ्рдп
рддीрд░- рдирджी рддрдЯ, рдмाрдг, рд╕рдоीрдк, рд╕ीрд╕ा рдзाрддु, рд░ाँрдЧा
рддрдиु- рдкрддрд▓ा, рд╕ुंрджрд░, рдХोрдорд▓, рд╢рд░ीрд░, рдХाрдп, рд╕्рд╡рднाрд╡, рдЪрд░्рдо, рдЕрд▓्рдк, рд╕ुрдХुрдоाрд░, рдХृрд╢, рдЫिрдЫрд▓ा
рджрд▓- рд╕рдоू, рдлूрд▓ рдХी рдкंрдЦुреЬी, рдкрдд्рддा, рдоंрдбрд▓ी, рд╕ेрдиा, рдХीрдЪреЬ, рдЭुंрдб, рдкрдХ्рд╖
рджाрдо- рдзрди, рдоूрд▓्рдп, рд░рд╕्рд╕ी, рдПрдХ рд╕िрдХ्рдХा, рд▓ोрдХ
рдж्рд╡िрдЬ- рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдкрдХ्рд╖ी, рджाँрдд, рддाрд░ा, рдЪंрдж्рд░рдоा, рдЕрдг्рдбрдЬ
рджрдХ्рд╖- рдХुрд╢рд▓, рдм्рд░рд╣्рдоा рдХा рдкुрдд्рд░, рдИрдоाрдирджाрд░, рджाрд╣िрдиा, рджрдХ्рд╖िрдг, рдоुрд░рдЧा, рдиंрджी, рдЕрдЧ्рдиि, рд╢िрд╡, рд╢рдХ्рддि, рдпोрдЧ्рдпрддा, рд╡рд╣ рдиाрдпрдХ рдЬिрд╕рдХे рдХрдИ рдиाрдпिрдХाрдПँ рд╣ो
рдж्рдпु- рджिрд╡рд╕, рдЖрдХाрд╢, рд╕ूрд░्рдп, рд▓ोрдХ, рд╕्рд╡рд░्рдЧ
рджंрдб- рдбंрдбा, рд╕рдЬा, рд╕ाрда рдкрд▓ рдХी рдЕрд╡рдзि, рд╕ेрдиा, рдпрдорд░ाрдЬ, рдпрдо рдЕрд╕्рдд्рд░, рдаाрдХ рдХी рд▓рдХреЬी, рдХрд╕рд░рдд
рдзрдиंрдЬрдп- рдЕрдЧ्рдиि, рдЪिрдд्рд░рдХ, рд╡ृрдХ्рд╖, рдЕрд░्рдЬुрди, рд╡िрд╖्рдгु, рд╡ाрдпु
рдзрд░्рдо- рд╕्рд╡рднाрд╡, рдЧुрдг, рд╕рдд्рдХрд░्рдо, рдкुрдг्рдп, рд╢ुрдн, рдХрд░्рдо, рдХрд░्рддрд╡्рдп, рд░ीрддि, рди्рдпाрдп, рдпрдЬ्рдЮ, рд╕ंрдк्рд░рджाрдп
рдзाрддु- рдк्рд░рдХृрддि, рд╡ीрд░्рдп, рд╕्рд╡рд░्рдЧ, рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдоें рдХ्рд░िрдпा рдХा рдоूрд▓ рд░ूрдк
рдз्рд░ुрд╡- рдЕрдЯрд▓, рдиिрд╢्рдЪрдп, рд╕्рдеिрд░, рдПрдХ рддाрд░ा, рдЙрдд्рддाрдирдкाрдж рдХा рдкुрдд्рд░, рднрдХ्рдд, рдиिрдд्рдп, рд╡िрд╖्рдгु
рдирдн- рдЖрдХाрд╢, рд╢ूрди्рдп, рдЦाрд▓ी рд╕्рдеाрди, рд╢िрд╡, рдЬрд▓, рдоेрдШ, рдЖрд╢्рд░рдп
рдиाрдЧ- рд╕рд░्рдк, рд╣ाрдеी, рд░ाँрдЧा, рдкाрди, рдмाрджрд▓, рдПрдХ рдкрд░्рд╡рдд, рдХрд╢्рдпрдк рдХी рд╕ंрддाрди, рдЖрда рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
рдиाрдЧрд░- рдЪрддुрд░, рд╢рд╣рд░ी, рдиाрдЧрд░िрдХ, рд╕ोंрда, рдЧुрдЬрд░ाрддी рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдХी рдПрдХ рдЬाрддि
рдиाрдЧрд░ी- рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдд्рд░ी, рдЪрддुрд░, рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि
рдиिрдЧрдо- рд╡ेрдж, рдоाрд░्рдЧ, рд╣ाрдЯ, рдоेрд▓ा, рдиिрд╢्рдЪрдп
рдиिрд╢ाрдЪрд░- рдЪोрд░, рд░ाрдХ्рд╖рд╕, рдЙрд▓्рд▓ू, рдк्рд░ेрдд, рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдХ
рдиाрдХ- рдиाрд╕िрдХा, рд╕्рд╡рд░्рдЧ, рдордЧрд░ рдХी рдЬाрддि, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा, рдПрдХ рдЬрд▓ рдЬंрддु
рдиीрд▓рдХंрда- рд╢िрд╡, рдоोрд░, рдиीрд▓े рдХंрда рдХा рдкрдХ्рд╖ी рд╡िрд╢ेрд╖
рдкрдЯ- рд╡рд╕्рдд्рд░, рдХрдкреЬा, рдХिрд╡ाреЬ, рд╕िंрд╣ाрд╕рди, рдЫрдк्рдкрд░, рдХрдкाрд╕, рджрд░рд╡ाреЫा, рдкрд░्рджा, рдЪिрдд्рд░рдкрдЯ, рдпрд╡рдиिрдХा
рдкрдж- рдкैрд░, рдУрд╣рджा, рдЫंрдж рдХा рдЪрд░рдг, рд╕्рдеाрди, рд░рдХ्рд╖ा, рдЙрдкाрдзि, рдХрджрдо, рд╢рдм्рдж
рдкрддंрдЧ- рд╕ूрд░्рдп, рдкрдХ्рд╖ी, рдиाрд╡, рдХрдирдХौрдЖ, рдЯिрдб्рдбी, рдХीреЬा
рдкрд╢ु- рдЬीрд╡рдоाрдд्рд░, рдЪाрд░ рдкैрд░ों рд╡ाрд▓े рдк्рд░ाрдгी, рдоूрд░्рдЦ, рджेрд╡рддा, рдпрдХ्рд╖
рдкрддि- рдИрд╢्рд╡рд░, рдк्рд░рддिрд╖्рдаा, рд╕्рд╡ाрдоी, рджूрд▓्рд╣ा, рдорд░्рдпाрджा, рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХा рднрд░рддाрд░
рдкाрдиी- рдЬрд▓, рдЗрдЬ्реЫрдд, рдЪрдордХ, рд╡рд░्рд╖,  рдк्рд░рддिрд╖्рдаा, рдХрд▓рдИ, рдоुрд▓рдо्рдоा, рджंрдн, рдЬीрд╡рдЯ, рдШोреЬे рдЖрджि рдЬाрдирд╡рд░ों рдХी рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдк्рд░рдд्рдпрдп- рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдк्рд░рдоाрдг, рд╡िрдЪाрд░, рдХाрд░рдг, рдиिрд░्рдгрдп, рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХा рд╢рдм्рджांрд╢
рдкृрд╖्рда- рдкीрда, рдкीрдЫे рдХा рднाрдЧ, рд╡рд╕्рддु рдХा рдКрдкрд░ी рднाрдЧ, рдкрди्рдиे рдХा рдПрдХ рдУрд░ рдХा рднाрдЧ, рдЫрдд, рд╕рдлा
рдкृрд╖्рдЯ- рдкूрдЫा рдЧрдпा, рд╕िрдХ्рдд, рдк्рд░рд╢्рди, рдЬिрд╕рд╕े рдкूрдЫा рдЧрдпा рд╣ो
рдк्рд░ाрдг- рд╡ाрдпु, рдЬीрд╡рди, рд╢्рд╡ाрд╕, рдмрд▓, рд╢рдХ्рддि, рд╡ैрд╡рд╕्рд╡рдд рдорди्рд╡ंрддрд░ рдХे рд╕рдк्рддрд░्рд╖िрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ, рдкрддि, рдЦाрд╡ि, рдк्рд░ेрдоी, рдкाрдЪрди
рдкोрдд- рдиाрд╡, рдмрдЪ्рдЪा, рд╕्рд╡рднाрд╡, рд╡рд╕्рдд्рд░, рдЧुреЬिрдпा, рдХрдкреЬें рдХी рдмुрдиाрд╡рдЯ
рдкुрд╖्рдХрд░- рддाрд▓ाрдм, рдХрдорд▓, рд╣ृрдж, рдкाрдиी, рд╕ूрд░्рдп, рд╕рд░्рдк, рд╣ाрдеी рдХे рд╕ूँрдб рдХा рдЕрдЧ्рд░ рднाрдЧ, рдЖрдХाрд╢, рдмाрдг
рдк्рд░рдХृрддि- рд╕्рд╡рднाрд╡, рдоाрдпा, реЩрдЬ, рд╕्рд╡ाрдоी, рдоिрдд्рд░, рдЬрди्рдо, рдзрд░्рдо
рдкाрд▓ि- рдкंрдХ्рддि, рд╕ीрдоा, рдЧाँрд╡, рдПрдХ рднाрд╖ा
рдкाрд░्рд╢्рд╡- рдмрдЧрд▓, рдкंрдЬрд░, рд╣ाрд╢िрдпा, рдкрдХ्рд╖, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЕंрдЧ
рдкрд░िрдХрд░- рдХрдорд░рдмंрдж, рдкрд░िрд╡ाрд░, рдиौрдХрд░ рдЪाрдХрд░, рд╕рдоूрд╣, рдПрдХ рдЕрд▓ंрдХाрд░
рдкрдп- рджूрдз, рдЬрд▓, рдЕрди्рди, рд╢ुрдХ, рдЖрд╣ाрд░, рдУрдЬ, рд╢рдХ्рддि, рдЪрд░рдг
рдкिंрдЧрд▓- рдкीрд▓ा, рдПрдХ рдкрдХ्рд╖ी, рдмंрджрд░, рдЫंрджрд╢ाрд╕्рдд्рд░
рдкीрд░- рд╕ंрдд, рдорд╣ाрдд्рдоा, рдмूреЭा, рдкीреЬा, рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि
рдк्рд░рд╕рд╡- рдЬрди्рдо, рдлрд▓, рдлूрд▓, рдЙрдд्рдкрдд्рддि, рдЕрдкрдд्рдп, рд╕рддрддि
рдлрд▓- рдоेрд╡ा, рдкрд░िрдгाрдо, рд▓ाрдн, рдирддीрдЬा, рдХрд░्рдорднोрдЧ, рд╕ंрддाрди, рдЪрд░्рдо, рдвाрд▓, рдЧुрдг, рдмाрдг, рдк्рд░рдпोрдЬрди
рдмंрд╕ी- рдмाँрд╕ुрд░ी, рдордЫрд▓ी рдлँрд╕ाрдиे рдХा рдХाँрдЯा, рд╡िрд╖्рдгु, рд░ाрдо- рдХृрд╖्рдгाрджि рдХे рдЪрд░рдг рдЪिрд╣्рди
рдмंрдз- рдЧाँрда, рдмंрдзрди, рдХैрдж, рд╢рд░ीрд░, рдкुрд▓
рдмрд▓- рд╢рдХ्рддि, рд╕ेрдиा, рдмрд▓рд░ाрдо, рдкाрд░्рд╢्рд╡, рд╕рд╣ाрд░ा, рдЪрдХ्рдХрд░, рд╕िрдХुреЬрдиा, рдорд░ोреЬ
рдмाрдЬि- рдШोреЬा, рдмाрдг, рдкрдХ्рд╖ी, рдЪрд▓рдиेрд╡ाрд▓ा
рдмрд▓ि- рджाрдирд╡ीрд░, рд░ाрдЬा рдмрд▓ि, рдмрд▓िрджाрди, рдЙрдкрд╣ाрд░, рдЪреЭाрд╡ा, рдХрд░
рдмाрд░рди- рд╣ाрдеी, рд░ोрдХрдиा, рдмाрд▓рдХों, рдж्рд╡ाрд░ों, рдмाрд▓ों
рдмिंрджु- рдмूँрдж, рдХрдг, рд╢ूрди्рдп, рдЕрдиुрд╕्рд╡ाрд░, рдЪिрд╣्рди, рдЧрдж्рдж
рднाрд╡- рд╢्рд░рдж्рдзा, рджрд░, рд╡िрдЪाрд░, рдЕрднिрдк्рд░ाрдп, рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡, рдиिрд░्рдЦ
рднрдХ्рддि- рднाрдЧ, рдЕंрдЧ, рд╕ेрд╡ा, рдкूрдЬा, рд╢्рд░рдж्рдзा
рднूрдд- рдк्рд░ाрдгी, рднूрдд-рдк्рд░ेрдд, рдкंрдЪрддрдд्рд╡, рдЕрддीрдд, рдоृрдд рд╢рд░ीрд░
рднाрдиु- рд╕ूрд░्рдп, рд╡िрд╖्рдгु, рдХिрд░рдг, рд░ाрдЬा, рд╢िрд╡, рд╡िрд╖्рдгु, рдк्рд░рднा, рдорджाрд░
рдордзु- рд╢рд╣рдж, рдорджिрд░ा, рдордХрд░ंрдж, рд╡рд╕ंрдд, рдЛрддु, рдкाрдиी, рдЕрдоृрдд, рдлूрд▓рд░рд╕
рдоाрдирд╕- рдоाрдирд╕рд░ोрд╡рд░, рдордиुрд╖्рдп, рдорди, рдХाрдорджेрд╡, рджूрдд, рдорди рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди
рдоिрдд्рд░- рджोрд╕्рдд, рд╕ूрд░्рдп, рдк्рд░िрдп,, рд╕ाрдеी, рдмाрд░рд╣ рдЖрджिрдд्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ
рдоाрдпा- рдн्рд░рдо, рджौрд▓рдд, рдЗंрдж्рд░рдЬाрд▓, рднрдЧрд╡ाрди рдХी рд▓ीрд▓ा рд░рд╣рд╕्рдп
рдордд- рд░ाрдп, рд╡ोрдЯ, рд╕ंрдк्рд░рджाрдп, рдордиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП
рдоुрдж्рд░ा- рдоुрд╣рд░, рдоुрдЦ-рдоुрдж्рд░ा, рд╣ाрд╡рднाрд╡, рд╕िрдХ्рдХा, рдЕंрдЧूрдаी, рдоुрдЦाрдХृрддि, рдЫाрдпा, рдЖрдХृрддि
рдоूрд▓- рдЬреЬ, рдХंрдж, рдкूँрдЬी, рдПрдХ рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рдЖрд░ंрдн, рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╕्рдеाрди, рд╡рд╕्рддु рдХा рдиिрдЪрд▓ा рднाрдЧ, рдкाрджрдк्рд░рджेрд╢ (рдкрд░्рд╡рдд рдоूрд▓), рдЪрд░рдг, 27 рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдоें рд╕े19рд╡ाँ рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рдЧुрдгिрдд рд░ाрд╢ि рдХा рдоूрд▓, рдиिрдХुंрдЬ, рдЖрдж्рдп, рдк्рд░рдзाрди
рдоाрди- рд╕рдо्рдоाрди, рдЕрднिрдоाрди, рдЗрдЬ्рдЬрдд, рдиाрдк- рддौрд▓
рдпंрдд्рд░- рдЙрдкрдХрд░рдг, рдмंрджूрдХ, рддाрд▓ा, рдмाрдЬा
рдпोрдЧ- рдоेрд▓, рдз्рдпाрди, рдк्рд░ेрдо, рдЙрдкाрдп, рдзोрдЦा, рд▓ाрдн, рдиिрдпрдо, рд╢ुрдн рдХाрд▓
рд░ंрдЧ- рд╡рд░्рдг, рд╢ोрднा, рдк्рд░рднाрд╡, рдЙрдоंрдЧ, рдвंрдЧ, рдордиोрд╡िрдиोрдж, рд░ोрдм, рдиाрдЪ-рдЧाрди, рдпुрдж्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рд░рд╕- рдЖрдиंрдж, рд╕्рд╡ाрдж, рдк्рд░ेрдо, рдЙрдоंрдЧ, рд╢рд░рдмрдд, рдЬрд╣рд░, рд╕рдд्рдд, рд╖рдбрд░рд╕, рдирд╡рд░рд╕, рдЕрд░्рдХ, рдкाрд░ा
рд░рдХ्рдд- рд▓рд╣ू, рдХेрд╕рд░, рддाँрдмा, рдХрдорд▓, рд╕िंрджूрд░, рд▓ाрд▓ рдЪंрджрди
рд░ाрд╢ि- рд╕рдоूрд╣, рдоेрд╖рд╡ृрд╖ рдЖрджि, рд╕ूрд░्рдп рдХी рд░ाрд╢िрдпाँ, рдвेрд░
рд░ुрдЪि- рдЗрдЪ्рдЫा, рдХिрд░рдг, рд╢ोрднा, рд╕्рд╡ाрдж, рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि
рд░ूреЭि- рдЪреЭाрдИ, рдЙрднाрд░, рдЬрди्рдо, рдЦ्рдпाрддि, рдк्рд░рдеा, рд╡िрдЪाрд░
рд░ाрд╕- рдЧाрдиा, рд╢ृंрдЦрд▓ा, рдвेрд░, рд▓рдЧाрдо, рд░рд╕्рд╕ी, рдПрдХ рдиृрдд्рдп
рд░ाрдЧ- рдк्рд░ेрдо, рд░ंрдЧ, рдЧाрдиे рдХा рд░ाрдЧ, рд╕्рд╡рд░, рдИрд░्рд╖्рдпा, рдХрд╖्рдЯ
рд▓ंрдХ- рдХрдорд░, рд▓ंрдХा рдиाрдордХ рдж्рд╡ीрдк, рд░ाрд╡рдг рдХी рд╡ाрд╕рднूрдоि
рд▓ंрдХा- рдПрдХ рджेрд╢, рдПрдХ рдпोрдЧिрдиी рдХा рдиाрдо, рд╢ाрдЦा, рджुрд░ाрдЪाрд░िрдгी рд╕्рдд्рд░ी, рдЕрд╕рдмрд░рдЧ, рдХाрд▓ा рдЪрдиा, рд╢ाрдЦा, рдж्рд╡िрджрд▓, рд╢िंрдмी рдзाрди्рдп, рджाрд▓ рд╡ाрд▓े рдЕрди्рди
рд▓рдХ्рд╖्рдоी- рд░рдоा, рдХрдорд▓ा, рдЗंрджिрд░ा, рдзрди-рд╕ंрдкрдд्рддि, рд╢ोрднा, рджुрд░्рдЧा рдХा рдиाрдо, рд╡िрд╖्рдгु рдХी рдкрдд्рдиी
рд▓ाрдЯ- рдЫोрдЯा, рдмेрдЯा, рд▓ाреЬ-рдк्рдпाрд░, рдЪाрд╣, рд░рдХ्рдд рд╡рд░्рдг рдк्рд░िрдп рдмाрд▓рдХ, рдХृрд╖्рдг
рд╡्рдпाрдЬ- рдмрд╣ाрдиा, рдм्рдпाрдЬ, рд╕ूрдж, рдЫрд▓, рдХौрд╢рд▓, рдмाрдзा, рд╡िрд▓ंрдм
рд╡рди- рдЬंрдЧрд▓, рдЬрд▓, рдмाрдЧ, рдХाрд╖्рда, рдШрд░, рдлूрд▓ों рдХा рдЧुрдЪ्рдЫा
рд╡рд░्рдг- рд░ंрдЧ, рдЪाрд░ рд╡рд░्рдг, рдЬाрддि, рдЕрдХ्рд╖рд░, рд░ूрдк, рднेрдж, рд╕ोрдиा
рд╡ंрд╢- рдХुрд▓, рдмाँрд╕, рдЧौрдд्рд░, рдкीрда рдХी рд╣рдб्рдбी, рдиाрдХ рдХे рдКрдкрд░ рдХी рд╣рдб्рдбी
рд╡ाрд░- рджिрди, рдЖрдХ्рд░рдордг, рдк्рд░рд╣ाрд░, рдЕрд╡рд╕рд░, рдХ्рд╖рдг, рдмाрдг, рд╢िрд╡
рд╡рд░- рд╢्рд░ेрд╖्рда, рджूрд▓्рд╣ा, рдкрддि, рд╡рд░рджाрди, рд╡рд░рдгीрдп, рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж
рд╡ाрд░ुрдгी- рд╢рд░ाрдм, рд╡рд░ुрдг рдХी рдкрдд्рдиी, рдкрд╢्рдЪिрдо рджिрд╢ा
рд╡िрдзु- рдЪंрдж्рд░рдоा, рд╡िрд╖्рдгु, рдм्рд░рд╣्рдоा, рдХрдкूрд░, рд╢िрд╡, рдпुрдж्рдз, рдЬрд▓рд╕्рдиाрди, рд╕рдордп, рд╡ाрдпु, рдПрдХ рдк्рд░ाрдпрд╢्рдЪिрдд, рдЕрд╕्рдд्рд░, рдкैрд░ों рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдХ्рд╖ाрд▓рди
рд╡्рдпोрдо- рдЖрдХाрд╢, рдмाрджрд▓, рдЬрд▓, рдЕрдн्рд░рдХ, рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░, рдХрд▓्рдпाрдг, рдПрдХ рдПрдХाрд╣ ( рдПрдХ рджिрди рдХा рд╕рдордп), рд╡िрд╖्рдгु, рдПрдХ рдк्рд░рдЬाрдкрддि
рд╡िрдЧ्рд░рд╣- рджेрд╡рддा рдХी рдоूрд░्рддि, рд╢рд░ीрд░, рд▓реЬाрдИ, рдЕрд▓рдЧ, рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рд╡्рдпाрд▓- рд╕рд░्рдк, рд╢ेрд░, рд░ाрдЬा, рд╡िрд╖्рдгु, рд╢рда, рдЕрдкрдХाрд░ी, рдЬंрдЧрд▓ी, рднрдпंрдХрд░, рдЪीрддा, рд░ाрдЬा, рдардЧ, рдПрдХ рд╡ृрдд्рдд, рдЖрда рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
рд╢ाрд░рджा- рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рджुрд░्рдЧा, рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рд▓िрдкि
рд╢िрд╡- рдкाрд░ा, рдоोрдХ्рд╖, рдорд╣ाрджेрд╡, рдХрд▓्рдпाрдг, рд▓िंрдЧ, рдоंрдЧрд▓, рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी
рд╢ूрди्рдп- рдиिрд░्рдЬрди, рдм्рд░рд╣्рдо, рдЖрдХाрд╢, рдЕрднाрд╡рд╕ूрдЪрдХ рдЪिрд╣्рди
рд╢्рдпाрдоा- рдпрдоुрдиा рдирджी, рд░ाрдд, рд╕्рдд्рд░ी, рдХोрдпрд▓, рд░ाрдзा
рд╢्рд╡ेрддा- рджुрд░्рдЧा, рдХौреЬी, рд╢ंрдЦिрдиी, рд╕рдлेрдж рдЪीрдиी
рд╢्рд░ी- рд╡िрд╖्рдгु, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдХрдорд▓, рд╡िрднूрддि, рдХीрд░्рддि, рдХांрддि, рдХुंрдХुрдо, рд╡ाрдгी, рд╕ंрдкрджा
рд╢्рд░рдж्рдзा- рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдордиु рдХी рдкрдд्рдиी, рдХाрдо рдХी рдоाрддा, рджрдХ्рд╖ рдХी рдХрди्рдпा, рдзрд░्рдо рдХी рдкрдд्рдиी
рд╢िрд▓ीрдоुрдЦ- рдн्рд░рдорд░, рдмाрдг, рдоूрд░्рдЦ, рдпुрдж्рдз
рд╖рдг्рдб- рд╕ाँрдб, рдирдкुंрд╕рдХ, рд╢िрд╡ рдХा рдиाрдо, рдЭाреЬी, рдзृрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдПрдХ рдкुрдд्рд░
рд╕ंрдЬ्рдЮा- рдиाрдо, рд╕ंрдХेрдд, рдЬ्рдЮाрди, рдЪेрддрдиा, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдкрдд्рдиी, рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдХी рдкुрдд्рд░ी
рд╢्рд░ुрддि- рдХाрди, рд╡ेрдж, рд╕ुрдирдиा, рд╡ाрдж, рдЬ्рдЮाрди, рд╡ाрд░्рддा, рдХिंрд╡рджंрддी, рдЬрдирд╢्рд░ुрддि, рд╢्рд░рд╡рдг рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рдиाрдо, рд╕ंрдЬ्рдЮा, рд╡िрдж्рдпा, рдХрд░्рджрдо рдЛрд╖ि рдХी рдкрдд्рдиी, рдЪाрд░ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рдЕрдиुрдк्рд░ाрд╕ рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░, рд╕ंрдЧीрдд, рд╕рдордХोрдг рдд्рд░िрднुрдЬ рдХी рдХрд░्рдгрд░ेрдЦा, рд╕ाрдордиे рдХी рд░ेрдЦा
рд╕ाрд░ंрдЧ- рдоोрд░, рд╕рд░्рдк, рд╣िрд░рдг, рдоेрдШ, рд╕िंрд╣, рд╣ाрдеी, рд╕्рдд्рд░ी, рджीрдкрдХ, рд╣рд╡ा, рдХाрдорджेрд╡, рдХोрдпрд▓, рдЪाрддрдХ, рдмाрдЬ, рдШोреЬा, рд╕ूрд░्рдп, рд╣ंрд╕, рдШреЬा, рд╢ंрдЦ, рдзрдиुрд╖
рд╕ुрд░рднि- рд╕ुрдЧंрдз, рдЧौ, рдкृрде्рд╡ी, рд╕ुрд░ा, рддुрд▓рд╕ी, рд╢рд░ाрдм, рдХрд╢्рдпрдк рдХी рдкрдд्рдиी, рджрдХ्рд╖ рдХी рдХрди्рдпा
рд╕्рдиेрд╣- рдк्рд░ेрдо, рддेрд▓, рдХोрдорд▓рддा, рдЪिрдХрдиाрд╣рдЯ
рд╕ुрд░- рд╕ूрд░्рдп, рд╡िрдж्рд╡ाрди, рдоुрдиि, рд╕्рд╡рд░, рджेрд╡рддा,
рд╕ाрд░рд╕- рд╢्рд╡ेрдд рдкрдХ्рд╖ी, рд╣ंрд╕, рдЪंрдж्рд░рдоा, рдХрдорд▓
рд╕ूрдд- рд╕ाрд░рдеि, рдзाрдЧा, рдмреЭрдИ,  рд░ुрдИ, рдПрдХ рдиाрдк,
рд╕्рдХंрдж- рд╡िрдиाрд╢, рд╢िрд╡, рд╢рд░ीрд░, рдХाрд░्рддिрдХेрдп
рд╣ंрд╕- рдПрдХ рдкрдХ्рд╖ी, рдЖрдд्рдоा, рд╕ूрд░्рдп, рд╡िрд╖्рдгु, рд╢िрд╡, рдШोреЬा, рдк्рд░ाрдг, рдм्рд░рд╣्рдоा, рдпोрдЧी, рд╕рдлेрдж
рд╣рд░ि- рд╡िрд╖्рдгु, рдЗंрдж्рд░, рд╕ूрд░्рдп, рд╣ंрд╕, рдЖрдЧ, рд╣ाрдеी, рдХाрдорджेрд╡, рдмंрджрд░, рд╢ेрд░, рдпрдорд░ाрдЬ, рдкрд░्рд╡рдд, рд╡ाрдпु, рдХोрдпрд▓ा, рд╕ाँрдк, рдоेрдврдХ, рдШोреЬा, рдЪंрдж्рд░рдоा, рдкрд░्рд╡рдд, рдЗंрдж्рд░
рд╣рд░- рд╣рд░рдиेрд╡ाрд▓ा, рд╢िрд╡, рдЖрдЧ, рднिрди्рди рдХे рдЕंрд╢ рдХे рдиीрдЪे рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
рд╣рд╕्рддी- рд╣ाрдеी, рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡, рд╣ैрд╕िрдпрдд, рдХाрд░्рдпрдХुрд╢рд▓, рдЕрдЬрдоोрджा, рдзृрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдПрдХ рдкुрдд्рд░, рдХुрд░ु рдХा рдПрдХ рдкुрдд्рд░, рд╕ुрд╣ोрдд्рд░ (рдПрдХ рдЪंрдж्рд░ рд╡ंрд╢ी рдирд░ेрд╢) рдХा рдкुрдд्рд░
рд╣рд▓рдзрд░- рдХिрд╕ाрди, рдмैрд▓, рдмрд▓рд░ाрдо,
рд╣рд▓- рд╕рдоाрдзाрди, рдЦेрдд рдЬोрддрдиे рдХा рдпंрдд्рд░, рд╡рд░्рдг рдХे рдиीрдЪे рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ा рдЪिрд╣्рди (рд╡्рдпंрдЬрди), рднूрдоि рдХी рдПрдХ рдоाрдк, рдПрдХ рдирдХ्рд╖рдд्рд░рдкुंрдЬ, рдкैрд░ рдХा рдЪिрд╣्рди

рдПрдХांрдХी: рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдПрдХ рдЖрдд्рдоीрдп рдмाрддрдЪीрдд

рдкूрд░्рдгिрдоा рдкांрдбेрдп

рдкूрд░्рдгिрдоा рдкांрдбेрдп


рд░ाрдд рдХे рдХрд╣ूँ рдпा рд╕ुрдмрд╣ рдХे рдкрд░ рдЪाрд░ рдмрдЬ рд░рд╣े рд╣ैं। рдиींрдж рдЙрдЪрдЯ рдЧрдИ рд╣ै। рдоुрдЭे рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдпाрдж рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд░рд╣-рд░рд╣ рдХрд░ рджिрд▓ рдмेрдЪैрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдмाрддें рдоेрд░े рдорди- рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ीं рд╣ैं। рддुрдо рд╕िрд░्рдл рддुрдо рд╣ी рд╣ो рдоेрд░े рдЖрд╕рдкाрд╕।
рддुрдо рдХрд╣ोрдЧे, “рдоुрдЭे рддो рджुрдиिрдпा рдоें рдХोрдИ рдпाрдж рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдФрд░ рдЖрдк рдоुрдЭे рдпाрдж рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ो।”
рдХ्рдпा рдХрд░ूँ, рдиींрдж рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै рддो рд╕ोрдЪा рддुрдорд╕े рд╣ी рдХुрдЫ рдмाрддें рдХрд░ рд▓ूँ। рдеोреЬा рдЬी рд╣рд▓рдХा рдХрд░ рд▓ूँ। рддुрдо рдЪाрд╣ो рддो рдоेрд░े рдЪैрдирд▓ рдкрд░ рднी рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ो рднाрдИ। рдЖрдЬрдХрд▓ рд╕ोрд╢рд▓ рдбिрд╕рдЯैрди्рд╕िрдЧ рдХा рднी рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा рд╣ै।

рдХोрд░ोрдиा: (рдХोрд░ोрдиा рдХूрджрддे-рдХूрджрддे рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░ рдЙрднрд░ рдЖрдпा।) “рддुрдордиे рдкुрдХाрд░ा рдФрд░ рд╣рдо рдЪрд▓े рдЖрдП...” рдХрд╣ो рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рд╣ै?

рдоैं: рдЖрдЗрдП рдЬрдиाрдм! рдЖрдкрдХा рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдзрди्рдпрд╡ाрдж рдХि рдЖрдкрдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╕्рддрддрдо рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╕े рдоेрд░े рд▓िрдП рд╕рдордп рдиिрдХाрд▓ा।

рдХोрд░ोрдиा: рдЕрдм рдЖрдкрдХे рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдХो рднी рдаुрдХрд░ा рджेрддा рддो рдХрд╣ाँ рдЬाрддा?

рдоैं: (рдеोреЬी-рд╕ी рдоुрд╕्рдХाрди рдЪрд╣рд░े рдкрд░) рдЕрдЪ्рдЫा! рдоैं рдЗрддрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╣ूँ рдХि рддुрдо рдоेрд░े рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рди рдХрд░ рд╕рдХे।

рдХोрд░ोрдиा: рд╣ा-рд╣ा-рд╣ा... рдЕрд░े рдЖрдк рдоुंрдмрдИ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕े рд╣ो। рдЖрдЬрдХрд▓ рдпрд╣ीं рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ूँ।

рдоैं: (рдЪिंрддिрдд рд╣ोрдХрд░) рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ो рддुрдо?

рдХोрд░ोрдиा: рдШрдмрд░ाрдЗрдП рдордд। рдоैं рддो рдмрд╕ рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖ рдЧрдпा рдХि рдЖрдк рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ै рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рддो рдкीреЭिрдпों рдХा рдиिрд░्рдоाрддा рд╣ोрддा рд╣ै।

рдоैं: рддो рддुрдо рдоुрдЭे рдЬाрдирддे рд╣ो? рдЗрд╕े рдЕрдкрдиी рдЦुрд╢рдХिрд╕्рдорддी рд╕рдордЭूँ рдпा рдмрджрдХिрд╕्рдорддी?

рдХोрд░ोрдиा: рдоैं рдЗрддрдиा рднी рдмुрд░ा рдирд╣ीं рд╣ूँ।

рдоैं: рдЕрдЪ्рдЫा рддुрдо рдоिрд╕्рдЯрд░ рд╣ो рдпा рдоिрд╕?

рдХोрд░ोрдиा: рдоुрдЭे рдирд╣ीं рдкрддा рдоैं рдХौрди рд╣ूँ? рдоैं рддो рдЗрд╕ рдоाрдирд╡ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ूँ।

рдоैं: рдлिрд░ рднी рдоेрд▓, рдлीрдоेрд▓, рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХुрдЫ рддो рд╣ोрдЧे рд╣ी।

рдХोрд░ोрдиा: рдХाрд╢! рдХि рдоैं рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рд╣ोрддा।

рдоैं: рдЦैрд░ рдЫोреЬो! рдпे рдмрддाрдУ рддुрдо рдХрдм рдЬाрдУрдЧे рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдХो рдЫोреЬрдХрд░?

рдХोрд░ोрдиा: (рдоुрд╕рдХрд░ाрд╣рдЯ рдЪेрд╣рд░े рдкрд░)

рдоैं: рд╣ाँ! рд╕рдоाрдЬ рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рджेрд╢ рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЕрддिрдеि рддुрдо рдХрдм рдЬाрдУрдЧे?

рдХोрд░ोрдиा: рдоैं рдЕрддिрдеि рд╣ूँ?

рдоैं: рд╣ाँ, рдЬो рдмिрдиा рдиिрдоंрдд्рд░рдг, рдмिрдиा рджिрди-рддिрдеि рд╡िрдЪाрд░े рдЖ рдЬाрддा рд╣ै рд╡ो рдЕрддिрдеि рд╣ी рддो рд╣ोрддा рд╣ै।

рдХोрд░ोрдиा: рддो рдоैं рднрдЧрд╡ाрди рд╣ूँ? рдЕрддिрдеि рджेрд╡ो рднрд╡!

рдоैं: рдХ्рдпा рдмाрдд рд╣ै! рддुрдо рд╣рдоाрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдмреЬी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो।

рдХोрд░ोрдиा: рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै рд╣ी рдЗрддрдиी рдЕрдЪ्рдЫी। рдоैं рдХ्рдпा рдоेрд░े рд╕ाрд░े рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рд╕ॉрд░्рд╕, рдЗрдмोрд▓ा, рдмрд░्рдб рдл्рд▓ू рдЖрджि рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं। (рдХोрд░ोрдиा рдЙрдЫाрд▓рддे рд╣ुрдП) рдоैं рддो рдЕрддिрдеि рд╣ूँ рдпाрдиी рднрдЧрд╡ाрди рд╣ूँ ...

рдоैं: рд╕рдЪ рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ो। рд▓рдЧ рддो рднрдЧрд╡ाрди рд╣ी рд░рд╣े рд╣ो। рдпрдорд░ाрдЬ рдХा рдкाрд╢ рд╣ो, рдЙрдирдХा рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ो, рдХ्рд░ोрдз рд╣ो рдпा рдХुрдЫ рдФрд░ ...рд╡ैрд╕े рднी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдирд╣ीं рд╕рдХрддी рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрдорд░ рддो рд╣ो рд╣ी।

рдХोрд░ोрдиा: рдоैрдбрдо рдЖрдк рдоुрдЭे рдеोреЬा-рдеोреЬा рд╕рдордЭ рдкा рд░рд╣ी рд╣ो।

рдоैं: рднрд▓ा рдоैं рддुрдо्рд╣े рдХ्рдпा рд╕рдордЭ рдкाрдКँрдЧी?

рдХोрд░ोрдиा: рдЖрдк рд╣ी рдиे рддो рдХрд╣ा рдоैं рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ूँ, рдХ्рд░ोрдз рд╣ूँ।

рдоैं: рд╡ो рддो рдмрд╕ рдРрд╕े рд╣ी ...

рдХोрд░ोрдиा: рд▓ेрдХिрди рдоैं рдРрд╕े рд╣ी рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ूँ। рдоैं рдоाрдирд╡ рдХी рдИрд░्рд╖्рдпा рдФрд░ рдЕрд╕ंрдпрдо рдХी рдЙрдкрдЬ рд╣ूँ।

рдоैं: рдЕрдЪ्рдЫा рддुрдо рд╡ुрд╣ाрди рдоें рдкैрджा рд╣ुрдП рддो рдлिрд░ рд╡рд╣ीं рд░рд╣рддे। рд╡рд╣ीं рдЕрдкрдиा рдмрдЪрдкрди рдмिрддाрддे, рдЬрд╡ाрдиी рдмिрддाрддे। рдоेрд░े рджेрд╢ рдоें рдХ्рдпूँ рдЖ рдЧрдП?

рдХोрд░ोрдиा: рдоैं рд╡ुрд╣ाрди рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоाрдирд╡ рдХी рдИрд░्рд╖्рдпा рдоें рдкैрджा рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕рдХी рдЕрд╕ीрдоिрдд рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ा рдоें рдкैрджा рд╣ुрдЖ। рд▓ाрд▓рд╕ा, рд▓िрдк्рд╕ा, рд▓ाрд▓рдЪ, рдЕрд╕ंрдпрдоिрдд рдЦाрди-рдкाрди рд╕рднी рддो рдоेрд░े рдЬрди्рдо рдХे рдХाрд░рдг рд╣ैं।

рдоैं: рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рддो рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рддुрдо рдПрдХ рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें рдкैрджा рд╣ुрдП рд╣ो।

рдХोрд░ोрдиा: рд╣ाँ, рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рддो рдпрд╣ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдоैं рдЪрдордЧाрджреЬ рд╕े рдЖрдпा рд╣ूँ। рдХुрдЫ рддो рд▓ोрдЧ рдХрд╣ेंрдЧे, рд▓ोрдЧों рдХा рдХाрдо рд╣ै рдХрд╣рдиा ...

рдоैं: рдаीрдХ рд╣ै। рдоैं рддुрдо्рд╣ें рдХोрд╡िрдб 19 рдХрд╣ूँрдЧी। рдпрд╣ी рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдСрдлिрд╢िрдпрд▓ рдиाрдо рднी рддो рд╣ै।

рдХोрд░ोрдиा: рдоैं рд░ाрд╣ी рдЕрдирдЬाрди рд░ाрд╣ों рдХा, рд╣ै рдпाрд░ों рдоेрд░ा рдиाрдо рдЕрдирдЬाрдиा, рдиा ... рдиा...рдиा... рд╣ै рдпाрд░ों рдоेрд░ा рдиाрдо рдХोрд░ोрдиा .

рдоैं: рддुрдо рдЧाрдиा рдЧा рд░рд╣े рд╣ो? рдпрд╣ाँ рд╣рдо рд╕рдмрдХी рдмोрд▓рддी рдмंрдж рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рджुрдиिрдпा рдиे рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдХ्рдпा рдмिрдЧाреЬा рд╣ै рдЬो рддुрдордиे рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧों рд╕े рдЙрдирдХी рд╕ाँрд╕ें рд╣ी рдЫीрди рд▓ीं?

рдХोрд░ोрдиा: рдоैрдбрдо рдоेрд░ा рдХिрд╕ी рдиे рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмिрдЧाреЬा рд╣ै। рдоैं рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЕрдм рдоेрд░ा рдбीрдПрдирдП рд╣ी рдРрд╕ा рд╣ै рддो рдоैं рдХ्рдпा рдХрд░ूँ?

рдоैं: рдЪाрд╣े рдЬो рд╣ो рдкрд░ рдЕрдм рддुрдо рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯ рдЬाрдУ। рджूрд░ рдХрд╣ीं рдРрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рдЪрд▓े рдЬाрдУ рдЬрд╣ाँ рд╕े рдХिрд╕ी рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рди рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХो। рд╣рдоाрд░ी рдЗрд╕ рд╕ुंрджрд░ рджुрдиिрдпा рдХो рд╕ुंрджрд░ рд╣ी рдмрдиा рд░рд╣рдиे рджो।

рдХोрд░ोрдиा: рд╣ाँ рдпे рдЖрдкрдиे рдмिрд▓рдХुрд▓ рдаीрдХ рдХрд╣ा рдоैрдбрдо। рдпे рджुрдиिрдпा рд╕рдЪрдоुрдЪ рдмрд╣ुрдд рд╕ुंрджрд░ рд╣ै। рдКँрдЪे-рдКँрдЪे рдмрд░्рдл рдХे рдкрд╣ाреЬ, рд▓рд╣рд░ाрддी рдЗрдард▓ाрддी рдирджिрдпाँ, рдЕрдкрдиी рдорд╕्рддी рдоें рдЭूрдорддे рдЭрд░рдиे, рдХिрд╕ी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХे рд╕рдоाрди рдзीрд░-рдЧंрднीрд░ рд╕ाрдЧрд░-рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░, рдиीрд▓े рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдмрд▓рдЦाрддे рд░ंрдЧ-рдмिрд░ंрдЧे рдкंрдЫी, рд╣рд░े-рднрд░े рдоैрджाрди, рд╣ाрдеी рдЬैрд╕े рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдк्рд░ाрдгी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЦрд░рдЧोрд╢, рдЪूрд╣े рдЬैрд╕े рдирди्рд╣े рдк्рд░ाрдгी, рдк्рдпाрд░े-рдк्рдпाрд░े рдоाрд╕ूрдо рдмрдЪ्рдЪे ... рдЖрд╣ा ...рд╣ा। рдХिрддрдиा рд╕ुंрджрд░ рдХिрддрдиा рдордиोрд░рдо рджृрд╢्рдп рд╣ै। рдоेрд░ा рддो рдЗрди рд╕рдм рдкрд░ рджिрд▓ рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। (рдЧुрдирдЧुрдиाрддे рд╣ुрдП) рдЧрд▓िрдпाँ, рддेрд░ी рдЧрд▓िрдпाँ –рдЧрд▓िрдпाँ рдоुрдЭрдХो рднाрд╡े рдЧрд▓िрдпाँ рддेрд░ी рдЧрд▓िрдпाँ

рдоैं: рдкрд░ рдХुрдЫ рддो рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдХोрд░ोрдиा, рд╡рд░рдиा рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рд╕िрд░्рдл рдЖँрд╕ू, рднूрдЦ, рджрд░्рдж рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХी рдЪीрдЦें рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрдПँрдЧी। рдЬाрдУ рдХोрд░ोрдиा, рдЬाрдУ, рд▓ौрдЯ рдЬाрдУ।

рдХोрд░ोрдиा: рдРрд╕ा рдордд рдХрд╣ो рдоैрдбрдо। рдЖрдЬ рдоेрд░े рд╣ी рдХाрд░рдг рдпे рдзрд░рддी рдЕрдкрдиी рдЦोрдИ рд╣ुрдИ рд╕ुंрджрд░рддा рдлिрд░ рд╕े рдкाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

рдоैं: (рд╡िрд╕्рдордп рд╕े) рд╕ुंрджрд░рддा рдФрд░ рддुрдорд╕े?

рдХोрд░ोрдиा: рдХ्рдпों, рдХ्рдпा рдпे рд╕рдЪ рдирд╣ीं рд╣ै? рдЖрдкрдХे рджेрд╢ рдХी рдирджिрдпाँ рдлिрд░ рд╕े рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рд▓рдЧी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд▓рд╣рд░ें рдоुрд╕्рдХुрд░ाрдиे рд▓рдЧी рд╣ैं। рдЧंрдЧा рдХो рджेрдЦिрдП рдХिрддрдиी рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рдпрдоुрдиा рдЧрдЯрд░ рд╣ो рдЧрдИ рдеी рдЧрдЯрд░। рдЕрдм рджेрдЦिрдП рдкрд╣рдЪाрди рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрдПँрдЧे рдЖрдк рд╕рдм।

рдоैं: рд╣ूрдо्рдордо्рдо...

рдХोрд░ोрдиा: рдФрд░ рддो рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрджृрд╢्рдп рд╣рд╡ा рдХो рднी рдирд╣ीं рдЫोреЬा। рд▓ोрдЧों рдХा рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиा рднी рджूрднрд░ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдЕрдм рдиाрд╕ा рдиे рд░िрдкोрд░्рдЯ рджी рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╡ाрдпु рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдоें рдХाрдлी рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдм рдЬाрд▓ंрдзрд░ рд╕े рд╣ी рдкрд░्рд╡рддрд░ाрдЬ рд╣िрдоाрд▓рдп рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдиेрдкाрд▓ рдХी рд╕ीрдоा рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 250-270 рдХिрдоी рджूрд░ рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдЧाँрд╡ों рд╕े рднी рд╣िрдорд░ाрдЬ рдХी рдЭрд▓рдХ рджिрдЦрд▓ाрдИ рдкреЬ рд░рд╣ी рд╣ै।

рдоैं: (рд▓ंрдмी рд╕ाँрд╕ рд▓ेрддे рд╣ुрдП) рд╣ाँ! рдпे рддो рддुрдо рд╕рдЪ рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ो।

рдХोрд░ोрдиा: рдоैं рд╡ो рд╣ूँ рдЬो рдХिрд╕ी рдХिрддाрдм рдкрд░ рд╣ाрде рд░рдЦे рдмिрдиा рднी рд╕рдЪ рд╣ी рдХрд╣рддा рд╣ै। рд╕рдЪ рдмोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдХिрд╕ी рдХिрддाрдм рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рдкреЬрддी।

рдоैं: рдлिрд░ рднी рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╣ी рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рд╕ाрд░ा рд╕ंрд╕ाрд░ рджुःрдЦी рд╣ै। рдоेрд░ा рджेрд╢ рдЪिंрддिрдд рд╣ै। рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी, рдХाрд░рдЦाрдиे, рдСрдлिрд╕ рдмंрдж рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдмाрдЬाрд░ рдЦाрдоोрд╢ рд╣ै। рд╕्рдХूрд▓ рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪे рдЪाрд╣े-рдЕрдирдЪाрд╣े рдиीрд░рд╕ рдСрди рд▓ाрдЗрди рдкреЭाрдИ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдмрддाрдКँ?

рдХोрд░ोрдиा: рдоैрдбрдо рд╕ुрдиिрдП рдЬрд░ा...

рдоैं: (рд╕ुрдиा-рдЕрдирд╕ुрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП) рдЗрд╕ рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдиे рд╣рдоाрд░ी рдЦुрд╢िрдпों, рднाрд╡рдиाрдУं, рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХो рд▓ॉрдХ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рдШрд░-рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕िрд░ рдкрд░ рд▓िрдП рдкैрджрд▓ рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ों рдХी рддрд░рдл рдЪрд▓ рдкреЬे рд╣ैं। рджрдпा рдХрд░ो рдХोрд░ोрдиा। рджрдпा рдХрд░ो...

рдХोрд░ोрдиा: рдЕрд░े рдоैрдбрдо! рдЖрдк рддो рдРрд╕े рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ैं рдЬैрд╕े рдоैंрдиे рдпрд╣ рд╕рдм рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдоेрд░े рд╣ी рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╕рдм рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।

рдоैं: рддो рдФрд░ рдХौрди рд╣ै рдЗрди рд╕рдмрдХा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░?

рдХोрд░ोрдиा: рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд╕рдЪ рдЙрдЧрд▓рдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рд╕ुрдирдиे рдХी рд╣िрдо्рдордд рдмрдЯोрд░ рд▓ो।

рдоैं: рдоैं рднी рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ूँ। рдоेрд░ा рддो рдХाрдо рд╣ी рд╕рдЪ рдХрд╣рдиा, рд╕рдЪ рд╕ुрдирдиा рдФрд░ рд╕рдЪ्рдЪाрдИрдкूрд░्рд╡рдХ рдХाрдо рдХрд░рдиा рд╣ी рд╣ै।

рдХोрд░ोрдиा: рдпे рд╣ुрдИ рди рдмाрдд! рддो рд╕ुрдиिрдП... рдЖрдЬ рдпрджि рдЧाँрд╡ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рд░рд╣े рд╣ोрддे, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рдЧाँрд╡ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рд╣ोрддा рддो рдХ्рдпों рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी, рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрди, рдЕрдкрдиी рдЫाँрд╡ рдЫोреЬрдХрд░ рд╢рд╣рд░ों рдХी рддрд░рдл рдЖрдП рд╣ोрддे?рдХ्рдпों рд╣рд░े-рднрд░े рдЬंрдЧрд▓ों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рд╕ीрдоेंрдЯ рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╣рд╡ा рдЕрдкрдиी рд╕ाँрд╕ों рдоें рднрд░рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрддे। (рдоैं рдЕрд╡ाрдХ् рд╣ोрдХрд░ рд╕िрд░्рдл рд╕ुрдирддी рд░рд╣ी।)

рдХोрд░ोрдиा: рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдпрджि рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рди рд╣ोрддा, рдпोрдЧ्рдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЙрдЪिрдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рд╣ोрддा, рднाрдИ-рднрддीрдЬाрд╡ाрдж рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рди рд╣ोрддी, рд╕рдд्рддा рдХा рд▓ोрдн рди рд╣ोрддा, рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рд▓реЬाрдЗрдпाँ рди рд╣ुрдИ рд╣ोрддी ... рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдЧिрдиाрдКँ рдоैрдбрдо рдЕрдм рддो рдоैं рднी рдердХ рдЧрдпा рд╣ूँ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрд▓рддिрдпाँ рдЧिрдирддे-рдЧिрдиाрддे।

рдоैं: рдЕрдм рдЪुрдк рдХрд░ो рдХोрд░ोрдиा। рддुрдо рддो рдРрд╕े рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ो рдЬैрд╕े рдпрджि рдпрд╣ рд╕рдм рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा рддो рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╕ंрдХ्рд░рдордг рди рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा, рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рди рдкреЬा рд╣ोрддा, рд╣рдЬाрд░ों-рд▓ाрдЦों рдордиुрд╖्рдпों рдХी рдоृрдд्рдпु рди рд╣ुрдИ рд╣ोрддी।

рдХोрд░ोрдиा: рдЕрдм рдоैं рд╣ूँ рддो рдПрдХ рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╣ी। рдоेрд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдкреЬेрдЧा, рдкрд░ рдЗрд╕ рдХрджрд░ рджрд╣рд╢рдд рддो рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЗрддрдиा рдмреЬा рд╡िрдиाрд╢ рди рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा। рдЬीрд╡рди рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдердорддा рддो рдирд╣ीं। рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХी рдоृрдд्рдпु рддो рди рд╣ोрддी। рдоाрд╕ूрдо рдмрдЪрдкрди рдШрд░ों рдоें рдмंрдж рд░рд╣рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рди рд╣ोрддा। рдоैं рддो рдХрднी рди рдХрднी рдЪрд▓ा рд╣ी рдЬाрдКँрдЧा। рдкрд░ рдЬрдм рддрдХ рдоाрдирд╡ рдЕрдкрдиी рджुрд╖्рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдд्рдпाрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा, рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕рдд्рддा рдХी рд▓ोрд▓ुрдкрддा рдХी рдЬрдХреЬ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдЖрдПрдЧा рддрдм рддрдХ рдХोрдИ рдХोрд░ोрдиा, рдХोрдИ рдЗрдмोрд▓ा, рдХोрдИ рдмрд░्рдб рдл्рд▓ू, рдХोрдИ рд╕ॉрд░्рд╕ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЖрддा рд░рд╣ेрдЧा।

(рдоैं рдиिःрд╢рдм्рдж рдеी। рдЬрдм рддрдХ рдХुрдЫ рд╢рдм्рдж рдЦोрдЬ рдкाрддी рдХुрдЫ рдХрд╣рдиे рдХो рддрдд्рдкрд░ рд╣ो рдкाрддी рдХोрд░ोрдиा рдЬा рдЪुрдХा рдеा рдХिрд╕ी рдирдП рд╢िрдХाрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें। рдоैं рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ोрдЪрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдЕрдкрдиे рдХрдорд░े рдоें рдЕрдХेрд▓ी рд░рд╣ рдЧрдИ рдеी।)

рдЕрдпोрдз्рдпा рдмंрджी: рдмाрдмा рдФрд░ рдмंрджрд░

-рдзрд░्рдоेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдд्рд░िрдкाрдаी

рдкрд░्рдпрдЯрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢ोрдзрд░рдд। рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░рдмंрдзрдХ, рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп। рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЖрд▓ेрдЦ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рдкрддा: рдЧोрдорддी рдЧेрд╕्рдЯ рд╣ाрдЙрд╕, рддाрдирд╕ेрди рдоाрд░्рдЧ, рдоंрдбी рд╣ाрдЙрд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110001
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 991 063 1043; рдИрдоेрд▓: dktripathi@mail.jnu.ac.in

рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рдмрд╕े рд╣ुрдП рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмाрдмा рдФрд░ рдмрди्рджрд░ों рдХे рдорди рдоें рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХौрди рд╕ा рдХाрд▓ рдЖ рдЧрдпा рдЬिрд╕рдоें рд╣рдоें рдХोрдИ рдкूрдЫрдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं, рд▓ोрдЧ рдЗрд╕े рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдирдЧрд░ी рдХрднी рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рд╣ी рдЬाрдиी рдЬाрддी рдеी рдпрд╣ рдоंрджिрд░ों рдХी рдирдЧрд░ी рдХрд╣рд▓ाрддी рдеी рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрд░ рдоंрджिрд░ों рдХे рдЖрдХाрд░ рдХे рдмрдиे рд╣ोрддे рдеे рдкрд░ рдЖрдЬ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдиे рдЗрд╕े рднी рдЕрдкрдиी рдЧोрдж рдоें рд╕рдоा рд▓िрдпा рд╣ै। рд╣рдо рджोрдиों рд╣ी рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ाँ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдпाрдд्рд░िрдпों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे рдкрд░ рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдиे рд╕рдм рдХुрдЫ рдЫीрди рд▓िрдпा। рдЕрдпोрдз्рдпा рдЬрдм рднी рдЬाрдиा рдЧрдпा рддो рдмाрдмा рдФрд░ рдмंрджрд░ों рдХे рд▓िрдП рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рдХी рд╣ाрд▓рдд рдиे рджोрдиों рдХो рдзрд░ाрд╢ाрдпी рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै।

рдмाрдмा рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрдпोрдз्рдпाрдЬी рдХे рд╕ाрдзु рд╕ंрдд рдЬो рд╕рдЪ्рдЪे рдорди рд╕े рд╕ुрдмрд╣ рд╕े рд╢ाрдо рддрдХ рдк्рд░рднु рдХी рднрдХ्рддि рдоें рдбूрдмे рд░рд╣рддे рд╣ै рдФрд░ рдкूрд░े рдЕрдпोрдз्рдпाрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рджрд╢рдХों рд╕े рд╕ीрддाрд░ाрдо рдХे рдордирдоोрд╣рдХ рднрдЬрди рдоें рд▓ीрди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдкूрд░ी рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рдЖрдЬ рднी рд░ाрдо рдиाрдо рдХोрдиे-рдХोрдиे рдоें рдЧूंрдЬрддा рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬेрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдмाрдмा рдЕрдм рднोрдЬрди рд╕े рдЬ्рдпाрджा рднрдЬрди рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдЬिрддрдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдмाрдмा рдеे рд╡ो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдЖрд╡ाрд╕ рдкрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯ рдЪुрдХे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЬिрдирдХी рдЬрди्рдо рдФрд░ рдорд░рдг рдпрд╣ीं рд╣ै рдЙрдирдХा рдХ्рдпा? рд╡े рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджिрди рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдкрд░ рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдХुрдЫ рд░ोрдЬ рдкрд╣рд▓े рдоेрд░े рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рд╕े рдПрдХ рдмाрдмाрдЬी рдХी рднेंрдЯ рд╣ुрдИ рдЙрд╕рдиे рдмाрдмाрдЬी рд╕े рдЗрди्рд╣ीं рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдмाрдд рдХी рдЙрдирдХी рдмाрддें рд╕ुрдирдХрд░ рдоै рд╕्рддрдм्рдз рд░рд╣ рдЧрдпा। рдмाрдмाрдЬी рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдпрд╣ рдХाрд▓ рднुрдЦрдорд░ी рд╕े рднрд▓े рд╣рдоाрд░ी рдЬाрди рд▓े рд▓े рдкрд░ рд╣рдо рдЖрдЬ рднी рднрдЬрди рдкрд░, рднрдХ्рддि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै। рд╣рдо рдПрдХ рдЬूрди рдХी рд░ोрдЯी рдоें рд░рд╣ рд▓ेंрдЧे рдкрд░ рджोрдиों рдЬूрди рдХी рдк्рд░рднु рдХी рдЖрд░рддी рдХे рдмिрдиा рдирд╣ीं। рдРрд╕े рдорд╣ाрди рд▓ोрдЧों рдХे рд░рд╣рддे рдпрд╣ рд╕ृрд╖्рдЯि рдЖрдЬ рднी рдЧौрд░рд╡ाрди्рд╡िрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдмाрдмाрдЬी рдиे рдпрд╣ рднी рдмрддाрдпा рдХि рд▓ाрдЦों рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं рдХे рдмीрдЪ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдФрд░ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдордиाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдпोрдз्рдпा рдХा рд░ाрдо рдЬрди्рдоोрдд्рд╕рд╡ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рдХाрд░рдг рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рднрдп рдФрд░ рдмंрджिрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ाрджрдЧी рдХे рд╕ाрде рдордиाрдпा рдЧрдпा рдЬिрд╕рд╕े рд╣рд░्рд╖ोрд▓्рд▓ाрд╕ рдХी рдХрдоी рджिрдЦी рдФрд░ рд╣рдо рд╕рдм рднрдпрднीрдд рджिрдЦे। рдЬो рдмाрдмा рд╕рд░рдпू рдХे рддीрд░ рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рд░ोрдЬाрдиा рдоंрдд्рд░ рдЬाрдк рд╕े рджाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рдеे рд╡ो рдЕрдм рдЕрдкрдиी рдХुрдЯिрдпा рдоें рдмैрдардХрд░ рднрдЬрди рдоें рд▓ीрди рд╣ैं рдкрд░ рднोрдЬрди рдХрд╣ाँ рд╕े рдоिрд▓ेрдЧा рдЗрд╕рдХा рдкрддा рдирд╣ीं। рдЗрд╕ рджрдпрдиीрдп рд╕्рдеिрддि рдоें рд╡ो рдХिрд╕ी рдХे рдж्рд╡ाрд░ рднिрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рднी рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддे। рдЕрдЧрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╣рдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдКрдкрд░ рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे।

рдмंрджрд░ рд╣рдиुрдоाрди рдЬी рдХे рджूрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рдЖрдЬ рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХा рдЕрд╕рд░ рдЬ्рдпाрджा рдЗрди्рд╣ीं рдкрд░ рдкреЬा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ рджूрдд рд╣ैं рдЬो рдХुрдЫ рджрд╢рдХों рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиी рд╢рд░ाрд░рдд рдФрд░ рдЫीрдиाрдЭрдкрдЯी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдмрдЪрдкрди рдоें рдЬрдм рд╣рдо рд╣рдиुрдоाрдирдЧреЭी рдкрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╕ाрде рдКрдкрд░ рдХी рдУрд░ рд╕ीреЭिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдмреЭрддे рдеे рддрдм рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХोрдИ рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी рд╣ोрддा рдеा рдЬो рдКрдкрд░ рддрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдк्рд░рд╕ाрдж рд▓ेрдХрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддा рдеा рдпे рдмрди्рджрд░ рдХिрд╕ी рдХो рдирд╣ीं рдЫोреЬрддे рдеे। рдк्рд░рд╕ाрдж рдХो рдХोрдИ рдЕрдкрдиी рд╕ाреЬी рдХे рдкрд▓्рд▓ू рдоें рджрдмाрдпे рддो рдХोрдИ рджुрдкрдЯ्рдЯे рдоें рджुрдмрдХा рдХे рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рдмंрджрд░ों рд╕े рдмрдЪрддे рд╣ुрдП рдиреЫрд░ों рдХो рдлेрд░рддे рд╣ुрдП рдКрдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддा рдеा। рд╡рд╣ рджृрд╢्рдп рднी рджेрдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ोрддा рдеा। рд╣рдиुрдоाрди рдЬी рдХे рдпे рджूрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдмрдХे рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕े рдиीрдЪे рд╣ी рднोрдЧ рд▓рдЧा рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдкрд░рди्рддु рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕рдм рдХुрдЫ рдмрджрд▓ рдЧрдпा рдеा। рдпрд╣ рдмрди्рджрд░ рдЕрдм рдЗрддрдиे рд╕рд░рд▓ рд╣ो рдЧрдП рдеे рдХि рдЕрдм рдпे рдпрд╣ां рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं рдХो рдмिрд▓рдХुрд▓ рдкрд░ेрд╢ाрди рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рдЬрдм рддрдХ рдЖрдк рдЗрдирдХो рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд▓िрдП рдЖрдоंрдд्рд░рдг рдирд╣ीं рджेрддे рдеे рддрдм рддрдХ рдпे рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдЖрддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдЕрдЧрд░ рдШोреЬा рдШाрд╕ рд╕े рджोрд╕्рддी рдХрд░ рд▓ेрдЧा рддो рдЦाрдпेрдЧा рдХ्рдпा? рд╣ुрдЖ рдпрд╣ी рдЖрдЬ рдЙрди рдмंрджрд░ों рдХी рд╕рд░рд▓рддा рдЙрдирдХी рднुрдЦрдорд░ी рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рдЧрдпी। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рднूрдЦ рдиे рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЙрдирдоें рд╣िंрд╕ा рд╡ाрдкрд╕ рдЬрдЧा рджी рд╣ै рдФрд░ рдЗрди рдмंрджрд░ों рдХी рдЯीрдо рджुрдмाрд░ा рд╣िंрд╕рдХ рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै рдФрд░ рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╣ी рджिрдиों рдоें 4 рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧ рдЗрдирдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рдЖ рдЧрдП। рдЗрдирдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рднी рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ै। рдЗрди рд╕рдм рдоें рдмंрджрд░ों рдХी рдХ्рдпा рдЧрд▓рддी рдЙрди्рд╣ें рднोрдЬрди рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд░рд╣ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдЧ्рд░ рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рд╡рд╣ी рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рд╕ीрдиिрдпрд░ рдбाрдХ्рдЯрд░ рд╕े рдмाрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЕрдЧрд░ рдЗрди्рд╣ें рдкूрд░्рдг рднोрдЬрди рди рдоिрд▓ा рддो рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рдпрд╣ рдмрди्рджрд░ рдФрд░ рднी рд╣िंрд╕рдХ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЕрдпोрдз्рдпा рдХी рдЧाрд▓िрдпाँ рд╕ूрдиी рдкреЬी рд╣ैं рдЗрд╕ рдЪिрд▓рдЪिрд▓ाрддी рдзूрдк рдоें рд╣рд░ рддрд░рдл рдмрд╕ рдЦाрдХी рд╡рд░्рджी рд╡ाрд▓े рд╕рд░ рдкрд░ рдЯोрдкी рдпा рдЧрдордЫा рд░рдЦे рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХे рд▓िрдП рддैрдиाрдд рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдпोрдз्рдпा рдХी рд╕реЬрдХों рдкрд░ рдЧाреЬिрдпों рдХी рдЬрдЧрд╣ рдмрд╕ рдПрдо्рдмुрд▓ेंрд╕ рд╣ी рджिрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдШреЬी рдоें рдЗрди рдмंрджрд░ों рдХा рдХौрди рд╣ै? рдПрдХ рджिрди рдоेрд░ी рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рдПрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рд╕े реЮोрди рдкрд░ рдмाрдд рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрдирддी рдХी рдЧрдпी рдХि рд╢ाрдпрдж рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦ рдкреЭ рдХрд░ рдпрд╣ाँ рдХी рдЬрдирддा рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ोрдХрд░ рдЗрдирдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖрдПँ рдХ्рдпोंрдХि рдЕрднी рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдФрд░ рд▓ोрдЧ рднी рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ों। рдкрд░рди्рддु рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдХा рдПрдХ рд▓ाрдЗрди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рд╣ी рдоुрдЭे реЮोрди рдХो рд░рдЦ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдмाрдмूрд╕ाрд╣рдм рдХो рддो рдХुрдЫ рдорд╕ाрд▓ेрджाрд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХी рднी рдХ्рдпा рдЧрд▓рддी рдЖрдЬ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХो рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрдп рддो рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЬрдЧрдд рдХो рдмрд╕ рдорд╕ाрд▓ेрджाрд░ рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╣ी рдЪाрд╣िрдП рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рд╣ो рдпा рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा। рд╕ुрдмрд╣ рд╕े рд╢ाрдо рддрдХ рди्рдпूрдЬ рдЪैрдиेрд▓ों рдкрд░ рдмрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдзुрди рд╣ै рдмрд╕- рдХोрд░ोрдиा рдФрд░ рдХोрд░ोрдиा। рдоाрдиों рдЪैрдирд▓ों рдХी рдЖрдкрд╕ рдоें рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рд▓рдЧी рд╣ो рдХि рдХрд╣ी рдХोрдИ рдХोрд░ोрдиा рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЬрд▓्рджी рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЬ्рдпाрджा рди рдмрддा рджे। рдХिрд╕ी рдЪैрдирд▓ рдкрд░ рддो рдЬैрд╕े рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╡ोрдЯों рдХी рдЧिрдирддी рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ो। рдЖрдЬ рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рдЖंрдХреЬा рдкрди्рдж्рд░рд╣ рд╕ौ рдХे рдкाрд░ рддो рджूрд╕рд░ा рдПंрдХрд░- рд╡рд╣ी рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиे рддोреЬा рд░िрдХॉрд░्рдб, рдЖँрдХреЬे рдоें рджोрдЧुрдиी рдмреЭрдд рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рджिрди рдоें рддीрди рд╣реЫाрд░। рд╣ंрд╕ рд╣ंрд╕рдХрд░ рдРрд╕े рди्рдпूрдЬ рдмोрд▓ рд░рд╣े рдЬैрд╕े рдХोрдИ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯी рдЬीрддрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрдирдХे рд╕्рдЯूрдбिрдпो рдоें рдоिрдаाрдИ рдХा рдбिрдм्рдмा рднिрдЬрд╡ाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ो। рдЗрд╕ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे? рдЗрди рдЪैрдирд▓ों рдХो рдЖрдЧे рд▓े рдЬाрдиे рдХी рд╣ोреЬ рдоें рдХिрд╕ी рдХा рдз्рдпाрди рдЗрди рдЬाрдирд╡рд░ों рдХी рдУрд░ рдирд╣ीं рдЬा рд░рд╣ा рдХि рдЖрдЬ рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рдЗрдирдХे рдЦाрдиे рдХा рдмंрджोрдмрд╕्рдд рдХैрд╕े рд╣ोрдЧा, рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рджिрдиों рд╕े рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рднी рдмрд╕ рдХोрд░ोрдиा рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣рд░ рдХोрдИ рдЕрдкрдиे рдЬिрд▓े рдХी рд╣ाрд▓ाрдд рдпूँ рдмрдпां рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЕрдм рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдкрд░ рдХोрдИ рдирд╣ीं рдмрдЪेрдЧा।

рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╣рдоें рдЕрдкрдиों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдирдХा рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рд╣ै рдЬो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╣рдо рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдеे। рдЕрддः рдЕрдпोрдз्рдпाрд╡ाрд╕िрдпों рд╕े рдпрд╣ рд╡िрдирдо्рд░ рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдЖрдк рд╕рдм рднी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рдЖрдПँ рдФрд░ рдк्рд░рддिрджिрди рд╕ुрдмрд╣ рдФрд░ рд╢ाрдо рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдХे рдКрдкрд░ рдХुрдЫ рдЦाрдж्рдп рдФрд░ рдкेрдп рдкрджाрд░्рде рд░рдЦ рджें рд╡ рдЖрдкрдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЬो рднी рд╕ाрдзु-рд╕ंрдд рд╣ैं рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे рдЕंрд╢ рд╕े рдХुрдЫ рджाрди рджे рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХो рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рдХрд╖्рдЯ рди рд╕рд╣рдиा рдкреЬे। рдпрд╣ рд╕рдордп рд╕ोрд╢рд▓ рд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рдкрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ реЮैрд▓ाрдиे рдХा рд╣ै рдиा рдХि рдбрд░ाрдиे рдХा। рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдоें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрдирдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рдоिрд▓ рдЪुрдХी рд╣ै рдХृрдкрдпा рдЗрд╕े рдЕрдорд▓ рдоें рд▓ाрдПँ। рдЖрдЧे рдмреЭें рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрдЧे рд▓े рдЬाрдПँ।

рд░िрд╢्рддों рдкрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХा рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡


- рдЙрд░्рдоिрд▓ा рдХुрдоाрд░ी


рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЬрдм рднी рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдкрд░ рдЖрдкрджा рдЖрддी рд╣ै рддрдм рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЯूрдЯрддा рд╣ै। рд╡िрдкрджा рдХी рдирдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рд╕рднी рдЪीрдЬों рдХो рдбрд╕ рд▓ेрддी рд╣ै। рдоाрдирд╡рддा рд╕िрд╕рдХ рдЙрдарддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдЬैрд╡िрдХ рдЖрдкрджा рдХोрд░ोрдиा рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╣ुрдП рд╕ंрдЧрд░ोрдз рдХे рджौрд░ाрди рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдоें рдЙрдирдХी рднрдЧौрд▓िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдИ рд╣ैं।

рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ी рддो рдпрд╣ी рдХि рдЗрд╕ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рднी рдЕрдиेрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рд▓ोрдЧों рдХो рдЗрддрдиी рд▓ंрдмी рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдП рдШрд░ों рдоें рдХैрдж рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рддो рдпрд╣ рдирдпे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдиे рд╕рднी рдХा рдЬीрд╡рди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै, рддो рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдорд╣िрд▓ाрдУं рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкुрд░ुрд╖ों рдкрд░ рдкреЬрддा рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЕрдиेрдХ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЧृрд╣िрдгी рд╣ैं। рдШрд░ों рдоें рд░рд╣рдиे рдХी рдЙрдирдХी рдЖрджрдд рд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд▓ोрдЧों рдХे рднी рдШрд░ рд╕े рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдШрд░ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рд░рд╣рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧीрди рдПрдХ рдЕрд╣рдо рддрдд्рд╡ 'рд╕्рдкेрд╕' рдЬो рд▓ोрдЧो рдХे рдордз्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा, рд╡рд╣ рднंрдЧ рд╣ोрддा рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдоें рддрдиाрд╡, рдХुрдг्рдаा рдЖрджि рдЬैрд╕े рдоाрдирд╕िрдХ рдЕрд╕рди्рддुрд▓рди рдЙрднрд░рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рдмाрдж рдЙрдкрдЬे рд╣ाрд▓ाрдд рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪिंрддाрдУं рдиे рднी рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░ рд╣ाрд▓ाрдд рдЬो рд╣ो рд╕ंрдХрдЯ рдХे рджौрд░ рдоें рдордиुрд╖्рдп рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рд╣рдоें рдордиुрд╖्рдпрддा рдирд╣ी рдЫोреЬрдиी рд╣ै।

рд╣ाрд▓िрдпा рдХुрдЫ рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╣рдо рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкिрдЫрд▓े рджिрдиों рд╡िрд╡ाрд╣-рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рднाрдЧों рд╕े рдоाрдирд╡рддा рдХो рд▓рдЧाрддे, рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕ुрдирдиे рдХो рдоिрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧрд░ोрдз рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдмेрдЯी рдиे рдоीрд▓ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рддрдп рдХрд░рдХे рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рдиे рдкрд╣ुँрдЪे рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХो рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЭाрд░рдЦंрдб рдХे рд░ांрдЪी рдоें рдПрдХ рдмреЬी рдмрд╣рди рдиे рдмреЭрддे рд╕ंрдЧрд░ोрдз рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдЕрдкрдиी рдмрд╣рди рдХो, рдЙрд╕рдХे рдкрддि рд╡ рд╕ाрд▓ рднрд░ рдХे рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ाрде рдШрд░ рд╕े рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рдХिрдпा। рдПрдХ рд╡рдпрд╕्рде рдкрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХा рд╕ंрджेрд╣ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рдкрд░िрдЬрдиों рдиे рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рддрд░ीрдХे рд╕े рджूрд░ी рдмрдиा рд▓ी। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЙрдирдХी рдкрдд्рдиी рдиे рдЦाрдиा рднी рдкреЬोрд╕ी рдХे рдХрд╣рдиे рдкрд░ рджिрдпा। рдЬाँрдЪ рдкрд╢्рдЪाрдд рдиेрдЧेрдЯिрд╡ рдкाрдП рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдмुрдЬुрд░्рдЧ рд╡ाрдкрд╕ рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдЬाрдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХрд░ рдмिрдиा рдмрддाрдпे рдХрд╣ीं рдЪрд▓े рдЧрдпे। рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╣ैं рдХि рдХुрдЫ рдЬрдЧрд╣ рдХिрд░ाрдпा рди рднрд░ рдкाрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें, рдпा рдХिрд░ाрдпे рдоें рдЫूрдЯ рдХे рд▓िрдпे рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рдордЬрдмूрд░ों рдХी рдордЬрдмूрд░ी рдХा рдиाрдЬाрдпрдЬ рдлाрдпрджा рдЙрдаाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдРрд╕ी рдЕрдиेрдХ рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ोंрдЧी рдЬो рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╣ी рди рд╣ोंрдХ। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧрд░ोрдз рдХे рдмाрдж рдЧिрд░рддी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрднрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдо्рднाрд╡िрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдЖрдиे рдЕрднी рд╢ेрд╖ рд╣ैं। рд╡рд░्рдЧрднेрдж рддेрдЬी рд╕े рдЙрднрд░рдХрд░ рдЖрдПрдЧा। рдордЬрдмूрд░ी рдоें рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рд╣ेрддु рдЖрд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдд्рд╡ рднी рдЙрднрд░ेंрдЧे, рдЬो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд рдХे рд▓िрдпे рд╣िрддрдХрд░ рди рд╣ोрдЧा।

рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ीрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓

рдбॉ. рдЖрдирди्рдж рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा

рдЖрдирди्рдж рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा

рдЪрд▓рднाрд╖: +91 992 629 2034, +91 907 460 6019; рдИрдоेрд▓: anand.dr64@gmail.com


рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдЪौрджрд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рд╣ुрдИ। рд╡ीрд░рд╕िंрд╣рджेрд╡ рдиे рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рддाрдкी рд╢ाрд╕рдХ рдбुंрдЧрд░рд╕िंрд╣ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдеे। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХा рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп 1526 рдИ॰ рдоें рдкाрдиीрдкрдд рдХे рдк्рд░рдердо рдпुрдж्рдз рдоें рдоाрд░ा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХा рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ рд╕ोрд▓рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдкूрд░्рд╡ाрд░्рдз рддрдХ рд╢ाрд╕рди рд░рд╣ा। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ीрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓ों рдоें рдоाрди рдоंрджिрд░, рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓, рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдПрд╡ं рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рд╣ै। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓ों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рд╢्рд░ेрдп рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердорддः рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдиे рдоाрди рдоंрджिрд░ рдПрд╡ं рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдЬैрд╕े рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा। рдЬोрдХि, рд╣िंрджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХे рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдирдЧीрдиे рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рди рдХीрд░्рддि рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рдеा।1

рдоाрди рдоंрджिрд░:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдоाрди рдоंрджिрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдж्рднुрдд рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдоाрди рдоंрджिрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХा рд░ाрдЬрдк्рд░ाрд╕ाрдж рдеा। рдоाрди рдоंрджिрд░ рдЪाрд░ рдоंрдЬिрд▓ा рднрд╡рди рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рджो рдоंрдЬिрд▓ें рднूрдоिрдЧрдд рд╣ै। рдорд╣рд▓ рдЖрдпрддाрдХाрд░ рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг рдХी рдУрд░ 300 рдлीрдЯ рд╡ рдЪौреЬाрдИ рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ 160 рдлीрдЯ рд▓рдЧрднрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╡ं рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрдЧ рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдХो рддрд░ाрд╢े рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕्рддрд░ों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджीрд╡ाрд░ों рдХे рдордз्рдп рдХो рдЕрд░्рдзрдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдоीрдиाрд░ों, рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ों, рдЫрдЬ्рдЬों, рдЬрд▓िрдпों, рдЭिрд▓рдоिрд▓ी, рддोрд░рдгों, рдЫрддрд░िрдпों рд╡ рдЧोрдЦों рд╕े рд╕рдЬ्рдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।2

рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХी рдоीрдиाрд░ों рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдмрдиी рдЫрддрд░िрдпों рдХे рдЧोрд▓ рдЧुрдо्рдорджाрдХाрд░ рдЫрдд рдХो рдоाрдирд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рддांрдмे рдХी рдкрддрд░ों рд╕े рдврдХा рдЧрдпा рдеा, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрдд्рд░ рд▓рдЧे рд╣ुрдП рдеे, рджूрд░ рд╕े рдпे рд╕्рд╡рд░्рдгрдордпी рдЖрднा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдоंрджिрд░ рдХे рд╕्рд╡рд░्рдг рдХрд▓рд╢ों рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрддे рдеे, рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै, рдХि рдЗрд╕े рдоाрди рдорд╣рд▓ рди рдХрд╣рдХрд░ рдоाрдирдоंрджिрд░ рдХрд╣рдиा рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рдХो рд░ुрдЪिрдХрд░ рд▓рдЧा рд╣ोрдЧा। рдоाрдирдоंрджिрд░ рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдмाрд╣рд░ी рдПрд╡ं рдЖрди्рддрд░िрдХ рджीрд╡ाрд░ों рдХो рдкрдд्рдерд░ рдХी рдЦुрджाрдИ рдХрд░ рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЖрдХृрддिрдпों, рдкृрд╖्рдкाрдХृрддि рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдеी, рдЬिрдирдоें рд░ंрдЧ рдмिрд░ंрдЧा рдоीрдиा рднрд░ा рдЧрдпा рдеा। рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рддोрд░рдг, рд╕्рддрдо्рдн, рдХेрд▓े рдХे рд╡ृрдХ्рд╖, рд╣ाрдеी, рд╕िंрд╣, рдордпूрд░, рд╣ंрд╕, рд╡ाрдирд░, рдЪрд╡ंрд░рдзाрд░ी рдЖрджि рдЖрдХृрддिрдпों рдХो рдкрдд्рдерд░ рдоें рдЙрдХेрд░ рдХрд░ рд▓ाрд▓, рд╣рд░े, рдкीрд▓े, рдиीрд▓े, рд╕рдлेрдж рдПрд╡ं рдХाрд▓े рдоीрдиे рдХे рд░ंрдЧों рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдмीрдд рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ाँ рдоौрдЬूрдж рд░ंрдЧ рдЙрддрдиे рд╣ी рдЪрдЯрдХ рдПрд╡ं рднрд╡्рдп рд╣ैं।3
рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рднрд╡рди рдХे рднीрддрд░ी рднाрдЧ рдоें рджो рд╡िрд╢ाрд▓ рдЪौрдХ рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рджो рдоंрдЬिрд▓े рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдКрдкрд░ рдХा рдХрдХ्рд╖ рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ рд╡ рдЬाрд▓िрдпों рдпुрдХ्рдд рд╣ैं, рдЬो рд╕ंрднрд╡рддः рд░ाрдиिрдпों рдХे рдЖрд╡ाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे। рдорд╣рд▓ рдХे рдЖрди्рддрд░िрдХ рдХрдХ्рд╖ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ै। рднрд╡рди рдХे рдиिрдЪрд▓े рднाрдЧ рдоें рдПрдХ рдорди्рдЬिрд▓ рдХो ’рд╣िреЬोрд▓ा рдХрдХ्рд╖’ рдХрд╣рддे рд╣ैं, рд╡ рджूрд╕рд░े рддрд▓ рдХो ’рдЬौрд╣рд░ рдХрдХ्рд╖’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдк्рд░рдердо рдХрдХ्рд╖ рдЖрдоोрдж рдк्рд░рдоोрдж рд╣ेрддु рддрдеा рджूрд╕рд░ा рд░ाрдЬрдХीрдп рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЬौрд╣рд░, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ेрддु рдеा। рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХे рд╢ाрд╕рди рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рдЗрди рддрд▓рдШрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоुрдЧрд▓ рдХाрд▓ рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдХैрджिрдпों рдХो рдХैрдж рдХрд░рдиे рд╡ рдлाँрд╕ी рджेрдиे рд╣ेрддु рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рдеा। рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрдХ्рд╖ рд╡ рддрд▓ рдкрд░ рд╢ुрдж्рдз рдПрд╡ं рддाрдЬी рд╣рд╡ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдЙрдд्рддрдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рднрд╡рди рдХी рдЬрд▓ рдк्рд░рджाрдп рдПрд╡ं рдиिрдХाрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рднी рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХे рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрдЧрдо рд╣ै। рдоाрдирдоंрджिрд░ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрдХ्рд╖ рд╡ рддрд▓ рдкрд░ рд╢ुрдж्рдз рдПрд╡ं рддाрдЬी рд╣рд╡ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдЙрдд्рддрдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рднрд╡рди рдХी рдЬрд▓ рдк्рд░рджाрдп рдПрд╡ं рдиिрдХाрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рднी рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХे рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрдЧрдо рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд╕ाрдпंрдХाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдз्рд╡рдиि рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рджौрд░ाрди рдХрдИ рд░ंрдЧों рдоें рдЬрдм рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддрдм рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдоाрдиो рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕्рд╡рдк्рди рд▓ोрдХ рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░ рд╣ी рд╣ै।4



рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ (1486 - 1516 рдИ0) рдиे 1494 рдИ॰ рдоें  рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 300 рдлीрдЯ рд▓рдо्рдмा рдФрд░ 230 рдлीрдЯ рдЪौреЬा рд╣ै। рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдиे рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрдкрдиी рдк्рд░िрдп рд░ाрдиी рдоृрдЧрдирдпрдиी рдХे рд▓िрдП рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдЪूँрдХि рд░ाрдиी рдЧुрд░्рдЬрд░ рдЬाрддि рд╕े рдеी, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЧूрдЬрд░ी рдХрд╣рддे рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдмрдирд╡ाрдпी рдЧрдпी рдЗрдоाрд░рдд ’рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓’ рдХрд╣рд▓ाрдпी। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдкूрд░्рд╡ рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХिрд▓े рдХे рдмाрджрд▓рдЧреЭ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХी рддीрди рдоंрдЬिрд▓ा рдЖрдХाрд░ рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд╕ीреЬिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдКрдкрд░ рдЪреЭрдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдпрддाрдХाрд░ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЦुрд▓ा рдк्рд░ांрдЧрдг рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЖрдХाрд░-рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं।
рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХी рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ें рддрд░ाрд╢े рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕्рддрд░ рдЦрдг्рдбों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ैं, рдЬिрди рдкрд░ рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдкрдЪ्рдЪीрдХाрд░ी рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЗрди рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рджो рдорди्рдЬिрд▓े рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ рдпुрдХ्рдд рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ों рдХो рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░ंрдЧों рдХी рдоीрдиाрдХाрд░ी рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧुрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рдПрд╡ं рджрдХ्рд╖िрдгी рдж्рд╡ाрд░ों рдХो рд╡ृрд╣рдд рдЖрдХाрд░ рдХे рдкрдд्рдерд░ рдХे рд╣ाрдеिрдпों рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджрдХ्рд╖िрдг рджिрд╢ा рдХे рд╕рднी рдХрдХ्рд╖ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рдХे рд╣ैं, рдЕрддः рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдХि рд╕ंрднрд╡рдд рдпे рдХрдХ्рд╖ рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпे рдЬाрддे рд╣ोंрдЧे, рд╡ рд╢ेрд╖ рдЕрди्рдп рдкрд░िрдЪाрд░िрдХाрдУं рд╣ेрддु рд░рд╣े рд╣ोрдЧें।5 рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ ’рд░ाрдЬ्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп’ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХी рд╢ाрдирджाрд░ рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рджो рдоंрдЬिрд▓ा рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХे рдЬ्рдпेрд╖्рда рдкुрдд्рд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╣ोрдиे рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдорд╣рд▓ рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ो рдЧрдпा। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 212 рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдоें 12 рдж्рд╡ाрд░ों рдХा рдЦुрд▓ा рдмрд░ाрдорджा рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рджो рдоंрдЬिрд▓ा рд╣ै, рдКрдкрд░ी рдХрдХ्рд╖ рдХी рдЫрдд рдЧुрдо्рдмрджाрдХाрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдПрдХ рдЪौрдХोрд░ рдЫрддрд░ी рдмрдиी рд╣ै рд╡ рдЗрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдХोрдиों рдкрд░ рдЪाрд░ рдЕрди्рдп рд▓рдШु рдЖрдХाрд░ рдХी рдЫрддрд░िрдпाँ рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╣ैं, рднрд╡рди рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рднाрдЧ рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЫрддрд░िрдпों рд╕े рд╕рдЬ्рдЬिрдд рдХрд░рдиा рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।6
рдк्рд░рдердо рддрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХрдХ्рд╖ рдмрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рджोрдиों рдЫोрд░ों рдкрд░ рджो рдордз्рдпрдо рдЖрдХाрд░ рдХे рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ैं। рднрд╡рди рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕ाрджрдЧी рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рднрд╡рди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдмाрдмрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдо рдЬीрд╡рдиी ’’рдмाрдмрд░ рдиाрдоा’’ рдоें рдХिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рдХि рдЗрд╕ рдЕंрдзрдХाрд░ рдпुрдХ्рдд рднрд╡рди рдоें рдЙрд╕рдиे рд░ौрд╢рдиी рд╣ेрддु рдХрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдиिрд░्рджेрд╢ рднी рджिрдпे рдеे। рд╡рд╣ рдЖрдЧे рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рдХि рдпрд╣ рднрд╡рди рдПрдХ рдЧुрдк्рдд рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдоाрдирдоंрджिрд░ рд╕े рдоिрд▓ा рд╣ुрдЖ рдеा।7

рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХी рд╢ाрдирджाрд░ рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХो рдХрд░्рдг рдоंрджिрд░ рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рди рдХीрд░्рддि рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдХीрд░्рддि рд╕िंрд╣ рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рдХрд░्рдг рд╕िंрд╣ рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рднрд╡рди рдХो рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рдЧрдпी।8 рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЪाрд░ рдоंрдЬिрд▓ा рднрд╡рди рд╣ै, рднрд╡рди рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХिрд╕ी рднी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдХि рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рдеा। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 200 рдлीрдЯ рд▓рдо्рдмा рдФрд░ 35 рдлीрдЯ рдЪौреЬा рд╣ै।9
рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдоें рд╕рднी рд╕ुрдЦ - рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЗрд╕рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рдПрд╡ं рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рдоोрдЯे рдЪूрдиे рдХा рдкрд▓рд╕्рдЯрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ीं рдХрд╣ी рд╕ुंрджрд░ рд░ंрдЧों рдХी рдоीрдиाрдХाрд░ी рднी рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рднрд╡рди рдХी рд╕ुंрджрд░рддा рдХो рдмреЭाрдиे рд╣ेрддु рд▓ाрд▓ рдкрдд्рдерд░ рдХे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдкैрдирд▓ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рднрд╡рди рдоें рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдЭिрд▓рдоिрд▓ी, рдЭрд░ोрдЦों, рдЫрддрд░िрдпों рдЖрджि рдХा рдпрдеा рд╕्рдеाрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рдЗрд╕рдХी рд╕ुंрджрд░рддा рдХो рдмреЭाрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рднрд╡рди рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдмрд╣ु рдЖрдпाрдоी рд╣ै।10



рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी

1. рд╕िंрдзिрдпा, рдмрд▓рдмंрдд рд░ाрд╡ рднैрдпाрд╕ाрд╣ेрдм - рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рджि рдлोрдЯ्рд░्рд░ेрд╕ рдСрдл рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рдмंрдмрдИ, 1892, рдкृрд╖्рда 17, рд╢рд░्рдоा, рдЖрд░॰ рдХे॰ - рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдПрд╡ं рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдХे рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде, рднोрдкाрд▓, 2010, рдкृ॰ 117 -119
2. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 33-35, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 385
3. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 33-35, рдордЬрдкुрд░िрдпा, рд╕ंрдЬрдп - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдеाрди, рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, 1991, рдкृрд╖्рда 05 - 09
4. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 33-35, рдордЬрдкुрд░िрдпा, рд╕ंрдЬрдп - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдеाрди, рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, 1991, рдкृрд╖्рда 05 - 09
5. рд╢рд░्рдоा, рд╡ी॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмुंрджेрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рджुрд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЧреЭिрдпाँ, рдмрд░ेрд▓ी, 2013, рдкृрд╖्рда 58, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 407 - 10
6. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 28-29
7. рд╢рд░्рдоा, рд╡ी॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмुंрджेрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рджुрд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЧреЭिрдпाँ, рдмрд░ेрд▓ी, 2013, рдкृрд╖्рда 59, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 386
8. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдЪैрддрди्рдп - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рд╕्рдоाрд░рдХ, рднोрдкाрд▓, 2002, рдкृрд╖्рда 17 - 18
9. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 28
10.  рд╢рд░्рдоा, рд╡ी॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмुंрджेрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рджुрд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЧреЭिрдпाँ, рдмрд░ेрд▓ी, 2013, рдкृрд╖्рда 58-59, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 385

рддो рдЖрд▓ू рдХा рдХुрдЫ рдмрдпाँ рд╣ो рдЬाрдпे

рдоुрд╢्рддाреШ рдЕрд╣рдордж рдпूрд╕ुреЮी
(4 рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1923- 20 рдЬूрди 2018)

рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ : рдЖреЮрддाрдм рдЕрд╣рдордж

рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрддा, рд╣िंрджी-рдЙрд░्рджू, рдХोрд▓ंрдмिрдпा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ


рдпрд╣ рдПрдХ рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд▓ेрдЦ рд╣ै рдЬो рдоुрд╢्рддाреШ рдЕрд╣рдордж рдпूрд╕ुреЮी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ реЩाрдХрдо рдмрджрд╣рди (рдоेрд░े рдоुँрд╣ рдоें реЩाрдХ) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдоौрд▓ाрдиा рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдЖреЫाрдж рдФрд░ рдЖрд▓ू рд╕े рдоिрд░्реЫा рдХी рдЪिреЭ рд╕े рдмाрдд рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдоिрд░्реЫा рдж्рд╡ाрд░ा рдЧुрд▓ाрдм рдФрд░ рдЖрд▓ू рдХी рдЦेрддी рдХрд░рдиे рдХे рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै। рдиिрдмंрдз рдоें ‘рдоिрд░्реЫा’ рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рд╣ै рдФрд░ рддीрди-рдЪाрд░ рд▓рдШु рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рднी рд╣ैं। рдиिрдмंрдз рдоें ‘рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ ‘рдоिрд░्реЫा’ рдФрд░ ‘рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░’ рдЬिрдирдХे рдкूрд░ा рдиाрдо ‘рдоिрд░्реЫा рдЕрдм्рджुрд▓ рд╡рджूрдж рдмेрдЧ’ рдФрд░ ‘рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ реШाреЫी рдЕрдм्рджुрд▓ реШुрдж्рджूрд╕ рдПрдо.рдП. рдмी.рдЯी.рдЧोрд▓्рдбрдоेрдбрд▓िрд╕्рдЯ’ рд╣ै, рдпूрд╕ुреЮी рдХे рдоिрдд्рд░ рдпा рд╣рдореЫाрдж (рдЫाрдпाрдкुрд░ुрд╖) рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдЕрдзिрдХрддрд░ рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпे рджोрдиों рдкाрдд्рд░ рдЕрдкрдиे рдКрдЯрдкрдЯांрдЧ рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рджрд▓ीрд▓ों рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдпूрд╕ुреЮी рдЕрдкрдиी рдЕрдХрдердиीрдп, рдЙрдд्рддेрдЬрдХ рдФрд░ рдЧुрд╕्рддाреЩाрдиा рдмाрддें рдоिрд░्реЫा рдФрд░ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХी реЫुрдмाрди рд╕े рдХрд╣рд▓рд╡ाрддे рд╣ैं। рдпे рдХिрд░рджाрд░ рд╣рдоें рдоुрд▓्рд▓ा рдирд╕рд░ुрдж्рджीрди рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддे рд╣ैं।

рдмाрдд рд╕े рдмाрдд рдиिрдХाрд▓рдиा, рд▓ेрдЦрдиी рдХे рд╣ाрдеों рдоें реЩुрдж рдХो рд╕ौंрдкрдХрд░ рдоाрдиो рдХेрд▓े рдХे рдЫिрд▓рдХे рдкрд░ рдлिрд╕рд▓рддे рдЬाрдиा рдЕрд░्рдеाрдд рд╡िрд╖рдпांрддрд░, рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг, рдЕрддिрд╢्рдпोрдХ्рддिрдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрди, рдХिрд░рджाрд░ों рдХी рд╕рдирдХ рдФрд░ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рддрд░्рдХрд╢ैрд▓ी, рдПрдХ рд╣ी рд╡ाрдХ्рдп рдоें рдЕрд╕ंрдЧрдд рд╢рдм्рджों рдХा рдЬрдоाрд╡реЬा, рд╢рдм्рдж-рдХ्рд░ीреЬा, рдЕрдиुрдк्рд░ाрд╕ рдЕрд▓ंрдХाрд░, рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рдЙрдкрдоाрдПं рд╡ рд░ूрдкрдХ, рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рдоोреЬ, рдХрд╡िрддा рдХी рдкंрдХ्рддिрдпों рдХा рдЙрдж्рдзрд░рдг, рдкैрд░ोрдбी рдФрд░ рдореЫाреШ рдХी рдлुрд▓рдЭреЬिрдпों рд╡ рд╣ाрд╕्рдп рд░рд╕ рдХी рдлुрд╣ाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрдХेрдд рд╡ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ, рдФрд░ рдк्рд░рдЦрд░ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдпूрд╕ुреЮी рд╕ाрд╣рдм рдХी рд░рдЪрдиा рд╢ैрд▓ी рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं। рдЙрдирдХे реЮुрдЯрдиोрдЯ рднी рдмрд╣ुрдд рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдиिрдмंрдз рдоें рдпूрд╕ुреЮी рд╕ाрд╣рдм рдХी рд░рдЪрдиा рд╢ैрд▓ी рдХी рдЕрдиेрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं।-----рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ
***


рджूрд╕рд░ों рдХो рдХ्рдпा рдХрд╣ें, рд╣рдо реЩुрдж рдмीрд╕िрдпों рдЪीреЫों рд╕े рдЪिреЭрддे рд╣ैं┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘Ардкрдиीрд░, рдХрд░рдордХрд▓्рд▓ा, рдХрдо्рдмрд▓, рдХॉреЮी рдФрд░ рдХाреЮ्рдХा, рдФрд░рдд рдХा рдЧाрдиा, рдорд░्рдж рдХा рдиाрдЪ, рдЧेंрджे рдХे рдлूрд▓, рдЗрддрд╡ाрд░ рдХा рдоुрд▓ाреШाрддी, рдоुрд░्рдЧ़ी рдХा рдЧोрд╢्рдд, рдкाрдирджाрди, реЪрд░ाрд░ा, рд╕ुрди्рджрд░ рдФрд░рдд рдХा рдкрддि┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘АрдЖрдЧे рдХुрдЫ рдХрд╣рдиा рдЧुрд╕्рддाреЩी рд╣ोрдЧी рдХ्рдпोंрдХि рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ूрдЪी рд╣рдоाрд░े рдкाрдкों рдХी рд╕ूрдЪी рд╕े рднी реЫ्рдпाрджा рд▓рдо्рдмी рдФрд░ рд╣рд░ी-рднрд░ी рдиिрдХрд▓ेрдЧी। рдкाрдкी рд╕рд╣ी, рд▓ेрдХिрди рдоिрд░्реЫा рдЕрдм्рджुрд▓ рд╡рджूрдж рдмेрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдпрд╣ рд╣рдорд╕े рдЖрдЬ рддрдХ рди рд╣ुрдЖ рдХि рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों рдкрд░ рддрд░्рдХों рдХा рдиीрдо рдЪреЭाрдХрд░ рджूрд╕рд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдмेрд╕्рд╡ाрджी рдоें рдмрд░ाрдмрд░ рдХा рднाрдЧीрджाрд░ рдмрдиाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ो। рдоिрд░्реЫा рддो рдХिрд╕ी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें, реЪрд▓рдд рддрд░्рдХ рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд╣िрдоाрдпрдд рд╡ рд╡рдХाрд▓рдд рд╕े рдоाреШूрд▓ рд╕े рдоाреШूрд▓ “рдХॉреЫ” рдмेрд╣рдж рд▓рдЪрд░ рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╣рдо рд╕рдм рдЙрди्рд╣ें рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░ рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рдорд░्рдерди рд╕े рдмреЬी рд╕реЩ्рддी рд╕े рдордиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдПрдХ рдЪिреЭ рд╣ो рддो рдмрддाрдПँ। рд╕ूрдЪी рд░ंрдЧाрд░ंрдЧ рд╣ी рдирд╣ीं, рдЗрддрдиी реЪрд░ीрдм-рд╣िрддैрд╖ी рднी рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдЗрд╕ рдмेрдЧुрдиाрд╣ реЮреШीрд░ рдХा рдиाрдо рднी реЩाрд╕ी рдКँрдЪी рдкोреЫीрд╢рди рдкрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд░рд╣ рдЪुрдХा рд╣ै। рдмाрдж рдоें рд╣рдорд╕े рдпрд╣ рдкोреЫीрд╢рди рдмैंрдЧрди рдХे рднुрд░рддे рдиे рдЫीрди рд▓ी рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЬैрдХी рдХैрдиेрдбी рдХे рджूрд▓्рд╣ा рдУрдиाрд╕िрд╕ рдиे рд╣рдеिрдпा рд▓ी। рдоिрд░्реЫा рдХो рдЖрдЬ рдЬो рдЪीреЫ рдкрд╕ंрдж рд╣ै, рдХрд▓ рд╡рд╣ рджिрд▓ рд╕े рдЙрддрд░ рдЬाрдПрдЧी рдФрд░ рдкрд░рд╕ों рддрдХ рдпреШीрдирди рдЪिреЭ рдмрди рдЬाрдПрдЧी। рд▓ोрдЧ рд╣рдоें рдоिрд░्реЫा рдХा рд╣рдорджрдо рд╡ рд╣рдорд░ाреЫ рд╣ी рдирд╣ीं, рд╣рдореЫाрдж (рдЫाрдпाрдкुрд░ुрд╖) рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдЕंрддрд░ंрдЧрддा рдФрд░ рдШрдиिрд╖्рдарддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╣рдо рдпреШीрди рд╕े рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдХि рдоिрд░्реЫा рдиे рдЖрд▓ू рдФрд░ рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдЖреЫाрдж рдХो рдкрд╣рд▓े-рдкрд╣рд▓ рдЕрдкрдиी рдЪिреЭ рдХैрд╕े рдмрдиाрдпा। рдФрд░ рдпрд╣ рдХि рджोрдиों рдХो рддिрд╣ाрдИ рд╕рджी рд╕े рдПрдХ рд╣ी рдм्рд░ैрдХेрдЯ рдоें рдХ्рдпों рдмंрдж рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै?

рдЪрдоेрд▓ी рдХे рдлूрд▓ рдХी рдмाрд╕ рдмाреШी рд╣ै

рдоौрд▓ाрдиा рдХे рдмाрд░े рдоें рдоिрд░्реЫा рдХो рдЬिрддрдиा рдЦुрд░рдЪा, рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдоुрд▓рдо्рдоे рдХे рдиीрдЪे рд╢ुрдж्рдз рддрд░्рдХ рдХी рдпрд╣ рдоोрдЯी-рдоोрдЯी рддрд╣ें рдиिрдХрд▓рддी рдЪрд▓ी рдЧрдИं। рдПрдХ рджिрди рдХрдИ рд╡ाрд░ реЩाрд▓ी рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж реЮрд░рдоाрдпा:
“рдПрдХ рд╢ैрд▓ीрдХाрд░ рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзрдХाрд░ рдиे рдирджрд╡рддुрд▓-рдЙрд▓ेрдоा1 рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рд╢िрдмрд▓ी рдкрд╣рд▓ा рдпूрдиाрдиी рдеा рдЬो рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рдкैрджा рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдкрд░ рдоुрдЭे рдпрд╣ рдЧिрд░рд╣ рд▓рдЧाрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджीрдЬिрдП рдХि рдпूрдиाрдиिрдпों рдХी рдЗрд╕ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд╢ाрдЦा рдоें рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдЖреЩिрд░ी рд▓िрдЦाрд░ी рдеा рдЬिрд╕рдиे рдЙрд░्рджू рд▓िрдкि рдоें рдЕрд░рдмी рд▓िрдЦी!”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рдЙрдирдХी рдоाреЮी рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ी рдХाреЮी рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдзрд░्рдо рдоें рджрд░्рд╢рди рдХा рд░рд╕ рдШोрд▓ा। рдЙрд░्рджू рдХो рдЕрд░рдмी рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рдЧрд░िрдоा рд╡ рдоाрд░्рдоिрдХ рдЫुрдЕрди рдк्рд░рджाрди рдХी।”
реЮрд░рдоाрдпा, “рдЙрдирдХी рдЧрдж्рдп рдХा рдкреЭрдиा рдРрд╕ा рд╣ै рдЬैрд╕े рджрд▓рджрд▓ рдоें рддैрд░рдиा! рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоौрд▓рд╡ी рдЕрдм्рджुрд▓ рд╣реШ рдЦुрд▓्рд▓рдо-рдЦुрд▓्рд▓ा рдЙрди्рд╣ें рдЙрд░्рджू рдХा рджुрд╢्рдорди рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЬ्рдЮाрди рд╡ рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣, рдордЧрд░ рдЗрд╕рдХो рдХ्рдпा рдХीрдЬिрдП рдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдФрд░ рдЙрд░्рджू рдкрд░ рдЕंрддिрдо рджрдо рддрдХ реШाрдмू рди рдкा рд╕рдХे। рдХрднी-рдХрднाрд░ рд░рдореЫाрди рдоें рдЙрдирдХा рддрд░्рдЬुрдоाрдиुрд▓ реШुрд░рдЖрди2 рдкреЭрддा рд╣ूँ (рдЕрдкрдиे рджोрдиों рдЧाрд▓ों рдкрд░ рдердк्рдкреЬ рдоाрд░рддे рд╣ुрдП) рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдоाреЮ рдХрд░े! рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдХे рдХрд▓ाрдо (рд╡ाрдгी) рдХे рдкрд░рджे рдоें рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдмोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै!”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рд▓ाрд╣ौрд▓-рд╡-рд▓ाреШूрд╡рдд! рдЙрд╕ рдмुреЫुрд░्рдЧ рдХी рд╕ाрд░ी рдХी рд╣ुрдИ рдпा рди рдХी рд╣ुрдИ реЩрддाрдПँ рддुрдо्рд╣ें рд╕िрд░्реЮ рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдоाреЮ рдХрд░ рджेрдиी рдЪाрд╣िрдПँ рдХि рддुрдо्рд╣ाрд░ी рддрд░рд╣ рд╡े рднी рдЪाрдп рдХे рд░рд╕िрдпा рдеे। рдХ्рдпा рдиाрдо рдеा рдЙрдирдХी рдкрд╕ंрджीрджा рдЪाрдп рдХा? рдЕрдЪ्рдЫा рд╕ा рдиाрдо рдеा। рд╣ाँ рдпाрдж рдЖрдпा рд╡ाрдЗрдЯ рдЬैрд╕рдоिрди! рд╕реЮेрдж рдЪрдоेрд▓ी!”
рдЦिрд▓ рдЙрдаे। реЮрд░рдоाрдпा, “рдоौрд▓ाрдиा рдХा рдорд╢рд░ूрдм (рдкेрдп-рдкрджाрд░्рде) рднी рдЙрдирдХे рдорд╢рд░рдм (рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा) рдХी рдоाрдиिंрдж рдеा। рдЯूрдЯे рд╣ुрдП рдмुрддों рдХो рдЬोреЬ-рдЬोреЬрдХрд░ рдЗрдоाрдоुрд▓-рд╣िрди्рдж3 рдиे рдРрд╕ी рджेрд╡-рдоूрд░्рддि рддрд░ाрд╢рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬो рд╕ोрдордиाрде- рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рднी реШुрдмूрд▓ рд╣ो। рдпूрдиाрдиी рджрд░्рд╢рдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рдРрдирдХ рд╕े рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рджीрди (рдзрд░्рдо) рдоें рджुрдиिрдпा рдФрд░ реЩुрджा рдоें рдиा-реЩुрджा (рд╡िрдзрд░्рдоी) рдХा рджрд░्рд╢рди рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рддो рд╡े рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рд╕рдЪ्рдЪे рджिрд▓ рд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдкрд░ рдИрдоाрди рд▓े рдЖрдП। рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдпрд╣ рдЪीрдиी рдЪाрдп рд╕िрд░्реЮ рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рджिрд▓ рдХो рднा рдЧрдИ рдХि рдЗрд╕рдоें рдЪाрдп рдХे рдмрдЬाрдп рдЪрдоेрд▓ी рдХे рдЧрдЬрд░े рдХी рд▓рдкрдЯ рдЖрддी рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдХोрдИ рд╢реЩ्рд╢ рдЬो рдЪाрдп рдкीрдиे рдХा реЫрд░ा рднी рд╕рд▓ीреШा рд░рдЦрддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЪाрдп рдкीрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рдЪाрдп рдХी┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рд╕िрд░्реЮ рдЪाрдп рдХी ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдорд╣рдХ рдЖрддी рд╣ै, рди рдХि рдЪрдоेрд▓ी рдХे рддेрд▓ рдХा рднрднрдХा!”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рддाрдЬ्рдЬुрдм рд╣ै! рддुрдо рдЗрд╕ рдн्рд░рд╖्рдЯ рднाрд╖ा рдоें рдЙрд╕ рдЖрдиंрджрд╡рд░्рдж्рдзрдХ рдкेрдп рдХा рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो, рдЬो рдмреШौрд▓ рдоौрд▓ाрдиा, ‘рд╡्рдпрдЧ्рд░ рд╡ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ोрди्рдоुрдЦ рдордиोрджрд╢ा рдХो рдорджрд╣ोрд╢िрдпों рдХा, рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рддрд╣рд╕-рдирд╣рд╕ рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдорди рдХे рд╡िрдЪाрд░-рдмрд╡ंрдбрд░ों рдХो рддृрдк्рддि рдХा рдиिрдоंрдд्рд░рдг рджिрдпा рдХрд░рддी рдеी।’”
рдЗрд╕ рдЬुрдорд▓े рд╕े рдРрд╕े рднреЬрдХे рдХि рднреЬрдХрддे рдЪрд▓े рдЧрдП। рд▓ाрд▓-рдкीрд▓े рд╣ोрдХрд░ рдмोрд▓े, “рддुрдордиे рд▓िрдк्рдЯрди рдХंрдкрдиी рдХा рдкुрд░ाрдиा рдЗрд╢्рддेрд╣ाрд░ ‘рдЪाрдп рд╕рд░्рджिрдпों рдоें рдЧрд░्рдоी рдФрд░ рдЧрд░рдоिрдпों рдоें рдаंрдбрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддी рд╣ै’ рджेрдЦा рд╣ोрдЧा। рдоौрд▓ाрдиा рдиे рдпрд╣ाँ рдЗрд╕ी рдЬुрдорд▓े рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХों рдХी рдЖрд╕ाрдиी рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी реЫुрдмाрди рдоें рдХिрдпा рд╣ै!”
рдмрд╣рд╕ рдФрд░ рджिрд▓ рдХे рдЯूрдЯрдиे рдХा рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХाреЮी рджेрд░ рддрдХ рдЬाрд░ी рд░рд╣ा। рд▓ेрдХिрди рдХुреЮ्рд░ (рдЕрдзрд░्рдо) рдХा рдФрд░ рдмрдпाрди рдХрд░рдХे рд╣рдо рдЕрдкрдиा рд▓ोрдХ-рдкрд░рд▓ोрдХ рдмिрдЧाреЬрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे। рд▓िрд╣ाреЫा рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рдХे рдмाрдж рдоिрд░्реЫा рдХी рджूрд╕рд░ी рдЪिреЭ рдпाрдиी рдЖрд▓ू рдХी рддрд░реЮ рдоुреЬрддे рд╣ैं।


рдпे рджाँрдд рд╕рд▓ाрдордд рд╣ैं рдЬрдм рддрдХ

  рдоिрд░्реЫा рдХा “рдмॉрд╕” рджрд╕ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рддीрди рджिрди рдХे рдЕрд╡рдХाрд╢ рдкрд░ рдЬा рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рдоिрд░्реЫा рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ों рдФрд░ рд╢ुрднрдЪिंрддрдХों рдХो рдоुрдХ्рддि-рджिрд╡рд╕ рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмीрдЪ-рд▓рдЧ्рдЬрд░ी рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рд▓ंрдЪ рдкрд░ рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдеा। рд╡рд╣ाँ рд╣рдордиे рджेрдЦा рдХि рд╕рдоुрдж्рд░ी рдХрдЫुрдП рдХा рд╢ोрд░рдмा рд╕ुреЬ-рд╕ुреЬ рдкीрдиे рдХे рдмाрдж рдоिрд░्реЫा рд╕рдоूрдЪे рдХेрдХреЬे (рд╕рдоूрдЪे рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕्рд╡рд░्рдЧीрдп рдХी рд╕рдоूрдЪी рдЯाँрдЧें, рдЦрдкрд░े, рдЖँрдЦें рдФрд░ рдоूँрдЫें рдк्рд▓ेрдЯ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рдоें рдиреЫрд░ рдЖ рд░рд╣ी рдеीं) рдкрд░ рдЯूрдЯ рдкреЬे। рд╣рдордиे рдХрд╣ा рдоिрд░्реЫा рд╣рдордиे рддुрдо्рд╣ें рдЪрд╣рдХा рдоाрд░рддी реЩрдоीрд░ी рдиाрди рдЦाрддे рджेрдЦा рд╣ै, рдЦुрд░ों рдХे рдЪрдЯрдкрдЯे рд╕рд░ेрд╢ (рдЧोंрдж) рдоें рдбुрдмो-рдбुрдмोрдХрд░, рдЬिрд╕े рддुрдо рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдиिрд╣ाрд░ी-рдкाрдП рдХрд╣рддे рд╣ो। рдоुреЮ्рдд рдХी рдоिрд▓ рдЬाрдП рддो рд╕реЬांрдзी рд╕ाрд░्рдбीрди рдпूँ рдиिрдЧрд▓рддे рд╣ो рдоाрдиो рдиाрдХ рдирд╣ीं рд░рдЦрддे। рдФрд░ рддो рдФрд░ рд░ंрдЧाрдоाрдЯी рдоें рдЪрдХрдоा реШрдмीрд▓े рдХी рдПрдХ рдХुँрдЖрд░ी рдХрди्рдпा рдХे рд╣ाрде рд╕े рдирд╢ीрд▓ा рдХрд╕ैрд▓ा рдЬैрдХ-реЮ्рд░ूрдЯ рд▓рдк-рд▓рдк рдЦाрддे рд╣ुрдП реЮोрдЯो рдЦिंрдЪрд╡ा рдЪुрдХे рд╣ो। рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдкेрд╢ाрд╡рд░ рдоें рдЪिреЬों рдХे рдкрдХोреЬे рдЦाрддे рд╣ुрдП рднी рдкрдХреЬे рдЬा рдЪुрдХे рд╣ो। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЦाрди-рдкाрди рдиीрддि рдоें рд╣рд░ рдЪीреЫ рд╣рд▓ाрд▓ рд╣ै рд╕िрд╡ाрдп рдЖрд▓ू рдХे।
рдЦिрд▓ рдЧрдП। реЮрд░рдоाрдпा “рд╣рдордиे рдЖрдЬ рддрдХ рдХिрд╕ी рдоौрд▓рд╡ी ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдХिрд╕ी рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рдоौрд▓рд╡ी рдХी рддंрджुрд░ुрд╕्рддी реЩрд░ाрдм рдирд╣ीं рджेрдЦी। рди рдХिрд╕ी рдоौрд▓рд╡ी рдХा рд╣ाрд░्рдЯреЮेрд▓ рд╣ोрддे рд╕ुрдиा। рдЬाрдирддे рд╣ो рдХ्рдпा рд╡рдЬрд╣ рд╣ै? рдкрд╣рд▓ी рд╡рдЬрд╣ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдоौрд▓рд╡ी рдХрднी рд╡рд░्реЫिрд╢ рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рджूрд╕рд░ी рдпрд╣ рдХि рд╕ाрджा рднोрдЬрди рдФрд░ рд╕рдм्реЫी рд╕े рдкрд░рд╣ेреЫ рдХрд░рддे рд╣ैं!”


рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдФрд░ рдЖрд▓ू рдХा рдк्рд░рднुрдд्рд╡

рд╕рдм्реЫी рди рдЦाрдиे рдХे реЮाрдпрджे рдорди рдоें рдмिрдаाрдиे рдХे рдореШрд╕рдж рд╕े рдоिрд░्реЫा рдиे рдЕрдкрдиे рддрдЬुрд░्рдмों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЬीрд╡рди рдХे рдЙрди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдмेрдиреШाрдм рдХिрдпा рдЬो рдЖрд▓ू рд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП рдеे। рдЪрд░्рдЪा рдЖрд▓ू рдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЫिрдж्рд░ाрди्рд╡ेрд╖ी рд╢्рд░ीрдоुрдЦ рд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдЧी:
‘рддुрдо्рд╣ें рддो рдХ्рдпा рдпाрдж рд╣ोрдЧा। рдоैं рджिрд╕ंрдмрд░ 1951 рдИ. рдоें рдоोंрдЯрдЧोрдоेрд░ी рдЧрдпा рдеा। рдкрд╣рд▓ी рджреЮा рдХрд░ाрдЪी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рдоोंрдЯрдЧोрдоेрд░ी рдХे рдк्рд▓ेрдЯреЮॉрд░्рдо рдкрд░ рдЙрддрд░рддे рд╣ी рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдЖ рдЬैрд╕े рд╕рд░्рджी рд╕े реЩूрди рд░рдЧों рдоें рдЬрдо рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдзрд░ рдЪाрдп рдХे рд╕्рдЯाрд▓ рдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рдмреЬे рдоिрдпाँ рдЧрд░рдо рдЪाрдп рдХे рдмрдЬाрдп рдоाрд▓्рдЯे рдХा рд░рд╕ рдкिрдП рдЪрд▓े рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕ реЩुрджा рдХे рдмрди्рджे рдХो рджेрдЦ-рджेрдЦрдХрд░ рдФрд░ рджाँрдд рдмрдЬрдиे рд▓рдЧे। рдХрд░ाрдЪी рдХी рд╕्рдеाрдИ рдЙрдорд╕ рдФрд░ рдмреЪैрд░ рдЦिреЬрдХिрдпों рд╡ाрд▓ा рдХрдорд░ा рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдпाрдж рдЖрдП। реШुрд▓ी рдФрд░ рддाँрдЧे рд╡ाрд▓े рд╕े рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдмिрд╕्рддрд░ рд▓рдЧा рджिрдпा, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдиाрдо рдЖрдЬ рддрдХ рдоाрд▓ूрдо рди рд╣ो рд╕рдХा। рд▓ेрдХिрди рдоैрдиेрдЬрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоेрд╣рддрд░ рддрдХ рд╕рднी рдЙрд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдХрд╣рддे рдеे। рдХрдорд░ा рд╕िрд░्реЮ рдПрдХ рд╣ी рдеा рдЬिрд╕рдХे рджрд░рд╡ाреЫे рдкрд░ рдХोрдпрд▓े рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдоें “рд╡ाрд░्рдб рд╡ рдХрдорд░ा рдирдо्рдмрд░ 1” рд▓िрдЦा рдеा। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рдХि рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдХрдорд░ा рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдиिрдХрдЯ рдпा рджूрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдЙрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рднी рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖрддी рдеी, рдХ्рдпोंрдХि рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рддीрди рддрд░реЮ рдо्рдпुрдиिрд╕िрдкрд▓िрдЯी рдХी рд╕реЬрдХ рдеी рдФрд░ рдЪौрдеी рддрд░реЮ рдЙрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдиाрд▓ी рдЬो рд╢рд╣рд░ рдХी рдЧрди्рджрдЧी рдХो рд╢рд╣рд░ рд╣ी рдоें рд░рдЦрддी рдеी, рдЬंрдЧрд▓ рддрдХ рдирд╣ीं рдлैрд▓рдиे рджेрддी рдеी। рдХрдорд░ा рдирдо्рдмрд░ 1 рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдк рдоें “рдЕрдЯैрдЪ्рдб рдмाрдерд░ूрдо” рддो рдирд╣ीं рдеा, рдЕрд▓рдмрдд्рддा рдПрдХ рдЕрдЯैрдЪ्рдб рддंрджूрд░ реЫрд░ूрд░ рдеा, рдЬिрд╕рд╕े рдХрдорд░ा рдЗрд╕ рдХреЬाрдХे рдХी рд╕рд░्рджी рдоें рдРрд╕ा рдЧрд░рдо рд░рд╣рддा рдеा рдХि рдмреЬे-рдмреЬे рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓ी рд╣ीрдЯेрдб (Centrally heated) рд╣ोрдЯрд▓ों рдХो рдоाрдд рджेрддा рдеा। рдкрд╣рд▓ी рд░ाрдд рд╣рдо рдмрдиिрдпाрди рдкрд╣рдиे рд╕ो рд░рд╣े рдеे рдХि рддीрди рдмрдЬे рд╕ुрдмрд╣ рдЬो рддрдкिрд╢ рд╕े рдПрдХाрдПрдХी рдЖँрдЦ рдЦुрд▓ी рддो рджेрдЦा рдХि рдЗрдоाрдорджीрди рдмैрд░ा рд╣рдоाрд░े рд╕िрд░рд╣ाрдиे рд╣ाрде рднрд░ рд▓рдо्рдмी реЩूрди рдоें рд╕рдиी рдЫुрд░ी рд▓िрдП рдЦреЬा рд╣ै। рд╣рдордиे реЮौрд░рди рдЕрдкрдиी рдЧрд░्рджрди рдкрд░ рд╣ाрде рдлेрд░рдХрд░ рджेрдЦा। рдлिрд░ рдЪुрдкрдХे рд╕े рдмрдиिрдпाрди рдоें рд╣ाрде рдбाрд▓рдХрд░ рдкेрдЯ рдкрд░ рдЪुрдЯрдХी рд▓ी рдФрд░ рдлिрд░ рдХрд▓рдоा рдкреЭрдХे рдЗрддрдиी реЫोрд░ рд╕े рдЪीреЩ рдоाрд░ी рдХि рдЗрдоाрдорджीрди рдЙрдЫрд▓ рдкреЬा рдФрд░ рдЫुрд░ी рдЫोреЬрдХрд░ рднाрдЧ рдЧрдпा। рдеोреЬी рджेрд░ рдмाрдж рджो-рддीрди рдмैрд░े рд╕рдордЭा-рдмुрдЭाрдХрд░ рдЙрд╕े рд╡ाрдкрд╕ рд▓िрд╡ा рд▓ाрдП। рдЙрд╕рдХे рд╣ोрд╢ рдаिрдХाрдиे рдЖрдП рддो рдоाрд▓ूрдо рд╣ुрдЖ рдХि рдЫुрд░ी рд╕े рд╡рд╣ рдирди्рд╣ी-рдирди्рд╣ी рдмрдЯेрд░ें реЫрдмрд╣ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╣рдордиे рдЧрд░िрдоाрдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рдХрд╣ा, “рдЕреШрд▓рдоंрдж рдЖрджрдоी! рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рдХ्рдпों рди рдмрддाрдпा?” рдЙрд╕рдиे реЮौрд░рди рдЕрдкрдиी рднूрд▓ рдХी рдоाреЮी рдоाँрдЧी рдФрд░ рд╡ाрджा рдХिрдпा рдХि рдЖрдЗрди्рджा рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдмрддा рджिрдпा рдХрд░ेрдЧा рдХि рдЫुрд░ी рд╕े рдмрдЯेрд░ рд╣ी реЫрдмрд╣ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдЖрд╕ाрди рдкंрдЬाрдмी рдоें рдпрд╣ рднी рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рджिрдпा рдХि рдЖрдЗрди्рджा рд╡рд╣ рдЪीреЩ рд╕ुрдирдХрд░ рдбрд░рдкोрдХों рдХी рддрд░рд╣ рднрдпрднीрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдХрд░ेрдЧा।
рд╣рдордиे рд░рд╕ाрди (рдзीрдоे) рд╕े рдкूрдЫा, “рддुрдо рдЙрди्рд╣ें рдХ्рдпों реЫрдмрд╣ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे?”
рдмोрд▓ा, “рдЬрдиाрдм! реЫिрд▓ा рдоोंрдЯрдЧोрдоेрд░ी рдоें рдЬाрдирд╡рд░ рдХो рд╣рд▓ाрд▓ рдХрд░рдХे рдЦाрддे рд╣ैं! рдЖрдк рднी рдЦाрдПँрдЧे?”
рд╣рдордиे рдеोреЬा рд░ूрдЦेрдкрди рд╕े рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा “рдирд╣ीं!” рдФрд░ рд░ेрд▓рд╡े рдЯाрдЗрдо рдЯेрдмुрд▓ рд╕े рдкंрдЦा рдЭрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧे рдХि рдЬो рд▓ोрдЧ рджूрдз рдкीрддे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рддрд░рд╣ рдЬрд▓्рджी рд╕ोрддे рдФрд░ рдЬрд▓्рджी рдЙрдарддे рд╣ैं, рд╡े рдЗрд╕ рдорд░्рдо рдХो рдХ्рдпा рдЬाрдиें рдХि рдиींрдж рдХा рдЕрд╕рд▓ рдЖрдиंрдж рдФрд░ рд╕ोрдиे рдХा рд╕рд╣ी рд╕्рд╡ाрдж рдЖрддा рд╣ी рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╣ै рдЬрдм рдЖрджрдоी рдЙрдардиे рдХे рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕рдордп рдкрд░ рд╕ोрддा рд░рд╣े, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рдЪुрд░ाрдИ рд╣ुрдИ рдШреЬी рдоें рдиिंрджिрдпा-рд░рд╕ рдХा рдк्рд░ाрджुрд░्рднाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХिрд╕ी рдЬाрдирд╡рд░ рдХो рд╕ुрдмрд╣ рджेрд░ рддрдХ рд╕ोрдиे рдХी рдпोрдЧ्рдпрддा рдирд╣ीं рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ। рдЕрдкрдиे рдЕрд╢рд░реЮुрд▓-рдореЩрд▓ूреШाрдд (рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдк्рд░ाрдгी) рд╣ोрдиे рдкрд░ реЩुрдж рдХो рдмрдзाрдИ рджेрддे-рджेрддे рд╕ुрдмрд╣ рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ рд╣рдо рдкूрд░ी рдФрд░ рдЖрд▓ू-рдЫोрд▓े рдХा рдиाрд╢्рддा рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдкрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП। рдеोреЬी рджेрд░ рдмाрдж рдкेрдЯ рдоें рднाрд░ीрдкрди рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдЖ। рд▓िрд╣ाреЫा рджोрдкрд╣рд░ рдХो рдЖрд▓ू-рдкुрд▓ाрд╡ рдФрд░ рд░ाрдд рдХो рдЖрд▓ू рдФрд░ рдкрдиीрд░ рдХा реШोрд░рдоा рдЦाрдХрд░ рддंрджूрд░ рдХी рдЧрд░рдоाрдИ рдоें рдРрд╕े рд╕ोрдП рдХि рд╕ुрдмрд╣ рдЪाрд░ рдмрдЬे рдмैрд░े рдиे рдЕрдкрдиे реЩाрд╕ рддрд░ीреШे рд╕े рдЬрдЧाрдпा, рдЬिрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░рдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрди рдЖрдЧे рдЖрдПрдЧा।
рдиाрд╢्рддे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣рдо рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдП реШрдоीреЫ рдХा рдмрдЯрди рдиोрдЪрдХрд░ рдкрддрд▓ूрди рдоें рдЯाँрдХрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдХि рд╕ूрдИ рдЦрдЪ्рдЪ рд╕े рдКँрдЧрд▓ी рдоें рднुंрдХ рдЧрдИ। рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдмिрдиा рд╕ोрдЪे-рд╕рдордЭे рдЭрдЯ рд╕े рд╣рдордиे рдЙंрдЧрд▓ी рдЕрдкрдиी реШрдоीреЫ рдХी рдЬेрдм рдоें рд░рдЦрдХрд░ рджрдмाрдИ, рдордЧрд░ рдЬैрд╕े рд╣ी рджूрд╕рд░ी реЪрд▓рддी рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ुрдЖ рддो реЩूрди рдХे рдЧीрд▓े рдзрдм्рдмे рдкрд░ рд╕реЮेрдж рдкाрдЙрдбрд░ рдЫिреЬрдХрдХрд░ рдЫिрдкाрдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рджिрд▓ рдоें рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧे рдХि рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдиे рдмीрд╡ी рднी рдХ्рдпा рдЪीреЫ рдмрдиाрдИ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗंрд╕ाрди рдмреЬा рдЕрдХृрддрдЬ्рдЮ рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдмीрд╡ी рдХी реШрджрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рдЗрддрдиे рдоें рдмैрд░ा рдоुреШाрдоी рд╢ुрдж्рдз рдШी рдоें рддрд▓ी рд╣ुрдИ рдкूрд░िрдпाँ рд▓े рдЖрдпा। рдоोंрдЯрдЧोрдоेрд░ी рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдШी рдкाрдХिрд╕्рддाрди рднрд░ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ реЮीрд╕рдж рдШी рд╣ोрддा рд╣ै। рдмैрд░े рдиे рд╣рд╕्рдмेрдоाрдоूрд▓ рдЕрдкрдиे рднृрдХुрдЯी-рд╕ंрдХेрдд рд╕े рд╣рдоें рдХुрд░्рд╕ी рдкрд░ рдмैрдардиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджिрдпा рдФрд░ рдЬрдм рд╣рдо рдЙрд╕ рдкрд░ 8 рдХे рдЕंрдХ рдХी рддрд░рд╣ рджोрд╣рд░े рд╣ोрдХрд░ рдмैрда рдЧрдП рддो рд╣рдоाрд░ी рдЬाँрдШ рдкрд░ рдЧीрд▓ा рддौрд▓िрдпा рдмिрдЫाрдпा рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдиाрд╢्рддे рдХी рдЯ्рд░े рдЬрдоाрдХрд░4 рд░рдЦ рджी। рд╣рдордиे рдиिрдЧाрд╣ рдЙрдаाрдХрд░ рджेрдЦा рддो рдЙрд╕े рдЭाреЬрди рдоुँрд╣ рдоें рдаूँрд╕े рдмреЬे рдЕрджрдм рд╕े рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдкाрдпा।
рд╣рдордиे рдкूрдЫा, “рд╣ँрд╕ рдХ्рдпों рд░рд╣े рд╣ो?”
рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा “рд╡рд╣ рддो рдоैрдиेрдЬрд░ рд╕ाрдм рд╣ँрд╕ рд░рд╣े рдеे। рдмोрд▓рддे рдеे, рд╣рдордХो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдХрд░ाрдЪी рдХा рдкрд╕िंрдЬрд░ рдмрдЯेрд░ рдХो рддिрд▓ेрд░ рд╕рдордЭрдХрд░ рдирд╣ीं рдЦाрддा!”
рд╣рд░ рдЪीреЫ рдХे рджो рдкрдХ्рд╖ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдПрдХ рдЕंрдзेрд░ा। рджूрд╕рд░ा рдЕрдзिрдХ рдЕंрдзेрд░ा। рд▓ेрдХिрди рдИрдоाрди рдХी рдмाрдд рд╣ै рдЗрд╕ рдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдиреЫрд░ рднी рдирд╣ीं рдЧрдИ рдеी। рдФрд░ рдЕрдм рдЗрд╕ реЪрд▓рддреЮрд╣рдоी рдХो рдоिрдЯाрдиा рд╣рдоाрд░ा рджाрдпिрдд्рд╡ рдеा। рдлूрд▓ी рд╣ुрдИ рдкूрд░ी рдХा рд▓ुреШрдоा рдк्рд▓ेрдЯ рдоें рд╡ाрдкрд╕ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╣рдордиे рд░ुंрдзी рд╣ुрдИ рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдЗрд╕ рдЬाрд▓рд╕ाреЫ рдкंрдЫी рдХी реШीрдордд рдкूрдЫी।
рдмोрд▓ा, “реЫिрди्рджा рдпा рдоुрд░्рджा?”
рд╣рдордиे рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा рдХि “ рд╣рдо рддो рдЗрд╕ рд╢рд╣рд░ рдоें рдЕрдЬрдирдмी рд╣ैं। реЮिрд▓рд╣ाрд▓ рдоुрд░्рджा рд╣ी рдХो рддрд░рдЬीрд╣ рджेंрдЧे।”
рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा, “рджрд╕ рдЖрдиे рдк्рд▓ेрдЯ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд▓ेрдЯ рдоें рддीрди рдмрдЯेрд░ें рд╣ोрддी рд╣ैं। рдордЧрд░ рдЬрдиाрдм рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╣ी рд╕िрд░ рдХाреЮी рд╣ोрдЧा!”
реШीрдордд рд╕ुрдирдХрд░ рд╣рдоाрд░े рдоुँрд╣ рдоें рднी рдкाрдиी рднрд░ рдЖрдпा। рдлिрд░ рдпрд╣ рднी рдеा рдХि рдХрд░ाрдЪी рдоें рдорд╡ेрд╢िрдпों рдХा рдЧोрд╢्рдд рдЦाрддे-рдЦाрддे рддрдмिрдпрдд рдЙрдХрддा рдЧрдИ рдеी। рд▓िрд╣ाреЫा рджिрд▓-рд╣ी рджिрд▓ рдоें рдЗрд░ाрджा рдХрд░ рд▓िрдпा рдХि рдЬрдм рддрдХ рддреШрджीрд░ рдоें рдоोंрдЯрдЧोрдоेрд░ी рдХा рджाрдиा-рдкाрдиी рд╣ै, рдЪिреЬिрдпों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХिрд╕ी рдЪीреЫ рдХो рд╣ाрде рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдПँрдЧे। рд▓ंрдЪ рдкрд░ рднुрдиी рд╣ुрдИ рдмрдЯेрд░, рдЪाрдп рдХे рд╕ाрде рдмрдЯेрд░ рдХा рдЪрд░реЪा5, рд╕ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдмрдЯेрд░ рдХा рд╕ूрдк। рдЗрд╕ рд░िрд╣ाрдпрд╢ी рддंрджूрд░ рдоें рдЬрдоे рд╣ुрдП рд╣рдоें рдЪौрдеा рджिрди рдеा, рдФрд░ рддीрди рджिрди рд╕े рдпрд╣ी рдЕрд▓рд▓्рд▓े- рддрд▓рд▓्рд▓े рдеे। рдЪौрдеी рд╕ुрдмрд╣ рд╣рдо рдЬाँрдШों рдкрд░ рддौрд▓िрдпा рдФрд░ рддौрд▓िрдпे рдкрд░ рдЯ्рд░े рд░рдЦे рддрд▓ी рд╣ुрдИ рдмрдЯेрд░ рд╕े рдиाрд╢्рддा рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдХि рдмैрд░े рдиे рдЭाреЬрди рдлिрд░ рдоुँрд╣ рдоें рдаूँрд╕ рд▓ी।
рд╣рдордиे рдЪрдордХрдХрд░ рдкूрдЫा, “рдЕрдм рдХ्рдпा рдмाрдд рд╣ै?”
рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा, “рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдоैрдиेрдЬрд░ рд╕ाрдм рд╣ँрд╕ рд░рд╣े рдеे। рдмोрд▓рддे рдеे рдХрдорд░ा рдирдо्рдмрд░ 1 рдХे рд╣ाрде рдмрдЯेрд░ рд▓рдЧ рдЧрдИ рд╣ै!”
рд╣рдордиे рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд╕े рддंрджूрд░ рдХी рддрд░реЮ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкूрдЫा, “рддुрдо्рд╣ाрд░े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдФрд░ рдХौрди рд╕ा рдорди्рди-рд╡-рд╕рд▓рд╡ा6 рдЙрддрд░рддा рд╣ै?”
рдмोрд▓ा, “рд╣рд░ाрдо рдЧोрд╢्рдд (рд╕ूрдЕрд░) рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХी рдбिрд╢ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЬो рдЪाрд╣ें рдСрд░्рдбрд░ рдХрд░ें рдЬрдиाрдм!┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдЖрд▓ू-рдордЯрд░, рдЖрд▓ू- рдЧोрднी, рдЖрд▓ू-рдоेрдеी, рдЖрд▓ू-рдЧोрд╢, рдЖрд▓ू-рдордЪ्рдЫी, рдЖрд▓ू-рдмिрд░рдпाрдиी, рдФрд░ реЩुрджा рддुрдо्рд╣ाрд░ा рднрд▓ा рдХрд░े, ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдЖрд▓ू-рдХोреЮ्рддा, рдЖрд▓ू- рдмреЬिрдпाँ, рдЖрд▓ू-рд╕рдоोрд╕ा, рдЖрд▓ू рдХा рд░ाрдпрддा, рдЖрд▓ू рдХा рднुрд░рддा, рдЖрд▓ू-рдХीрдоाँ(рдЖрд▓ू-реШीрдоाँ) ............”
рд╣рдордиे рд░ोрдХрдХрд░ рдкूрдЫा, “рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдЯ-рдбिрд╢?”
рдмोрд▓ा, “рдЖрд▓ू рдХी рдЦीрд░।”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рднрд▓े рдЖрджрдоी! рддुрдордиे рддो рдЖрд▓ू рдХा рдкрд╣ाреЬा рд╕ुрдиा рджिрдпा। рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдХोрдИ рдРрд╕ी рдбिрд╢ рднी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЖрд▓ू рдХा рдиाрдо рди рдЖрдпे?”
рд╡िрдЬрдпрдкूрд░्рдг-рдоुрд╕्рдХाрди рдХे рд╕ाрде реЮрд░рдоाрдпा, “рдХ्рдпों рдирд╣ीं! рдкोрдЯेрдЯो рдХрдЯрд▓ेрдЯ! рд╣ाреЫिрд░ рдХрд░ूँ рдЬрдиाрдм?”
реШिрд╕्рд╕ा рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рдеा рдХि рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рдоाрд▓िрдХ рдиे рд╣ेрдб-рдХांрд╕्рдЯेрдмрд▓ рдХे рдкрдж рд╕े рдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ोрдХрд░ рдХृрд╖ि рдХी рддрд░реЮ рддрд╡рдЬ्рдЬो реЮрд░рдоाрдИ। рдФрд░ реЫрдоीрди рд╕े рднी рдЙрди्рд╣ी рд╣рдердХंрдбों рд╕े рд╕ोрдиा рдЙрдЧрд▓рд╡ाрдиा рдЪाрд╣ा। рдордЧрд░ рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдХि рдЖрд▓ू рдХी рдХाрд╢्рдд рдоें рдкрдЪीрд╕ рд╕ाрд▓ рдХी рдмुрдж्рдзि рд╕े рдЬрдоा рдХी рд╣ुрдИ рд░िрд╢्рд╡рдд рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкेंрд╢рди рдФрд░ рдк्рд░ोрд╡िрдбेंрдЯ реЮрдг्рдб рднी рдбूрдм рдЧрдП।
реЫрдоीं рдЦा рдЧрдИ рдмेрдИрдоाँ рдХैрд╕े-рдХैрд╕े
рдмрдЪाрдП рд╣ुрдП рдЖрд▓ुрдУं рд╕े рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рдзंрдзे рдХा рдбोрд▓ рдбाрд▓ा। рдЬिрди्рд╣ें рдЕрдм рдЙрд╕рдХे рдмेрд╣рддрд░ीрди рджोрд╕्рдд рднी рддाреЫा рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рдеे। рд╕ुрдиा рд╣ै рдмрдЯेрд░ рднी рдЙрд╕ी реЫрдоाрдиे рдоें рдкाрд╕-рдкреЬोрд╕ рдХे рдЦेрддों рд╕े рдкрдХреЬ рд▓िрдП рдеे।’

рдЖрд▓ू рдХी рднрд░्рдд्рд╕рдиा рдоें рд╕ंрд╡ाрдж
“рдоिрд░्реЫा, рдпрд╣ рдмрдЯेрд░рдиाрдоा рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣, рдордЧрд░ рдЗрд╕ рд╕рд╡ाрд▓ рдХा рдЬрд╡ाрдм рдЕрднी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рдХि рддुрдо рдЖрд▓ू рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЦाрддे?” рд╣рдордиे рдлिрд░ рд╡рд╣ी рд╕рд╡ाрд▓ рдХिрдпा।
“рдирд╣ीं рд╕ाрд╣рдм! рдЖрд▓ू рдЦाрдиे рд╕े рдЖрджрдоी рдЖрд▓ू рдЬैрд╕ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдХोрдИ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ7 рдФрд░рдд рдЬिрд╕े рдЕрдкрдиा “реЮिрдЧрд░” рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп реЫрд░ा рднी рдк्рдпाрд░ा рд╣ै, рдЖрд▓ू рдХो рдЫूрддी рддрдХ рдирд╣ीं। рд╕ाрдордиे рд╕्рд╡िрдоिंрдЧ рдкूрд▓ рдоें рдкैрд░ рд▓рдЯрдХाрдП рдпрд╣ рдоेрдо рдЬो рдоिрд╕्рд░ рдХा рдмाреЫाрд░ рдЦोрд▓े рдмैрдаी рд╣ै, рдЙрд╕े рддुрдо рдЖрд▓ू рдХी рдПрдХ рд╣рд╡ाрдИ (рдХрддрд░рди) рднी рдЦिрд▓ा рджो рддो рдмрди्рджा рдЗрд╕ी рдХुंрдб рдоें рдбूрдм рдорд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ рдХॉреЮी рдоें рдЪीрдиी рдХे рдЪाрд░ рджाрдиे рднी рдбाрд▓рддी рд╣ै, рдпा рдХोрдИ рдЗрд╕े рдоीрдаी рдиреЫрд░ рд╕े рднी рджेрдЦ рд▓े, рддो рдЙрд╕рдХी рдХैрд▓ोрд░ीреЫ рдХा рд╣िрд╕ाрдм рдЕрдкрдиी рдзोрдмी рдХी рдХॉрдкी рдоें рд░рдЦрддी рд╣ै।” рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा।
“рдоिрд░्реЫा, рдХ्рдпा рдоेрдоें рднी рдзोрдмी рдХी рдХॉрдкी рд░рдЦрддी рд╣ैं?”
“рд╣ाँ! рдЗрдирдоें рдЬो рдХрдкреЬे рдкрд╣рдирддी рд╣ैं, рд╡ो рд░рдЦрддी рд╣ैं!”
рд╣рдоाрд░ी рдЬ्рдЮाрди рдкिрдкाрд╕ा рдмреЭрддी рджेрдЦрдХрд░ рдоिрд░्реЫा рдиे рдЖрд▓ू рдХी рднрд░्рдд्рд╕рдиा рдоें рджрд▓ीрд▓ों рдФрд░ рджृрд╖्рдЯाрди्рддों рдХा рддूрдоाрд░ рдмाँрдз рджिрдпा। рдЬрд╣ाँ рдХрд╣ीं рддрд░्рдХ рдХे рдЯाрдЯ рдоें реЫрд░ा рд╕ा рд╕ूрд░ाреЩ рднी рдиреЫрд░ рдЖрдпा, рд╡рд╣ाँ рдореЩрдорд▓ी рдоिрд╕ाрд▓ рдХा рдмреЬा рд╕ा рдкैрд╡ंрдж рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд▓рдЧाрдпा рдХि рдЬी рдЪाрд╣рддा рдеा рдХि рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ूрд░ाреЩ рд╣ोрддे।
рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे, “рдХрд░्рдирд▓ рд╢ेреЩ рдХрд▓ рд╣ी рдпूрд░ोрдк рд╕े рд▓ौрдЯे рд╣ैं। рдХрд╣ рд░рд╣े рдеे рдХि рдпूрд░ोрдк рдХी рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдФрд░рддों рдоें рдмреЬा реЮрд░्реШ рд╣ै। рдпूрд░ोрдк рдоें рдЬो рд▓реЬрдХी рджूрд░ рд╕े рд╕рдд्рддрд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рд╣ै рд╡рд╣ реШрд░ीрдм рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рд╕рдд्рддрд░ рдмрд░рд╕ рдХी рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдЬो рдорд╣िрд▓ा рджूрд░ рд╕े рд╕рдд्рддрд░ рдмрд░рд╕ рдХी рджिрдЦрд▓ाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдиिрдХрдЯ рдЖрдиे рдкрд░ рд╕рдд्рддрд░рд╣ рдмрд░рд╕ рдХी рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै! рдордЧрд░ рдпрд╣ рд╡реЫाрджाрд░ी (рд░рдЦ-рд░рдЦाрд╡) рдЗंрдЧрд▓िрд╕्рддाрди рдоें рд╣ी рджेрдЦी рдХि рдЬो рдЙрдо्рд░ рджूрд░ рд╕े рдиреЫрд░ рдЖрддी рд╣ै рд╡рд╣ी рдкाрд╕ рд╕े। рдЕрддः рдХрдорд░-рдХрдорд░ рддрдХ рдмाрд▓ों рд╡ाрд▓ी рдЬो рд▓реЬрдХी рджूрд░ рд╕े рдЙрди्рдиीрд╕ рд╕ाрд▓ рдХी рдиреЫрд░ рдЖрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдкाрд╕ рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рдЙрди्рдиीрд╕ рд╣ी рд╕ाрд▓ рдХा “рд╣िрдк्рдкी” рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै! реЩैрд░ рд╕ुрдиी-рд╕ुрдиाрдИ рдмाрддों рдХो рдЫोреЬो। рдЗрд╕ рдоेрдо рдХा рдоुреШाрдмрд▓ा рдЕрдкрдиे рдпрд╣ाँ рдХी рдЖрд▓ूреЩोрд░ рдФрд░рддों рд╕े рдХрд░ो। рдЙрдзрд░ реЮाрдиूрд╕ рдХे рдиीрдЪे, рд╕ुрд░्реЩ рд╕ाреЬी рдоें рдЬो рдоोрд╣рддрд░рдоा рд▓ेрдЯрд░-рдмॉрдХ्рд╕ рдмрдиी рдЕрдХेрд▓े-рдЕрдХेрд▓े рдЧрдкा-рдЧрдк рдмीреЮрд╕्рдЯीрдХ рдФрд░ рдЖрд▓ू рдЙреЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЕрдоाँ! рдЧँрд╡ाрд░ों рдХी рддрд░рд╣ рдКँрдЧрд▓ी рд╕े рдЗрд╢ाрд░ा рдордд рдХрд░ो। рд╣ाँ! рд╣ाँ! рд╡рд╣ी। рдЕрд░े рд╕ाрд╣рдм! рдХ्рдпा рдЪीреЫ рдеी! рд▓рдЧрддा рдеा рдПрдХ рдЕрдк्рд╕рд░ा рд╕ीрдзी рдЕрдЬंрддा рдХी рдЧुрдлाрдУं рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдХ्рдпा реЮिрдЧрд░ рдеा। рдХрд╣рддे рд╣ुрдП реЫрдмाрди рд╕ौ-рд╕ौ рдмрд▓ рдЦाрддी рд╣ै।
рдЪрд▓рддी рддो рдпूँ реШрджрдо рд░рдЦрддी рдеी рджिрди рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдХे рдлिрд░рддे рд╣ैं
рдкрд╣рд▓े-рдкрд╣рд▓ рдоाрд░्рдЪ 1951 рдоें рджेрдЦा рдеा। рд╡рд╣ рд╕ुрдмрд╣ рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै рддो рдХोрдИ рджिрд▓ рдкрд░ рджрд╕्рддрдХ рд╕ी рджेрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдФрд░ рдЕрдм? рдЕрдм рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рд╣ै। рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХी GO-GO Girl рдЧोрд╢्рдд рдХे рдЕंрдмाрд░ рдоें рдХрд╣ीं рдЦो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╢्реШ рдФрд░ рдЖрд▓ू рдиे рдЗрди рд╣ाрд▓ों рдХो рдкрд╣ुँрдЪा рджिрдпा।”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рдоाрд░ूँ рдШुрдЯрдиा рдлूрдЯे рдЖँрдЦ!”
рдмोрд▓े, “ рдЕрд╣рд▓-рдП-реЫрдмाрди (рдоाрддृрднाрд╖ी) рдХे рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдЙрди्рд╣ीं рдХे реЩिрд▓ाреЮ рдЕंрдзा-рдзुंрдз рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдкूрд░ी рдмाрдд рддो рд╕ुрди рд▓िрдпा рдХрд░ो। рд╣ुрдоैрд░ा рд╡рд╣ рдЖрдЗрдбिрдпрд▓ рдФрд░рдд рдеी, рдЬिрд╕рдХे рд╕рдкрдиे рд╣рд░ рд╕ेрд╣рддрдоंрдж рдЖрджрдоी рджेрдЦрддा рд╣ै ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘Ардпाрдиी рд╢рд░ीреЮ реЩाрдирджाрди, реЩूрдмрд╕ूрд░рдд рдФрд░ рдЖрд╡ाрд░ा! рдЙрд░्рджू, рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी, реЮ्рд░ेंрдЪ рдФрд░ рдЬрд░्рдорди реЮрд░्рд░ाрдЯे рд╕े рдмोрд▓рддी рдеी, рдордЧрд░ рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा рдоें “рди” рдХрд╣рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдирд╣ीं рд░рдЦрддी рдеी। рд╣ुрд╕्рди рдФрд░ рдЬрд╡ाрдиी рдоें рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं, рд╕ाрдЭेрджाрд░ी рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддी рдеी। рдпे рджोрдиों рдЙрдо्рджा рдЪीреЫें рдЬрдм рд╕े рдиाрдо рдХो рд░рд╣ рдЧрдИं рдФрд░ рдкрд▓рдХों рдХे рд╕ाрдП рдЧрд╣рд░े рд╣ो рдЪрд▓े рддो рдоाрд░े-рдмाँрдзे рдПрдХ рд╢рд░рдИ рд╢ाрджी рднी рдХी। рдордЧрд░ рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдХे рдЕрди्рджрд░ рд╣ी рджूрд▓्рд╣ा рдиे рд╕ुрд╣ाрдЧ рдХे рдХрдорд░рдмंрдж рдХा рдлंрджा рдЧрд▓े рдоें рдбाрд▓рдХрд░ реЩुрджрдХुрд╢ी рдХрд░рд▓ी। рдЬा рддुрдЭे рд╢ाрджी рдХी рдХрд╢рдордХрд╢ рд╕े рдЖреЫाрдж рдХिрдпा। рдлिрд░ рддो рдРрд╕ा рд╕рдмреШ рд╕ीрдЦा рдХि рдЗрд╕ рдмेрдЪाрд░ी рдиे рд╢рд░ीрдпрдд рдХे рддрдХрд▓्рд▓ुреЮाрдд (рдФрдкрдЪाрд░िрдХрддाрдУं) рд╕े реЩुрдж рдХो рдХрднी рддрдХрд▓ीреЮ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪрдиे рджी। рд╕ाрд╣рдм! рдорд░्рдж рдХा рдХ्рдпा рд╣ै। рдЖрдЬрдХрд▓ рдорд░्рдж реЫिрди्рджрдЧी рд╕े рдЙрдХрддा рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╢ाрджी рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рд╢ाрджीрд╢ुрджा рд╣ै рддो рддрд▓ाреШ рджे рджेрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдФрд░рдд реЫाрдд рдХी рдмाрдд рдФрд░ рд╣ै। рдмुрд░ाрдИ рдкрд░ рдЙрддाрд░ू рдФрд░рдд рдЬрдм рдкрд░ेрд╢ाрди рдпा рд╢рд░्рдоिंрджा рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдЯी.рдПрд╕. рдПрд▓िрдпрдЯ рдХे рдХрдердиाрдиुрд╕ाрд░ рдЧ्рд░ाрдоोреЮोрди рд░िрдХॉрд░्рдб рд▓рдЧाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЬूреЬे рдХो рдорд╢ीрдиी рдЕंрджाреЫ рдоें рдердкрдердкाрддे рд╣ुрдП рд╢рдпрдирдХрдХ्рд╖ рдоें рдмौрд░ाрдИ-рдмौрд░ाрдИ рдирд╣ीं рдлिрд░рддी, рдмрд▓्рдХि рдЦाрдиा рдЦाрдХрд░ рдЕрдкрдиा реЪрдо реЪрд▓рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╣ुрдоैрд░ा рдиे рднी рдорд░्рдж рдХी рдмेрд╡реЮाрдИ рдХा рдоुреШाрдмрд▓ा рдЕрдкрдиे рдкेрдЯ рд╕े рдХिрдпा। рддुрдо реЩुрдж рджेрдЦ рд▓ो। рдХिрд╕ рд░реЮ्рддाрд░ рд╕े рдЖрд▓ू рдХे рдЯुрдХреЬे рд░рдХाрдмी рд╕े рдк्рд▓ेрдЯ рдФрд░ рдк्рд▓ेрдЯ рд╕े рдкेрдЯ рдоें рд░рдЦ рд░рд╣ी рд╣ै। рдмрд╕ рдЗрд╕ी рдиे рд╕ूрд░рдд рд╕े рдмेрд╕ूрд░рдд рдХрд░ рджिрдпा।”
рд╣рдордиे рдЙрдирдХा рд╕рдордп рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░рд╣ी-рд╕рд╣ी рдЗреЫ्реЫрдд рдмрдЪाрдиे рдХी реЩाрддिрд░ рдЙрдирдХी рдЗрд╕ “рде्рдпोрд░ी” рд╕े рдЭрдЯ рдЗрдд्рддिреЮाреШ рдХрд░ рд▓िрдпा рдХि реЫрдиाрдиा рдЖрд╡ाрд░рдЧी рдХी рд░ोрдХрдеाрдо рдХे рд▓िрдП рдЕреШ्рдж (рд╢ाрджी) рдФрд░ рдЖрд▓ू рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдХोрдИ рдЖрд▓ा (рдЙрдкрдХрд░рдг) рдирд╣ीं рдХि рджोрдиों рд╕े рдмрджрд╕ूрд░рддी рдФрд░ рдмрджрд╕ूрд░рддी рд╕े рдиेрдХрдЪрд▓рдиी реЫोрд░ рдкрдХреЬрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╣ाँ рдоें рд╣ाँ рдоिрд▓ाрддे рд╣ुрдП рд╣рдордиे рдХрд╣ा,
“рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рдЖрд▓ू рд╕े рд╡ाреШрдИ рдоोрдЯाрдкा рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП рддो рдЙрд▓рдЯा рдоुреЮीрдж рд╣ोрдЧा। рдХ्рдпोंрдХि рдЕрдЧрд░ рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╡реЫрди рд╕рд╣ी рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрдП рддो рдЖрджрд░्рд╢ рдоाрдирдХ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рддुрдо्рд╣ाрд░ा реШрдж рддीрди реЮीрдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдПрдХ рджिрди рддुрдо्рд╣ी рдиे рдмрддाрдпा рдеा рдХि рдЖрд╕्рддीрди рдХे рд▓िрд╣ाреЫ рд╕े 17 рдирдо्рдмрд░ рдХी реШрдоीреЫ рддुрдо्рд╣ें реЮिрдЯ рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рдХाрд▓рд░ рдХे рд▓िрд╣ाреЫ рд╕े 13 рдирдо्рдмрд░! “

рдХрд░िрд╢्рдоे рдХाрд░्рдмोрд╣ाрдЗрдб्рд░ेрдЯ рдХे
рдЗрд╕ी рд╕ाрд▓ рдЬूрди рдоें рдоिрд░्реЫा рдЕрдкрдиे рджреЮ्рддрд░ рдоें рдЕрдЧाрдеा рдХ्рд░िрд╕्рдЯी рдХा рдирдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкреЭрддे-рдкреЭрддे рдЕрдЪाрдирдХ рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ो рдЧрдП। рд╣ोрд╢ рдЖрдпा рддो реЩुрдж рдХो рдПрдХ рдЖрд░ाрдорджेрд╣ рдХ्рд▓ीрдиिрдХ рдоें рдХрдо्рдкрдиी рдХे реЩрд░्рдЪ рдкрд░ рд╢рдп्рдпाрдЧ्рд░рд╕्рдд рдкाрдпा। рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╕реЩ्рдд рдоाрдпूрд╕ी рд╣ुрдИ рдХि рдЬिрд╕ рдоुреШाрдо рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рджिрд▓ рдХा рддेреЫ рджрд░्рдж рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдЖ рдеा, рджिрд▓ рдЙрд╕рд╕े рдмिрдд्рддा рднрд░ рджूрд░ рдиिрдХрд▓ा। рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиे рд╡рд╣рдо рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЙंрдЧрд▓ी рд░рдЦрдХрд░ рдмрддाрдпा рдХि рджिрд▓ рдпрд╣ाँ рдирд╣ीं, рдпрд╣ाँ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рджिрд▓ рдХा рджрд░्рдж рджिрд▓ рд╣ी рдоें рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा!
рдЬैрд╕े рд╣ी рдЙрдирдХे рдХрдорд░े рд╕े “рдорд░ीреЫ рд╕े рдоुрд▓ाреШाрдд рдордиा рд╣ै” рдХी рддреЩ्рддी рд╣рдЯी, рд╣рдо реЫीрдиिрдпा рдХा рдЧुрд▓рджрд╕्рддा рд▓ेрдХрд░ рдЕрдпाрджрдд (рдоिреЫाрдЬ-рдкुрд░рд╕ी) рдХो рдкрд╣ुँрдЪे। рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХी рд╢рдХрд▓ рджेрдЦ-рджेрдЦрдХрд░ реЩूрдм рд░ोрдП। рдирд░्рд╕ рдиे рдЖрдХрд░ рджोрдиों рдХो рдЪुрдк рдХрд░ाрдпा рдФрд░ рд╣рдоें рдЕрд▓рдЧ рд▓े рдЬाрдХрд░ рдЪेрддाрд╡рдиी рджी рдХि рдЗрд╕ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдмीрдоाрд░-рдкुрд░рд╕ी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рд░ोрдиा рдФрд░ рдХрд░ाрд╣рдиा рдордиा рд╣ै । рд╣рдордиे реЮौрд░рди реЩुрдж рдкрд░ рдмрд╣ुрдд реЫ्рдпाрджा рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓рддा рддाрд░ी рдХрд░рдХे рдоिрд░्реЫा рдХो рдШрдмрд░ाрдиे рд╕े рдордиा рдХिрдпा рдФрд░ рдирд╕ीрд╣рдд рджी рдХि рдорд░ीреЫ рдХो рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдХी рд░рд╣рдордд рд╕े рдоाрдпूрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡рд╣ рдЪाрд╣े рддो рддिрдирдХे рдоें рдЬाрди рдбाрд▓ рджे। рд╣рдоाрд░ी рдирд╕ीрд╣рдд рдХा рд╡ांрдЫिрдд рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ।
“рддुрдо рдХ्рдпों рд░ोрддे рд╣ो рдкрдЧрд▓े?” рд╣рдордиे рдЙрдирдХे рдоाрдеे рдкрд░ рд╣ाрде рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा।
“рдпूँ рд╣ी реЩрдпाрд▓ рдЖ рдЧрдпा рдХि рдЕрдЧрд░ рддुрдо рдорд░ рдЧрдП рддो рдоेрд░ी рдЕрдпाрджрдд рдХो рдХौрди рдЖрдпा рдХрд░ेрдЧा!” рдоिрд░्реЫा рдиे рдЕрдкрдиे рдЖँрд╕ू рдирд░्рд╕ рдХे рд░ूрдоाрд▓ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖рддि рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд░ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рдмрдпाрди рдХी।
рд░ोрдЧ рдХी рдЕрд╕рд▓ рд╡рдЬрд╣ рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдЪिрди्рддाрдУं рдХी рдЕрдзिрдХрддा рдеी, рдЬिрд╕े рдоिрд░्реЫा рдХी рд╢рдм्рджрдЪрддुрд░ реЫрдмाрди рдиे рдХाрдоों рдХी рдЕрдзिрдХрддा рдмрдиा рджिрдпा। реЩैрд░ рдЗрд╕рдоें рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХी рдХोрдИ рдмाрдд рдирд╣ीं рдеी। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХी рдмाрдд рддो рдпрд╣ рдеी рдХि рдоिрд░्реЫा рдЪाрдп рдХे рд╕ाрде рдЖрд▓ू “рдЪिрдк्рд╕” рдЙреЬा рд░рд╣े рдеे।
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рдоिрд░्реЫा! рддुрдо рдЖрдЬ рд░ंрдЧे рд╣ाрдеों рдкрдХреЬे рдЧрдП।”
рдмोрд▓े (рдФрд░ рдРрд╕ी рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдмोрд▓े рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдЕंрдзे рдХुँрдП рдХे рдкेंрджे рд╕े рдмोрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं), “рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╡реЫрди рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ै। рддुрдо्рд╣ें рдЖрд▓ू рдФрд░ рдХрдИ рдРрд╕ी рдЪीреЫें реЩूрдм рдЦाрдиी рдЪाрд╣िрдПँ рдЬिрдирдоें ‘рд╕्рдЯाрд░्рдЪ’ рдФрд░ рдХाрд░्рдмोрд╣ाрдЗрдб्рд░ेрдЯ реЫ्рдпाрджा рд╣ो। рд╕ाрд╣рдм! рдЖрд▓ू рдПрдХ рд╡рд░рджाрди рд╣ै, рдХрдо-рд╕े-рдХрдо рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░!”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рддो рдлिрд░ рджрдмाрджрдм рдЖрд▓ू рдЦाрдХрд░ рд╣ी рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ो рдЬाрдУ।”
реЮрд░рдоाрдпा, “рд╕्рд╡рд╕्рде рддो рдоुрдЭे рд╡ैрд╕े рднी рд╣ोрдиा рд╣ी рдкреЬेрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдпे рдирд░्рд╕ें рдЗрддрдиी рдмрджрд╕ूрд░рдд рд╣ैं рдХि рдХोрдИ рдЖрджрдоी рдЬो рдЕрдкрдиे рдоुँрд╣ рдкрд░ рдЖँрдЦें рд░рдЦрддा рд╣ै, рдпрд╣ाँ реЫ्рдпाрджा рдЕрд░рд╕े рдкреЬा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा!”

рд╡ो рдирдП рдЧिрд▓े рд╡ो рд╢िрдХाрдпрддें, рд╡ो рдореЫे-рдореЫे рдХी рд╣िрдХाрдпрддें 
рдХ्рд▓ीрдиिрдХ्рд╕ рд╕े рдиिрдХрд▓рддे рд╣ी рдоिрд░्реЫा рдиे рдЕрдкрдиी рддोрдкों рдХी рджिрд╢ा рдлेрд░ рджी। рдиिंрджा-рд░рд╕ рдХे рд░рд╕िрдпा рдХे рдиिрд╢рджिрди рдЕрдм рдЖрд▓ू рдХी рдорд╣िрдоा рдХे рдмрдЦाрди рдоें рдмрд╕рд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рдПрдХ рд╕рдордп рдеा рдХि рд╡िрдпрддрдиाрдо рдкрд░ рдЕрдорд░ीрдХी рдмрдордмाрд░ी рдХी реЩрдмрд░ें рдкреЭрдХрд░ рдоिрд░्реЫा рдкрдЫрддाрд╡ा рдХрд░рддे рдХि рдХोрд▓рдо्рдмрд╕ рдиे рдЕрдорд░ीрдХा рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░рдХे рдмреЬी рдиाрджाрдиी рдХी। рдордЧрд░ рдЕрдм рдк्рдпाрд░ рдоें рдЖрддे рддो рдЖрд▓ू рдХी рдЧрджрд░ाрдИ рд╣ुрдИ рдЧोрд▓ाрдЗрдпों рдкрд░ рд╣ाрде рдлेрд░рддे рд╣ुрдП реЮрд░рдоाрддे,
“рд╕ाрд╣рдм! рдХोрд▓рдо्рдмрд╕ рдирд░рдХ рдоें рдирд╣ीं рдЬाрдПрдЧा। рдЙрд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЕрдорд░ीрдХा рднेрдЬ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा! рд╕рдн्рдп рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдЕрдорд░ीрдХा рдХे рджो рдЕрд╣рд╕ाрди рд╣ैं: рддрдо्рдмाрдХू рдФрд░ рдЖрд▓ू। рд╕ो рддрдо्рдмाрдХू рдХा рдмेреЬा рддो рд╕рд░рддाрди (рдХैंрд╕рд░) рдиे реЪрд░्реШ рдХрд░ рджिрдпा। рдордЧрд░ рдЖрд▓ू рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рдмेрд╣рдж рд╢ाрдирджाрд░ рд╣ै। рдЬो рджेрд╢ рдЬिрддрдиा рджрд░िрдж्рд░ рд╣ोрдЧा, рдЙрддрдиा рд╣ी рдЖрд▓ू рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдЪрд▓рди рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧा।”
рдФрд░ рдХрднी рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рдХि рд╡िрдиोрджрдкूрд░्рдг рд╡िрд░ोрдзी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣рдеिрдпाрд░ों рд╕े рдкрд░ाрд╕्рдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рддो рд╢ाрдпрд░ी рдХी рдоाрд░ рд╕े рд╡рд╣ीं рдвेрд░ рдХрд░ рджेрддे।
“рд╕ाрд╣рдм! рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рд╡реШ्рдд рдЧुреЫрд░рддा рд╣ै, рдпाрджрджाрд╢्рдд рдХрдореЫोрд░ рд╣ोрддी рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиी рдкैрджाрдЗрд╢ рдХा рджिрди реЫेрд╣рди рд╕े рдЙрддрд░ा। рдлिрд░ рдорд╣ीрдиा। рдФрд░ рдЕрдм рддो рд╕рди рднी рдпाрдж рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рдмेрдЧрдо рдпा рдХिрд╕ी рдмрджреЩ्рд╡ाрд╣ (рдЕрд╢ुрднрдЪिंрддрдХ) рд╕े рдкूрдЫрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЕрдХ्рд╕рд░ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЪुрдЯрдХрд▓े рддुрдо्рд╣ें рд╣ी рд╕ुрдиाрдиे рдмैрда рдЬाрддा рд╣ूँ। рд╡рд╣ рддो рдЬрдм рддुрдо рдкेрдЯ рдкрдХреЬ-рдкрдХреЬрдХрд░ рд╣ँрд╕рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ो рддो рд╢рдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЪुрдЯрдХрд▓ा рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдмेрдЧрдо рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдХॉрдХрдЯेрд▓ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдФрд░ рдбांрд╕ рдоें рддुрдо्рд╣ें рдпрд╣ рддрдХ рдпाрдж рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдХि рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╢ाрджी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै! реЪрд░реЫ рдХि рдпाрджрджाрд╢्рдд рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЪौрдкрдЯ рд╣ै। рдЕрдм рдпрд╣ рдЖрд▓ू рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░ рдирд╣ीं рддो рдФрд░ рдХ्рдпा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднी рдХिрд╕ी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╣ाрде рдоें рднूрднрд▓ рдоें рд╕िंрдХा рд╣ुрдЖ рдЖрд▓ू рдиреЫрд░ рдЖ рдЬाрдП рддो рдЙрд╕рдХी рдоाрдиूрд╕ (рдЬाрдиी-рдкрд╣рдЪाрдиी) рдорд╣рдХ рд╕े рдмрдЪрдкрди рдХी рдПрдХ-рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдорди рдоें рддाреЫा рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдоैं рдЯрдХрдЯрдХी рдмाँрдзрдХрд░ рдЙрд╕े рджेрдЦрддा рд╣ूँ рдЙрд╕рд╕े рдлूрдЯрддी рд╣ुрдИ рд╕ोंрдзी рднाрдк рдХे рдкрд░े рдПрдХ рднूрд▓ी-рдмिрд╕рд░ी рд╕ूрд░рдд рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдзूрд▓ рд╕े рдЕрдЯे рдмाрд▓ों рдХे рдкीрдЫे рд╢рд░ाрд░рдд рд╕े рдЪрдордХрддी рдЖँрдЦें। рдХुрд░рддा рдмрдЯрдиों рд╕े рдоुрдХ्рдд। рдЧрд▓े рдоें реЪुрд▓ेрд▓। рдиाреЩुрди рджाँрддों рд╕े рдХुрддрд░े рд╣ुрдП। рдкрддंрдЧ рдЙреЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдКँрдЧрд▓ी рдкрд░ рдбोрд░ рдХी рд░рдХ्рддрд░ंрдЬिрдд рд░ेрдЦा। рдмैрд░ी рд╕рдордп рд╣ौрд▓े-рд╣ौрд▓े рдЕрдкрдиी рдХेंрдЪुрд▓िрдпाँ рдЙрддाрд░рддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдФрд░ рдоैं рдиंрдЧे рдкाँрд╡ рддिрддрд▓िрдпों рдХे рдкीрдЫे рджौреЬрддा, рд░ंрдЧрдмिрд░ंрдЧे рдмाрджрд▓ों рдоें рд░ेреЫрдЧाрд░ी рдХे рдкрд╣ाреЬ, рдкрд░िрдпों рдФрд░ рдЖрдЧ рдЙрдЧрд▓рддे рдЕрдЬрдЧрд░ों рдХो рдмрдирддे рдмिрдЧреЬрддे рджेрдЦрддा ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдЦреЬा рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ूँ ..........”
“рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЖрд▓ू реЩрдд्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै!” рд╣рдордиे рд╕ाрдмुрди рдХे рдмुрд▓рдмुрд▓े рдкрд░ рдлूँрдХ рдоाрд░ी।
рд╕ंрднрд▓े। рд╕рдордп рдХे рдкрд╣िрдпे рдХो рдЕрдкрдиे рдмрдЪрдкрди рдХे рдкीрдЫे рджौреЬाрддे-рджौреЬाрддे рдЕрдЪाрдирдХ рд░ोрдХा। рдФрд░ рдЧाрд▓ी рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрд▓ा рд╕ाреЮ рдХрд░рддे рд╣ुрдП реЮрд░рдоाрдпा,
“....... реЩुрджा рдЬाрдиे рд╣ुрдХूрдордд рдЖрд▓ू рдХो реШाрдиूрди рдХी рддाреШрдд рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднोрдЬрди рдмрдиाрдиे рд╕े рдХ्рдпों рдбрд░рддी рд╣ै। рд╕рд╕्рддा рдЗрддрдиा рдХि рдЖрдЬ рддрдХ рдХिрд╕ी рд╕ेрда рдХो рдЗрд╕рдоें рдоिрд▓ाрд╡рдЯ рдХрд░рдиे рдХा реЩрдпाрд▓ рдирд╣ीं рдЖрдпा। ‘рд╕्рдХैंрдбрд▓’ рдХी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдФрд░ рд╕ुрдкाрдЪ्рдп! рд╡िрдЯाрдоिрди рд╕े рднрд░рдкूрд░, рдЕрдЪ्рдЫा рд╕्рд╡ाрдж, рд╕ूреЮिрдпाрдиा рд░ंрдЧ, рдЫिрд▓рдХा реЫрдиाрдиा рд▓िрдмाрд╕ рдХी рддрд░рд╣। рдпाрдиी рд╕िрд░्реЮ рдиाрдо рдХो!
рд╕ाреЮ рдЗрдзрд░ рд╕े рдиреЫрд░ рдЖрддा рд╣ै рдЙрдзрд░ рдХा рдкрд╣рд▓ू”

рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдЕрдкрдиा рдоुँрд╣ 
рдоिрд░्реЫा рдкрд░ рдЕрдм рдпрд╣ рдЭрдЦ рд╕рд╡ाрд░ рдеी рдХि рдЕрдЧрд░ рд╕ंрджрд▓ (рдЪрди्рджрди) рдХा рдШिрд╕рдиा рдФрд░ рд▓рдЧाрдиा рд╕िрд░ рджрд░्рдж рдХे рд▓िрдП реЮाрдпрджेрдоंрдж рд╣ैं рддो рдЙрд╕े рдЙрдЧाрдиा рдХрд╣ीं реЫ्рдпाрджा реЮाрдпрджेрдоंрдж рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рдХृрд╖ि рдХी рдЬिрди рдХाँрдЯों рднрд░ी рдкрдЧрдбंрдбिрдпों рдХो рдорд╕्рддी рдоें рдЭूрдорддे-рдЭाрдорддे рддрдп рдХрд░рдХे рд╡े рдЗрд╕ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪे, рдЙрд╕рдХो рджोрд╣рд░ाрдпा рдЬाрдП рддो рдЪिрдХिрдд्рд╕ाрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкрд░ рдПрдХ рдкूрд░ी рдХिрддाрдм рддैрдпाрд░ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЪूँрдХि рд╣рдо рд╡ैрдж्рдпों рд╡ рд╣рдХीрдоों рдХी рд▓рдЧी-рд▓рдЧाрдИ рд░ोреЫी рдкрд░ рд╣ाрде рдбाрд▓рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे, рдЗрд╕рд▓िрдП рджो-рддीрди рдЪिंрдЧाрд░िрдпाँ рдЫोреЬрдХрд░ рджूрд░ рдЦреЬे рд╣ो рдЬाрдПँрдЧे।
рдПрдХ рджिрди рд╣рдорд╕े рдкूрдЫा, “рдмрдЪрдкрди рдоें рдЦрдЯрдоिрдЯ्рдаे рдмेрд░, рдоेрд░ा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдЭрд░рдмेрд░ी рдХे рдмेрд░ рдЦाрдП рд╣ैं?”
рдЕрд░्реЫ рдХिрдпा, “ рдЬी рд╣ाँ! рд╣реЫाрд░ рдмाрд░। рдФрд░ рдЙрддрдиी рд╣ी рдмाрд░ рдЦाँрд╕ी рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ुрдЖ рд╣ूँ।”
реЮрд░рдоाрдпा, “рдмрд╕ рдпрд╣ी реЮрд░्реШ рд╣ै, реЩрд░ीрдж рдХे рдЦाрдиे рдоें рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рд╕े рддोреЬрдХे рдЦाрдиे рдоें। рддрдЬुрд░्рдмे рдХी рдмाрдд рдмрддाрддा рд╣ूँ। рдмेрд░ рддोреЬрддे рд╡реШ्рдд рдКँрдЧрд▓ी рдоें рдХाँрдЯा рд▓рдЧ рдЬाрдП рдФрд░ реЩूрди рдХी рдмूँрдж рдкोрд░ рдкрд░ рдерд░рдерд░ाрдиे рд▓рдЧे рддो рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдЭाреЬिрдпों рдХे рддрдоाрдо рдмेрд░ рдоीрдаे рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं!”
“рд╕ाрдЗंрдЯिреЮिрдХ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдпрд╣ рдмाрдд рдирд╣ीं рдЖрддी” рд╣рдордиे рдХрд╣ा।
рд╣рдоाрд░ा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдеा рдХि рдЕрдзिрдХ рдЙрдмрд▓े рд╣ुрдП рдЖрд▓ू рдХी рддрд░рд╣ рддреЬрдХрддे рдмिрдЦрд░рддे рдЪрд▓े рдЧрдП।
рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे, “рд╕ाрд╣рдм! рдХुрдЫ рд╣рдХीрдо рдпрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЬिрд╕рдХा рд╣ाреЫрдоा рдХрдореЫोрд░ рд╣ो рдЙрд╕े рдУрдЭреЬी рдЦिрд▓ाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рдЧुрд░्рджे рдаीрдХ рд╕े рдХाрдо рди рдХрд░рддे рд╣ों рдЙрди्рд╣ें рдЧुрд░्рджे। рдФрд░ рдЬो рдЬिрдЧрд░ рдХी рдХрдореЫोрд░ी рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ो рдЙрд╕े рдХрд▓ेрдЬी। рдЕрдЧрд░ рдоैं рд╣рдХीрдо рд╣ोрддा рддो рддुрдо्рд╣ें рднेрдЬा рд╣ी рднेрдЬा рдЦिрд▓ाрддा!”
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдХрдореЫोрд░ рдЕंрдЧ рдХी рдиिрд╢ाрдирджेрд╣ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж реЮрд░рдоाрдпा, “рдЕрдм рдЖрд▓ू реЩुрдж рдЙрдЧाрдиे рдХी рд╕ाрдЗंрдЯिреЮिрдХ рд╡рдЬрд╣ рднी рд╕ुрди рд▓ो। рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд▓ рдЙрддрд░рддी рдмрд░рд╕ाрдд рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдоैं рдЯोрдмा рдЯेрдХ рд╕िंрд╣ рдоें рдХाрд▓े рддीрддрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдХрдЪ्рдЪे рдоें рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा। рдордЧрд░ рдПрдХ рддीрддрд░ рдиреЫрд░ рди рдЖрдпा। “рдЧाрдЗрдб” рдиे рдпрд╣ рдмрддाрдпा рдХि рд╢िрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдбिрдк्рдЯी рдХрдоिрд╢्рдирд░ рдХा рдкрд░рдоिрдЯ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ाрдкрд╕ी рдоें рд░ाрдд рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी 1945 рдоॉрдбрд▓ рдЬीрдк рдкрд░ рджрдоे рдХा рджौрд░ा рдкреЬा। рдЪंрдж рд▓рдо्рд╣ों рдмाрдж рд╡рд╣ рдЬрд░्рдЬрд░ рд╡ृрдж्рдзा рдПрдХ рдЧреЭे рдоें рдЖреЩिрд░ी рд╣िрдЪрдХी рд▓ेрдХрд░ реЩाрдоोрд╢ рд╣ो рдЧрдИ рдордЧрд░ рдЕрдкрдиे рдкिंрдЬрд░ рдоें рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоा рдХे рдкंрдЫी рдХो рдлреЬрдлреЬाрддा рдЫोреЬ рдЧрдИ। рд╣рдо рд╕्рдЯीрдпрд░िंрдЧ рдкрд░ рд╣ाрде рд░рдЦे-рд░рдЦे рджिрд▓ рд╣ी рджिрд▓ рдоें реЩुрджा рдХा рд╢ुрдХ्рд░ рдЕрджा рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдХि реЩुрджा рдХी рд░рд╣рдордд рд╕े рдХाрд░ рдЧреЭे рдоें рдЧिрд░ी, рд╡рд░्рдиा рдЧреЭे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдХुрдЖँ рд╣ोрддा рддो рдЗрд╕ рд╡реШ्рдд реЩुрджा рдХा рд╢ुрдХ्рд░ рдХौрди рдЕрджा рдХрд░рддा? рди рдХрднी рдЬрдиाреЫा рдЙрдарддा, рди рдХрд╣ीं рдореЫाрд░ рд╣ोрддा! рд╣рдоाрд░े рдХрд░्реЫрджाрддाрдУं рдкрд░ рдХ्рдпा рдЧुреЫрд░рддी? рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рд░реШрдо рдХे рдбूрдмрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХैрд╕े рд╕рдм्рд░ рдЖрддा рдХि рдЕрднी рддो рддрдорд╕्рд╕ुрдХ (рдЛрдгрдкрдд्рд░) рдХी рд╕्рдпाрд╣ी рднी рд╕ूрдЦी рдирд╣ीं рдеी? рд╣рдо рдЕрднी рдЙрдирдХे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕िрд░ों рдкрд░ рд╣ाрде рдлेрд░ рд╣ी рд░рд╣े рдеे рдХि рдПрдХ рдХिрд╕ाрди рдмрдХрд░ी рдХा рдирд╡рдЬाрдд рд╢िрд╢ु рдЧрд░्рджрди рдкрд░ рдореЮрд▓рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдбाрд▓े рдЙрдзрд░ рд╕े рдЧुреЫрд░ा। рд╣рдордиे рдЖрд╡ाреЫ рджेрдХрд░ рдмुрд▓ाрдпा। рдЕрднी рд╣рдо рдЗрддрдиी рд╣ी рднूрдоिрдХा рдмाँрдзрдиे рдкाрдП рдеे рдХि ‘рд╣рдо рдХрд░ाрдЪी рд╕े рдЖрдП рд╣ैं рдФрд░ рдХाрд▓े рддीрддрд░ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдеे’ рдХि рд╡рд╣ рдЧреЭे рдХी рддрд░реЮ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рдХे рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा рдХि ‘рддрд╣рд╕ीрд▓ рдЯोрдмा рдЯेрдХ рд╕िंрд╣ рдоें рддीрддрд░ рдкाрдиी рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣рддे।’ рд╣рдоाрд░े рдЧाрдЗрдб рдиे рд╣рдоाрд░ी реЮौрд░ी реЫрд░ूрд░рддों рдХी рддрд░्рдЬुрдоाрдиी рдХी рддो рд╡рд╣ рдРрд╕ा рдкрд╕ीрдЬा рдХि рдЕрдкрдиी рдмैрд▓рдЧाреЬी рд▓ाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕े рдЬीрдк рдоें рдЬोрддрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рдмिрд▓ा рдоुрдЖрд╡реЫा! рд╕ाрд╣рдм! рдЕंрдзा рдХ्рдпा рдЪाрд╣े?........”
“рджो рдЖँрдЦें!” рд╣рдордиे рдЭрдЯ рд▓ुреШрдоा рджिрдпा।
“реЪрд▓рдд! рдмिрд▓्рдХुрд▓ реЪрд▓рдд! рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕рдХी рдмुрдж्рдзि рднी рдиेрдд्рд░рдЬ्рдпोрддि рдХे рд╕ाрде рд▓ुрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै рддो рдЕंрдзा рджो рдЖँрдЦें рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा, рдПрдХ рд▓ाрдаी рдЪाрд╣рддा рд╣ै!” рдоिрд░्реЫा рдиे рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдоें рднी рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХрд░ рджिрдпा।
рд╣рдо рд╣ुंрдХाрд░ा рднрд░рддे рд░рд╣े, рдХрд╣ाрдиी рдЬाрд░ी рд░рд╣ी। “рдеोреЬी рджेрд░ рдмाрдж рд╡рд╣ рдмैрд▓рдЧाреЬी рд▓े рдЖрдпा рдЬिрд╕рдХे рдмैрд▓ рдЕрдкрдиी рдЬрд╡ाрдиी рдХो рдмрд╣ुрдд рдкीрдЫे рдЫोреЬ рдЖрдП рдеे। рдЕрджрд╡ाрдЗрди рдХी рд░рд╕्рд╕ी рд╕े рдЬीрдк рдмाँрдзрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдиे рд╣рдоें рдмैрд▓рдЧाреЬी рдоें рдЕрдкрдиी рдмреЪрд▓ рдоें рдЕрдЧрд▓ी рд╕ीрдЯ рдХी рдкेрд╢рдХрд╢ рдХी। рдФрд░ рдбेреЭ-рджो рдоीрд▓ рджूрд░ рдХिрд╕ी рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдмिंрджु рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рддрд╕рд▓्рд▓ी рджेрдиे рд▓рдЧा:
“рдУ рдЬेреЬी рдирд╡ीं рд▓ाрд▓рдЯेрди рдмрд▓्рджी рдкрдИ рдП рди рд╡ो рд╣ी рдоेрд░ा рдШाрд░ рдУрд╡े8
рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдкрдЧреЬी рдЙрддाрд░рдХрд░ рдЪाрд░рдкाрдИ рдХे рд╕ेрд░рд╡े (рд╕िрд░рд╣ाрдиे рдХी рдкाрдЯी) рд╡ाрд▓े рдкाрдП рдХो рдкрд╣рдиा рджी। рдоुँрд╣ рдкрд░ рдкाрдиी рдХे рдЫрдкрдХे рджिрдП рдФрд░ рдЧीрд▓े рд╣ाрде рд╕реЮेрдж рдмрдХрд░ी рдХी рдкीрда рд╕े рдкोंрдЫे। рдмрд░рд╕ाрдд рдХी рдЪाँрджрдиी рдоें рдЙрд╕рдХे рдХुрд░рддे рдкрд░ рдмреЬा рд╕ा рдкैрд╡ंрдж рджूрд░ рд╕े рдиреЫрд░ рдЖ рд░рд╣ा рдеा। рдФрд░ рдЬрдм рдеूрдиी рдкрд░ рд▓рдЯрдХी рд╣ुрдИ рдирдИ рд▓ाрд▓рдЯेрди рдХी рд▓ौ рднреЬрдХी рддो рдЙрд╕ рдкैрд╡ंрдж рдоें рд▓рдЧा рд╣ुрдЖ рдПрдХ рдФрд░ рдкैрд╡ंрдж рднी рдиреЫрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧा рдЬिрд╕рдХे рдЯाँрдХे рдЕрднी рдЙрд╕рдХी рдоुрд╕्рдХрд░ाрд╣рдЯ рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдЬрд▓े рдеे। рдЙрд╕рдХी рдШрд░ рд╡ाрд▓ी рдиे рдЦुрд░्рд░ी рдЪाрд░рдкाрдИ рдкрд░ рдЦाрдиा рдЪुрдирдХрд░ рдаंрдбे рдоीрдаे рдкाрдиी рдХे рджो рдзाрддु рдХे рдЧिрд▓ाрд╕ рдкाрдЯी рдкрд░ рдмाрди рдЫिрддрд░ाрдХрд░ рдЬрдоा рджिрдП। рдоेреЫрдмाрди рдХे рдкुрд░реЫोрд░ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рднूрдЦ рдХे рдЙрд╕рд╕े рднी реЫ्рдпाрджा рдкुрд░реЫोрд░ рддреШाреЫे рд╕े рдордЬрдмूрд░ рд╣ोрдХрд░ рдЬो рд╣рдордиे рднрдХोрд╕рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рд╣ै рддो рдпреШीрди рдЬाрдиो рдкेрдЯ рднрд░ рдЧрдпा рдордЧрд░ рдЬी рдирд╣ीं рднрд░ा। рд▓ाрд░ рдиिрдЧрд▓рддे рд╣ुрдП рд╣рдордиे рдкूрдЫा ‘рдЪौрдзрд░ी! рдЗрд╕рд╕े рдореЫेрджाрд░ рдЖрд▓ू рд╣рдордиे рдЖрдЬ рддрдХ рдирд╣ीं рдЦाрдпा। рдХ्рдпा рддрд░ीреШा рд╣ै рдкрдХाрдиे рдХा?’
рдмोрд▓ा ‘рдмाрджрд╢ाрд╣ो! рдкрд╣рд▓े рддे рдЗрдХ рдХрд▓्рд▓े реЫрдоीрди рд╡िрдЪ рдкंрдЬ рдорди рдЕрдорд░ीрдХा рджी рдЦाрдж рдкाрдУ। реЮेрд░........’”9

реШिрд╕्рд╕ा рдЖрд▓ू рдХी рдХाрд╢्рдд рдХा
рдмाрдд рдЕрдЧрд░ рдЕрдм рднी рдЧрд▓े рд╕े рдирд╣ीं рдЙрддрд░ी рддो “реЩुрдж рдЙрдЧाрдУ, реЩुрдж рдЦाрдУ” рдХреЬी рдХी рддीрд╕рд░ी рджाрд╕्рддाрди рд╕ुрдиिрдП рдЬिрд╕рдХा рдкाрдк-рдкुрдг्рдп рдоिрд░्реЫा рдХी рдЧрд░्рджрди рдкрд░ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ी рдЗрд╕рдХे реЮिрд░рджौрд╕ी (рдХрдеाрд╡ाрдЪрдХ) рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ी рд░ुрд╕्рддрдо (рд╣ीрд░ो)। рджाрд╕्рддाрди рдХा рдЖреЪाреЫ рдпूँ рд╣ोрддा рд╣ै:
“рд╕ाрд╣рдм! рдмाреЫाрд░ рд╕े рд╕реЬे-рдмुрд╕े рдЖрд▓ू реЩрд░ीрджрдХрд░ рдЦाрдиे рд╕े рддो рдпрд╣ рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рдХि рдЖрджрдоी рдЪрдиे рднрд╕рдХрддा рдлिрд░े। рдкрд░рд╕ों рд╢ाрдо рд╣рдо реЩुрдж рдЖрд▓ू реЩрд░ीрджрдиे рдЧрдП। рд╢ुрдмрд░ाрддी рдХी рджुрдХाрди рд╕े। рдЕрд░े рд╕ाрд╣рдм! рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиा рд╢ुрдмрд░ाрддी рдЬिрд╕рдиे рдЪौрджрд╣ рдкंрдж्рд░рд╣ рд╕ाрд▓ рд╕े рд╡рд╣ рд╕ाрдЗрдирдмोрд░्рдб рд▓рдЧा рд░рдЦा рд╣ै:

рдЗрд╕ рджुрдХाрди рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╢ुрдмрд░ाрддी рдоुрд╣ाрдЬिрд░
(рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рджुрдХाрди рдкрд░ рджाрд╡ा рдХрд░े рддो рдЭूрдаा рд╣ै)
рдмрдоुреШाрдо: рдоौреЫा рдХाрда, рдмреЬी рдЬाрдоा рдорд╕्рдЬिрдж рдХे рдкीрдЫे
рдкोрд╕्рдЯ-рдСреЮिрд╕: реШрд╕्рдмा рдмाреЪрдкрдд, реЫिрд▓ा рдоेрд░рда
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХрд░ाрдЪी рдиिрд╡ाрд╕ी

рд╣рдордиे рдПрдХ рдЖрд▓ू рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा “рдоिрдпाँ рд╢ुрдмрд░ाрддी! рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХрд░ाрдЪी рдиिрд╡ाрд╕ी! рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЖрд▓ू рддो рдкिрд▓рдкिрд▓े рд╣ैं। реЩрд░ाрдм рд▓рдЧрддे рд╣ैं।”
рдмोрд▓ा, “рдмाрдК рдЬी! рдЦрд░ाрдм рдиिрдХрд▓ें рддो рдХाрд▓ा рдиाрдЧ (рдЙрд╕рдХे рдЧрдзे рдХा рдиाрдо) рдХे рдоूрдд рд╕े рдоूँрдЫ рдоुंрдбрд╡ा рджेрдиा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпे рдкрд╣ाреЬी рдЖрд▓ू рд╣ैं।”
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рд╣рдоें рддो рдХрд░ाрдЪी рд╕े рдкाँрдЪ рд╕ौ рдоीрд▓ рддрдХ рдХोрдИ рдкрд╣ाреЬ рдиреШ्рд╢े рдоें рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖрддा।”
рдмोрд▓ा, “рдмाрдК рдЬी! рддुрдо्рд╣ाрд░े рдирд╢्рдХे рдоें рдФрд░ рдХौрди рд╕ी рдлрд▓-рдлрд▓ाрд░ी рдХрд░ाँрдЪी рдоें рдирдЬрд░ рдЖрд╡े рд╣ै? рдпे рд░ुрдкे рдЫрдЯाँрдХ рдХा рд╕ाँрдЪी рдкाрди рдЬो рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдХрд▓्рд▓े рдоें рдмрддाрд╢े рдХी рддрд░िрдпों рдШुрд▓ рд░िрдпा рд╣ै, рдмрдоुрдХाрдо рдмंрдЧाрд▓ рд╕े рдЖ рд░िрдпा рд╣ै। рд╣िрдпाँ рдХ्рдпा рджрдо-рджрд░ूрдж рд░рдХ्рдЦा рд╣ै। рд╣ाрд▓िрдпрдд рддो рдпрд╣ рд╣ै рдмाрдК рдЬी! рдХрд░ाँрдЪी рдоें рдоिрдЯ्рдЯी рддрд▓рдХ рдорд▓ेрд░ рд╕े рдЖрд╡े рд╣ै। рдХिрд╕ рд╡ाрд╕्рддे рдХि рдвाрдХा рд╕े рдоंрдЧा рдХे рдШाँрд╕ рд▓рдЧाрд╡ेंрдЧे। рдЬрд╡ाрдиी рдХрд╕рдо рдмाрдК рдЬी! рдкिрд╢ाрд╡рд░ рдХी рдЪौрдХ рдпाрджрдЧाрд░ рдоें рдоुрд░्рдЧा рдЕреЫाрди рджेрд╡े рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рдЬाрдХे рдХрд░ाँрдЪी рд╡ाрд▓ों рдХो рд╕ुрдмрд╣ рдЕंрдбा рдирд╕ीрдм рд╣ोрд╡े рд╣ै!”
рдФрд░ рдПрдХ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी рдкुрд░ुрд╖ рдиे рдЪрдордиिрд╕्рддाрди-рдП-рдХрд░ाрдЪी рдХे рд╣ृрджрдп рдпाрдиी рд╣ाрдЙрд╕िंрдЧ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдоें рдЖрд▓ू рдХी рдХाрд╢्рдд рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджी। рдЕрдЧрд░рдЪे реЮिрд▓рд╣ाрд▓ рдкाँрдЪ рдорди рдЕрдорд░ीрдХी рдЦाрдж рдХा рдЗंрддреЫाрдо рди рд╣ो рд╕рдХा, рд▓ेрдХिрди рдоिрд░्реЫा рдХा рдЬोрд╢-рдП-рдЬुрдиूрди рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ рдоुреШाрдо рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рдЪुрдХा рдеा, рдЬрд╣ाँ рдЦाрдж рддो рдЦाрдж, рд╡े рдмिрдиा реЫрдоीрди рдХे рднी рдХाрд╢्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЬिрдЧрд░ा рд░рдЦрддे рдеे!
рдоिрд░्реЫा рдЕрдм्рджुрд▓ рд╡рджूрдж рдмेрдЧ рдФрд░ рдЦेрддी-рдмाреЬी! рд╣рдоाрд░ा реЩрдпाрд▓ рд╣ै рдХि рд╕ाрд░ा рдЦेрдд рдПрдпрд░-рдХंрдбीрд╢рди рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП рдФрд░ рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдоें рдПрдХ рд░ॉрдХिंрдЧ рдЪेрдпрд░ (рдЭूрд▓ा-рдХुрд░्рд╕ी) рдбाрд▓ рджी рдЬाрдП рддो рдоिрд░्реЫा рд╢ाрдпрдж рджो-рдЪाрд░ рдШंрдЯे рдХे рд▓िрдП рдХाрд╢्рддрдХाрд░ी рдХा рдкेрд╢ा рдЗреЩ्рддिрдпाрд░ рдХрд░рд▓ें, рдЬिрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрдирдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕िрдиेрдоा рдХे рдкрд░рджे рдкрд░ рдХ्рд▓ीрди рд╢ेрд╡ рдРрдХ्рдЯрд░ों рдХो рдЫाрддी рдкрд░ рдиреШрд▓ी рдмाрд▓ рдЪिрдкрдХाрдП, рд╕्рдЯूрдбिрдпो рдХे рд╕ूрд░рдЬ рдХी рдзूрдк рдоें, рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рдХी рдкрди्рдиी рдЪреЭी рд╣ुрдИ рджрд░ांрддिрдпों рд╕े рдмाрдЬрд░े рдХे рдЦेрдд рдоें рд╕े рдордХрдИ рдХे рднुрдЯ्рдЯे рдХाрдЯрддे рджेрдЦा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдмрддाрдиा рд╢ाрдпрдж рдмेрдоौреШा рди рд╣ोрдЧा рдХि рдЗрд╕рд╕े рдЪंрдж рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдоिрд░्реЫा рдмाреЪрдмाрдиी рдХा рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рджुрд░्рд▓рдн рдФрд░ рдЙрддрдиा рд╣ी рдЕрд╕рдлрд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рд╣рдоें рдПрдХ рд▓ेрдЦ рдХा рдХрдЪ्рдЪा рдоाрд▓ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ा рдЪुрдХे рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рджिрди рдЕрдкрдиे рдХोрдЯ рдХा рдиंрдЧा рдХॉрд▓рд░ рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдЪाрдирдХ рдЕंрддрд░्рдмोрдз рд╣ुрдЖ рдХि рд╣ोрдиे рдХो рддो рдШрд░ рдоें рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдХा рджिрдпा рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै рд╕िрд╡ाрдп рд░ुрдкрдпे рдХे, рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рдмाреЪ рдоें рдЧुрд▓ाрдм рдХे рдЧрдорд▓े рдирд╣ीं рддो рдЬीрдиा реЮिреЫूрд▓ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें реЫिंрджрдЧी рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдПрдХ реЫрдмрд░рджрд╕्рдд рд░िрдХ्рддрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी, рдЬिрд╕े рд╕िрд░्реЮ рдЕрдорд░ीрдХी рдЦाрдж рд╕े рднрд░ा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा।
рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा। рдХोрдпрдЯा рд╕े рдкी.рдЖрдИ.рдП.рдХे реЫрд░िрдП рд╕реЮेрдж рдЧुрд▓ाрдм рдХी реШрд▓рдоें рдоँрдЧाрдИ рдЧрдИं। рдЧрдорд▓ों рдХो рдЦौрд▓рддे рд╣ुрдП рдкाрдиी рдФрд░ реЮिрдиाрдЗрд▓ рд╕े “рдбिрд╕рдЗрди्реЮेрдХ्рдЯ” рдХिрдпा рдЧрдпा। рдлिрд░ рдХोрдпрдЯा рдХे рдиाреЫुрдХ рд╡ рдиाрдпाрдм рдЧुрд▓ाрдм рдХो рдХрд░ाрдЪी рдХी рджीрдордХ рдФрд░ рдХीреЬों рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдмрджрдЪрд▓рди рдмрдХрд░ी рдХी рдоेंрдЧрдиी (рд▓ेंреЬी) рдЧрд░рдо рдЦाрдж рдоें рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрдорд░ीрдХी рдЦाрдж рдФрд░ рдЕрдорд░ीрдХी рдЦाрдж рдоें рдЙрддрдиी рд╣ी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдбी.рдбी.рдЯी. рдкाрдЙрдбрд░ рдоिрд▓ाрдпा рдЧрдпा। рдЙрдмрд▓े рд╣ुрдП рдкाрдиी рд╕े рд╕ुрдмрд╣ рд╡ рд╢ाрдо рд╕िंрдЪाрдИ рдХी рдЧрдИ। рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рдЪ рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЙрди рдЧрдорд▓ों рдоें рдХрднी рдХोрдИ рдХीреЬा рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖрдпा। рдФрд░ рди рдЧुрд▓ाрдм!
рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ реШाреЫी рдЕрдм्рджुрд▓реШुрдж्рджूрд╕ рдХुрдЫ реЪрд▓рдд рддो рдирд╣ीं рдХрд╣рддे рдХि рдоिрд░्реЫा рд╣िрдоाреШрдд рднी рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдЗрд╕ реШрджрд░ “рдУрд░िрдЬिрдирд▓” рдХि реЩुрджा рдХी реШрд╕рдо рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЗрд▓्рд╣ाрдоी (рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рдк्рд░ेрд░рдгा) рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рд╣ै!

рдЫुрдкा рджрд╕्рдд-рдП-рд╣िрдо्рдордд рдоें рджрд╕्рдд-рдП-реШреЫा рд╣ै10
 рдЕрдм рдЬो рдЖрд▓ू рдХी рдХाрд╢्рдд рдХी рд╕рдирдХ рд╕िрд░ рдоें рд╕рдоाрдИ рддो рдбेреЭ рджो рд╣реЮ्рддे рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╣ोрддी рд░рд╣ी рдХि рдЖрд▓ू рдмुреЩाрд░े рдХी рддрд░рд╣ рдЖрд▓ू рдХे рднी рдмीрдЬ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдпा рдХोрдпрдЯा рдХे рдЧुрд▓ाрдм рдХी рддрд░рд╣ рдЖрд▓ू рдХी рднी рдЯрд╣рдиी рдХाрдЯрдХрд░ рд╕ाреЮ-рд╕ुрдерд░े рдЧрдорд▓े рдоें рдЧाреЬ рджी рдЬाрддी рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рдХि рдЖрд▓ू рдкрдЯрд╕рди рдХे рд╕рдоाрди рдШुрдЯрдиों-рдШुрдЯрдиों рдкाрдиी рдоाँрдЧрддा рд╣ै рдпा рдЕреЩрд░ोрдЯ рдХी рддрд░рд╣ рдмिрдиा рдоेрд╣рдирдд рдХे рдкीреЭी-рджрд░-рдкीреЭी рдлрд▓ рджेрддा рд░рд╣ेрдЧा। рд╢ोрдз рдХे рджौрд░ाрди рдПрдХ рдиुрдХ्рддा рдХрд╣ीं рд╕े рдпрд╣ рднी рдиिрдХрд▓ рдЖрдпा рдХि рдмैंрдЧрди рдХी рддрд░рд╣ рдЖрд▓ू рднी рдбाрд▓-рдбाрд▓ рдкрд░ рд▓рдЯрдХेंрдЧे рдпा рддुрд░рдИ рдХी рд▓рддा рдХी рддрд░рд╣ рдкреЬोрд╕ी рдХी рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рдкреЬे рд░рд╣ेंрдЧे। рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ реШाреЫी рдЕрдм्рджुрд▓реШुрдж्рджूрд╕ рдиे рддो рдпрд╣ рдоुрдж्рджा рднी рдЙрдаाрдпा рдХि рдЭрдЧреЬे-реЮрд╕ाрдж рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдоाрди рд▓िрдпा рдЬाрдП рдХि рдЖрд▓ू рд╡ाреШрдИ реЫрдоीрди рд╕े рдЙрдЧрддे рд╣ैं рддो рдбंрдард▓ рдХा рдиिрд╢ाрди рдХैрд╕े рдоिрдЯाрдпा рдЬाрддा рд╣ै?
рдЖреЩिрд░рдХाрд░ рдоिрд░्реЫा рдиे рдЖрд▓ू рдХी рдХाрд╢्рдд рдХे рд▓िрдП реЫрдоीрди рдпाрдиी рдЕрдкрдиा “рд▓ॉрди” (рдЬिрд╕рдХी рдЕреЮ्рд░ीреШी рдШाрд╕ рдХी рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдРрд╕ी рдеी рдХि рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рдХी рд░ाрдЦ рдЭाреЬрддे рд╣ुрдП рджिрд▓ рджुрдЦрддा рдеा) рддैрдпाрд░ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдХृрд╖ि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рджौрд░ाрди рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдЬूрдиूрди рдиे рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХिрдпा рдФрд░ рдмुрдж्рдзि рдоूрдХрджрд░्рд╢рдХ рд░рд╣ी, рджреЮ्рддрд░ рдХे рдЪрдкрд░ाрд╕िрдпों, рдЕрдкрдиे рдкाрд▓рддू реЩрд░рдЧोрд╢ рдФрд░ рдоोрд╣рд▓्рд▓े рдХे рд▓ौंрдбे-рд▓рдкाреЬिрдпों рдХी рдорджрдж рд╕े рджो рд╣ी рджिрди рдоें рд╕ाрд░ा рд▓ॉрди рдЦोрдж рдлेंрдХा। рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХाрдо рдЬाрд░ी рд░рдЦा। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рджूрд╕рд░ी рдоंреЫिрд▓ рдХे рдХिрд░ाрдпрджाрд░ों рдиे рд╣ाрде рдкाँрд╡ рдЬोреЬрдХрд░ рдЦुрджाрдИ рд░ुрдХрд╡ाрдИ, рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдордХाрди рдХी рдиींрд╡ рдиреЫрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧी рдеी।

рд╕ + рдХ X рдоोреЫा = рдХрдорд░
  32
рдХोрдпрдЯा рдХे рдЧुрд▓ाрдм рдХी рддрд░рд╣ рдЖрд▓ू рдХो рднी рдХрд░ाрдЪी рдХी рдиреЫрд░ рдЦा рдЧрдИ। рдордЧрд░ рдкंрдЬрд╡реШ्рддा (рдкाँрдЪ рд╡реШ्рдд) рдиिрд░ाрдИ, рдЧुреЬाрдИ рдФрд░ рдЦुрджाрдИ рд╕े рд░рдЧ-рдкुрдЯ्рдаों рдоें рдЬो рдЪुрд╕्рддी рдФрд░ рддрдмिрдпрдд рдоें рдЬो рдЪौंрдЪाрд▓ी рдЖ рдЧрдИ рдеी, рд╡े рдЙрд╕े рдЖрд▓ू рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░ рд╕рдордЭрддे рдеे। рдЕрдм рдХी рджреЮा рдЬो рд▓ंрдЪ рдкрд░ рд╣рдоें рд╣ोрдЯрд▓ рдЗंрдЯрд░рдХॉрди्рдЯिрдиेंрдЯрд▓ рдХे рдЪाँрджрдиी рд▓ाрдЙрди्рдЬ рдоें рд▓े рдЧрдП рддो рд╣рдордиे рджेрдЦा рдХि рдмुреЮे рдоेреЫ рдкрд░ рд╕िрд╡ाрдп рдЙрди рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгों рдХे рдЬो рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдмाрд╡рд░्рдЪिрдпों рдиे рдкीреЭी-рджрд░-рдкीреЭी рдЖрд▓ू рдкрд░ рдХिрдпे рдеे рдФрд░ рдХुрдЫ рди рдеा┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдЖрд▓ू-рдоुрд╕рд▓्рд▓рдо, рдЖрд▓ू рджो-рдЯुрдХреЬे, рдЖрд▓ू-рдХोреЮ्рддा, рдЖрд▓ू-рдЫिрд▓рдХेрджाрд░, рдЖрд▓ू-рддрд▓ा, рдЖрд▓ू рдЬрд▓ा-рднुрдиा, рдЖрд▓ू-рдмिрд░िрдпाँ (рднुрдиा), рдЖрд▓ू рдиीрдо-рдмिрд░िрдпाँ (рдЕрд░्рдз-рднुрдиा), рдмрд▓्рдХि рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЙрд░िрдпाँ (рдирдЧ्рди)!
“рдоिрд░्реЫा! рдпрд╣ рдХ्рдпा?”
“”рдЯ्рд░िрдкрд▓ рдмी (Busy Businessmen’s Buffet)10
“рдпा рдЕрд▓्рд▓ाрд╣! рдХрд░ाрдЪी рдХे рдХрд░ोреЬрдкрддि рдпрд╣ рдЦाрддे рд╣ैं! рдордЧрд░ рд╣рдордиे рддो рдЗрдирдХрдо-рдЯैрдХ्рд╕ рдХी рдЪोрд░ी рднी рдирд╣ीं рдХी। рдлिрд░ рдпрд╣ рд╕реЫा рдХ्рдпों? рднूрдЦा рд╣ी рдоाрд░рдиा рдеा рддो рд╣рдоें рдЧреЫ рднрд░ рдХी рдЯाрдИ рдмंрдзрд╡ाрдХрд░ рдиौ рдоंреЫिрд▓ें рд▓ांрдШрддे-рдлрд▓ांрдЧрддे рдпрд╣ाँ рдХाрд╣े рдХो рд▓ाрдП? рдиीрдЪे рд╣ी рдиреШрдж рдкैрд╕े рджेрдХрд░ рд╡िрджा рдХрд░ рджेрддे।”
“рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрдЧрдд рдоें рд░рд╣рддे рдПрдХ рдоुрдж्рджрдд рдЧुреЫрд░ी, рдордЧрд░ рд░рд╣े рдЬंрдЧрд▓ी рдХे рдЬंрдЧрд▓ी! рддुрдо्рд╣ें рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि ‘реЮाрдЗрд╡-рд╕्рдЯाрд░’ рд╣ोрдЯрд▓ों рдоें реШीрдордд рдЦाрдиे рдХी рдирд╣ीं рджी рдЬाрддी, рдЙрд╕ рд░ूрдоाрдиी реЮिреЫा рдХी рджी рдЬाрддी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЖрдк рджूрд╕рд░े рдЗреЫ्реЫрддрджाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рднूрдЦा рдорд░рддे рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдмिрд▓ рдоें рдЬो рд░реШрдо рджрд░्рдЬ рд╣ोрддी рд╣ै рд╡рд╣ рдмिрд╕ांрджे рдЧोрд╢्рдд рдФрд░ рдЙрдмрд▓े рдЪुреШрди्рджрд░ рдХी реШीрдордд рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЙрд╕рдоें рдШрд░ рд╕े рднाрдЧрдиे рдХा рдЬुрд░्рдоाрдиा, рджूрд╕рд░ी рдоेреЫों рдкрд░ рдмैрдаी рд╣ुрдИ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे реЮ्рд░ेंрдЪ рд╕ेंрдЯ рд▓рдЧाрдиे рдХा рддाрд╡ाрди, рдЦिрд▓рдЦिрд▓ाрддी рд╣ुрдИ рд╡ेрдЯ्рд░ेрд╕ рдХे рдЯूрдердкेрд╕्рдЯ рдХी реШीрдордд рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХा рдкूрд░ा рдиाрди-рдиреЮреШा (рд╕ंрднрд░рдг) рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЬрдм рдЬाрдХрд░ рдПрдХ рдмिрд▓ рдмрдирддा рд╣ै। рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд▓реЫ्реЫрдд рдХा рддाрд▓्рд▓ुреШ рд╣ै рддो рд╕ाрд╣рдм! рд╣рд░ рд░ाрдд рдЖँрдЧрди рдоें рдЙрддрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдорди्рди рд╡ рд╕рд▓рд╡ा рдХे рдоुреШाрдмрд▓े рдоें рдмाрд╣рд░ рдХी рдк्рдпाреЫ рдХी рдЧंрдаी рдореЫा рджे рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд░्рдиा рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЪाрдп рдХी рдк्рдпाрд▓ी рдШрд░ рдХी рдЕंрдЧीрдаी рдкрд░ “рдЪिрд░ाреЪ-рддрд▓े11 “рдЬрд▓ाрдХрд░ рднी рдмрдиाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдФрд░ рд╕ाрд╣рдм! рджрд╕-рджрд╕ рд░ूрдкे рдХे рдиोрдЯ рдЬрд▓ाрдХрд░ рднी! рдЬैрд╕ा рд╣ॉрдХ्рд╕-рдмे рдХी “рд╣рдЯ” рдоें рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЙрд╕ рдмрдо्рдмрдЗрдпा рд╕ेрда рдиे рдХिрдпा рдеा! рдоिрд╕्рд░ी рдмेрд▓ी рдбांрд╕рд░ рдХी реЩाрддिрд░।”
“рдордЧрд░ рд╡рд╣ рддो рдЕрдЪ्рдЫी реЩाрд╕ी PLUMP рдеी।”
“рд╕ाрд╣рдм! рдоिрд╕्рд░ी рддो рдЗрд╕ी рдкрд░ рдЬाрди рджेрддे рд╣ैं। рдЬрднी рддो рд╢ाрд╣ реЮाрд░ूреШ рдоोрдЯे рдЬिрд╕्рдо рд╡ाрд▓ी рд░рдЦैрд▓ें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЗрдХрдЯ्рдаी рдХिрдпा рдХрд░рддा рдеा рдЬैрд╕े рдмрдЪ्рдЪे рдбाрдХ рдХे рдЯिрдХрдЯ рдЬрдоा рдХрд░рддे рд╣ैं!”
рдмрд╣рд╕ рдФрд░ рд╣рдоें рдЗрд╕ рдврд▓ाрди рдкрд░ рд▓ाрдХрд░ рдоिрд░्реЫा рдиे рд╕рд░ाрдкा рдХे рддीрди рдЕंрдХों (рдорд╕рд▓рди 37-24-35) рдХी рдЬाँрдЪ-рдкреЬрддाрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рд╕्рд╡рдиिрд░्рдоिрдд реЮॉрд░्рдоूрд▓ा рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬो рдмिрдиा рдШрдЯाрдП-рдмреЭाрдП рдкाрдардХों рдХी рднेंрдЯ рд╣ै:
рд╕ुрди्рджрд░ी рдХे рд╕ीрдиे рдХे рдиाрдк рдоें рдХूрд▓्рд╣ों рдХा рдиाрдк рдЬोреЬो। рдпोрдЧрдлрд▓ рдХो рдЕрдкрдиे (рд╕ाреЮ) рдоोреЫे рдХे рдирдо्рдмрд░ рд╕े рдЧुрдгा рдХрд░ो। рдлिрд░ рдЗрд╕ рдЧुрдгрдирдлрд▓ рдХो 32 рд╕े рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ рджो। рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рдЖрдпे рд╡рд╣ рдХрдорд░ рдХी рдЖрджрд░्рд╢ рдиाрдк рд╣ोрдЧी। рдЕрдм рдЕрдЧрд░ рдХрдорд░ рдХा рдлेрд░ рдЗрд╕рд╕े реЫ्рдпाрджा рдиिрдХрд▓े рддो рдЖрд▓ू рд╕े рдкрд░рд╣ेреЫ реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕рд╕े рдХрдо рд╣ै рддो рдЖрд▓ू рдЦिрд▓ा-рдЦिрд▓ाрдХрд░ рдЬिрд╕्рдо рдХो реЮॉрд░्рдоूрд▓े рдХे рд╕ाँрдЪे рдоें рдвाрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╣ोрдЯрд▓ рдХी рдмिрд▓ рдХी рдкृрд╖्рда рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмॉрд▓рдкॉрдЗंрдЯ реШрд▓рдо рд╕े рдоाрд░्рд▓िрди рдоुрдирд░ो, рдЬीрдиा рд▓ोрд▓ोрдм्рд░िрдЬिрдбा, рдПрд▓िреЫाрдмेрде рдЯेрд▓рд░, рд╕ोрдл़िрдпा рд▓ॉрд░ेрди рдФрд░ рдкрд░ी рд╕рдоाрди рдЪुрдиिрди्рджा рд╕ुंрджрд░िрдпों рдХो рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдирдо्рдмрд░ рдХे рдоोреЫे рдоें рдРрд╕ा рдЙрддाрд░ा рдХि рд╣рдо рднौंрдЪрдХ्рдХे рд░рд╣ рдЧрдП। рдЗрд╕рдоें рдЖрдкрдХो рдЭूрда рдпा рдЖрд▓ंрдХाрд░िрддा рдХी реЫрд░ा рднी рдЭрд▓рдХ рдиреЫрд░ рдЖрдП рддो рджो рдЪाрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕-рдк्рд░рд╢्рди рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдЖрдк рднी рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдкрд╣рдЪाрди рдХी рд╣рд╕ीрдиों рдХा рдЗрдо्рддेрд╣ाрди рдХрд░ рд▓ीрдЬिрдП। рд╣рдо рддो рдЗрд╕े рдорд╣ाрд░ाрдиी рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा рдХे рдмुрдд, рдХोрдХा-рдХोрд▓ा рдХी рдмोрддрд▓ рдФрд░ реЩुрдж рдкрд░ рдЖреЫрдоाрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдЗрдд्рдоीрдиाрди рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं।

рдЙрд╕рдХी рд░ाрддों рдХी рддрдкрди
рд╣рдоें рдбेреЭ рдорд╣ीрдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдо рд╕े рдвाрдХा рдЬाрдиा рдкреЬा рдФрд░ рдоिрд░्реЫा рд╕े рдоुрд▓ाреШाрддों рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рд░ुрдХ рдЧрдпा। рдкрдд्рд░ाрдЪाрд░ рдХी рдоिрд░्реЫा рдХो рд╕рд╣ाрд░ рдирд╣ीं। рдЬैрд╕े рд╣ी рд╣рдо рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдП, рдЕрдирди्рдиाрд╕ рдФрд░ рдоुंрд╢ीрдЧंрдЬ рдХे рдХेрд▓ों рд╕े рд▓рджे-рдлंрджे рдоिрд░्реЫा рдХे рдпрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪे।
рд╣рдордиे рдХрд╣ा, “рдЕрд╕्рд╕рд▓ाрдо рдЕрд▓ैрдХुрдо!”
рдЬрд╡ाрдм рдоिрд▓ा, “рдлрд▓ рдЕрди्рджрд░ рдкрд╣ुँрдЪрд╡ा рджो। рд╡ाрд▓ेрдХुрдо рдЕрд╕्рд╕рд▓ाрдо!”
рдЧ़ौрд░ рд╕े рдЙрдирдХी рд╕ूрд░рдд рджेрдЦी рддो рджिрд▓ рдкрд░ рдЪोрдЯ рд╕ी рд▓рдЧी।
“рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣ाрд▓ рдмрдиा рд▓िрдпा рд╣ै рддुрдордиे?”
“рд╣рдоें рдЬी рднрд░рдХрд░ рджेрдЦ рд▓ो। рдлिрд░ рдЗрд╕ рд╕ूрд░рдд рдХो рддрд░рд╕ोрдЧे। рднूрдЦ реЩрдд्рдо। рджрд╡ाрдУं рдкрд░ рдЧुреЫाрд░ा рд╣ै। рджिрди рднрд░ рдоें рддीрди рдЕंрдЧूрд░ рдЦा рдкाрддा рд╣ूँ। рд╡рд╣ рднी рдЫिрд▓рдХा рдЙрддाрд░рдХे। рдЦाрдиे рдХे рдиाрдо рд╕े рд╣ौрд▓ рдЙрдарддा рд╣ै। рджिрд▓ рдмैрдаा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣рд░ рд╡реШ्рдд рдПрдХ рдмेрдЪैрдиी рд╕ी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╣рд░ рдЪेрд╣рд░ा рдЙрджाрд╕-рдЙрджाрд╕, рд╣рд░ рдЪीреЫ рдзुрдЖँ-рдзुрдЖँ। рдпрд╣ рд╣ौंрдХрддा рд╕рди्рдиाрдЯा, рдпрд╣ рдЪैрдд рдХी рдЙрджाрд╕ рдЪाँрджрдиी, рдпрд╣.......”
“рдоिрд░्реЫा рд╣рдо рддुрдо्рд╣ें рд░ोрдоैंрдЯिрдХ рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХ рддो рдирд╣ीं рд╕рдХрддे, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдорд╣ीрдиा рдЪैрдд рдХा рдирд╣ीं рд╣ै।”
“рдЪैрдд рди рд╕рд╣ी, рдЪैрдд рдЬैрд╕ा реЫрд░ूрд░ рд╣ै, реЫाрд▓िрдо। рддुрдо рддो рдПрдХ рд╣िрди्рджू рд▓реЬрдХी рд╕े рджिрд▓ рднी рд▓рдЧा рдЪुрдХे рд╣ो। рддुрдо्рд╣ी рдмрддाрдУ, рдпрд╣ рдХौрди рд╕े рдорд╣ीрдиे рдХा рдЪाँрдж рд╣ै?” рдоिрд░्реЫा рдиे рд╕рд╡ाрд▓ рдХिрдпा।
“рдЗрд╕ी рдорд╣ीрдиे рдХा рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै,” рд╣рдордиे рдЭिрдЭрдХрддे рд╣ुрдП рдЬрд╡ाрдм рджिрдпा।
“рд╣рдоें рднी рдРрд╕ा рд╣ी рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣рдм! рдЕрдЬीрдм рдЖрд▓рдо рд╣ै। рдХाрдо рдоें реЫрд░ा рдЬी рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा। рдФрд░ рдмेрдХाрд░ी рд╕े рднी рд╡рд╣рд╢рдд рд╣ोрддी рд╣ै। реЫेрд╣рди рдкрд░ाрдЧंрджा (рдкрд░ेрд╢ाрди), рдмрд▓्рдХि рд╕рдЪ рдкूрдЫो рддो рд╕िрд░्реЮ рдЧрди्рджा। рддाрд░ों рднрд░े рдЖрд╕рдоाрди рдХे рдиीрдЪे рд░ाрдд-рд░ाрдд рднрд░ рдСंрдЦें рдлाреЬे рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╣िрдоाреШрддें рдЧिрдирддा рд░рд╣рддा рд╣ूँ। рддрди्рд╣ाрдИ рд╕े рджिрд▓ рдШрдмрд░ाрддा рд╣ै। рдФрд░ рд▓ोрдЧों рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ूँ рддो рдЬी рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдоुँрд╣ рдиोрдЪ рд▓ू, рдФрд░ рд╕ाрд╣рдм!
рдПрдХ рджो рдХा реЫिрдХ्рд░ рдХ्рдпा, рд╕ाрд░े рдХे рд╕ाрд░े рдиोрдЪ рд▓ूँ”
“рдоिрд░्реЫा, рд╣ो рди рд╣ो, рдпे рдЗрд╢्реШ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ैं!”
“рдаीрдХ। рд▓ेрдХिрди рдЬिрд╕ рд╕рдЬ्рдЬрди рдоें рдпे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ैं, рдЕрдЧрд░ рдЙрди рдкрд░ рдЪाрд▓ीрд╕ рдорд╣ाрд╡рдЯें рдкреЬ рдЪुрдХी рд╣ों, рддो рдпे рдЗрд╢्реШ рдХे рдирд╣ीं ‘рдЕрд▓्рд╕рд░’ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ैं। рдЦाрдиा рдЦाрддे рд╣ी рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдиे рд╣рд▓реШ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкेрдЯ рддрдХ рддेреЫाрдм рдХी рдлुрд░ेрд░ी рдлेрд░ рджी। рдЗрдзрд░ рдЦाрдпा, рдЙрдзрд░ рдкेрдЯ рдлूрд▓рдХрд░ рдорд╢рдХ рд╣ुрдЖ। рд╣ँрд╕ी рдХा рд░ुреЩ рднी рдЕрди्рджрд░ рдХी рддрд░реЮ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрд░ी рд╢рд░ाрд░рдд рдЖрд▓ू рдХी рд╣ै। рдкेрдЯ рдоें ‘рдПрд╕िрдб’ рдмрд╣ुрдд рдмрдирдиे рд▓рдЧा рд╣ै। ‘рдкेрдк्рдЯिрдХ рдЕрд▓्рд╕рд░’ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।” рдЙрдирдХी рдЖँрдЦें рдбрдмрдбрдмा рдЖрдИं।
“рдЗрд╕рдоें рдШрдмрд░ाрдиे рдХी рдХ्рдпा рдмाрдд рд╣ै। рдЖрдЬрдХрд▓ рдХिрд╕ी рдХो ‘рд╣ाрд░्рдЯрдЕрдЯैрдХ’ рдпा ‘рдЕрд▓्рд╕рд░’ рди рд╣ो рддो рд▓ोрдЧ рдЙрд╕ рдкрд░ рддрд░рд╕ рдЦाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдХि рд╢ाрдпрдж рдмेрдЪाрд░ा рдХिрд╕ी реЫिрдо्рдоेрджाрд░ рдкрдж рдкрд░ рдиिрдпुрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ै! рдордЧрд░ рддुрдо рддो рдиौрдХрд░ी рдХो рдЬूрддे рдХी рдиोрдХ рдкрд░ рд░рдЦрддे рд╣ो। рдЕрдкрдиे рдмॉрд╕ рд╕े рдЯाँрдЧ рдкे рдЯाँрдЧ рд░рдЦрдХे рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ो। рдлिрд░ рдпрд╣ рдХैрд╕े рд╣ुрдЖ? рд╕рдордп рдкрд░ рд╕ोрддे рд╣ो। рд╕рдордп рдХे рдмाрдж рдЙрдарддे рд╣ो। рджाрджा рдХे реЫрдоाрдиे рдХी рдЪाँрджी рдХी рдкрддीрд▓ी рдоें рдЙрдмाрд▓े рдмिрдиा рдкाрдиी рдирд╣ीं рдкीрддे। рд╡реЫू рднी рдкाрдиी рдоें ‘рд▓िрд╕्рдЯ्рд░ीрди’ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдХрд░рддे рд╣ो, рдЬिрд╕рдоें 26 реЮीрд╕рдж рдЕрд▓्рдХोрд╣рд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рд╕े реЩुрдж рдХो рдмेреЩрдмрд░ рд░рдЦрддे рд╣ो। рдмाрддों рдХे рд╕िрд╡ा рдХिрд╕ी рдЪीреЫ рдоें рдХреЬрд╡ाрд╣рдЯ рдХो реШрд░ीрдм рдЖрдиे рдирд╣ीं рджेрддे। рддेрд▓ рднी рддुрдо рдирд╣ीं рдЦाрддे। рджрд╕ рд╕ाрд▓ рд╕े рддो рд╣рдо реЩुрдж рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं, рдоोंрдЯрдЧोрдорд░ी рдХा рд╢ुрдж्рдз рджाрдиेрджाрд░ рдШी рдЦा рд░рд╣े рд╣ो।” рд╣рдордиे рдХрд╣ा।
“рддुрдо्рд╣ें рдпреШीрди рдирд╣ीं рдЖрдПрдЧा, рдпрд╣ рд╕рдм рдЙрд╕ी рдордирд╣ूрд╕ рдХी рд╢рд░ाрд░рдд рд╣ै। рдЕрдм рдХी рджреЮा рдЬो ‘рд╕ोрдиे рдХे рднрд╕्рдо рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢рдХ्рддिрд╡рд░्рдзрдХ рдШी’ рдХा рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдХрдирд╕्рддрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рд╕े рдЕंрдЧीрдаी рдкрд░ рддрдкाрдпा рддो рдоाрд▓ूрдо рд╣ै рддрд╣ рдоें рдХ्рдпा рдиिрдХрд▓ा? рддीрди-рддीрди рдЕंрдЧुрд▓ рдЖрд▓ू рдХी рджाрдиेрджाрд░ рд▓ुрдЧрджी! рдЬрднी рддो рдоैं рдХрд╣ूँ рдХि рдоेрд░ा рдмрдиिрдпाрди рддो рддंрдЧ рд╣ो рдЧрдпा, рдордЧрд░ рд╡реЫрди рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдмреЭ рд░рд╣ा!” рдоिрд░्реЫा рдиे рдЖреЩिрд░ рдЕрдкрдиे рджрд╕ рд╡рд░्рд╖ीрдп рдорд░्реЫ рдХी рдЬреЬ рдкрдХреЬ рд▓ी, рдЬो реЫिрд▓ा рдоोंрдЯрдЧोрдорд░ी рддрдХ рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдеी।


рдХ्рдпा рдЕрд╕ीрд░ी (реШैрдж) рд╣ै, рдХ्рдпा рд░िрд╣ाрдИ рд╣ै

рдкрд╣рд▓े рдоिрд░्реЫा рдХो рджрд░्рдж рдХी реЫрд░ा рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдеी। рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдкрд╣рд▓ी рджреЮा рдкेрдЯ рдоें рджрд░्рдж рд╣ुрдЖ рддो рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиे рдоाрд░्реЮिрдпा рдХा рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рддैрдпाрд░ рдХिрдпा। рдордЧрд░ рдоिрд░्реЫा рдиे рдШिрдШिрдпाрдХрд░ рдоिрди्рдирддें рдХीं рдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рд▓े рдХ्рд▓ोрд░ोреЮॉрд░्рдо рд╕ुंрдШा рджिрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рдХी рддрдХрд▓ीреЮ рдорд╣рд╕ूрд╕ рди рд╣ो! рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдЕрдкрдиी рдмीрдоाрд░ी рдкрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЗрддрд░ाрдиे рд▓рдЧे рдеे рдЬैрд╕े рдЕрдХ्рд╕рд░ рдУрдЫे рдЕрдкрдиी рддंрджुрд░ुрд╕्рддी рдкрд░ рдЕрдХреЬрддे рд╣ैं। рд╣рдоें рдЙрдирдХी рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдЗрддрдиी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдЬिрддрдиी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рд╣ी рдирд╣ीं рдкрд░ाрдП рдорд░्реЫ рдоें рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рд▓реЫ्реЫрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рдеी। рднांрдд-рднांрдд рдХी рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рдкीреЬिрдд рдорд░ीреЫों рд╕े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХुрд░ेрдж-рдХुрд░ेрджрдХрд░ рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рддреЮрд╕ीрд▓ाрдд рдкूрдЫрддे рдХि рд░ाрдд рддрдХ рдЙрдирдХे рд╕ाрд░े рдорд░्реЫ рдЕрдкрдиा рд▓ेрддे। рдЗрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдХि рдмुреЩाрд░ рдХिрд╕ी рдХो рдЪреЭрддा, рд╕рд░рд╕ाрдоी рдмाрддें рд╡े рдХрд░рддे। рдЗрд╕ рд╣рдорджрд░्рджी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдоिреЫाрдЬ-рдкुрд░рд╕ी рдХे рдЕंрджाреЫ рд╕े рдоिрд░्реЫा рдиे реЩुрдж рдХो рдк्рд░рд╕рд╡ рдХे рд╕िрд╡ा рд╣рд░ рддрдХрд▓ीреЮ рдоें рдЧिрд░реЮ्рддाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा। рдШрд░ рдпा рджреЮ्рддрд░ рдХी реШैрдж рдирд╣ीं, рди рдЕрдкрдиे рдмेрдЧाрдиे рдХा реЮрд░्реШ, рд╣рд░ рдоुрд▓ाреШाрддी рдХो рдЕрдкрдиी рдЖँрддों рдХी рдЧреЬрдмреЬी рд╕े рдЖрдЧाрд╣ рдХрд░рддे рдФрд░ рдЙрд╕ рдЪंрдЪрд▓ рд╡ाрдд-рдкीреЬा рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЧ्рд░ाреЮ рдмрдиाрддे рдЬो рд╣ाрде рдоिрд▓ाрддे рд╕рдордп рд╣ाँрдлрдиे рдФрд░ рдЖँрддों рдХी рдЧреЬрдЧреЬाрд╣рдЯ рдХा рдХाрд░рдг рдеी, рдлिрд░ рджाрдПँ рдЖँрдЦ рдХे рдкрдкोрдЯे рдоें “рдХрд░ंрдЯ” рдоाрд░рддी, рд╕ूрдЬे рд╣ुрдП рдЬिрдЧрд░ рдХो рдЫेрджрддी, рдЯрд▓ी рд╣ुрдИ рдиाрднि рдХी рддрд░реЮ рдмреЭрдиे рд▓рдЧी рдеी, рдХि рдкिрдЫрд▓े рдкрд╣рд░ рдЕрдЪाрдирдХ рдкрд▓рдЯी рдФрд░ рдкрд▓рдЯрдХрд░ рджिрд▓ рдоें рдмुрд░े-рдмुрд░े рд╡िрдЪाрд░ рдкैрджा рдХрд░рдиे рд▓рдЧी। рдФрд░ рдлिрд░ рдоिрд░्реЫा рд╣рд░ рдмुрд░े рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЦोрд▓рдХрд░ рдмрдпाрди рдХрд░рддे рдХि


рдоैंрдиे рдпрд╣ рдЬाрдиा рдХि рдЧोрдпा рдпрд╣ рднी рдоेрд░े рджिрд▓ рдоें рд╣ै

рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдиे рдоिрд░्реЫा рдХो рдкрд╣рд▓े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдеा рд╡े рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे рдХि рдпрд╣ рдмीрдоाрд░ рдорд░्рдж рдЬो реЮाрдЗрд▓ों рдкрд░ рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдП, ‘рдЕрд▓्рд╕рд░’ рдХी рддрдкрдХ (рдЯीрд╕) рдоिрдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рджूрд╕рд░े рдШंрдЯे рдПрдХ рдЧिрд▓ाрд╕ рджूрдз рдоुँрд╣ рдмрдиाрдХрд░ рдкी рд▓ेрддा рд╣ै, рдпрд╣ рдЪाрд░ рдорд╣ीрдиे рдкрд╣рд▓े рдХोреЮ्рддे рдоें рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ рднрд░рд╡ाрдХрд░ рдЦाрддा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рднी рдЬी рдирд╣ीं рднрд░рддा рддो рд╢ाрдо рдХो рдпрд╣ी рдХोреЮ्рддा рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ рдоें рднрд░рд╡ा рджेрддा рдеा। рдпрд╣ рдЕрдзрдоुрдЖ рдорд░्рдж рдЬो рдмे-рдоिрд░्рдЪ рдорд╕ाрд▓े рдХे рд░ाрддिрдм рдХो “рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ реЮूрдб рдХрд╣рдХрд░ рд╕рдм्рд░ рд╡ рд╢ुрдХ्рд░ рдХे рд╕ाрде рдЦा рд░рд╣ा рд╣ै, рдпрд╣ рд╡рд╣ी рдЪрдЯोрд░ा рд╣ै рдЬो рдЪाрд░ рдорд╣ीрдиे рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдмрддा рд╕рдХрддा рдеा рдХि рд╕ुрдмрд╣ рд╕ाрдд рдмрдЬे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдд рдХे рдиौ рдмрдЬे рддрдХ рдХрд░ाрдЪी рдоें рдХिрд╕ “рд╕्рд╡ीрдЯ-рдоीрдЯ рдорд░्рдЪेंрдЯ” рдХी рдХрдб़ाрд╣ी рд╕े рдЙрддрд░рддी рдЧрд░्рдо рдЬрд▓ेрдмी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣ाрдЙрд╕िंрдЧ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдХे рдХौрди рд╕े рдЪीрдиी рд░ेрд╕्рддрд░ाँ рдоें рддрд▓े рд╣ुрдП рдЭींрдЧे рдЦाрдиे рдЪाрд╣िрдПँ рдЬिрдирдХा рдЪौрдЧुрдиा рдмिрд▓ рдмрдиाрддे рд╕рдордп рд░ेрд╕्рддрд░ाँ рдХे рдоाрд▓िрдХ рдХी рдмेрдЯी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддी рд╣ै рдХि рдмреЩुрджा рд░ुрдкрдпा рд╣ाрде рдХा рдоैрд▓ рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рди рд╕िрд░्реЮ рдпрд╣ рдкрддा рдеा рдХि рд▓ाрд╣ौрд░ рдоें рдЧрд╣рдиों рдХी рдХौрди рд╕ी рджुрдХाрди рдоें рдиिрд╣ाрдпрдд рдиाреЫुрдХ “рд╣ीрд░ा-рддрд░ाрд╢” рдХрд▓ाрдЗрдпाँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднी рдоाрд▓ूрдо рдеा рдХि рдоोреЫंрдЧ рдоें рддिрдХ्рдХा рдХрдмाрдм рдХी рд╡рд╣ рдХौрди рд╕ी рджुрдХाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╣ेрдб рдСреЮिрд╕ рдЧुрдЬрд░ांрд╡ाрд▓ा рдоें рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рднी рдХि рдХреЬрдХреЬाрддे рдЬाреЬों рдоें рд░ाрдд рдХे рджो рдмрдЬे рд▓ाрд▓рдХुрд░्рддी рдмाреЫाрд░ рдХी рдХिрд╕ рдкाрди рдХी рджुрдХाрди рдкрд░ рдкिंрдбी рдХे рдордирдЪрд▓े рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдкाрдиों рд╕े реЫ्рдпाрджा рдЙрдирдХे рд░рд╕ीрд▓े рдиाрдоों рдХे рдореЫे рд▓ूрдЯрдиे рдЖрддे рд╣ैं। реШिрд╕्рд╕ाреЩ्рд╡ाрдиी рдмाреЫाрд░ рдХे рдХिрд╕ рдоुрдЫैрд▓ рд╣рд▓рд╡ाрдИ рдХी рджुрдХाрди рд╕े рдХाрд▓ी рдЧुрд▓ाрдм рдЬाрдоुрди рдФрд░ рдиाреЫिрдоाрдмाрдж рдХी рдХौрди рд╕ी рдЪौрд░ंрдЧी рдХे реШрд░ीрдм рдЧुрд▓ाрдм рдоें рдмрд╕ा рд╣ुрдЖ реШрд▓ाреШрди्рдж реШрд░्реЫ рдкрд░ рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै12 (рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्реЫ рд╣ै рдХि рдоिрд░्реЫा рдиреШрдж рдкैрд╕े рджेрдХрд░ рдоिрдаाрдИ реЩрд░ीрджрдиा реЮिреЫूрд▓реЩрд░्рдЪी рд╕рдордЭрддे рд╣ैं) рднрд▓ा рдХोрдИ рдХैрд╕े рдпреШीрди рдХрд░ рд▓ेрддा рдХि рдпрд╣ рдЖрд▓ू рдФрд░ “рдХाрд░्рдмोрд╣ाрдЗрдб्рд░ेрдЯ”рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╡рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдХрд▓ рддрдХ рдордирднाрддे рдЦाрдиों рдХे рдХैрд╕े-рдХैрд╕े рдЕрд▓рдмेрд▓े рдЬोреЬे рдмрдиा рд░рдЦे рдеे ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рдЦреЬे рдорд╕ाрд▓े рдХे рдкрд╕ंрджे рдФрд░ рдмेрд╕рдиी рд░ोрдЯी; реШीрдоा рднрд░े рдХрд░ेрд▓े рдФрд░ рдШी рдоें рддрд░рддрд░ाрддे рдкрд░ाрдаे; рдордж्рд░ाрд╕ी рдмिрд░рдпाрдиी рдФрд░ рдкाрд░рд╕ी рдХोреЮ्рддे (рд╡рд╣ рднी рдПрдХ рд▓рдЦрдирд╡ी рдкреЬोрд╕рди рдХे рд╣ाрде рдХे); рдЪुрдкреЬी рд░ोрдЯी рдФрд░ рдЙрдб़рдж рдХी рдлрд░рд╣рд░ी рджाрд▓; рднिंрдбी рдФрд░ ┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А┘А рднिंрдбी! (рднिंрдбी рдХे рд╕ाрде рдоिрд░्реЫा рдХिрд╕ी рдФрд░ рдЪीреЫ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд░рд╡ाрджाрд░ рдирд╣ीं)


рдоिрд░्реЫा рдХो рдЦाрдиे рдХा рдРрд╕ा рд╣ौрдХा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдоुँрд╣ рдЙрди्рд╣ें рд╣рдоेрд╢ा рдиाрдХाреЮी рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै!

рдЙрдирдХे рдирджीрджेрдкрди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдПрдХ рджреЮा рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ реШाреЫी рдЕрдм्рджुрд▓ реШुрдж्рджूрд╕ рдиे рдХрд╣ा рдеा, “рдоिрд░्реЫा рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╣ाрд▓ рдЧिрд░рдЧिрдЯ рдЬैрд╕ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी реЫрдмाрди рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдЙрд╕рдХे рдЬिрд╕्рдо рдХी рдЖрдзी рд╣ोрддी рд╣ै!” рдоिрд░्реЫा рдХी рдЙрджाрд╕ рдЖँрдЦें рдПрдХрджрдо рдоुрд╕्рдХुрд░ा рдЙрдаीं। рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे, “рд╕ाрд╣рдм! реЩुрджा рдиे рдПрдХ рдЧोрд╢्рдд рдХे рдЯुрдХреЬे рдХो рдЬाрдиे рдХिрд╕ рд▓реЫ्реЫрдд рдоें рдбुрдмो рджिрдпा। рдЕрдЧрд░ рд╕ाрд░ा рдЬिрд╕्рдо рдЗрд╕ рд▓реЫ्реЫрдд рд╕े рд╡ाреШिрдл рд╣ो рдЬाрддा рддो рдЗंрд╕ाрди рдЗрд╕рдХी рддाрдм рди рд▓ाрддा। реЫрдоीрди рдХी рдЫाрддी рдлрдЯ рдЬाрддी!”

рдоिрд░्реЫा рдкाँрдЪ-рдЫрд╣ рд╣реЮ्рддे рдоें рдкрд▓ंрдЧ рдХो рд▓ाрдд рдоाрд░рдХрд░ рдЦреЬे рд╣ो рдЧрдП। рд╣рдо рддो рдЗрд╕े рдЙрдирдХी рд╕ंрдХрд▓्рдк-рд╢рдХ्рддि рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░ рд╣ी рдХрд╣ेंрдЧे, рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╡े реЩुрдж рдХुрдЫ рдФрд░ рд╡рдЬрд╣ рдмрддाрддे рдеे। рдПрдХ рджिрди рдЙрдирдХी рдЖँрддों рд╕े реЩूрди рдХрдЯ-рдХрдЯрдХрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧा। рд╣рдоाрд░ी рдбрдмрдбрдмाрдИ рдЖँрдЦों рдХो рджेрдЦा рддो рдвाрд░рд╕ рджेрдиे рд▓рдЧे “рдоैं рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣ूँ। рдЬрди्рдирдд рдХा рднी реШाрдпрд▓ рд╣ूँ। рдордЧрд░ рдоुрдЭे рд╡рд╣ाँ рдЬाрдиे рдХी рдЬрд▓्рджी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоैं рдоौрдд рд╕े рдирд╣ीं рдбрд░рддा। рдордЧрд░ рдоैं рдЕрднी рдорд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдоैं рдЕрднी рдорд░рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЕрд╡्рд╡рд▓ рддो рддुрдо рдоेрд░ी рдоौрдд рдХा рд╕рджрдоा рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХोрдЧे। рджूрд╕рд░े, рдоैं рдкрд╣рд▓े рдорд░ рдЧрдпा рддो рддुрдо рдоेрд░ा реЩाрдХा (рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░) рд▓िрдЦ рджोрдЧे!” реЩुрджा рдмेрд╣рддрд░ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рд╡े реЩाрдХे рдХे реЩौрдл़ рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ुрдП рдпा рдХिрд╕ी рдХे рдХрдердиाрдиुрд╕ाрд░ рдоुрд░्рдЧ़ी рдХे рдоृрдд्рдпुрд╕्рдиाрди рдХे рдЬрд▓ рд╕े, рдЬिрд╕े рд╡े ‘рдЪिрдХрди рд╕ूрдк’ рдХрд╣рдХрд░ рд╕ुреЬрдХ-рд╕ुреЬрдХрдХрд░ рдкी рд░рд╣े рдеे। рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓, рдмीрдоाрд░ी рдЬैрд╕े рдЖрдИ рдеी рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЪрд▓ी рдЧрдИ। реЮाрдпрджा рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдЖрд▓ू рд╕े рдЬो рдиреЮрд░рдд рдкрд╣рд▓े рдЕрдХाрд░рдг рдеी рдЕрдм рдЙрд╕рдХा рдиिрд╣ाрдпрдд рдоाреШूрд▓ рдХाрд░рдг рд╣ाрде рдЖ рдЧрдпा। рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рд░ाрд╕рд░ рдоिрд░्реЫा рдХी рдиैрддिрдХ рд╡िрдЬрдп рдеी।


рдЖрд▓ू рдХा рдоुँрд╣ рдХाрд▓ा, рднिंрдбी рдХा рдмोрд▓рдмाрд▓ा

рдЬैрд╕े рд╣ी рдоिрд░्реЫा рдХी рд╕ेрд╣рдд рдФрд░ рддрдмिрдпрдд рдмрд╣ाрд▓ рд╣ुрдИ, рдмреЪрджाрджी рдЬिрдореЩाрдиे рдоें рдпाрд░ рд▓ोрдЧों рдиे рднрд╡्рдп рдкैрдоाрдиे рдкрд░ реЪुрд╕्рд▓-рдП-рд╕ेрд╣рдд рдХे рдЬрд╢्рди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा। рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрдоेрдЯी рдиे реЮैрд╕рд▓ा рдХिрдпा рдХि рдШिрд╕े-рдкिрдЯे рдбिрдирд░ рдбांрд╕ рдХे рдмрдЬाрдп реЮैрди्рд╕ी- рдб्рд░ेрд╕ рдмॉрд▓ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рд╣ँрд╕рдиे рдХा рдоौреШा рдоिрд▓े। рдоुрдЦ्рдп рдЕрддिрдеि рддрдХ рдпрд╣ рднрдирдХ рдкрд╣ुँрдЪी рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рдоाрд░ी реЫрдмाрдиी рдХрд╣рд▓ा рднेрдЬा рдХि рдирдП рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рд▓िрдмाрд╕ рд╕िрд▓рд╡ाрдиे рдХी рдмिрд▓्рдХुрд▓ реЫрд░ुрд░рдд рдирд╣ीं। рд╕ाрд░े рдоेрдо्рдмрд░ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдмेрдЧрдоें рдЕрдЧрд░ рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рд╡рд╣ी рдХрдкреЬे рдкрд╣рдиे-рдкрд╣рдиे рдЬिрдореЩाрдиा рдЪрд▓े рдЖрдПँ, рдЬो рд╡े рдЖрдо рддौрд░ рдкрд░ рдШрд░ рдоें рдкрд╣рдиे рдмैрдаे рд░рд╣рддे рд╣ैं рддो рдореШрд╕рдж рдкूрд░ा рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдиृрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдмрдд्рддा рдПрдХ рдХреЬी рд╢рд░्рдд рдоिрд░्реЫा рдиे рдпрд╣ рд▓рдЧा рджी рдХि рд╣рд░ рдоेрдо्рдмрд░ рд╕िрд░्реЮ рдЕрдкрдиी рдмीрд╡ी рдХे рд╕ाрде рдиृрдд्рдп рдХрд░ेрдЧा, рдордЧрд░ рдЗрд╕ рд▓рдкрдХ рдФрд░ рд╣ुрдордХ рд╕े рдЬैрд╕े рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХी рдмीрд╡ी рдирд╣ीं рд╣ै! рдЬрд╢्рди рдХी рд░ाрдд рдЬिрдореЩाрдиे рдХो рдЭंрдбिрдпों рдФрд░ рднिंрдбिрдпों рд╕े рджुрд▓्рд╣рди рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рд╕ाрдд рдХोрд░्рд╕ рдХे рдбिрдирд░ рд╕े рдкрд╣рд▓े рд░ूрдИ рдФрд░ рдХाреЪреЫ рд╕े рдмрдиे рд╣ुрдП рдПрдХ рдЖрджрдо-реШрдж рдЖрд▓ू рдХी рдЕрд░्рдеी рдиिрдХाрд▓ी рдЧрдИ, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдоिрд░्реЫा рдиे рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рд╕े рдм्рд░ांрдбी рдЫिреЬрдХрдХрд░ рдоाрдЪिрд╕ рджिрдЦाрдИ рдФрд░ рд╕्рд╡рд░्рдЧрд╡ाрд╕ी рдХे “рдбिрдо्рдкрд▓” рдкрд░ рдЧोрд▓्реЮ рдХ्рд▓рдм рдоाрд░рдХे рдХ्рд░िрдпाрдХрд░्рдо рдХिрдпा рдЧрдпा। рдбिрдирд░ рдХे рдмाрдж рдоिрд░्реЫा рдкрд░ рдЯॉрдпрд▓ेрдЯ рдкेрдкрд░ рдХे рдлूрд▓ рдмрд░рд╕ाрдП рдЧрдП рдФрд░ рдХрдЪ्рдЪी-рдХрдЪ्рдЪी рднिंрдбिрдпों рдоें рддौрд▓ा рдЧрдпा рдЬिрди рдкрд░ рдЕрднी рдаीрдХ рд╕े рд╕ुрдирд╣рд░ा рд░ोрдЖँ рднी рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ा рдеा। рдлिрд░ рдпрд╣ рднिंрдбिрдпाँ рд╣реШрджाрд░ों рдпाрдиी рдкेрдЯ рдХे рд▓рдЦрдкрддि рдорд░ीреЫों рдоें рдмाँрдЯ рджी рдЧрдИं। рд╢ैрдо्рдкेрди рд╕े рдорд╣рдХрддे рд╣ुрдП рдмॉрд▓рд░ूрдо рдоें реЪुрдм्рдмाрд░े рдЫोреЬे рдЧрдП। реЩाрд▓ी рдмोрддрд▓ों рдХी реШीрдордд рдХी рднेंрдЯ рдПрдХ рдЕрдиाрдеाрд▓рдп рдХो рджेрдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдЧрдИ। рдФрд░ реЪुрд╕्рд▓-рдП-рд╕ेрд╣рдд рдХी реЩुрд╢ी рдоें рдХाрд░्рдбрд░ूрдо рд╡ाрд▓ों рдиे рдЬुрдП рдХे рдЕрдЧрд▓े-рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрд░े реШрд░्реЫे рдоाреЮ рдХрд░ рджिрдП।

рдоिрд░्реЫा рдмाрдд-рдмे-рдмाрдд рдоुрд╕्рдХुрд░ा рд░рд╣े рдеे। рддीрд╕рд░ा рдиृрдд्рдп реЩрдд्рдо рд╣ोрддे рд╣ी рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдХोрд╣рдиिрдпों рд╕े рд░ाрд╕्рддा рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдЙрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪे। рд╡े рдЙрд╕ рдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдмреЬे реЪुрдм्рдмाрд░े рдоें рдЬрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рд╕े рд╕ूрд░ाреЩ рдХрд░рдиे рдЪрд▓े рдеे рдХि рд╣рдордиे рдЙрд╕рдХा реЫिрдХ्рд░ рдЫेреЬ рджिрдпा рдЬिрд╕рдХी рд╢ाрди рдоें рдХрд▓ рддрдХ реЮрд░िрд╢्рддों рдХी рдЧुрд╕्рддाреЩी рднी рдкрд╕ंрдж рди рдеी13,

“рдоिрд░्реЫा! рдЖрд▓ू рдЕрдЧрд░ рдЗрддрдиा рд╣ी рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ै рддो рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рдЗрддрдиा рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдХ्рдпों рд╣ै? рдПрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдФрд╕рддрди рджрд╕ рдФंрд╕ рдЖрд▓ू рд╣рд░ рд░ोреЫ рдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдпाрдиी рд╕ाрд▓ рдоें рд╕ाреЭे рдкाँрдЪ рдорди! рд╕ुрди рд░рд╣े рд╣ो, рд╕ाреЭे рдкाँрдЪ рдорди!”

рдмोрд▓े, “рд╕ाрд╣рдм! рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдХी рдХ्рдпा рдмाрдд рд╣ै! рдЙрд╕рдХी рджрд░िрдж्рд░рддा рд╕े рднी рдПрдХ рд╢ाрди рдЯрдкрдХрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдкिрдЯрддा рднी рд╣ै рддो рдПрдХ рд╣ैрдХреЬी рдХे рд╕ाрде! рд▓िрди рдпू рддांрдЧ рдиे рдХрд╣ीं рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЪीрдиिрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓ोрдЧों рдиे рдпрд╣ рдорд╢рд╣ूрд░ рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै рдХि рдЕрдХाрд▓ рдкреЬрддा рд╣ै рддो рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪे рддрдХ рдЦा рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди реЩुрджा рдХा рд╢ुрдХ्рд░ рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ рддрд░рд╣ рдирд╣ीं рдЦाрддे рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ ‘рдмीреЮ’ рдЦाрддे рд╣ैं। рдпाрдиी рдХрдЪ्рдЪा!”

 рд╣рдо рднी рдЬрд╡ाрдм рдоें рдХुрдЫ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे рдХि рдПрдХ рдиुрдХीрд▓ी рдПреЬी рдЬो рдПрдХ рд╣рд╕ीрди рдмोрдЭ рд╕рд╣ाрд░े рд╣ुрдП рдеी, рд╣рдоाрд░े рдкंрдЬे рдоें рдмрд░рдоे рдХी рддрд░рд╣ рдЙрддрд░рддी рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рд╣рдоाрд░ी рдорд░्рджाрдиा рдЪीреЩ ‘FOR HE ।S A JOLLY GOOD FELLOW’ рдХे рдХोрд░рд╕ рдоें рджрдм рдЧрдИ। рдФрд░ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдХे реЫрдоाрдиे рдХा рдмрд░्рдоी рд╕ाрдЧौрди рдХा рдбांрд╕ реЮ्рд▓ोрд░ рдмрд╣рдХे-рдмрд╣рдХे реШрджрдоों рддрд▓े рдлिрд░ рдЪрд░рдЪрд░ाрдиे рд▓рдЧा।

 (реЩाрдХрдо рдмрджрд╣рди)


рд╕ंрджрд░्рдн

1. рдирджрд╡рддुрд▓-рдЙрд▓ेрдоा:  рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд▓рдЦрдирдК рдоें рд╕्рдеिрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдорджрд░рд╕ा, рдЬिрд╕े рд╢िрдмрд▓ी рдиोрдоाрдиी рдиे 1894  рдоें  рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдеा। рд╢िрдмрд▓ी рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди, рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░, рдЙрд░्рджू рд╡ реЮाрд░рд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХ, рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рдФрд░ рдХрд╡ि рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдоें рднाрд╡рдиा рд╡ рдЖрд╕्рдеा рдХे рдмрдЬाрдп рддрде्рдп рдФрд░ рддрд░्рдХ рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рд╣ै। (рдЕрдиु.)
2. рддрд░्рдЬुрдоाрдиुрд▓ реШुрд░рдЖрди: рдоौрд▓ाрдиा рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдЖреЫाрдж рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд реШुрд░рдЖрди рдкрд░ рдЯीрдХा। рд╡े рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдкрдиी рдЙрд░्рджू рд░рдЪрдиाрдУं рдФрд░ рд▓ेрдЦों рдоें рдмрд╣ुрдд рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдФрд░ рднाрд░ी-рднрд░рдХрдо рдЕрд░рдмी-реЮाрд░рд╕ी рд╢рдм्рджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рдеे। (рдЕрдиु.)
3. рдЗрдоाрдоुрд▓-рд╣िрди्рдж--рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХा рдЗрдоाрдо рдпा рд▓ीрдбрд░; рдЕрдмुрд▓ рдХрд▓ाрдо рдЖреЫाрдж рдХी рдЙрдкाрдзि (рдЕрдиु.)
4. рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рд╢рдХ्рдХी-рд╕्рд╡рднाрд╡ рдкाрдардХों рдХे рдорди рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдкैрджा рд╣ो рдХि рдЕрдЧрд░ рдХрдорд░े рдоें рдоेреЫ рдпा рд╕्рдЯूрд▓ рдирд╣ीं рдеा рддो рдмाрди рдХी рдЪाрд░рдкाрдИ рдкрд░ рдиाрд╢्рддा рдХ्рдпों рди рдХрд░ рд▓िрдпा? рд╢िрдХाрдпрдд рдирд╣ीं рд╕ूрдЪрдиा рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдЬैрд╕े рд╣ी рдоोंрдЯрдЧोрдоेрд░ी рдХा рдкрд╣рд▓ा рдоुрд░्реЪ рдкрд╣рд▓ी рдмांрдЧ рджेрддा, рдмैрд░ा рд╣рдоाрд░ी рдкीрда рдФрд░ рдЪाрд░рдкाрдИ рдХे рдмीрдЪ рд╕े рдмिрд╕्рддрд░ рдПрдХ рд╣ी рдЭрдЯрдХे рдоें рдШрд╕ीрдЯ рд▓ेрддा। рдЕрдкрдиे рдмाреЫुрдУं рдХे рдмрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рддिрджिрди рдХे рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╕े рдЗрд╕ рдХाрдо рдоें рдЗрддрдиी рд╕реЮाрдИ рдФрд░ рдорд╣ाрд░рдд рдкैрджा рдХрд░ рд▓ी рдеी рдХि рдПрдХ рджреЮा рд╕िрд░рд╣ाрдиे рдЦреЬे рд╣ोрдХрд░ рдЬो рдмिрд╕्рддрд░ рдШрд╕ीрдЯा рддो рд╣рдоाрд░ा рдмрдиिрдпाрди рддрдХ рдЙрддрд░рдХрд░ рдмिрд╕्рддрд░ рдХे рд╕ाрде рд▓िрдкрдЯрдХрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдФрд░ рд╣рдо рдЦुрд░्рд░ी рдЪाрд░рдкाрдИ рдкрд░ рдХेрд▓े рдХी рддрд░рд╣ рдЫिрд▓े рд╣ुрдП рдкреЬे рд░рд╣ рдЧрдП। рдлिрд░ рдЪाрд░рдкाрдИ рдХो рдкांрдпрддी рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рд╣рдоें рд╕िрд░ рдХे рдмрд▓ рдлिрд╕рд▓ाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा, “рд╕ाрдм! реЮрд░्рдиीрдЪрд░ рдЦाрд▓ी рдХрд░ो!” рд╡рдЬрд╣ рдпрд╣ рдХि рдЗрд╕ реЮрд░्рдиीрдЪрд░ рдкрд░ рд╕ाрд░े рджिрди “рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдХे рдк्рд░ोрдк्рд░ाрдЗрдЯрд░ рдПंрдб рдоैрдиेрдЬрд░” рдХा рджрд░рдмाрд░ рд▓рдЧा рд░рд╣рддा рдеा। рдПрдХ рджिрди рд╣рдордиे рдЗрд╕ рдмे-рдЖрд░ाрдоी рдкрд░ рдкुрд░реЫोрд░ рдЖрдкрдд्рддि рдЬрддाрдИ рддो рд╣ोрдЯрд▓ рдХे реШाрдиूрдиों рд╡ рдиिрдпрдоों рдХी рдкेрди्рд╕िрд▓ рд╕े рд▓िрдЦी рд╣ुрдИ рдПрдХ рдк्рд░рддि рд╣рдоें рджिрдЦाрдИ рдЧрдИ, рдЬिрд╕рдХे рдоुрдЦрдкृрд╖्рда рдкрд░ “рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдЯрд▓ рдХी рджंрдб рд╕ंрд╣िрддा” рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрд╕рдХी рдзाрд░ा 9 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ реЮрдЬिрд░ (рднोрд░) рдХी рдЕреЫाрди рдХे рдмाрдж “рдкрд╕िंрдЬрд░” рдХो рдЪाрд░рдкाрдИ рдкрд░ рд╕ोрдиे рдХा рд╣реШ рдирд╣ीं рдеा। рдЕрд▓рдмрдд्рддा рдорд░рдгाрд╕рди्рди рдорд░ीреЫ, рдк्рд░рд╕ूрддा рдФрд░ рдпрд╣ूрджिрдпों рд╡ рдИрд╕ाрдЗрдпों рдкрд░ рдпрд╣ рдзाрд░ा рдирд╣ीं рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдзाрд░ा 28 (рдм) рдиे рдЙрдирд╕े рднी рдпे рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ рдЫीрди рд▓िрдП рдеे। рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рд╕ूрддा рдФрд░ рдорд░рдгाрд╕рди्рди рдорд░ीреЫ рдХो рдк्рд░рд╕рд╡ рдФрд░ рдоृрдд्рдпु рд╕े рддीрди рджिрди рдкрд╣рд▓े рддрдХ рд╣ोрдЯрд▓ рдоें рдЖрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рдирд╣ीं рдеी। “рдЙрд▓ंрдШрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдмैрд░ों рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा।”  (рд▓े.)
5. рдЪрд░реЪा: рд╕рдоूрдЪी рдмрдЯेрд░ рдпा рдХिрд╕ी рдФрд░ рдкрдХ्рд╖ी рдХा реЩाрд╕ рддрд░ीреШे рд╕े рднुрдиा рд╣ुрдЖ рдЧोрд╢्рдд। (рдЕрдиु.)
6. рдорди्рди-рд╡-рд╕рд▓рд╡ा: рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ूрджिрдпों рдХे рд▓िрдП реЩुрджा рд╣рд░ рд░ाрдд рдЖрд╕рдоाрди рд╕े рднोрдЬрди рдЙрддाрд░рддा рдеा। ‘рдорди्рди’ рдХोрдИ рдмрд╣ुрдд рд╕реЮेрдж рдФрд░ рдмेрд╣рдж рдоीрдаी рдЪीреЫ рдеी। ‘рд╕рд▓рд╡ा’ рдмрдЯेрд░ рдЬैрд╕ा рдХोрдИ рдкंрдЫी рдеा рдЬिрд╕े рдпрд╣ूрджी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдкрдХреЬ рд▓ेрддे рдеे। (рдЕрдиु.)
7. рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ: рдоिрд░्реЫा рдХी рдЖрджрдд рд╣ै рдХि рддрдоाрдо рдЧोрд░ी рдЪрдореЬी рдХे рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдорд╕рд▓рди рдЕрдорд░ीрдХा рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ, рдЬрд░्рдордиी рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ, рд╣рдж рдпрд╣ рдХि рдЗंрдЧрд▓िрд╕्рддाрди рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ। (рд▓े.)
8. рд╡рд╣ рдЬрд╣ाँ рдирдИ рд▓ाрд▓рдЯेрди рдЬрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рди, рд╡рд╣ी рдоेрд░ा рдШрд░ рд╣ै। (рд▓े.)
9. рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдПрдХреЬ реЫрдоीрди рдоें рдкाँрдЪ рдорди рдЕрдорд░ीрдХी рдЦाрдж рдбाрд▓ो рдлिрд░ ........(рдЙрд╕ реЫрдоाрдиे рдоें рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдЕрдорд░ीрдХा рд╕े рдЖрддी рдеी।) (рд▓े.)
10. рд╣िрдо्рдордд рдХे рд╣ाрде рдоें рднाрдЧ्рдп рдХा рд╣ाрде рдЫिрдкा рд╣ोрддा рд╣ै। рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╢ेрд░ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкंрдХ्рддि рдХी рдкैрд░ोрдбी рд╣ै:
рдЫुрдкा рджрд╕्рдд-рдП-рд╣िрдо्рдордд рдоें реЫोрд░-рдП-реШреЫा рд╣ै// рдорд╕рд▓ рд╣ै рдХि рд╣िрдо्рдордд рдХा рд╣ाрдоी реЩुрджा рд╣ै।  (рдоुрд╕рдж्рджрд╕-рдП-рд╣ाрд▓ी-рдоौрд▓ाрдиा рд╣ाрд▓ी) (рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ)
11. рдЪिрд░ाреЪ-рддрд▓े: рдпूрд╕ुреЮी рдХे рдЦрдЯрдоिрдЯ्рдаे рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХे рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдЪिрд░ाреЪ рддрд▓े’ рд╣ै। (рдЕрдиु.)
12. рдпे рд▓ाрднрдХाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдоिрд░्реЫा рдХे рджेрд╢рд╡्рдпाрдкी рдЪрдЯोрд░рдкрди рдХा рдиिрдЪोреЬ рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд░ी рдЙрдо्рд░ рдФрд░ рдХिрдпा рд╣ी рдХ्рдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рджाँрддों рд╕े рдЕрдкрдиी реШрдм्рд░ рдЦोрджी рд╣ै। (рд▓े.)
13. рд╣ैं рдЖрдЬ рдХ्рдпों реЫрд▓ीрд▓ рдХि рдХрд▓ рддрдХ рди рдеी рдкрд╕ंрдж // рдЧुрд╕्рддाреЩी-рдП-реЮрд░िрд╢्рддा рд╣рдоाрд░ी рдЬрдиाрдм рдоें (реЪाрд▓िрдм)
рдпाрдиी рдР реЩुрджा рд╣рдо рдЖрдЬ рдЗрддрдиे рдХ्рдпों реЫрд▓ीрд▓ рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдПрдХ рд╡реШ्рдд рдеा реЮрд░िрд╢्рддों рдХो рднी рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЧुрд╕्рддाреЩी рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рди рдеी। (рдЙрд╕ рд╡ाреШрдпे рдХी рддрд░реЮ рд╕ंрдХेрдд рд╣ै рдЬрдм реЩुрджा рдиे реЮрд░िрд╢्рддों рдХो рдЖрджрдо рдХा рд╕рдЬрджा рдХрд░рдиे рдХा рд╣ुрдХ्рдо рджिрдпा рдеा рдФрд░ рдЬрдм рдЗрдм्рд▓ीрд╕ рдиे рд╕рдЬрджा рдХрд░рдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХिрдпा рддो реЩुрджा рдиे рдЕрдкрдиी рдмाрд░рдЧाрд╣ рд╕े рд▓ाрдирдд рднेрдЬрдХрд░ рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा। (рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ)