Showing posts with label 201909H. Show all posts
Showing posts with label 201909H. Show all posts

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рдмрджрд▓рддा рд╣ुрдЖ рд╕рдордп

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рд╕ेрддु рдХे рдирд╡ीрди рдЕंрдХ рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।

рд╣рдо рдПрдХ рд░ोрдоांрдЪрдХ рд╕рдордп рдоें рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХ्рд░ांрддि рдиे рд╣рдоाрд░े рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे рд╣рдоाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рд░ूрдкांрддрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдк्рд░рддिрджिрди рдХुрдЫ рдирдпा рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै --- рдЗंрд╕्рдЯैंрдЯ реЮोрдЯो, рд╡ीрд╕ीрдЖрд░, реЫिрдк рдб्рд░ाрдЗрд╡ рдЖрджि рдЬैрд╕ी рдХिрддрдиी рддрдХрдиीрдХें рддो рдЕрдд्рдпрд▓्рдк рд╕рдордп рдоें рдЖрдХрд░ рдЪрд▓ी рднी рдЧрдпीं рдХ्рдпोंрдХि рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдЙрдирд╕े рднी рдмेрд╣рддрд░ рддрдХрдиीрдХ рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдпी। рд╣рдоाрд░ा рдФрд░ рдЖрдкрдХा рд╕ंрд╕ाрд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд╖рдг рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдиिрдд рдиूрддрди рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдХुрдЫ рд╡िрдЪाрд░ рдРрд╕े рднी рд╣ैं рдЬो рдХрднी рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддे। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХा 'рдЕрд╣िंрд╕ा рдкрд░рдоो рдзрд░्рдоः' рдПрдХ рдРрд╕ा рд╣ी рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै рдЬो рд╕рджैрд╡ рд╣ी рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд░рд╣ेрдЧा। рднाрд░рддрднूрдоि рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдХрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЫाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиेрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рдПрдХ рдЕрд╣िंрд╕ा рднी рд╣ै। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдирд╣ीं рдХि рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдмुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдкाрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рд╣ैं।  15 рдЬूрди 2007 рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ंрдШ рдиे рдЬрдм рдШोрд╖рдгा рдХी рдХि рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЬрди्рдорджिрди рдХो рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ 'рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрд╣िंрд╕ा рджिрд╡рд╕' рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрдпा рдЬाрдпेрдЧा, рддो рд╡рд╣ рджिрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдоाрдирд╡рддा рдХो рдк्рд░рджрдд्рдд рдЙрди्рдирдд рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрди्рдпрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рддो рдмрдиा рд╣ी, рд╕ाрде рд╣ी рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рд╢्рд╡ेрдд-рд╢्рдпाрдо рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЦреЬे 'рддрдорд╕ो рдоा рдЬ्рдпोрддिрд░्рдЧрдордп' рдХे рдПрдХ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЪाрд░ рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рднी рдеा। рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдбेреЭ рд╕ौрд╡ें рдЬрди्рдорджिрди рдкрд░ рдЖрдк рд╕рднी рдХो рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ।

рдЖрдкрдХा

рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХा рдХैрджी

рдЪंрдж्рд░ рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी
рдЪंрдж्рд░ рдоोрд╣рди рднрдг्рдбाрд░ी

рдХिрддрдиे-рдХिрддрдиे рдорд╣ाрднाрд░рдд
рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХा рдХрдеा рд╕ाрдЧрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдкौрд░ाрдгिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै рди рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХि рд╡рд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рд░ोрдЪрдХ рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдЕंрддрд░ंрдЧ рд░ूрдк рдоें рдЬुреЬा рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рдЕрди्рдп рдХाрд░рдгों рд╕े рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै рдкौрд░ाрдгिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдоाрдирд╡ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рд╡िрдХाрд╕-рдпाрдд्рд░ा рдХे рдЙрди рдЖрдпाрдоों рдХा рдЬो рдЙрд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЖрдЧे рднी рдХрд░рддे рд░рд╣ेंрдЧे। рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд░рдЦрддी рдХि рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдж्рджрд╖्рдЯि рд╕े рд╡ैрд╕ा рдпुрдж्рдз рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд▓реЬा рдЧрдпा рдеा рдпा рдирд╣ीं। рд╡ैрд╕े рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдпुрдж्рдз рд▓реЬे рдЧрдпे рд╣ैं рдЖрдЬ рднी рд▓реЬे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рдЙрдирдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी। рд╕рд╡ाрд▓ рдЬो рд╣рдоें рдЖंрджोрд▓िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдиिрдмंрдз рдХा рдоूрд▓ рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдоाрдирд╡-рдорди рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдХो рдЕंрдЬाрдо рджे рдЬाрддी рд╣ै। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЗрд╕ рдХрдеा рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдкाрдд्рд░ рдоाрдирд╡ рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрдкрдЯ (spectrum) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी, рдЕрдЪ्рдЫाрдЗрдпों, рдХрдоिрдпों, рдХुंрдаाрдУं, рдЖрджрд░्рд╢ों, рд╕ुрдХृрддिрдпों рдПрд╡ं рд╡िрдХृрддिрдпों рдХे рд╕ाрде – рд╡рд╣ рд╕рдм рдЬो рд╣рд░ рдХрд╣ीं, рд╣рд░ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдоें рдЪрд░िрддाрд░्рде рд╣ोрддी рдирдЬрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं।

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХा рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рдмीрд╣реЬ рдпрдеाрд░्рде рдХो рдЗрддрдиी рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै।

рдПрдХ рдмाрдд рдФрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХे рдЕрд╡рддाрд░ рдоें рднрдЧрд╡ाрди рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХे рд╣ोрддे рдХोрдИ рдЪрдордд्рдХाрд░िрдХ рд╕рдоाрдзाрди рди рдЦोрдЬрдХрд░ рдПрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рд╕े рдЬुреЬा рдЪिрдд्рд░рдг рдкूрд░ी рдХрдеा рдХो рдПрдХ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдЖрдпाрдо рджे рджेрддा рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рднी рдХि рдоाрдирд╡ рд░ूрдк рдоें рдЕрд╡рддрд░िрдд рдк्рд░рднु рднी рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрди рдоाрдирдХों рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рд╕ाрдоाрди्рдп рдоाрдирд╡ рдХे рд▓िрдпे рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╣ैं। рдХрдеा рдХे рдЕंрдд рдоें рд╕ाрд░े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрддे рдХुрдЫ рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं। рдРрд╕ा рд╣ोрдиा рднी рд▓ाрдЬрдоी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╕ाрд░ा рдХрдеाрдХ्рд░рдо рдЕंрддрдд: рдоाрдирд╡-рдорди рдХी рд╣ी рдЙрдкрдЬ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдорди рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдЙрд╕рдХे рд▓िрдпे рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдХрдеा рдоें рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ोрдиा рдЙрд╕ рдоाрдирд╡ीрдп рдд्рд░ाрд╕рджी рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рддीрдЦेрдкрди рдоें рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдИрд╢्рд╡рд░ीрдп рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЪрдордд्рдХाрд░ी рд╕рдоाрдзाрдиों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдПрдХ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдЖрдпाрдо рджे рджेрддी рд╣ै рдХрдеा рдХो рдЬो рдЕрди्рдпрдд्рд░ рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдоिрд▓े। рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рд╡िрдЬेрддा рдФрд░ рд╡िрдЬिрдд рджोрдиों рдХे рд╣ी рд▓िрдпे рдд्рд░ाрд╕рджी рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ोрддे рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдпुрдж्рдз рдХी рд╡िрднीрд╖िрдХा рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХी рдиिрддांрдд рдиिрд░рд░्рдердХрддा рдХो рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕ा рдкрд╣рд▓े рдХрд╣ा рдЧрдпा рдпрд╣ рдХрдеाрд╕ाрдЧрд░ рдПрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рднी рд╣ै рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рддाрдиे-рдмाрдиे рдХा, рдоूрд▓्рдпों рдХा, рдЖрджрд░्рд╢ों рдХा рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди рдкाрд╢рд╡िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЬो рдпрдеाрд░्рде рдХो рдкूрд░ी рдирдЧ्рдирддा рдоें рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдоूрд▓्рдп рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдмрджрд▓рддे рд░рд╣ेंрдЧे рдкрд░ рдХुрдЫ рд╣ै рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕्рдеाрдпी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░ी рдЪрд░्рдЪा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХрдеाрд╕ाрдЧрд░ рдХे рдкाрдд्рд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХा рд╡िрд╢рдж рд╡рд░्рдгрдкрдЯ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЗрд╕े рд╣рдо рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХрдеा рдХा рд╣рд░ рдкाрдд्рд░ рд╣рдо рдоें рд╕े рд╣рд░ рдПрдХ рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдк्рд░ेрдо, рдШृрдгा, рдИрд░्рд╖्рдпा, рдж्рд╡ेрд╖, рдд्рдпाрдЧ, рд▓ाрд▓рдЪ – рд╕рднी рднाрд╡ рд╣рд░ рдПрдХ рдоें рд╣ैं рдкрд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣рд░ рдПрдХ рдоें рдХिрд╕ी рд╕рдордп рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рдЕрд▓рдЧ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдпाрдиि рдЬो рднाрд╡ рдк्рд░рднाрд╡ी рдПрд╡ं рдоुрдЦрд░ рд╣ैं рдЙрд╕ рдХ्рд╖рдг рдЙрд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рдордп рд╡ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдмрджрд▓рдиे рдкрд░ рдЙрдирдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рднी рдХि рд╣рдоाрд░े рдЕंрджрд░ рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрди рд╡िрднिрди्рди рднाрд╡ों рдХे рдмीрдЪ, рд╣рдоाрд░े рдорди-рдЕрдн्рдпंрддрд░ рдоें рдЫिрдкी-рджрдмी рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рдмीрдЪ। рд╡рд╣ рдпुрдж्рдз рдЬो рдХрднी рд╕ुрджूрд░ рдЕрддीрдд рдоें рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓реЬा рдЧрдпा рдеा рдЖрдЬ рд╡рд╣ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рдоाрдд्рд░ рди рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै рд╣рд░ рдХрд╣ीं рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░; рдпुрдж्рдз рдХा рдоैрджाрди рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдпा рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी, рдпा рд╡ाрдЯрд░рд▓ू рдпा рдлिрд░ рджुрдиिрдпा рдоें рдХрд╣ीं рднी, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि ‘рдШрд░-рдШрд░ рдоें рдорд╣ाрднाрд░рдд’। рд╢ाрдпрдж рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рд░ोрдЪрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा – рджोрдиों рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиा рджेрддे рд╣ैं।

рдЕंрдзाрдпुрдЧ: рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрдкрд░рдХ рдЪिрдд्рд░рдг рд╡ рдмाрдд рдЕंрдзрдЧुрдлाрдУं рдХी
рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी рдХृрдд ‘рдЕंрдзाрдпुрдЧ’ [1] рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдХाрд╡्рдп-рдиाрдЯрдХ рд╣ै рдЬो рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕ рдд्рд░ाрд╕рджी рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рдХा। рдХрдеा рдХा рд╕ाрд░ांрд╢ рднाрд░рддी рдХे рд╣ी рдоाрд░्рдоिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдоें:

рдкрдердн्рд░рд╖्рдЯ, рдЖрдд्рдорд╣ाрд░ा, рд╡िрдЧрд▓िрдд
рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд░ рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХे рд╡ाрд╕ी
рдпрд╣ рдХрдеा рдЙрди्рд╣ीं рдЕंрдзों рдХी рд╣ै
рдпрд╣ рдХрдеा рдЬ्рдпोрддि рдХी рд╣ै рдЕंрдзों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े।

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпा рдХोрдИ рдЕрди्рдп рдпुрдж्рдз, рд╕рдм рдоिрд▓ाрдХрд░ рдмाрдд рдЕंрддрд░ рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдкрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдорди рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ рдФрд░ рдмुрдиाрд╡рдЯ [2] рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рд╣ै। рдЬो рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдЕंрджрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╡рд╣ рддो рдЕंрджрд░ рдХा рд╣ै рд╣ी рдкрд░ рд╡рд╣ рдЬो рдмाрд╣рд░ рдШрдЯрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рднी рдоूрд▓ рд╕्рд░ोрдд рд╡рд╣ीं рд╣ै рдорди рдХे рдЕंрджрд░ рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдоें। рдеोреЬा рд╕ा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ै рдмाрдд рдХी рддрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдпे।

рдЖрдЬ рд╣рдо рдпрд╣ рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдзрд░рддी рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рдХ्рд░рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдХрд░ोреЬों рд╕ाрд▓ों рдоें рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдХे рдЬैрд╡िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें рддो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрда рд▓ाрдЦ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдХा рдЪिрдо्рдкांрдЬी рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдоें рдоाрдирд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдХрд░ीрдмी рд░िрд╢्рддेрджाрд░। рдХрднी-рдХрднी рджो рдкैрд░ों рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдПрд╡ं рд╣ाрде рдХी рдЙंрдЧрд▓िрдпों рдХा рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдЪिрдо्рдкांрдЬी рдХे рд▓िрдпे рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рдирд╣ीं рдеा। рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЬीрд╡ों рдиे рд╕ीрдзे рдЦреЬे рд╣ो рджो рдкैрд░ों рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдФрд░ рддрднी рд╕े рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдоें рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдмрдбा рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рджो рдкैрд░ों рдкрд░ рд╕ीрдзे рдЦрдбे рд╣ोрдиा рд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рдд्рд╡рд░िрдд рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдЧрднрдЧ рддीрд╕ рд▓ाрдЦ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдЬो рдоाрдирд╡ рдХो рд╢ेрд╖ рдкрд╢ु рдЬрдЧрдд рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддा рдЧрдпा। рдоूрд▓рдд: рдоाрдирд╡ рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдкрд╢ु рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ोрдЪрдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдиे рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрд╕рдХी рдкाрд╢рд╡िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдЙрднाрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХी рд╣ै рдЙрд╕рдХी рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ाрдд्рдордХ рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдЖрд╡рд░्рдж्рдзिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬрдмрдХि рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдорди рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЙрди рднाрд╡ों рдХो рднी рдЙрднाрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рдк्рд░ेрдо, рдд्рдпाрдЧ рдПрд╡ं рдЖрдд्рдорд╡рдд рд╕рд░्рд╡рднूрддेрд╖ु рдЬैрд╕ी рдЙрджाрдд्рдд рдПрд╡ं рдиिрдЬेрддрд░ рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд╣ैं।

рд╣рдо рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдХрдеा рдХो рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдкрд╢ु-рдоाрдирд╡ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ рд╡ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рд╣ैं। рдорди рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдмुрдиाрд╡рдЯ рдПрдХ рд╕ीрдоा рддрдХ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рд╣ी рдЖрдИрдиा рд╣ै। рдПрдХ рд╕рд░рд▓ीрдХृрдд рдк्рд░ाрд░ूрдк рдоें рдЕрдЧрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░ (рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░) рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░ें рддो рдорди рдХो рд╕ोрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд░рдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдпрд╣ рдПрдХ рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рд╣ै рдмाрдд рдХे рд╕рдордЭрдиे рдПрд╡ं рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоा рдХे рдЕंрджрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рднी।

рдорди - рдмрдиाрд╡рдЯ рд╡ рдмुрдиाрд╡рдЯ
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рдкिрдЫрд▓े рдЪाрд░ рд╕ौ рд╕ाрд▓ों рдоें рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рд╡ृрдж्рдзि рдХी рд╣ै। рдЬो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдЧрддि рд╣рдЬाрд░ों рд╕ाрд▓ों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХी рд╡рд╣ рдоाрдд्рд░ рдЪाрд░ рд╕рджिрдпों рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдЧрдпी। рдлिрд░ рднी рдЖрдЬ рдЬिрддрдиा рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рд╡рд╣ рд╕рдм рдЙрд╕рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдирдЧрдг्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рд╣рдо рдЕрднी рддрдХ рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рдЗрд╕ी рдоें рд╕े рдХुрдЫ рд╣рдо рдЬाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХाрдлी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै рдкрд░ рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоें рдЕрднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╣ोрдиा рдмाрдХी рд╣ै। рдорди рдПрдХ рдЕрдеाрд╣ рд╕ाрдЧрд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдХी рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╣ी рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рд╣рдо рджेрдЦ рдкाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрднी-рдХрднाрд░ рдХुрдЫ рд╣ाрд▓ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХा рднी рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдорди рдХी рдХाрдлी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЙрди рдордиोрд░ोрдЧों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдоिрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдордиोрдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдХाрдлी рд╕рдордп рд╕े рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд░рд╣े। рдЬैрд╕े рдЬैрд╕े рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рдорди рдХे рдЕंрджрд░ рдХी рд╣рд▓рдЪрд▓ рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХ рд╕рдордЭ рдЖрдиे рд▓рдЧी। рдПрдл рдПрдо рдЖрд░ рдЖрдЗ рдпाрдиि рдлंрдХ्рд╢рдирд▓ рдоैрдЧрдиेрдЯिрдХ рд░ेрдЬोрдиेрди्рд╕ рдЗрдоेрдЬिंрдЧ (functional magnetic resonance imaging, FMRI) рдЬैрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдХाрд░्рдпрдкрдж्рдзрддि рдХो рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоें рд╡рд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рджे рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд╣рдоें рддрд▓ाрд╢ рд╣ै।

рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рджेрдиे рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдХो рджрд░्рд╢ाрдиा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЕंрддрдд: рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдЬрдЯिрд▓рддा рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдоाрдирд╕िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдоें। рдпрд╣ी рдоाрдирд╕िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдЙрди рдЕंрдзрдЧुрдлाрдУं рддрдХ рд▓े рдЬाрддी рд╣ैं рдЬो рд╣рдоाрд░ी рдХрдеा рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै।

рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоूрд▓рдд:рджो рд╣िрд╕्рд╕ों рдпा рдЧोрд▓ाрд░्рдж्рдзों рдоें рдмँрдЯा рд╣ै рдмाрдпाँ рдФрд░ рджाрд╣िрдиा; рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рджोрдиों рдЬुрдбे рд░рд╣рддे рд╣ै рдХोрд░рдкрд╕ рдХोрд▓ोрд╕рдо рдХे рдж्рд╡ाрд░ा। рджोрдиों рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдХुрдЫ рдЕंрддрд░ рджिрдЦाрдпी рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЕंрддрд░ рддрдм рдЕрдзिрдХ рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдпрджि рдХोрд░рдкрд╕ рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ो рдЬाрдп; рдРрд╕ा рд╣ोрдиे рдкрд░ рджो рдЧोрд▓ाрд░्рдж्рдзों рдХे рдмीрдЪ рддाрд▓рдоेрд▓ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा рдФрд░ рджोрдиों рд╣िрд╕्рд╕े рджो рдЕрд▓рдЧ рдЗंрд╕ाрдиों рдХी рддрд░рд╣ рдмрд░्рддाрд╡ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдмाрдпाँ рд╣िрд╕्рд╕ा рдкूрд░्рдг рдЪेрддрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рддрд░рд╣ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕ाрде рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ै рдЬрдмрдХि рджाрд╣िрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рд╕ाрде рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ोрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдмाрдпें рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рджौрд░ाрди рдпрджि рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा рдЬाрдп рдХि ‘рдХ्рдпा рддुрдо рдоेрд░ी рдмाрдд рд╕рдордЭ рд░рд╣े рд╣ो’ рддो рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдЧा ‘рд╣ाँ’. рд▓ेрдХिрди рджाрд╣िрдиे рд╕े рдХोрдИ рдЙрдд्рддрд░ рдоिрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдЧा। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХि рдмोрд▓рдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╕िрд░्рдл рдмाрдпें рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕рдордЭ рджोрдиों рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। рджोрдиों рдЧोрд▓ाрд░्рдж्рдз рдЪाрд░ рднाрдЧों рдоें рдмंрдЯे рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрдо рд╣ैं: (1) рдкिрдЫрд▓ा рднाрдЧ рдУрдХ्рд╕िрдкिрдЯрд▓ (Occipital) рдж्рджрд╖्рдЯि рд╕े рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рдоे рдЬुреЬा рд╣ै, (2) рдХाрди рдХे рдкाрд╕ рдХा рднाрдЧ рдЯेрдо्рдкोрд░рд▓ (Temporal) рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдХाрдо рд╢्рд░рд╡рдг, рднाрд╡рдиा рд╡ рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рдж्рджрд╖्рдЯि рд╕े рднी рдЬुрдбा рд╣ै, (3) рддीрд╕рд░ा рднाрдЧ рдкेрд░िрдпेрдЯрд▓ (Parietal) рд╣ै рдЬो рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдд्рд░िрд╡िрдоीрдп рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХे рд▓िрдпे рднी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै, (4) рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рдЕрдЧрд▓ा рднाрдЧ рдл्рд░ंрдЯрд▓ (Frontal) рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЕрдм рддрдХ рдХрдо рд╣ी рд╣ो рд╕рдХी рд╣ै рдкрд░ рдЗрддрдиा рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рдЕрдоूрд░्рдд рд╡िрдЪाрд░, рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдп, рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдЖрджि рдХा рдЗрд╕ рднाрдЧ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕े рдХिрд╕ी рднाрдЧ рдХे рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдХाрд░्рдп-рдХ्рд╖рдорддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдХोрд╢िрдХाрдПँ рдЬो рдЙрд╕рдХा рдХाрд░्рдп рд╕ुрдЧрдо рдХрд░рддी рд╣ै рди्рдпूрд░ॉрди рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ैं। рдФрд╕рддрди рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЦрд░рдм рди्рдпूрд░ॉрди рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдордз्рдп рд╕ंрдЪाрд░ рд╕ंрдкрд░्рдХ рдЕрдзिрдХрддрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╡िрдзि рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╡िрднिрди्рди рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдпे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдЕрд▓рдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ैं рдЬैрд╕े рд░ंрдЧों рдХी рд╕рдордЭ, рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕ंрд╡ेрджрди, рднाрд╖ा рд╡ рдЧрдгिрдд; рднाрд╖ा рд╡ाрдЪрди рд╡ рднाрд╖ा рдХी рд╕рдордЭ рдХे рдЕрд▓рдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ैं рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЧрдгिрдд рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдПрд╡ं рдЧрдгिрддीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рднी рдЕрд▓рдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ैं [3]। рд╢рд░ीрд░ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рднाрдЧ рдкрд░ рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рд╕ूрдЪрдиा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рдХрд░ेрддी рд╣ै рдпрд╣ рд╕्рдкрд░्рд╢-рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкेрд░िрдпेрдЯрд▓ рднाрдЧ рдоें рд╣ै рдФрд░ рд╣ोрдордирдХ्рдпुрд▓рд╕ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै. рдЧрдгिрддीрдп рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдПрд╡ं рд░ंрдЧ-рдж्рджрд╖्рдЯि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкाрд╕-рдкाрд╕ рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдХुрдЫ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдиिрдХ рд╕рд░рдХिрдЯ рдоें рдХрднी рдЧрд▓рдд рдХрдиेрдХ्рд╢рди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЧрдгिрдд рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдПрд╡ं рд░ंрдЧ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬो рдкाрд╕-рдкाрд╕ рд╣ैं рдЬрдм рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рдиे рд▓рдЧें рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ै рдФрд░ рдЬрдм рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдЕंрдХ рд░ंрдЧीрди рджिрдЦрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдпрдж्рдпрдкि рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рдлेрдж рдХाрдЧрдЬ рдкрд░ рдХाрд▓े рд╕े рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рдЕंрдХ рдЕрд▓рдЧ рд░ंрдЧ рдХे рднी рджीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े 2 рд╡ 5 рд▓ाрд▓ рд╡ рд╣рд░े рд░ंрдЧ рдХे рджिрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ाрд▓рдд рдХो рд╕िрдиेрд╕्рдеेрд╢िрдпा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдмाрддों рдХो рдн्рд░рдо рд╕рдордЭ рдХрд░ рдЯाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा рдкрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдХि рдпрд╣ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдоें рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдХाрд░рдгों рд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рд░рд▓ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдХ рд╕рдлेрдж рдмोрд░्рдб рдкрд░ рдХाрд▓े рд╕े 5 рдХा рдЕंрдХ рдмрд╣ुрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓िрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ 2 рдХा рдХुрдЫ рдХрдо, рдкрд░ рдЕंрдХ 2 рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд▓िрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡े рдПрдХ рдд्рд░िрднुрдЬ, рдЖрдпрддाрдХाрд░ рдпा рд╡ृрдд्рддाрдХाрд░ рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЗрд╕े рдХрдИ рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдЪाрдирдХ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЕंрдХ 2 рдХिрд╕ рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдЪिрдд्рд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рд▓рдЧрднрдЧ 25-30 рд╕ेрдХेंрдб рдХा рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै рдпрд╣ рдвूрдврдиे рдоें рдХि рдЕंрдХ 2 рдХрд╣ाँ рдкрд░ рд╣ैं рдПрд╡ं рдХौрди рд╕ा рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдЖрдХाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрдирдХो рд╕िрдиेрд╕्рдеेрд╕िрдпा рд╣ै рд╡े 2 рдПрд╡ं 5 рдХे рдЕрд▓рдЧ рд░ंрдЧों рдХे рдХाрд░рдг рджो рдпा рддीрди рд╕ेрдХेंрдб рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рджे рджेрддे рд╣ैं।

рдкрд╣рд▓े рдХрд╣ा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡ рдХाрд░्рдпрд╡िрдзि рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдХा рдЗрд░ाрджा рдирд╣ीं рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдЦ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдорди рдХी рдЬрдЯिрд▓ рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рджिрдЦाрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рджिрдЦाрдиा рд╣ै рдХि рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдЗрд╕ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рддो рд╣ै рд╣ी рдКрдмреЬ-рдЦाрдмреЬ рддрд▓рд╣рдЯी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдкрд░्рд╡рдд рдФрд░ рдШाрдЯिрдпाँ рд╣ै рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпाँ рд╣ैं рдФрд░ рдЧुрдлाрдПँ рд╣ैं рдЕंрдзेрд░ी рдбрд░ाрд╡рдиी рдЧुрдлाрдРं। рдпрд╣ рдЕंрдзेрд░ा, рдЧрд╣рд░ा рдиिрдЪрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдЪेрддрди рдорди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕्рдоृрддि рдХोрд╢िрдХाрдУं рдоें рд╕ंрдЪिрдд рд╣ै рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЬिрд╕рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдоें рдЕрддृрдк्рдд рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХे рд╣ुрдЬूрдо рд╣ैं рдХुंрдаाрдУं рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ैं рдЬिрдирдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪрд░्рдЪा рд╕िрдЧ्рдоंрдб рдл्рд░ाрдпрдб рдиे рдХी рд╣ै। рдл्рд░ाрдпрдб рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдеा рдХि рдмिрдо्рдмों рд╡ рдк्рд░рддीрдХों рдоें рд╣рдоाрд░ी рджрдмी рдЕрддृрдк्рдд рдЗрдЪ्рдЫाрдПँ рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं рд╕рдкрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े। рдпрд╣ рдЕрдЪेрддрди рдорди рдЬिрд╕े рд╣рдо рдЦुрдж рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рд╣рдоाрд░े рдХाрдо-рдХाрдЬ рдХो рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиा рднी рдЧрд▓рдд рд╣ोрдЧा рдХि рдпрд╣ рдЕंрдзेрд░ा рдФрд░ рдЕंрдз рдЧुрдлाрдУं рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рджрдмी рдЕрддृрдк्рдд рдЗрдЪ्рдЫाрдУं, рдХुंрдаाрдУं рд╡ рд╡ाрд╕рдиाрдУं рдХा рд╣ी рдХेрди्рдж्рд░ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рд╕ुрдк्рдд рд╕्рдоृрддि рдоें рдЕрдЧрд░ рдпे рд╕рдм рд╣ैं рддो рдХुрдЫ рдЕрдЪ्рдЫा рднी рд╣ै рдХुрдЫ рдк्рд░ेрд░рдгाрдк्рд░рдж। рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों, рдХрд╡िрдпों рд╡ рдордиीрд╖िрдпों рдХे рддрдеाрдХрдеिрдд рдк्рд░ेрд░рдХ рдХ्рд╖рдг рд╡े рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЕрдЪेрддрди рд╕े рдХुрдЫ рдоोрддी рдиिрдХрд▓ рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдХрд╣рдиे рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдХि рджीрд░्рдШ рд╕्рдоृрддि рдоें рд╕ंрдЪिрдд рдЗрд╕рдоें рд╕рднी рдХुрдЫ рд╣ै рдЕрдзिрдХрддрд░ рджрдмी рдЗрдЪ्рдЫाрдПँ, рдХुंрдаाрдПँ, рд╡ाрд╕рдиाрдПँ рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдХрднी-рдХрднी рдк्рд░ेрд░рдгाрдк्рд░рдж рд╡िрдЪाрд░ рд╡ рднाрд╡рдиाрдПँ।

рдЪेрддрди, рдЕрд╡рдЪेрддрди, рдЕрдЪेрддрди – рдорди рдХा рдпрд╣ рдк्рд░ाрд░ूрдк рдЙрд╕рдХी рдХाрд░्рдпрд╡िрдзि рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрди рдЕंрдзрдЧुрдлाрдУं рдХी рдмाрдд рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЕрдЪेрддрди рдоें рд╣ी рднрд▓े рд╣ों рдЙрдирдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЕрд╡рдЪेрддрди рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рдЪेрддрди рдоें рднी рджीрдЦ рдкреЬрддी рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕्рдоृрддिрдпों рдХा рд╣ी рдоेрд▓ा рдФрд░ рдЦेрд▓ा рд╣ै рдЬिрдирдХी рдмрдиाрд╡рдЯ рд╡ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рддрд░рд╣ рд╕े рд╣рдоें рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдХौрди рд╕ा рд╕्рдоृрддि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ोрдЧा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा - рдк्рд░ेрдо, рдИрд░्рд╢्рд░्рдпा, рдХ्рд░ोрдз, рдЕрд╡рд╕ाрдж, рдпा рдлिрд░ рдШрдиीрднूрдд рдкीреЬा। рдХрд╡ि рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╡рд░्рдгрди рдоें –

рдЬो рдШрдиीрднूрдд рдкीреЬा рдеी рдорд╕्рддрдХ рдоें рд╕्рдоृрддि рд╕ी рдЫाрдИ
рджुрд░्рджिрди рдоें рдЖँрд╕ू рдмрдирдХрд░ рд╡рд╣ рдЖрдЬ рдмрд░рд╕рдиे рдЖрдИ।

рдШрдиीрднूрдд рдкीреЬा рд╣ो рдпा рдШрдиीрднूрдд рдХुंрдаा рдпा рдж्рд╡ेрд╖ рдпा рдШृрдгा - рдЖँрд╕ू рдмрдирдХрд░ рдмрд░рд╕ेंрдЧे рдпा рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХे рдпंрдд्рд░ рдмрдирдХрд░ рдЧрд░рдЬेंрдЧे рдпा рдлिрд░ рдЕрд╡рд╕ाрдж рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирдХрд░ рдиैрд░ाрд╢्рдп рдХी рдЕंрдзेрд░ी рдЧुрдлाрдУं рдоें рд▓ा рдкрдЯрдХेंрдЧे। рдпрд╣ рдЬिрди рдмाрддों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░ेрдЧा рдЙрдирдоें рдХुрдЫ рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣рдо рдХрд░ेंрдЧे।

рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХा рдХैрджी: рдкैрдЯрд░्рди рдХी рдХैрдж
рд╕рд╡ाрд▓ рдлिрд░ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рдЬाрди рд▓ेрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрдЧा рдХि рдорди рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ोрддे рднी рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдПрдХрджрдо рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЧрдгрдиा рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рддेрдЬी рд╕े рд╡рд╣ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рдХрд░рдиे рдоें рд╣рдоें рдШंрдЯों рдпा рд╣рдл्рддों рд▓рдЧ рдЬाрдпें, рдкрд░ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рднी рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░ा рдорди рдЬिрд╕ рддेрдЬी рд╕े рдХрд░ рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рддोреЬ рдкाрдиे рдоें рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдЕрднी рд╕рдордп рд▓рдЧेрдЧा рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рдЪेрд╣рд░े рдХो рдпा рдХिрд╕ी рдж्рджрд╢्рдпाрд╡рд▓ी рдХो рддुрд░ंрдд рдкрд╣рдЪाрди рд▓ेрдиा।

рдорди рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рдкैрдЯрд░्рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рддрд░ीрдХा рдорди рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдХрдИ рдЧुрдиा рдмреЭा рджेрддा рд╣ै рдкрд░ рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдХрдоी рднी рд╣ै рдХि рдорди рдзीрд░े рдзीрд░े рдЗрдирдХी рдЧिрд░рдл्рдд рдоें рдЖ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рд╣рдо рдпрд╣ рдЬाрди рд▓ें рдХि рдкैрдЯрд░्рди рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдХ्рдпों рдЗрддрдиा рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै? рдЬिрд▓ेрдЯिрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдбрд╡рд░्рдб рджि рдмोрдиो (3) рдЗрд╕े рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं. рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ें рдПрдХ рд╕рдорддрд▓ рдмोрд░्рдб рдХी рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЬिрд▓ेрдЯिрди рдХी рддрд╣ рдЪрдвी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕े рдеोрдбा рддिрд░рдЫा рд░рдЦ рджेрддे рд╣ैं рддाрдХि рд╣рд▓рдХा рдвाрд▓ рдЙрд╕рдоें рдмрдиा рд░рд╣े। рдЕрдм рдмोрд░्рдб рдХे рдКрдкрд░ी рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рдХिрд╕ी рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЧрд░рдо рд╕्рдпाрд╣ी рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЙреЬेрд▓рддे рд╣ैं рд╕्рдпाрд╣ी рдвाрд▓ рдХी рджिрд╢ा рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣рдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдоें рдХुрдЫ рдЬिрд▓ेрдЯिрди рдкिрдШрд▓рддा рд╣ै рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЬिрд▓ेрдЯिрди рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдиाрд▓िрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдл рджिрдЦाрдпी рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рджोрд╣рд░ाрдиे рдкрд░ рдПрдХ рдмाрдд рд╕ाрдл рд╣ै рдХि рдЕрдмрдХी рдмाрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╕्рдпाрд╣ी рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдоिрдд рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдХी рдУрд░ рд╣ी рдмрд╣рддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рдФрд░ рдЬिрд▓ेрдЯिрди рдкिрдШрд▓ рдХрд░ рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдХो рдХुрдЫ рдФрд░ рдЧрд╣рд░ा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХा рдорди рдХुрдЫ рдЬिрд▓ेрдЯिрди рд╕рддрд╣ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдкрд░ рдкрд╣рд▓ी рд╕ूрдЪрдиा рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХुрдЫ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдорди-рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдЕंрдХिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рдкूрд░्рд╡ рдЕंрдХिрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕्рдеाрдпी рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рдкैрдЯрд░्рди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдХрдИ рдЖрджрддें, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкैрдЯрд░्рди рд╣ी рд╣ैं।

рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдпे рдкैрдЯрд░्рди рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рдХुрдЫ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рдмाрд░िрд╢ рдХा рдкाрдиी рдирджिрдпों рдХे рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдирджिрдпों рдХे рдмрд╣ाрд╡-рдкрде рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХे рдкैрдЯрд░्рди рд╣ी рд╣ैं। рдХुрдЫ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╣рдоाрд░े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХो рднी рдоाрдирд╕-рдкрдЯрд▓ рдХे рдкैрдЯрд░्рди рд╕ुрдЧрдо рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдПрдХ рджो рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ेрдиा рд╕рдоीрдЪीрди рд╣ोрдЧा। рд╣рдо рдХिрд╕ी рдЗंрд╕ाрди рд╕े рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдЕрдЪाрдирдХ рд╣рдоें рдпाрдж рдЖрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЗрд╕े рдХрд╣ीं рджेрдЦा рд╣ै рдХुрдЫ рдкрд▓ рднрдЯрдХрдиे рдХे рдмाрдж рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпाрдж рдЖ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпे рддो рдЕрдкрдиा рдмрдЪрдкрди рдХा рдпाрд░ рдоंрдЯू рд╣ै। рд╣рдо рдХिрд╕ी рдЧीрдд рдХी рдкंрдХ्рддि рднूрд▓ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рддрднी рдХोрдИ рд╣рдоें рдЙрд╕рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╢рдм्рдж рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै рдмрд╕ рдлिрд░ рддो рд╣рдо рдкूрд░ा рдЧीрдд рджोрд╣рд░ा рдЬाрддे рд╣ैं। рдпे рджोрдиों рдЙрджाрд╣рд░рдг рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░े рдорди рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЗрди рдкैрдЯрд░्рди рдХी рдХिрддрдиी рдмреЬी рднूрдоिрдХा рд╣ै। рдмрдЪрдкрди рдоें рдХ्рд▓ाрд╕рд░ूрдо рдоें рдкрд╣ाреЬे рд░рдЯрдиा рдпा рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рдиा рд╣рдо рд╕рдмрдХो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ै। рдмीрд╕ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рдеोреЬा рд╕ा рдпाрдж рджिрд▓ाрдиे рдкрд░ рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджोрд╣рд░ा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдпे рдкैрдЯрд░्рди рд╣рдоाрд░ा рдХाрдо рд╕ुрдЧрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рдк्рд░рдХृрддि рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдпी рдПрдХ рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рд╣ै рдХि рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ी рд╣рдо рдЗрдирдХी рдЧिрд░рдл्рдд рдоें рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдПрдХ рджिрд╢ा рдоें рдпे рдЬ्рдЮाрдиाрд░्рдЬрди-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕ुрдЧрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдПрд╡ं рдпрджा-рдХрджा рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рдпंрдд्рд░ рдмрдирддे рд╣ैं рддो рджूрд╕рд░ी рджिрд╢ा рдоें рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдХा рдХाрдо рднी рдЖрд╕ाрди рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдПрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдкрд░рд╣ рдХे рдкैрдЯрд░्рди рдХी рдЧिрд░рдл्рдд рдоें рд╣ै। рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеिрддि рд╡рд╣ рд╣ोрдЧी рдЬिрд╕рдоें рд╣рдо рдкैрдЯрд░्рди рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ें рдкрд░ рдпрд╣ рднी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд░рд╣ें рдХि рд╣рдо рдЙрдирдХे рдХैрджी рдмрдирдХрд░ рди рд░рд╣ рдЬाрдпें рдпाрдиि рдЙрдирдХा рд▓ाрдн рд╣рдоें рдоिрд▓рддा рд░рд╣े рдкрд░ рдЙрдирд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╣ाрдиि рдирд╣ीं। рдХ्рдпा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी ‘рдЪिрдд рднी рдоेрд░ी, рдкрдЯ рднी рдоेрд░ी’ рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै? рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ै рдпрд╣ рдкрд░ рдПрдХ рд▓рдШु рд╕ीрдоा рддрдХ рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд░рд╣рдиे рдкрд░।

рдорди рдХी рдЬिрди рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХी рдмाрдд рд╕े рдмाрдд рдЪрд▓ рдиिрдХрд▓ी рдеी рдЙрдирдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рдЗрди рдкैрдЯрд░्рди рдХी рднूрдоिрдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЕрдзिрдХрддрд░ рдкाрдд्рд░ рдЗрди्рд╣ीं рдкैрдЯрд░्рди-рдЧुрдлाрдУं рдоें рдХैрдж рдеे рдФрд░ рд╣рд░ рджेрд╢-рдХाрд▓ рдоें рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╕рдд्рдп рдмрдирдХрд░ рдЙрднрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рдЖрдЬ рднी рдЙрддрдиा рд╣ी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै। рд╣рд░ рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी, рдЪाрд╣े рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ो рдпा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЗрди рдкैрдЯрд░्рдиों рдХा (рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХा) рдХैрджी рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕े рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдХि рд╡рд╣ рдХैрджी рд╣ै рдЕрди्рдпрдеा рдЙрд╕ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рдЬрд░ूрд░।

рджेрд╣рдпрд╖्рдЯि рдоें рдХैрдж рдЬीрд╡ рд╕рдм
рдоाрдирд╡ рджोрд╣рд░ी рд╕рдЬा рднोрдЧрддा
рдХैрджी рддрди рдХा, рдорди рдХा рднी
рди्рдпूрд░ॉрди-рддंрддुрдУं рдХे рдЙрд▓рдЭाрддे рдЬाрд▓ों рдоें
рд╕्рдоृрддि-рдХोрд╢िрдХाрдУं рдоें рд╕ंрдЪिрдд
рдкैрдЯрд░्рди-рдЧुрдлाрдУं рдХे рдЧрд╣рд░े рдЕंрдзिрдпाрд░ों рдоें
рдЭेрд▓рддा рдЪेрддрди рдорди рдХा рдж्рд╡ंрдж।
рд╣рд▓рдЪрд▓ рдорди-рдЕрдн्рдпंрддрд░ рдХी
рдЕंрддрд╕्рддрд▓ рддрдХ рд▓े рдЖрддी рднूрдЪाрд▓
рдШрдиीрднूрдд рдкीреЬाрдУं рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░
рдХुंрдаाрдУं рдХी рдЙрдж्рджाрдо рддрд░ंрдЧों рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░
рд╕ुрдиाрдоी рд▓े рдЖрддे рд╡िрдХрд░ाрд▓।

рдпрд╣ рдХрдеा рдЬ्рдпोрддि рдХी рд╣ै
рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХी рдХрдеा рдпा рдХोрдИ рднी рдХрдеा рд╡рд╕्рддुрдд: рдоाрдирд╡ рдорди рдХी рдХрдеा рд╣ै рдорди рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдЬрдиिрдд рдж्рд╡ैрдд рдХी рдХрдеा рд╣ै рдЬ्рдпोрддि рдХी рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЕंрдзрдЧुрдлाрдУं рдХी рдХрдеा। рдкैрдЯрд░्рди рдЖрдзाрд░िрдд рдХाрд░्рдпрд╢ैрд▓ी рдХे рдХाрд░рдг рдорди рдХी рд╡िрд░ाрдЯ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдЙрд╕े рдж्рд░рд╖्рдЯा рднी рдмрдиा рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рджैрдд्рдп рднी। рдж्рд░рд╖्рдЯा рдПрд╡ं рджैрдд्рдп рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдиुрднрд╡ों рд╡ рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ - рдЕंрддрдд: рдХ्рдпा рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдлрд▓ीрднूрдд рд╣ोрдЧा рдпрд╣ рдХрдИ рдмाрддों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░ेрдЧा рдЬिрд╕рдоें рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों, рдЖрджрддों, рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рд╕्рдеिрддिрдпों рд╡ рдмाрд╣рд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдоिрд▓ा рдЬुрд▓ा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрди рдмाрд╣рд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЕрдм рдмреЬा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдоीрдбिрдпा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмреЭा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдмреЭी рд╣ै рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рднी। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдиा рд╣ै рдХि рдорди рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдоें рднी рд╣рд▓рдЪрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд╕рд╣рдЬ рдПрд╡ं рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рдордирд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕ैрд▓ाрдм рд╕ा рджिрдЦाрдпी рдкреЬрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рдорди рдХे рдЕंрджрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рддрдд рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдХрдИ рдирдпे рдЖрдпाрдо рдЬुреЬ рд░рд╣े рд╣ैं рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХृрддिрдпों рдХे рдирдпे-рдирдпे рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рд╡ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдПрдХ рдЭрд▓рдХ рднрд░ рдХाрдлी рд╣ै। рдЗрди рд╕рдмрд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдоें рдЕрднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрдЧी। рдЬिрдбु рдХृрд╖्рдгрдоूрд░्рддि рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд╕рд╣ी рдЕंрджाрдЬ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рдХि рдоाрдирд╡ рдХी рдмौрдж्рдзिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ैं рдкрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡рд╣ рдЕрднी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкैрдЯрд░्рди рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдорди [5] рдХो рд╡े рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдд्рдордХ (conceptual mind) рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдоाрд░ी рдХрдИ рдзाрд░рдгाрдПँ рд╡ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рднी рдкैрдЯрд░्рди рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ुрдЖ рдХрд░рддी рд╣ैं। рджूрд╕рд░ा рдорди рдЬो рдкैрдЯрд░्рдиों рд╕े рдЕрдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै рд╡рд╣ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдпा рд╡िрд╡ेрдХी рдорди (perceptive mind) рд╣ै। рдЬिрд╕े рд╣рдо рд╡िрд╡ेрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдмौрдж्рдзिрдХ-рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдпрд╣ рдоाрдирд╡-рдорди рдХा рдж्рд╡ैрдд рдЙрд╕े рди рдЬीрдиे рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рди рдорд░рдиे। рдЕंрддрд░्рдорди рдХी рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХा рдХैрджी рдоाрдд्рд░ рдХैрджी рдирд╣ी рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдкрд╣рд▓े рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै рдЪेрддрди рд╡ рдЕрдЪेрддрди рдХे рдпे рдЕрдЬाрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬिрдирдоें рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ैं рдХेрд╡рд▓ рдоाрдирд╡ рдХी рдкाрд╢рд╡िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╣ी рдЖрдЧाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХी рд╕ृрдЬрди рдКрд░्рдЬा рдХा рднी рднंрдбाрд░ рд╣ै рд╡ рдЙрд╕рдХे рдиिрдЬेрддрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдкों рдХा рднी। рдиिрдЬ рдХे рд▓िрдпे рддो рд╣рд░ рдкрд╢ु рдЬीрддा рд╣ै рдЬिрдирдоें рдоाрдирд╡ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдЪेрддрди-рдорди рдЬрдм-рддрдм рд▓рдо्рдмी рдЙреЬाрди рдкрд░ рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рд╕рдлрд▓ рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдиिрдЬेрддрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдкों рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЕрди्рдпрдд्рд░ рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै [2, 6]। рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдордз्рдпрд╡рд░्рддी рджрд╢рдХों рдоें рдЕрдоेрд░िрдХी рдЯ्рд░ाрди्рд╕ेрди्рдбेрди्рдЯрд▓ рдоूрд╡рдоेрди्рдЯ рдЙрд╕ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдХреЬी рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХрддिрдкрдп рд╕ंрджрд░्рдн рдпा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдордп рдоें рдЧांрдзी рдХा рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЖंрджोрд▓рди। рдкрд░ рдиिрдЬेрддрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдкों рдХी рд░ाрд╣ рдХрднी рднी рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдХ्рдпोंрдХि рдЬो рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ैं рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рдХे рдХैрджी рд╣ैं рдЕрдЬाрдиे рдкैрдЯрд░्рдиों рдХी рдЧिрд░рдл्рдд рдоें рд╣ैं। рдиिрдЬेрддрд░ рд╕рдХрд▓्рдкों рдХी рдЬ्рдпोрддि рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЕंрдз-рдЧुрдлाрдУं рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ ‘рдЖрдЧ рдХा рджрд░िрдпा рд╣ै рдФрд░ рдбूрдм рдХे рдЬाрдиा рд╣ै’ рдХी рдмाрдд рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕рдм рдоिрд▓ाрдХрд░ рдпрд╣ рдХрдеा рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рдж्рд╡ैрдд рдХी рдХрдеा рд╣ै рдорди рдХी рдкाрд╢рд╡िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рд╕े рд▓реЬрддे рд╣ुрдП рдиिрдЬेрддрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдкों рдХी рдЬ्рдпोрддि рддрдХ рдЬा рд╕рдХрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХी рдХрдеा рд╣ै। 

рд╕ंрджрд░्рдн:
[1] рдзрд░्рдорд╡ीрд░ рднाрд░рддी, рдЕंрдзाрдпुрдЧ (рдиाрдЯрдХ), рд▓ेрдЦрди 1954, рдк्рд░рдердо рдоंрдЪрди 1962, рдХिрддाрдмрдШрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2005.
[2] рдЪрди्рдж्рд░ рдоोрд╣рди рднंрдбाрд░ी, рд╣िрдоाрд▓рдп рдФрд░ рд╣рдбрд╕рди рдХे рдмीрдЪ- рдПрдХ рдЕंрджрд░ूрдиी рдн्рд░рдордг-рдкрде рдкрд░, рд╕ेрддु, рдЬूрди 2019.
[3] рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░рди, The Emerging Mind, Profile Books Ltd., 2003.
[4] рдПрдбрд╡рд░्рдб рджि рдмोрдиो, Lateral Thinking, Schumacher Lectures (Ed: Satish Kumar), Blond and Briggs, 1980.
[5] A D Dhopeshwarkar, J Krishnamurti and Mind in Revolution, Chetna, Bombay 1971.
[6] Lawrence Buell (ed.), The American Transcendentalists, New York, The Modern Library, 2006.

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2019

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 4, рдЕंрдХ 4, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2019

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ

рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп

рдЕрдиुрд╡ाрдж-рд╕ेрддु

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рдзрд░ोрд╣рд░

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЪाрд░



Ps-Fs :: Sunil Sharma
Paco's Atlas And Other Poems
By John Thieme
India as an IT Superpower
Anurag Sharma
рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ :: рд▓ेрдЦрдХ: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЖрдЧ рд╕े рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рддрдХ :: рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп
Basic Hindi 2 Workbook :: Sonia Taneja

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╕ुंрджрд░, рд░ोрдЪрдХ, рдЙрдкрдпोрдЧी, рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рдкुрд╕्рддрдХें рд╢ीрдШ्рд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं
More books coming soon

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкिрддा рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा

рд╢рдХुрди्рддрд▓ा рдмрд╣ाрджुрд░

- рд╢рдХुрди्рддрд▓ा рдмрд╣ाрджुрд░


рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкिрддा рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХोрдИ рднी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХे рдмिрдиा рдЧूँрдЧा рд╣ै। рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд▓िрдпे рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдз्рд╡рдЬ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдЧाрди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рднी рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдЧौрд░рд╡ рднी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдХрддिрдкрдп рдРрд╕ी рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ैं, рдЬो рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдмाрдкू рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯрд░ूрдк рд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рд╕ेрд╡ाрдЧ्рд░ाрдо рдХी рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 1938 рдоें рдПрдХ рдмाрд░ "рд╕्рдХाрдЙрдЯ्рд╕ рдкрд░ेрдб" рдХे рдмाрдж рдмाрдкू рдХो рдз्рд╡рдЬाрд░ोрд╣рдг рдХрд░рдиा рдеा। рдЭंрдбे рдХो рдлрд╣рд░ाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджेрдЦा рдХि рдЭंрдбे рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд╕ाрде рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоें рдХुрдЫ рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рджेрдЦ рдЙрдирдХो рдЧрд╣рд░ा рджुःрдЦ рд╣ुрдЖ। рдЕрддः рдЙрд╕ी рд╕рдордп рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рдЧрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмाрдкू рдмोрд▓े, "рдпे рдоेрд░ी рд╕рдордЭ рд╕े рдкрд░े рдХी рдЪीрдЬ़ рд╣ै рдХि рд╕्рдХाрдЙрдЯों рдХे рдЗрд╕ рдЭंрдбे рдоें рдк्рд░рддीрдХ рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рднाрд╖ा рдоें рдХ्рдпों рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै? рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рднाрд╖ा рдиे рд╣рдоाрд░े рджिрд▓ो-рджिрдоाрдЧ़ рдкрд░ рдРрд╕ा рдХ़ाрдмू рдкा рд▓िрдпा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдЭंрдбे рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рднी рдЙрд╕рдХे рдмिрдиा рдХाрдо рдирд╣ीं рдЪрд▓ा рд╕рдХрддे। рдпे рдпрджि рд╣िрди्рджी рдоें рд▓िрдЦा рдЬाрддा, рддो рдХ्рдпा рдЙрд╕рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХрдо рд╣ो рдЬाрддा? рдоुрдЭे рдкрддा рд╣ोрддा рдХि рдЭंрдбे рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рддो рдоैं рдЗрд╕ рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рднाрдЧ рд╣ी рдирд╣ीं рд▓ेрддा। рдоेрд░ी рдмाрдд рдпрджि рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЧрдпी рд╣ो, рддो рдЕрднी рднी рднूрд▓ рд╕ुрдзрд░рд╡ा рд▓ो рдФрд░ рдЙрд╕े рд╣िрди्рджी рдоे рд▓िрдЦрд╡ा рд▓ो।" рддрдм рдЙрдирдХी рдмाрдд рд╕े рд╕рднा рдоें рд╕рди्рдиाрдЯा рдЫा рдЧрдпा рдеा।

рдПрдХ рдмाрд░ рд╡ॉрдпрд╕рд░ाрдп рдХी рд╕рднा рдоें рдЙрдирдХो рдмोрд▓рдиा рдеा, рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी / рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдоें рдмोрд▓рдиे рдХी рдЗрдЬाрдЬ़рдд рдоाँрдЧी। рдЗрдЬाрдЬ़рдд рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рд╣िрди्рджी рдоें рдмोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдпे рд▓ोрдЧों рдиे рдЙрди्рд╣ें "рдзрди्рдпрд╡ाрдж" рджिрдпा, рдХ्рдпोंрдХि рд╡ॉрдпрд╕рд░ाрдп рдХी рд╕рднा рдоें рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ा рдЙрджाрд╣рд░рдг рдеा। рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдХрд╣ा, "рдоेрд░े рд▓िрдпे рдпे рдл़рдХ्рд░ (рдЧрд░्рд╡) рдХी рдирд╣ीं, рджुःрдЦ рдФрд░ рд╢рд░्рдо рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдоैं "рдзрди्рдпрд╡ाрдж" рдФрд░ "рдкрд╣िрд▓े рдЙрджाрд╣рд░рдг" рдХी рдмाрдд рд╕े рджुःрдЦी рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╢рд░्рдоिрди्рджा рднी। рдЕрдкрдиे рд╣ी рджेрд╢ рдоें, рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдз рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рднा рдоें рджेрд╢ рдХी рднाрд╖ा рдХा рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░ рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕рдХी рдЕрд╡рдоाрдирдиा (рддिрд░рд╕्рдХाрд░) рдХिрддрдиे рджुःрдЦ рдХी рдмाрдд рд╣ै? рдФрд░ рдоेрд░े рдЬैрд╕ा рдХोрдИ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдоें рдПрдХ рджो рд╡ाрдХ्рдп рдмोрд▓े, рддो рдЙрд╕рдоें "рдзрди्рдпрд╡ाрдж" рдХिрд╕ рдмाрдд рдХा? рдРрд╕े рдк्рд░рд╕ंрдЧ рддो рд╣рдоाрд░ी рдЧिрд░ी рд╣ुрдИ рджрд╢ा рдХो рдмрддाрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं।"

рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, "рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл़्рд░ीрдХा рдоें рдоेрд░े рдФрд░ рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдкोрд▓рдХ рдХे рдмीрдЪ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдХिрддрдиी рд╣ी рдмाрд░ рдЧрд░рдоाрдЧрд░рдо рдмрд╣рд╕ рд╣ुрдИ рдХि рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡рд╣ाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоें рд╣ो рдпा рдХि рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдоें? рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдеा। рдмाрдкू рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕े "рдмाрд▓рдХ рдЬिрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдХी рднाрд╖ा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрдиे рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдордЬ़рдмूрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдЙрд╕рдоें рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдФрд░ рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХी рднाрд╡рдиा рдЬाрдЧрддी рд╣ै।" рдоाрддृрднाрд╖ा рдХा рд╕्рдеाрди рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдеा, рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рдЙрдирдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд▓ेрдЦрди рдЧुрдЬрд░ाрддी рдоें рд╣ी рдеा рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЙрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣िрди्рджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рддрдеा рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

рдоाрддृрднाрд╖ा рдХे рдмाрдж рд╡े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрддे рдеे। рд╣िрди्рджी рд╣ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै- рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдмाрдкू рдЕрд╡рд╕рд░ рдкाрддे рд╣ी рдХрд░рддे рдеे। "рд╣िрди्рджी / рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рднाрд░рддीрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордЭी рдФрд░ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдмрдж्рд░ी-рдХेрджाрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдХрди्рдпाрдХुрдоाрд░ी рддрдХ рдФрд░ рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЬрдЧрди्рдиाрдердкुрд░ी рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдж्рд╡ाрд░рдХा рддрдХ рд╣िрди्рджी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै। рддीрд░्рдердпाрдд्рд░िрдпों рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрдХों (рдЯूрд░िрд╕्рдЯ) рдХे рдЖрд╡ाрдЧрдорди рд╕े рд╣िрди्рджी рдЬрдирднाрд╖ा рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै।"

рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рдпрд╣ рдЕрдд्рдпрди्рдд рджुःрдЦ рдХी рдмाрдд рдеी рдХि " рд╣рдо рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдмाрдд рднी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рддो рдЧ़ुрд▓ाрдоी рдХी рд╣рдж рд╣ो рдЧрдпी рдХि рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдоें рдоुрдЭे рдЗंрд╕ाрдл़ рдкाрдиा рд╣ो рддो рдоुрдЭे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдмैрд░िрд╕्рдЯрд░ рд╣ोрдХрд░ рднी рдоैं рд╣िрди्рджी рдоें рдирд╣ीं рдмोрд▓ рд╕рдХрддा।" рд╣рд░ рдПрдХ рдкрдв़े рд▓िрдЦे рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдХो рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे।рдЙрдирдХो рд╕рднी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рд╕े рдк्рдпाрд░ рдеा। рд╡े рд╕рднी рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХा рд╕ंрджेрд╢ рдеा рдХि рдмाрд▓рдХ рдЬрдм рдХुрдЫ рдкुрдЦ़्рддा рдЙрдо्рд░ (mature) рдХा рд╣ो рдЬाрдП, рддो рднрд▓े рд╣ी рдЙрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдпा рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ाрдПँ рд╕िрдЦाрдИ рдЬाрдПँ। рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╕рднी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╣िрди्рджी рд╕ीрдЦें рдФрд░ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╕рднी рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рджрдХ्рд╖िрдг-рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рдкрдв़ाрдИ рдЬाрдП।

рдмाрдкू рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рд╕ीрдЦрдиे-рд╕िрдЦाрдиे рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдирд╣ीं рдеे, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ो। рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХे рд╕ाрде, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЕрдерд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ी рд╣ो - рдЬिрд╕рдХा рдХोрдИ рд╡िрдХрд▓्рдк рди рд╣ो। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЧ़ुрд▓ाрдоी рдХे рд▓िрдпे рдирд╣ीं। рдЬрдм рд╣рдордиे рдкрд░рддрди्рдд्рд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднिрди्рди рд▓िрдкि рд╡ाрд▓ी рдЙрд░्рджू, рдл़ाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдЬैрд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╢ाрд╕рди рдХे рдЬ़ोрд░ рд╕े рд╕ीрдЦ рд▓िрдпा рдеा, рддो рдлिрд░ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ोрдХрд░ рд╣рдо рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рд╣िрди्рджी рдХो рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे? рдмाрдкू рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХे рд╢ाрд╕рди рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХी рдоुрдХ्рддि рдЪाрд╣рддे рдеे।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рдиाрдо рдПрдХ рд╕ंрджेрд╢ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рдеा, "рдЖрдк рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░, рдорди рдФрд░ рд╡рдЪрди рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдХा рдЦ़्рдпाрд▓ рд░рдХ्рдЦें। рдЖрдкрд╕ी рдмाрддрдЪीрдд рдоें рд╣рдоेрд╢ा рд╣िрди्рджी / рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ें। рд╣िрди्рджी рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдЦोрд▓ें।"

рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдпे рд╡िрдЪाрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрджेрд╢ рдХे рд▓िрдпे рдирд╣ीं рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдЗрди्рд╣ें рдЙрддाрд░ा рднी рдеा। рдЙрдирдХी рд╕рднाрдУं рдоें, рдЬрд╣ाँ рднाрд░рдд рдХे рдХोрдиे рдХोрдиे рд╕े рд╣рдЬ़ाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХा рдк्рд░рд╡рдЪрди рд╕ुрдирдиे рдЖрддे рдеे, рдмाрдкू рдиे рд╕рджा рд╣िрди्рджी/ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдХा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ा-рднाрд╖ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╣िрди्рджी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЖрдЗрдпे, рдЖрдЬ рд╕े рд╣рдо рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкिрддा рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрддाрд░ рд▓ें। рдХ्рдпा рд╣рдоाрд░े рд▓िрдпे рдпрд╣ рд╕ुрдЦрдж рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдХि рдЖрдЬ рд╕े рдЖрдкрд╕ी рдмाрддрдЪीрдд рдоें рд╣рдо рд╕्рд╡рджेрд╢ рдХे рд▓िрдпे 'рдЗंрдбिрдпा' рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рд╕े 'рднाрд░рдд' рдиाрдо рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें।

рд╣ों рд╕्рд╡рджेрд╢ рдоें рдпा рд╡िрджेрд╢ рдоें,
рджृрдв़-рд╕ंрдХрд▓्рдк рд╕рджा рд╣ो рдорди рдоें।
рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдоिрд▓ें рдЬрд╣ाँ рднी,
рд╕ंрднाрд╖рдг рд╣िрди्рджी рдоें рд╣ी рд╣ो।
рд╣िрди्рджी рддेрд░ी рд╕рджा рд╡िрдЬрдп рд╣ो।।

рдПрдХ рдХрд╡िрддा

- рдкूрдЬा 'рдмрд╣ाрд░' (рдиेрдкाрд▓)


рдЕрдкрдиे рдЖँрд╕ुрдУं рдХो рдпूँ рдЬाрдпा рдиा рдХрд░,
рдмेрд╢рдХीрдорддी рдоोрддी рд╣ैं рдЗрди्рд╣े рдмрд╣ाрдпा рдиा рдХрд░,
рдХोрдИ рди рд╕рдордЭेрдЧा рдЗрдирдХा рдоोрд▓ рдпрд╣ाँ,
рд╕ंрднाрд▓ рдХे рд░рдЦ рдЗрди्рд╣ें рдкрд▓рдХो рдкрд░,
рдЬ़рдоीं рдкे рдпूँ рдЧिрд░ाрдпा рди рдХрд░।

рдПрд╣рд╕ाрд╕ों, рдЬрдЬ्рдмाрдд, рдЕрдкрдиी рдЦाрдоिрдпों рдХो,
рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рджिрдЦाрдпा рдиा рдХрд░,
рдкीрда рдкीрдЫे рд╕рдм рд╣ँрд╕ेंрдЧे рддुрдЭрдкрд░,
рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рдЦुрдж рдХा рддрдоाрд╢ा рдмрдиाрдпा рди рдХрд░।

рдЯूрдЯे рджिрд▓ рдХा рджрд░्рдж рд╣ै рдпा рдмिрдЦрд░े реЩ्рд╡ाрдмो рдХी рдЪुрднрди,
рдХिрд╕ी рдХी рдпाрдж рдоें рддреЬрдкрдХрд░ рдЕрд╢्рдХों рдХे рдоोрддी рдпूँ рдЬाрдпा рди рдХрд░।

рдХिрд╕े  рдлुрд░рд╕рдд рд╣ै рддेрд░े рдЖँрд╕ुрдУं рдХो рдкोंрдЫрдиे рдХी,
рд╣ँрд╕рддे-рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддे рдЪेрд╣рд░े рдкे рдорд░рддे рд╣ैं рдпрд╣ाँ рд╕рднी,
рдмाрдд-рдмाрдд рдкрд░ рд░ोрдиे рдХी рдЖрджрдд рдЦुрдж рдХो рд▓рдЧाрдпा рди рдХрд░।

рдЖрдХाрд╢ рдоें рджрд░ाрд░ - рднाрдЧ 2 (рдЪाрд░ рдЕंрдХों рдоें рд╕рдоाрдк्рдп, рдзाрд░ाрд╡ाрд╣िрдХ рдХрд╣ाрдиी)

рдк्рд░рднु рдЬोрд╢ी

- рдк्рд░рднु рдЬोрд╢ी

4, рд╕ंрд╡ाрдж рдирдЧрд░, рдирд╡рд▓рдЦा, рдЗрди्рджौрд░ 452001 рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢
рдИрдоेрд▓: prabhu.joshi@gmail.com

рдЖрдХाрд╢ рдоें рджрд░ाрд░ рдХрд╣ाрдиी рдЦрдг्рдб 1 рд╕े рдЖрдЧे ...


рдкिрддा рдХे рд╡े рдмреЬे рднाрдИ рд▓ाрд▓-рдмрд░ंрдЧ рдЪेрд╣рд░ा рдмрдиाрдпे рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рдЪीрдЦे рдЬा рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдкिрддाрдЬी рдеे рдХि рдПрдХрджрдо рдЪुрдк। рдЙрди рджोрдиों рдХा рдпрд╣ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдПрдХрджрдо рдоाрдиीрдЦेрдЬ-рд╕ा рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдеा। рд╡ो рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдЪुрдк рдФрд░ рдЪीрдЦ рдХे рдмीрдЪ рдмिрд░ोрдмрд░ рдХी рднिрдбрди्рдд рдеी, рдЬिрд╕े рдоैं рдЕрд╕рд╣ाрдп-рд╕ा рдУрдЯрд▓े рдХी рдЖреЬ рдоें рджुрдмрдХा рд╣ुрдЖ рджेрдЦ рд░рд╣ा рдеा। рддрднी рд╢ाрдпрдж рдоाँ рдоेрд░े рднीрддрд░ рдХे рднрдп рдХो рдкрд╣рдЪाрди рдЧрдпी рдеी рддो рдШूंрдШрдЯ рдХाреЭे-рдХाреЭे рдЖрдЧे рдЖ рдХрд░ рдмोрд▓ी рдеी, “ рд╣ाँ, рд╣рдордиे рддो рдиेрдаूрдИ рдзाрд░ рд▓ी рд╣ै рдХि рдЪाрд╣े рд╣рдоाрд░ी рдмोрдЯी-рдмोрдЯी рдмिрдХी рдЬाрдп, рдкे рд╣рдо рддो рдЫोрд░ा рдХे рдбाрдЧ्рддрд░ी рднрдгрдиे рднेрдЬांрдЧा рдЬ।”

рдмреЬे рддाрдКрдЬी рдФрд░ рдкिрддाрдЬी рдХे рдмीрдЪ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдЗрд╕ рд▓े-рджे рдХे рдаीрдХ рдЪрд░рдо рдкрд░ рдоाँ рдХी рдЗрд╕ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд╕ाрде рдПрдХाрдПрдХ рд╣ुрдИ рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯि рд╕े рдЪौрддрд░рдлा рдПрдХ рд╡िрдЪिрдд्рд░-рд╕ा рд╕рди्рдиाрдЯा рдЦिंрдЪ рдЧрдпा рдеा। рдкिрддा рдПрдХрджрдо рдЪुрдк рдеे, рдЬैрд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдХाрди рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЦोрд▓ рд▓िрдпे рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рдЕрдкрдиे рдмреЬे рднाрдИ рдХी рдмрдХ-рдмрдХ рд╕े рдХोрд╕ों рджूрд░ рдЦреЬे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рдЬрд▓рд╕े рдоें рдоुрдЭे “рдбॉрдХ्рдЯрд░ी” рдХी рдкреЭाрдИ рдкूрд░ी рдХрд░ рд▓ेрдиे рдкрд░ рдбिрдЧ्рд░ी рджी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдЧ рддाрд▓िрдпाँ рдмрдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
рдмाрдж рдЗрд╕рдХे рджोрдиों рднाрдЗрдпों рдХी рдЪрд▓рддी рдЪрдЦ-рдЪрдЦ рдХे рдХाрд░рдг рдЖрд╕рдкाрд╕ рднेрд│े рд╣ो рдЪुрдХे рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧों рдФрд░ рднрдИ-рдмрди्рдзों рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рддाрдЙрдЬी рдХुрдЫ рдРрд╕े рдиौрдЯंрдХिрдпा рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмोрд▓рдиे рд▓рдЧे рдеे, рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдФрд░ рдЧрд╣рд░ा рд░рд╣рд╕्рдп рдеा рдФрд░ рд╡े рдЙрд╕े рдЦोрд▓ рдкाрдиे рдоें рдЕрднी рддрдХ рдиाрдХाрдордпाрдм рд╣ोрддे рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдЕрдм рдЕрдЪाрдирдХ рд╡рд╣ рд╕्рд╡рддः рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдпा рд╣ै।

рд╡े рдмрдордХ рдХрд░ рдмोрд▓े рдеे, "рдпेрд▓्рд▓ो рджेрдЦी рд▓ो! рдЕрдИ рдЧрдИ рдиी рд╕рдЪ्рдЪी рдмाрдд рд╕рдмрдХा рд╕ाрдордиे। рдЕрд░े рдпो рд╣рдоाрд░ो рдЫोрдЯो рднрдИ рдЖрдирди्рджीрд▓ाрд▓, рдЖрдирди्рджी рдиी рд╣ै, рднैрдпा! рдпे рддो рдЖрдХ्рдЦो рдХो рдЖрдХ्рдЦो рдкाँрд╡ рд╕े рдкूंрдЫ рддрдХ рдирди्рджी рд╣ै, рдиंрджी! рдФрд░ рдИ рдХी рдкीрда рдкे рдпा рдЫेреЬो рдХाреЭी рдиे рдЙрдм्рдмी рдкाрд░рдмрддी рд╕рд╡ाрд░ рд╣ै। рд╣ाँ, рднрдЗрдпा, рдИ рдХी рд▓ाреЬी। рдпो рдмिрдЪ्рдЪाрд░ों рдЧूंрдЧो рдХंрдИ рдмोрд▓े? рдмिрдиा рдмाрдЪा рдХो рдЬीрд╡ рд╣ै рдФрд░ рд╣ूँ рддो рдХрд╣ूँ рдХि рдпो рдирди्рджी рднी рдиी, рдкूрд░ो рдХो рдмैрд▓ рд╣ै, рдмैрд▓। рд╣ाँ рдмैрд▓। рдЕрдиे, рдК рднी рдкреЬेрд▓ो! рдИ рдХी рддो рд╣ाрд▓рдд рднी рдпा рд╣ै рдХि рдЬрджे рдЗрдХे рд▓рд▓рдХाрд░े рд▓ाреЬी, рддрджे рдЦींрдЪрдгे рд▓рдЧे рдпो рдЧाреЬी। рдЕрд░े рдпो рддो рдШрд░рд╡ाрд│ी рдХा рдШेрд░рдгे рд╕े рдЪрд▓े рд╣ै।” рдЗрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиा рдзрд░्рдорд░ाрдЬ рд╡ाрд▓ा рдЕрдЯрд▓ рдлैрд╕рд▓ा рд╕ुрдиाрдпा рдеा рдХि рдЬрдоीрди рдПрдХ рддो рдХ्рдпा рдЖрдзा рдмिрд╕्рд╡ा рднी рдиी рдмंрдЯेрдЧी। рдФрд░ рдЕрдкрдгे рдЫोрд░े рдХो рднрдгाрдиा рд╣ी рд╣ै, рддो рдмेрдЪ рджो рдЕрдкрдгे рд╣िрд╕्рд╕े рдХा рдШрд░ рдФрд░ рдлिрд░ рджोрдИ рдзрдгी-рдмрдИрд░ां рдХрд░рддा рд░ी рдЬो рдЬрдЧेрд╣-рдЬрдЧेрд╣ рдбाрдг्рдбा рдХाрд│ा।!”

рддрднी рдЕрдЪाрдирдХ рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рд░ूрдХी рддो рджेрдЦा рд╕ाрдордиे рдЬिрд▓ा рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдеा। рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╕рд░ рдХे рднीрддрд░।

рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдХрдм рдиाрд╣рд░ рджрд░рд╡ाрдЬा рдЧрдпा, рдХрдм рдирдпा рдкुрд░ा, рдХрдм рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдЪौрдХ рдФрд░ рдХрдм рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд░ोрдб। рдЗрд╕рдХा рдХрд╣ीं рдХोрдИ рднाрди рд╣ी рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдоैं рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдХे рдХेрд░िрдпрд░ рд╕े рдЬрдоीрди рдкрд░ рдиीрдЪे рдХूрдж рдкреЬा। рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдХो рд╕्рдЯैрдг्рдб рдкрд░ рд▓рдЧा рдХрд░ рдЖрдиे рдХी рдХрд╣ рдХрд░ рдкैрдбрд▓ рдоाрд░рддा рд╣ुрдЖ рдЖрдЧे рдмреЭ рдЧрдпा।

рдоैं рд╡рд╣ीं рдаिрдардХा рд╣ुрдЖ рдЙрд╕рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓, рдоेрд░े рд▓िрдП рдЧाँрд╡ рд╕े рдЬिрд▓े рдоें рдкреЭрдиे рдЖрдиे рдХे рджो рдмрд░рд╕ों рдХे рдЕрд░्рд╕े рдоें рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рдоौрдХा рдеा, рдЬрдм рдоैं рдЗрддрдиे рдмреЬे рдХिрд╕ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рд╡рд░्рдиा рдЧाँрд╡ рдоें рддो рд╣рд░ рдмीрдоाрд░ी рдоें рд╡ैрдж्рдпрдЬी рд╣ी рдеे, рдЬिрдирдХी рдкुреЬिрдпा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдеी, рд╣рдоाрд░ी। рдЬाрдиे рдХ्рдпों рдоुрдЭे рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा рдЧाрд▓िрдмрди, рдеाрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рдкрд░िрд╕рд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдШुрд╕рддे рд╣ी рджрд╣рд╢рдд рджрдмोрдЪрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдФрд░ рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдЖрдк рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рдЕрдХेрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдм рдХोрдИ рдиिрдпрддि рд╣ी рдЖрдкрдХो рдпрд╣ाँ рд╕े рдоुрдХ्рддि рджिрд▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рдХाрд╢ рдоुрдЭे рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рд╕्рдЯेрдг्рдб рдкрд░ рд░рдЦ рдХрд░ рд▓ौрдЯрдиे рддрдХ рдХे рд▓िрдП рдЦреЬा рдХрд░ рдЧрдпा рдеा, рд╡рд╣ाँ рд╣рд╡ा рдоें рдлाрд░्рдоेрд▓िрди рдХी рддीрдЦी рдЧंрдз рдХे рд╕ाрде рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рддрд░рд╣ рдХी рджुрд░्рдЧंрдз рдиिрд░्рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдЯрд╣рд▓ рд░рд╣ी рдеी। рдФрд░ рдХुрдЫ рджूрд░ी рдкрд░ рдиीрдо рдХा рдПрдХ рдкेреЬ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдЕрдХेрд▓ा рдЦреЬा рдеा, рдЬिрд╕рдХी рдлुрдирдЧिрдпों рдкрд░ рдХौрд╡े рдХिрд╕ी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें рдмैрдаे рдеे рдФрд░ рдЬिрд╕рдХे рдиीрдЪे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рднрд░्рддी рд╣ुрдП рдорд░ीрдЬों рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХा рд╕ाрд░ा рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ рдЙреЬेрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЦाрд▓ी рд╣ो рдЪुрдХी рдХाँрдЪ рдХी рдмोрддрд▓ों рдХा рдПрдХ рдмреЬा рдвेрд░ рдеा, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд░ूрдИ рдХे рдмреЬे-рдмреЬे рдЧंрджे рдЧुрдЪ्рдЫे рдмिрдЦрд░े рдкреЬे рдеे। рд╡े рд╕ूрдЦ рдЪुрдХे рдЦूрди рддрдеा рджрд╡ाрдЗрдпों рдХे рдзрдм्рдмे рд╕े рднрд░े рдеे, рдЬिрди्рд╣ें рджेрдЦ рдХрд░ рдоेрд░े рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЭुрд░рдЭुрд░ी рднрд░ рдЖрдпी। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рджрд░рдоिрдпाрди рдпрд╣ाँ-рд╡рд╣ाँ рд╣ाрдеों рдпा рдкाँрд╡ों рд╕े рдХाрдЯ рдХрд░ рдЙрддाрд░े рдЧрдпे рдк्рд▓ाрд╕्рдЯрд░ рдСрд╡ рдкेрд░िрд╕ рдХे рдкрдЯ्рдЯे рднी рдкреЬे рдеे। рджो рддीрди рдХुрдд्рддों рдХा рдПрдХ рдЫोрдЯा-рд╕ा рдЕрд╕ंрдЧрдаिрдд рджрд▓ рдЙрд╕ рд╕ाрд░े рдХे рдмीрдЪ рд╕ूंрдШрддा рд╣ुрдЖ рдЕрдкрдиे рдорддрд▓рдм рдХा рдХुрдЫ рдЦोрдЬрдиे рдоें рдХाрдлी рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рд╕े рдЬुрдЯा рдеा।..... рд╡рд╣ीं, рдЙрд╕рд╕े рдеोреЬी рджूрд░ рдПрдХ рдПрдо्рдмुрд▓ेंрд╕ рдЦреЬी рдеी, рдЬिрд╕рдХे рдЯाрдпрд░ рд╕реЬ рдХрд░ рдЬрдоीрди рдоें рдзंрд╕ рдЧрдпे рдеे। рд╡рд╣ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдФрд░ рд╕ाрдзрдиों рдХी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдХा рдмрдЦाрди рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी।

рдоैं рднीрддрд░ рд╕े рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рд╕े рднрд░рддा рдЬा рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рдЪाрд╣ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬрд▓्рджी рд╕े рдЬрд▓्рджी рдЖрдпे рддाрдХि рдоैं рддुрд░рди्рдд рдЙрд╕ рд╡ाрд░्рдб рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХूँ, рдЬрд╣ाँ рдЧाँрд╡ рд╕े рдЧंрднीрд░ рд╣ाрд▓рдд рдоें рдкिрддाрдЬी рдХो рд▓ा рдХрд░ рднрд░्рддी рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдорди рдоें рдвेрд░ों рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХे рдЦрдпाрд▓ рдЙрда рд░рд╣े рдеे। рдкрддा рдирд╣ीं рдХिрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рдЙрди्рд╣ें рд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рдЕрдЪेрддाрд╡рд╕्рдеा рд╣ुрдИ рддो рдоैं рдХैрд╕े рдЬाрди рдкाрдКंрдЧा рдХि рдЙрдирдХी рд╣ाрд▓рдд рдРрд╕ी рдХिрд╕рдиे рдХी рдпा рдХैрд╕े рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै? рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдмреЭ рдХрд░ рдорди рдХो рднेрджрддी рд╣ुрдИ рдоेрд░ी рд╕рдоूрдЪी рдЪेрддрдиा рдХो рд╢рд░ीрд░ рдХे рдХिрд╕ी рдЗрди्рдж्рд░िрдп рд╢ूрди्рдп рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд▓े рдЬाрддी рдЬाрди рдкреЬ рд░рд╣ी рдеी। рдоुрдЭे рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╡िрд▓рдо्рдм рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмैрдЪेрдиी рднрд░рдиे рд▓рдЧी, рдЬो рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЦीрдЭ рдХी рддрд░рдл рдмреЭрдиे рд▓рдЧी рдеी।

рддрднी рд╡рд╣ рд╡ाрдкрд╕ рд╕ाрдпрдХिрд▓ рдЪрд▓ा рдХрд░ рд▓ौрдЯрддा рджीрдЦा।

рдкाрд╕ рдЖрддे рд╣ी рд╕ीрдЯ рд╕े рдЙрддрд░ рдХрд░ рдмोрд▓ा, “рд╕्рд╕ाрд▓ा, рд╕्рдЯैрдг्рдб рд╡ाрд▓ा рд╕ाрдпрдХिрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं рд░рдЦ рд░рд╣ा рд╣ै, рдпाрд░! рдХрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрд╕рдоें рддाрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рд╣рдо рдмिрдиा рддाрд▓े рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдпрдХिрд▓ рд╕्рдЯैрдг्рдб рдкрд░ рдирд╣ीं рд░рдЦрддे। рдЦैрд░, рдЪрд▓ो рд╣рдо рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдЙрдзрд░ рд╣ी рд▓िрдпे рдЪрд▓рддे рд╣ैं। рд╕рд░्рдЬिрдХрд▓ рд╡ाрд░्рдб рдХी рддрд░рдл, рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдкिрдЫрд▓े рд╡ाрд▓े рднाрдЧ рдоें рд╣ी рд╣ै। рдЪрд▓ рддू рдлिрд░ рд╕े рдХेрд░िрдпрд░ рдкрд░ рд▓рдж рдЬा। рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдХो рд╡рд╣ीं рдХрд╣ीं рд░рдЦ рджेंрдЧे।” рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рд╣ी рд╕ाँрд╕ рдоें рдЗрддрдиी рд╕ाрд░ी рдмाрддें рдХрд╣ рдбाрд▓ीं рдФрд░ рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкрд░ рдмैрда рдЧрдпा। рдоैं рднी рдЙрдЪрдХ рдХрд░ рдлिрд░ рд╕े рдХेрд░िрдпрд░ рдкрд░ рд▓рдж рдЧрдпा।

рд╕ाрдпрдХिрд▓ рд╕े рд╣рдордиे рдкрд░िрд╕рд░ рд╕्рдеिрдд рджो рддीрди рдмिрд▓्рдбिंрдЧें рдкाрд░ рдХीं рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЕрд╣ाрддे рдХे рдмिрд▓рдХुрд▓ рдХोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрдоाрд░рдд рдХे рд╕ाрдордиे рдкрд╣ुँрдЪ рдХрд░ рд░ूрдХ рдЧрдпे। рд╕ाрдпрдХिрд▓ рдоें рддाрд▓े рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЙрд╕े рдЦреЬी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ाрдпрдж рд╕्рдЯैрдг्рдб рднी рдирд╣ीं рдеा। рдЕрддः рдЙрд╕рдиे рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдХो рд╡ाрд░्рдб рдХी рджीрд╡ाрд░ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд▓рдЧा рджी рдФрд░ рдмोрд▓ा “рдЪрд▓ рдЖ рдоेрд░े рдкीрдЫे! рд╡े рдЗрдзрд░ рдХे рд╣ी рд╡ाрд░्рдб рдоें рд╣ै।” рдФрд░ рд╡рд╣ рддेрдЬी рд╕े рдмрд░ाрдорджे рдХी рд╕ीреЭिрдпाँ рдЪреЭ рдЧрдпा।

рдоैं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдкीрдЫे-рдкीрдЫे рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдм рд╣рдо рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣े рдеे, рд╡рд╣ рдРрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рдеी, рдЬрд╣ाँ рд╕्рдЯ्рд░ेрдЪрд░ рдкрд░ рдорд░ीрдЬ рд▓ेрдЯे рд╣ुрдП рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдХोрдИ рди рдХोрдИ рддीрдоाрд░рджाрд░। рдорд░ीрдЬों рдоें рд╕े рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдЧाँрд╡ों рдХे рд╣ी рд▓рдЧ рд░рд╣े рдеे, рдЬो рдоाрд▓рд╡ी рдоें рдмोрд▓ рд░рд╣े рдеे। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЬो рдХрд░ाрд╣ рд░рд╣े рдеे, рдЙрдирдХी рдХрд░ाрд╣ рдХे рднीрддрд░ рд╕े рднी рдЙрдирдХा рдЧ्рд░ाрдоीрдгрдд्рд╡ рдмाрд╣рд░ рдЖ рд░рд╣ा рдеा।

рддрднी рджрд░рд╡ाрдЬे рдХे рднीрддрд░ рд╕े рдзрдк्рдк рдХे рд╕ाрде рд▓ाрд▓ рд░ंрдЧ рдХा рдПрдХ рдмреЬा-рд╕ा рдкोрдЯрд▓ा рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рдлेंрдХा рдЧрдпा, рдЬो рдХрдд्рдердИ рдЫींрдЯ рдХे рдХрдкреЬे рдХा рдеा। рднीрддрд░ рд╕े рд╣реЬрдХाрддी рдЖрд╡ाрдЬें рдЖ рд░рд╣ी рдеीं, рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рд╡े рдирд░्рд╕ рдХी рдеीं। рд╡рд╣ рдорд░ीрдЬ рдХे рдХिрд╕ी рддीрдоाрд░рджाрд░ рдкрд░ рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдиाрд░ाрдЬ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी- “рд╕рдордЭ рдоें рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं рдЖрддा рддुрдо рдЧँрд╡ाрд░ों рдХो, рдмрддाрдУ рддुрдо рддो рдЧाреЬी рднрд░ рд╕ाрдоाрди рд▓ाрдж рдХे рд╡ाрд░्рдб рдоें рдШुрд╕े рдЪрд▓े рдЖрддे рд╣ो- рд╕ुрдиों рдпे рдХोрдИ рдзрд░рдорд╢ाрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ैं рдХि рдЙрдаाрдпा рдЕрдкрдиा рд▓ाрд╡-рд▓рд╢्рдХрд░ рдФрд░ рдЖ рдзрдордХे। рдпे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд╣ै, рд╕рдордЭे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓”। рдмाрдж рдЗрддрдиा рдЭिреЬрдХрдиे рдХे рд╡рд╣ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдХреЬे рдХाрдиूрдиों рдХो рдмрддाрдиे рд▓рдЧी рдеी। рд╡े рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдбрд░ाрдиे рд╡ाрд▓े рдеे।

рдоेрд░े рдЖрдЧे-рдЖрдЧे рдЪрд▓рддा рд╣ुрдЖ рдк्рд░рдХाрд╢ рдЕрдЪाрдирдХ рддेрдЬी рдХे рд╕ाрде рдмाрдпीं рдУрд░ рдХे рджрд░рд╡ाрдЬे рдХी рддрд░рдл рдоुреЬ рдЧрдпा рддो рд▓рдЧे рд╣ाрде рддेрдЬ рдХрджрдоों рд╕े рдоैं рднी рдЙрд╕рдХे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी рдкूрд░ी рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрдиाрди्рддрд░ рд╣ो рдЧрдпा। рднीрддрд░ рдШुрд╕рддे рд╣ी рджृрд╢्рдп рд╕े рдПрдХ рдЭрдЯрдХा-рд╕ा рд▓рдЧा। рд╡рд╣ाँ рд▓ाрд▓ рдХрдо्рдмрд▓ों рдХे рдиीрдЪे рдЕрдкрдиी рдмीрдоाрд░ рджेрд╣ों рдХो рдвाँрдк рдХрд░ рдЗрддрдиे рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ рд▓ेрдЯे рд╣ुрдП рдеे, рдЬैрд╕े рдХि рд╡े рдЬीрд╡рди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиी рдоृрдд्рдпु рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдирд╣ीं рдХрдм рд╕े рддिрд▓-рддिрд▓ рдХрд░ рддрд░рд╕ा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ेрдХ рдкрд▓ंрдЧ рдХे рд╕िрд░рд╣ाрдиे рд▓ोрд╣े рдХे рд╕рдлेрдж рдкुрддे рд╕्рдЯैрдг्рдб рдкрд░ рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдмोрддрд▓ें рд▓рдЯрдХ рд░рд╣ी рдеी, рдЬो рдЦाрд▓ी рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдмाрд╣рд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдЕрд╣ाрддे рдоें рдвेрд░ рдмрди рдХрд░ рдиीрдо рдХे рджрд░рдЦ्рдд рдХे рдиीрдЪे рдкреЬी рд╣ुрдИ рдеी। рдоैं рдЕрдкрдиी рдиिрдЧाрд╣ों рд╕े рдЬрд▓्рджी рд╕े рдЬрд▓्рджी рд╕े рдЦोрдЬ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा рдХि рдХрдлрди рдХे рд░ंрдЧ рдХे рдХौрди рд╕े рд▓ाрд▓ рдХрдо्рдмрд▓ рдХे рдиीрдЪे рдоेрд░े рдкिрддा рд╣ैं, рдЬो рдмрд╣ुрдд рдЧंрднीрд░ рд╣ाрд▓рдд рдоें рд╣ै।

рдЕрдЪाрдирдХ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХोрдиे рдХे рдмीрд╕ рдирдо्рдмрд░ рдХे рдкрд▓ंрдЧ рдХे рд╕ाрдордиे рдЬाрдХрд░ рдаिрдардХ рдЧрдпा, рдЬो рдЦाрд▓ी рдеा। рдЙрд╕ рдкрд░ рдмिрдЫे рдмिрд╕्рддрд░ рдХो рд╕рдоेрдЯ рдХрд░ рдШреЬी рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдк्рд░рдХाрд╢ рдиे рдк्рд░рд╢्рдиाрдХुрд▓ рдЪेрд╣рд░ों рд╕े рдЪाрд░ों рддрд░рдл рджेрдЦा। рдЖрдХुрд▓рддा рдХे рдкीрдЫे рд╡рд╣ाँ рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдПрдХ рдЕрдЬीрдм-рд╕ी рдЙрд▓рдЭрди рднी рдеी, рдЬो рдЫुрдк рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣ी рдеी।

рдоैं рдХ्рд╖рдг рднрд░ рдХे рд▓िрдП рднрдпрднीрдд рд╣ो рдЙрдаा। рдпрджि рдкिрддा рдпрд╣ाँ рднрд░्рддी рдеे рддो рдлिрд░ рдХрд╣ाँ рдЧрдпे? рдФрд░ рдпे рдмिрд╕्рддрд░ рд▓рдкेрдЯ рдХрд░ рдШреЬी рдХ्рдпों рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै? рднीрддрд░ рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдмेрдХाрдмू рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдЪीрдЦ рдеी, рдЬो рдмाрд╣рд░ рдЖрдиे рдХी рд╣ुрдИ। рдоेрд░ा рдЧрд▓ा рдПрдХ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рднрдп рд╕े рдЕрд╡рд░ूрдж्рдз-рд╕ा рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдЬैрд╕े рдоैं рдХिंрдХрд░्рддрд╡्рдпрд╡िрдоूреЭ-рд╕ा рдкूрд░े рджृрд╢्рдп рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рднрд░ рдмрди рдЧрдпा рд╣ूँ।

рдк्рд░рдХाрд╢ рдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдкрд▓ंрдЧ рдХे рдорд░ीрдЬों рдФрд░ рдЙрдирдХे рддीрдоाрд░рджाрд░ों рд╕े рдХुрдЫ рдкूрдЫрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी, рд▓ेрдХिрди рд╢ाрдпрдж рдЙрд╕े рдХोрдИ рд╕ंрддोрд╖рджाрдпрдХ рдЙрдд्рддрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЖрдЧे рдмреЭा рдФрд░ рд╕ाрдордиे рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдкाрд░ рдХрд░рдХे рджूрд╕рд░े рдПрдХ рд╣ाрд▓рдиुрдоा рдХрдорд░े рдоें рдШुрд╕ рдЧрдпा।

рддрднी рдЕрдЪाрдирдХ рдоेрд░ी рдирдЬрд░ рдкреЬ рдЧрдпी। рд╕ाрдордиे рдоाँ рдеी। рдЙрд╕рдиे рдкिрддा рдХी рдкुрд░ाрдиी рдзोрддिрдпों рдХो рд░ंрдЧ рдХрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд▓ुрдЧреЬा рдкрд╣рди рд░рдЦा рдеा। рдЙрд╕рдХे рдкाँрд╡ों рдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рдмреЬा-рд╕ा рдкोрдЯрд▓ा рдкреЬा рдеा, рдЬिрд╕рдХी рд▓ाрд▓ рдЫींрдЯ рдХे рд░ंрдЧ рдХो рд╣ी рджेрдЦрдХрд░ рдоैं рдкрд╣рдЪाрди рдЧрдпा рдХि рдпрд╣ рд╡рд╣ी рдкोрдЯрд▓ा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдХिрд╕ी рдиे рдХुрдЫ рджेрд░ рдкрд╣рд▓े рджрд░рд╡ाрдЬे рд╕े рдмाрд╣рд░ рдлेंрдХ рджिрдпा рдеा। рдоैं рд╕рдордЭ рдЧрдпा рдЙрд╕рдоें рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдоाँ рдЖрдЯा-рджाрд▓, рдирдордХ-рдоिрд░्рдЪी.... рдЬैрд╕ी рдЦाрдиा рдкрдХाрдиे рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЪीрдЬें рдмांрдз рдХрд░ рд▓ाрдпी рд╣ोрдЧी। рдЪूंрдХि, рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ рдЬрдм рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓ी рджрдлा рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЖрдпी рдеी рддो рдРрд╕े рд╣ी рд╕ाрдоाрди рдХे рд╕ाрде рдЖрдпी рдеी। рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ी рд╣ी рдЖрдпी рдеी। рдкिрддाрдЬी рдкрддा рдирд╣ीं рддрдм рдХिрди рдХाрд░рдгों рд╕े рдоाँ рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं рдЖрдпे рдеे। рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ो, рдмреЬे рддाрдКрдЬी рдХी рдХिрд╕ी рдХрдЯाрдХ्рд╖рдкूрд░्рдг рдоाрд░рдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рд╣ी рдХोрдИ рдШाрддрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд░рд╣ी рд╣ो рдЬिрд╕рдиे рдХोрдИ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рдкैрджा рдХрд░ рджी рд╣ो, рдоुрдЭрд╕े рди рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП। рдХ्рдпोंрдХि, рдмाрдж рдоें рдоाँ рдиे рд╣ी рдмрддाрдпा рдеा рдХि рдкिрддाрдЬी рдХो рддाрдКрдЬी рдиे рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЧрд▓े рдмैрдаा рджी рд╣ै, рдХि рдоुрдЭे рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЬिрд▓ा рд╕्рдХूрд▓ рднेрдЬрдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдЧрд▓рдд рд╣ै। рдПрдХ рджिрди рд╣ाреЬ्рдпा рдЦा рдХे рдоाрдлी рдоांрдЧेंрдЧे।

рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╕рдордп рджूрд░ рдЦिреЬрдХी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдкрддा рдирд╣ीं рдХ्рдпा рджेрдЦ рд░рд╣ी рдеी। рдоाँ рдХा рдЪेрд╣рд░ा рджेрдЦ рдХрд░ рд▓рдЧा, рдЬैрд╕े рджुःрдЦ рдФрд░ рдЕрдкрдоाрди рдЭेрд▓рддी рд╕्рдд्рд░ी рдХा рдХрд╣ीं рдХोрдИ рд╕ंрдЪिрдд рдФрд░ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдк्рд░ाрд░ूрдк рд╣ै, рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдкाрд╕, рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдиे рдоाँ рдХा рдиाрдо рднрд░ рдХрд░ рдЙрд╕े рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рднेрдЬ рджिрдпा। рдоाँ рдХे рдЪेрд╣рд░े рдХी рд╡े рдмाрд╣рд░ рджेрдЦрддी рдЖँрдЦें рдЕрдкрдиे рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рдЖँрдЦें рдеीं, рдЬिрд╕рдоें рдкीреЬा рдФрд░ рдк्рд░рд╢्рди рднी рдеे, рдЬिрдирдХे рдЙрдд्рддрд░ рдЦोрдЬ рдкाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоेрд░ी рдЙрдо्рд░ рдЕрднी рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рдЖрдпी рдеी।

рдоैं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХे рдкीрдЫ рдкीрдЫे рдЬाрдиे рдХा рдЗрд░ाрджा рдЫोреЬрдХрд░ рд╕ीрдзा рдоाँ рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा। рдоुрдЭे рд▓рдЧा рдХि рдоेрд░ी рдЖँрдЦों рд╕े рдЖँрдЦें рдоिрд▓рддे рд╣ी рд╡рд╣ рдлूрдЯ-рдлूрдЯ рдХрд░ рд░ो рдкреЬेрдЧी। рдоैंрдиे рдЭुрдХ рдХрд░ рдкैрд░ рдЫूрдиे рдХी рдоुрдж्рд░ा рдмрдиाрдпी рд╣ी рдеी рдХि рдЙрд╕рдиे рд░ोрдХ рд▓िрдпा рдФрд░ рдоेрд░े рд╕िрд░ рдФрд░ рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рд╣ाрде рдлिрд░ाрдиे рд▓рдЧी। рдоाँ рд╣ाрде рдлेрд░рддे рд╣ुрдП рдРрд╕ी рдЬाрди рдкреЬ рд░рд╣ी рдеी, рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдХी рдпाрджрджाрд╢्рдд рдоें рджрд░्рдЬ рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдХी рдХрд╣ीं рдХोрдИ рд╢िрдиाрдЦ्рдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЕंрдЧुрд▓िрдпों рдХे рдЬрд░िрдпे рдХेрд╡рд▓ рддрд╕рд▓्рд▓ी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ рдЙрд╕рдХा рдордордд्рд╡ рдеा।

“рдкिрддा рдЬी рдХрд╣ाँ рд╣ै?” рдоेрд░ी рдЖрд╡ाрдЬ рднрдп рд╕े рднрд░рднрдЪрдХ рдФрд░ рдерд░рдерд░ाрдпी рд╣ुрдИ рдеी। рдоुрдЭे рджेрдЦ рдХрд░ рдоेрд░े рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиे рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдХो рдЫोреЬ рдХрд░ рдоाँ рдкрд╣рд▓े рдоुрд╕्рдХрд░ाрдпी। рд╡рд╣ рдПрдХ рдзीрдоी, рдХрдордЬोрд░ рдФрд░ рдордЯрдоैрд▓ी рдоुрд╕्рдХाрди рдеी, рдЬो рдоुрдЭ рд╕े рдирдЬрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ी рд╕рд╣рд╕ा рдлैрд▓ी рддो рд╕рд╣ी рдкрд░ рдЪेрд╣рд░े рдХे рдЪрдк्рдкे-рдЪрдк्рдкे рдкрд░ рдирд╣ीं рдлैрд▓ рдкाрдпी। рдоुрд╕्рдХाрди рдХे рдЖрдЦिрд░ी рдХोрдиे рдкрд░ рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдФрд░ рдкрд╣рдЪाрдиी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡्рдпрдеा рд▓рдЯрдХ рд░рд╣ी рдеी।

“рддू рдбрд░े рдордд рд░े, рдШрдмрд░ाрдгे рдХी рдмाрдд рдмिрд▓्рдХुрд▓рдЬ рдиी рд╣ै। рдЕрд╕्рдкрддाрд│ рдЖрдпा рдФрд░ рдеोреЬीрдХ рджेрд░ рдмाрдж рд╣ी рдкрд▓ंрдЧ рдоिрд│ी рдЧрдпो। рддрднी рд╕ंрдЬोрдЧ рд╕े рдпो рдкрд░рдХाрд╕ рднрдЗрдпो рджिрдЦी рдЧрдпो рддो рдо्рд╣рдиे рдИ рдХे рдХрд╣ी рджी рдХि рдИ рдеाрд░े рдЦрдмрд░ рдХрд░ी рджे। рдкрд░ рднोрдд рднрд▓ो рд╣ै рдпो рдеाрд░ो рджोрд╕्рдд। рдЗрдиी рдиे рддो рдЬ рднрд░्рддी рдХрд░рд╡ाрдпा рдФрд░ рджрд╡рдИ рднी рдЦुрджрдЬ рд▓рдИ рджी- рдЕрдм рд╕рдм рдаीрдХ рд╣ुрдИ рдЬाрдпрдЧा।” рдоाँ рдиे рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдФрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рдЗрддрдиा рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрдиों рд╕े рдРрд╕ो рднрд░ рджिрдпा рдЬो рд╢ाрдпрдж рдоेрд░े рд▓िрдпे рд╣ी рдеा рдХि рдоैं рдЪिрди्рддा рдоुрдХ्рдд рд░рд╣ूँ। “рдмреЬा рдбाрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрдм “рд░ौрдг्рдб” рдкрд░ рдЖрдпा рд╣ै, рдИ рдХा рд╡ाрд╕्рддे рд╡рд╣ाँ “рдирд░рд╕ рдмрдИ” рдХोрдИ рдХे рднीрддрд░े рдЬाрдиे рдиी рджी рд░рдИ рд╣ै।”

рдоैं рдеोреЬा-рд╕ा рд╕ंрднрд▓рдиे рдХो рд╣ो рдЖрдпा। рд╢ाрдпрдж, рдпрд╣ рдХिंрдЪिрдд, рдоाँ рдХी рдЪिंрддा рд░рд╣िрдд рдордорддाрд▓ु-рд╕ी рдкुрд░ाрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рдХा рд╣ी рдЕрд╕рд░ рдеा। рд▓ेрдХिрди, рднीрддрд░, рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рд╡िрд╖рдп рдкреЭ рд░рд╣े рд▓реЬрдХे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдХोрдИ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рддрд╕рд▓्рд▓ी рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЖрдзाрд░ рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХрддी рдеी। рдкрд▓ंрдЧ рдоिрд▓ рдЬाрдиे рднрд░ рдХी рд╕ूрдЪрдиा рдкिрддा рдХे рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдХो рдЧाрд░ंрдЯी рдоाрди рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ी рдоाँ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдоेрд░ा рдорди рднीрддрд░ рддрдХ рдПрдХ рдЕрджीрдк्рдд-рд╕ी рд╡्рдпрдеा рд╕े рднрд░ рдЧрдпा। рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ो, рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рдоुрдЭ рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рд╕्рд╡рдпं рдХे рд╕ाрд╣рд╕ рдХो рд╣ी рдЦреЬा рдХрд░рдиे рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ो। рдЬрдмрдХि рдоैं рдкिрддाрдЬी рдХी рд╣ाрд▓рдд рдХो рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦ рд╕े рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рджेрдЦ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा। рд▓ेрдХिрди, рдкрддा рдирд╣ीं рдХ्рдпों рджोрдиों рд╡ाрд░्рдбों рдХो рдЬोреЬрдиे рд╡ाрд▓ा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЙреЭрдХा рджिрдпा рдЧрдпा рдеा।

“рдЬрдж рд╣рдо рдеाрд░ा рджाрдпрдЬी рдХे рдЧाँрд╡ рд╕े рджेрд╡ाрд╕ рдХे рд╡ाрд╕्рддे рд▓ी рдиे рдЪрд▓्рдпा рддो рдЪौрдШреЬिрдпो рдЬ рд▓ाрдн рдХो рдеो-рдЙрдгрдХे рдХंрдИ рдиी рд╣ोрдпрдЧा। рддू рдХाрдп рдмрд▓्рд▓े рдШрдмрд░ाрдп? рдордд рдлिрдХрд░ рдХрд░ рд░े। “ рдоैंрдиे рдоाрд░्рдХ рдХिрдпा рдоाँ рдиे рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдиिрд░्рднрдпрддा рднрд░ рд▓ी рдеी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдЬाрддे рд╣ुрдП рдмрддाрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдХि рд╡ैрдж्рдпрдЬी рдиे рдЬैрд╕े рд╣ी рджрд╡ा рдХी рдмрд╕ рдПрдХ рдЦुрд░ाрдХ рджी рддो рдкिрддाрдЬी рдиे рддुрд░рди्рдд рдЖँрдЦें рдЦोрд▓ рд▓ी рдеीं рдФрд░ рдкिрддाрдЬी рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा, “рдЖрдиंрджी рднाрдИ, рдпे рд╕рдм рднाрднी рдХी рдкुрдг्рдпрдИ рд╣ी рд╣ै рдХि рддुрдо рдмрдЪ рдЧрдпे рд╣ो। рд╕рдордЭ рд▓ो рдмрд╕ рдХि рд╡рд╣ी рдЖреЬे рдЖ рдЧрдпी। рд╡рд░्рдиा рддрдм рддो рдЪौрдШреЬिрдпा рд╣ी рдХाрд▓ рдХा рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджुрд░्рдЧा рдоाँ рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рд╕े рд▓ाрд▓ рдлूрд▓ рдЙрдаा рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдХрд╣ा рдХि рдмрд╕ рдЗрд╕рдХो рдЕрдкрдиे рд╕िрд░рд╣ाрдиे рд░рдЦ рд▓ेрдиा। рдмрд╕ рд╕рдордЭ рд▓ो рдХि рдпे рд╣ी рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░ेрдЧा। рдЗрд╕े рджेрд╡ी-рджुрд░्рдЧा рдХा рджिрдпा рдХрд╡рдЪ рдоाрди рд▓ेрдиा। рдЕрдм्рднी рдпे рднाрднी рдЬрд░ूрд░ рдЧीрд▓ी рдЖँрдЦों рд╕े рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рджेрдЦрдиा рдпे рд╣ँрд╕рддे рд╣ोрдаों рд╕े рд▓ौрдЯेрдЧी। рд╕рдордЭे?"

рдоैं рдмेрдЪैрди рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдХि рджрд░рд╡ाрдЬा рдмंрдж рд╣ै рдФрд░ рдоैं рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рд╣ोрдХрд░ рднी рдкिрддाрдЬी рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рдкा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рдоाँ рдХे рдкाрд╕ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдоाँ рдХी рдмाрддों рдоें рдЖрддे рд░рд╣े рдЙрди рдкुрд░ाрдиे рдвेрд░ों рд╣рд╡ाрд▓ों рд╕े рдШिрд░ рдЧрдпा, рдЬो рдЬिрди्рджा рд▓ोрдЧों рдХे рдеे। рдЬिрдирдоें рдкाрдк рдХा рдлрд▓ рднोрдЧрддे рд▓ोрдЧ рдеे। рдФрд░ рдкुрдг्рдпों рдХा рдк्рд░рддाрдк рдк्рд░ाрдк्рдд рд▓ोрдЧ рднी рдеे। рдкुрдг्рдпों рдХी рдХिрд╕्рдоें рдЕрд▓рдЧ рдеीं, рдЬिрд╕рдоें рдШрд░ рдХे рдкреЬोрд╕ рдоें рдоंрджिрд░ рдХा рд╣ोрдиा, рдеोреЬी рджूрд░ рдкрд░ рд╣ी рдирджी рдХा рдШाрдЯ рдХा рд╣ोрдиा рдФрд░ рдиिрд░्рдЬрд▓ा рдПрдХाрджрд╢ी рдФрд░ рдк्рд░рджोрд╖ рдХे рдЙрдкрд╡ाрд╕ рдХो рдПрдХ рд╕ाрде рдиिрднा рд▓े рдЬाрдиे рдХी рдХुрд╡्рд╡рдд рднी। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЕрдзिрдХрдоाрд╕ рдоें рдХреЬाрдХे рдХी рд╕рд░्рджी рдоें рдкूрд░े рдоाрд╣ рд╕ुрдмрд╣ рдкाँрдЪ рдмрдЬे рдЙрдардХрд░ рдардг्рдбे рдкाрдиी рд╕े рдирд╣ा рд▓ेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рднी рдХिрд╕ी рдкुрд░ाрдиे рдкुрдг्рдп рдХा рд╣ी рдк्рд░рддाрдк рдеी। рдФрд░ рдпрд╣ рднी рдХिрд╕ी рдк्рд░ाрд░рдм्рдз рдХा рд╣ी рдлрд▓ рдеा рдХि рдкिрддाрдЬी рдмрдЪ рдЧрдП рд╣ैं।

рддрднी рдмीрдЪ рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦुрд▓ा рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЖрдпा। рдмोрд▓ा “рдЕंрджрд░ рдЖ рдЬा! рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЕрдЯैрдг्рдбेрдг्рдЯ рдХो рдмुрд▓рд╡ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдкिрддाрдЬी рдХो рдЕंрджрд░ рдЗрд╕ рд╕рд░्рдЬिрдХрд▓ рд╡ाрд░्рдб рдоें рд╢िрдл्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।”

рдоेрд░ी рдЬैрд╕े рд╕ाँрд╕ рдоें рд╕ाँрд╕ рд▓ौрдЯ рдЖрдпी рд╣ो। рдоैं рдоाँ рдХो рд╡рд╣ीं рдЫोреЬ рдХрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рд▓рдкрдХрддा рд╕ा рдЕंрджрд░ рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рдЧрдпा।
рдоैंрдиे рджेрдЦा рдкिрддाрдЬी рдХी рдЕрддुрд▓िрдд рдмрд▓рдзाрдоा рд╡ाрд▓ी рднाрд░ी рднрд░рдХрдо рджेрд╣ рд▓ोрд╣े рдХे рдкрд▓ंрдЧ рдХे рд╕िрд░рд╣ाрдиे рд╕े рдкैрддाрдиे рддрдХ рдЪिрдд्рдд рд▓िрдЯाрдпी рд╣ुрдИ рдеी। рджाрд╣िрдиे рд╣ाрде рдоें рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ рдХी рдмोрддрд▓ рд╕े рдЬुреЬी рд╕ीрд░ींрдЬ рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рдеी, рдЬिрд╕рд╕े рдмूंрдж-рдмूंрдж рдж्рд░рд╡ рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдкрд▓ंрдЧ рд╕े рдмंрдзी рдордЬрдмूрдд рдк्рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдХी рдПрдХ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдеैрд▓ी рд▓рдЯрдХ рд░рд╣ी рдеी, рдЬो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдкेрд╢ाрдм рдХो рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрдЧी। рджाрдпें рдЧाрд▓ рдкрд░ рд╕рдлेрдж рдкрдЯ्рдЯी рд▓рдЧा рджी рдЧрдИ рдеी рдФрд░ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЭुрдХ рдХрд░ рдХाрди рдоें рд▓рдЧे рдЕрдкрдиे рдЖрд▓े рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ीрдиे рдХी рдЬाँрдЪ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЬाँрдЪ рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЬ्рдпों рд╣ी рд╕ीрдзा рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рддो рдоेрд░ी рддрд░рдл рджेрдЦ рдХрд░ рдмोрд▓ा, “рддो рдЖрдк рдЗрдирдХे рд╕ाрде рд╣ैं?” рдоैंрдиे рд╣ाрдоी рдоें рд╕िрд░ рд╣िрд▓ाрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдЯिрдк्рдкрдгी рдХो рд╕ुрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕рдоूрдЪे рд╡рдЬूрдж рдХो рдХाрдиों рдоें рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░ рд▓िрдпा। рд╡ैрд╕े рдЦाрдоोрд╢ी рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдиिрд░्рдордорддा рдХे рд╕ाрде рд╕рдоूрдЪे рд╡ाрд░्рдб рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдХिрдпे рд╣ुрдП рдеी। рдЕрд▓рдмрдд्рддा, рд╡рд╣ाँ рдЙрд╕рдХा рд╣ी рдЪाрд░ों-рдУрд░ рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдеा। рд╢ाрдпрдж, рдпрд╣ рд╡рд╣ी рдЦाрдоोрд╢ी рд╣ोрдЧी, рдЬो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдмреЬे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рд╡ाрд░्рдб рдоें рдЖрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХाрдпрдо рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ोрдЧी। рдЙрд╕ рдЦाрдоोрд╢ी рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХी рднाрд░ी рдЖрд╡ाрдЬ рдПрдХрджрдо рдлैрд╕рд▓ाрдХुрди рдЬाрди рдкреЬрддी рдеी। рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиे рдХрд╣ा, “рдлिрд▓рд╣ाрд▓ рдпे рдбीрдк-рд╕ेрдбेрд╢рди рдоें рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд▓рдХीрд▓ी рдЗрдирдХी рдЬрдирд░рд▓ рдХрдг्рдбीрд╢рди рдаीрдХ рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЫрдд्рддीрд╕ рдШрдг्рдЯे рдХे рдмाрдж рд╣ी рдХुрдЫ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।” рдоैंрдиे рдХुрдЫेрдХ рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рд▓िрдЦे рд╣ैं, рдмाрд╣рд░ рд╕े рдоंрдЧрд╡ा рд▓ीрдЬिрдПрдЧा। рдЪрд▓рдиे рдХी рдоुрдж्рд░ा рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдиे рдЖрдЦिрд░ी рдЯिрдк्рдкрдгी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдХी। рдкेрд╢ेंрдг्рдЯ рдЗрдЬ рдпрдЯ рдиॉрдЯ рдЖрдКрдЯ рдЖрдл рдбेंрдЬрд░! рдоैं рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧा рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдФрд░ рдоृрдд्рдпु рдХी рдЖрд╢ंрдХा рдХे рдмीрдЪ рдХे рд╡рдХ्рдд рдХा рдЖँрдХреЬा рд╣рд░рджрдо рдЫрдд्рддीрд╕ рдХा рд╣ी рдХ्рдпों рд╣ोрддा рд╣ै?

рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЪрд▓ рдХрд░ рдЕрдЧрд▓े рдкрд▓ंрдЧ рдкрд░ рд▓ेрдЯे рдорд░ीрдЬ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдмреЭ рдЧрдпे рдеे। рдоैंрдиे рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा। рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рдоें рджोрд╕्рддों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рджिрд▓ाрд╕े рдХी рдПрдХ рдЧाреЭी рднाрд╖ा рдеी, рдЬिрд╕рдХी рд▓िрдкि рд╕िрд░्рдл рд╡े рд▓ोрдЧ рд╣ी рдкреЭ рдкाрддे рд╣ैं, рдЬो рджोрд╕्рддी рдоें рд╕рдм рдХुрдЫ рджांрд╡ рдкрд░ рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं।

“рджрд╡ाрдЗрдпों рдХा рдмंрджोрдмрд╕्рдд рдоैं рдФрд░ рдХिрдпे рджेрддा рд╣ूँ। рддाрдЬा рдкрд░्рдЪा рдоैрдиे рдирд░्рд╕ рд╕े рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै। рдЕрднी рдЫрд╣ рдмрдЬे рдоुрдЭे рдПрдХ рдЯ्рдпूрд╢рди рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╣ै। рддू рдлिрдХрд░ рдордд рдХрд░ рдпाрд░।” рдк्рд░рдХाрд╢ рдиे рдХрд╣ा рддो, рдоुрдЭे рд▓рдЧा, рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЙрдо्рдоीрджों рдХे рдвेрд░ों рд░рдл рдб्рд░ाрдл्рдЯ्рд╕ рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рдоुрдЭे рдердоा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдоैं рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЙрд╕े рдлेрдпрд░ рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧ рдЬाрддा рд╣ूँ। рдк्рд░рдХाрд╢ рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рджрд╡ाрдИ рдХी рджुрдХाрди рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рддा рдеा। рдЙрд╕ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЙрд╕рдиे рд╢ाрдпрдж рджрд╡ाрдЗрдпों рдХा рдмंрджोрдмрд╕्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЙрд╕ी рджुрдХाрди рд╕े рд╡рд╣ рджрд╡ाрдИ рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХे рдоेрдбिрдХрд▓-рд░िрдк्рд░ेреЫेрдг्рдЯेрдЯिрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा, рд▓िрдЯ्рд░ेрдЪрд░ рдЙрдаा рд▓ाрддा рдеा, рдЬिрд╕े рдоैं рдпрд╣ी рд╕ोрдЪ рдХрд░ рдм़реЬे рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рдкреЭрддा рд░рд╣рддा рдеा рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдмрдирдиे рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рд╕ंрдЬोрдиे рд╡ाрд▓े рдЫाрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрднी рд╕े рдЗрдирдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।

“рдЕрдЪ्рдЫा рдЕрдм рдоैं рдЪрд▓рддा рд╣ूँ। рдФрд░ рдоाँ рдХो рдЕंрджрд░ рднेрдЬрддा рд╣ूँ। рддू рдпрд╣ीं рдард╣рд░।” рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рдФрд░ рдоेрд░ा рдХंрдзा рдердкрдердкाрдХрд░ рддेрдЬ рдХрджрдоों рд╕े рд╡ाрд░्рдб рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЧрдпा। рдоैंрдиे рдлिрд░ рд╕े рдкрд▓ंрдЧ рдкрд░ рд▓ेрдЯे рдкिрддा рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा।

рд▓рдЧрднрдЧ рджो рдмрд░рд╕ рдХे рдПрдХ рд▓рдо्рдмे рдЕрд░्рд╕े рдХे рдмाрдж рдоैं рдкिрддा рдХो рджेрдЦ рд░рд╣ा рдеा, рд╡े рджрд░्рдж рдиिрд╡ाрд░рдХ рджрд╡ाрдЗрдпों рдХे рдЧрд╣рд░े рдЕрд╕рд░ рдоें рдеे। рдоैंрдиे рджेрдЦा, рдЗрддрдиे рджिрдиों рдоें рдЙрдирдХी рдХрдирдкрдЯिрдпों рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдмाрд▓ рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЧрдпे рдеे। рд╢ाрдпрдж рд╡े рджुःрдЦ рдоें рд╣ी рд╣ुрдП рд╣ोंрдЧे рдФрд░ рд╡ाрд░्рдб рдХी рд╕рдлेрдж рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЪрдордХ рд░рд╣े рд╣ैं। рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा, рдЪрдордХ рдмाрд▓ рдХी рдирд╣ीं, рд╢ाрдпрдж рджुःрдЦ рдХी рд╣ै। рдоेрд░ी рдЖँрдЦें рдЪुंрдзिрдпाрдиे рд▓рдЧीं। рдЪुंрдзिрдпाрддे рд╣ुрдП рдЭिрд▓рдоिрд▓ाрдиे рдХो рд╣ोрдиे рдЖрдпीं।

рджрд░рдЕрд╕рд▓, рдЬрдм рдоैं рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧाँрд╡ рд╕े рджेрд╡ाрд╕ рдЖ рд░рд╣ा рдеा, рддो рдкिрддा рдЬी рдХो рдкрддा рдирд╣ीं рдеा рдХि рдоैं рдПрдХ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдП рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоाँ рдиे рдЙрд╕ рд░ोрдЬ рдРрди рднुрдирд╕ाрд░े рд╕े рдЙрда рдХрд░ рджूрдз рдоें рдЖрдЯा рдЧूंрде рдХрд░ рд░ोрдЯिрдпाँ рдФрд░ рдоैрдеी рдХी рд╕ूрдЦी рд╕ाрдЧ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдкुрд░ाрдиी рд╕ाреЬी рдХे рдЯुрдХреЬे рдоें рдмांрдз рджी рдеी рдФрд░ рд╡рд╣ рдоुрдЭे рдЕрдХेрд▓ी рдЧाँрд╡ рдХी рдЖрдЦिрд░ी рд╕ीрдоा, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдХांрдХреЬ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рдеा, рдЫोреЬрдиे рдЖрдпी рдеी। рдШрд░ рдХा рдХोрдИ рднी рдЖрджрдоी рдирд╣ीं рдЖрдпा рдеा। рд╡िрджा рджेрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рдоाँ рдиे рдЕрдкрдиे рдЖँрдЪрд▓ рдоें рд╕े рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдПрдХ рдоोрдЯे рд╕рдлेрдж рд▓рдЯ्рдаे рдХी рд╣ाрде рд╕े рд╕िрд▓ рдХрд░ рдмрдиाрдпी рдЧрдпी рдЫोрдЯी-рд╕ी рдкुрдЯ्рдЯрд▓ рдоुрдЭे рдердоाрдпी рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкिрддाрдЬी рдХी рдирдЬрд░ рд╕े рдмрдЪा-рдмрдЪाрдХрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЬрдоा рдХिрдпे рдЧрдпे рд░ुрдкрдпे рдеे। рдоाँ рдиे рд╡рд╣ рдкुрдЯ्рдЯрд▓ рд╕ौंрдкрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा, “ рдмेрдЯा, рдЦूрдм рдорди рд▓рдЧрдИ рдиे рднрдгрдЬे рдФрд░ рддрднी рдЗрдиा рдШрд░ рдоें рдЖрдЬे, рдЬрджे рддू рдмैрдаो-рдмैрдаो рдХрд▓рджाрд░ рд╕े рдХाрдЧрд▓ा рдЙреЬрдИ рд╕рдХрдгे рд╡ाрд▓ो рд╣ोрдИ рдЬाрдп।”

рдоुрдЭे рд▓рдЧा рдеा, рдмрд╕ рдЕрдЧрд▓े рд╣ी рдХ्рд╖рдг рдоें рдоाँ рд░ो рдкреЬेрдЧी, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдХрдордЬोрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХाрд░ूрдгिрдХрддा рдирд╣ीं рдеी। рдФрд░ рдоेрд░े рд▓िрдпे рддो рд╡рд╣ рдЖрд╡ाрдЬ рдирд╣ीं рдеी, рдмрд╕ рдЬैрд╕े рдЖрдХाрд╢ рдХी рддрд░рдл рдКँрдЪा рдФрд░ рддрди рдХрд░ рдЦреЬा рдХिрд╕ी рджрд░рдЦ्рдд рдХा рдХोрдИ рддрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдоैं рдордирдЪाрд╣ी рдКँрдЪाрдЗрдпाँ рдиाрдк рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдЪрд▓рддे рд╕рдордп рдЖрдЦिрд░ी рдмाрд░ рдЙрд╕рдиे рдПрдХ рд╣ी рд╡ाрдХ्рдп рдХрд╣ा рдеा, “рдорд░рдж рдХो рд╕рдкрдиो рдЖрдХ्рдЦो рдЕрдХाрд╕, рдЕрдиे рдбрд░ी рдЬाрд╡े рддो рдЬीрдгो рднंрдХाрд╕! рддू рдбрд░ рдЬे рдордд рдмेрдЯा! рдХाрдаी рдЫाрддी рд░ाрдЦрдЬे।”

рдоैंрдиे рдоाँ рдХे рдкैрд░ рдЫुрдП рдеे рдФрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рд╕ोрдЪрддा рд░рд╣ा рдеा рдХि рдЬिрди рдХौрд╡्рд╡ों рдХो рд╕िрд░्рдл рддाрд▓ी рдмрдЬा рдХрд░ рдЙреЬाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпा рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рдХी рдкреЭाрдИ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд╡ाрдХрдИ рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЗрддрдиा рдкैрд╕ा рд╣ो рд╕рдХेрдЧा рдХि рдЕрдкрдиी рдХाँрд╡-рдХाँрд╡ рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдХрд░рддे рдХौрд╡्рд╡ों рдХो рдХंрдХреЬ рдХे рдмрдЬाрдп рдХрд▓рджाрд░ рд░ुрдкрдпा рдлेंрдХ рдХрд░ рднрдЧा рд╕рдХूंрдЧा? рдеोреЬी рджेрд░ рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ोрдЪрддे рд╣ुрдП рдоैं рдЙрджाрд╕ рд╣ो рдЖрдпा рдеा। рдРрд╕ी рдмाрддें рд╕ाрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдоें рдХिрддрдиी-рдХिрддрдиी рд╕рджिрдпाँ рд▓рдЧ рдЬाрдпेंрдЧी।

рдХांрдХреЬ рдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЬрдм рдкूрд░рдм рд╕े рдеोреЬी рд░ोрд╢рдиी рдлूрдЯрдиे рд▓рдЧी рдеी, рддो рдоैंрдиे рд╡рд╣ рдкुрдЯ्рдЯрд▓ рдЦोрд▓ рдХрд░ рджेрдЦी рдеी, рдЙрд╕рдоें рдЦрдЬूрд░ рдЫाрдк рдиोрдЯों рдХी рдПрдХ рдЧрдб्рдбी-рд╕ी рд╣ी рдеी। рдЬीрд╡рди рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоैं рдЕрдкрдиे рд╣ाрдеों рдоें рд╕ौ-рд╕ौ рдХे рдЗрддрдиे рд╕ाрд░े рдиोрдЯ рдкрдХреЬ рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕ рдХ्рд╖рдг рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдкूрд░рдм рд╕े рдлूрдЯрддी рд░ोрд╢рдиी рдЗрддрдиी рд╕ुрдирд╣рд░ी рд▓рдЧी рдеी। рдоैं рдбрд░ рд╕े рдоाрде рдЫेрдХ рднрд░ рдЧрдпा рдеा рдХि рдпрджि рдмीрдЪ рд░ाрд╕्рддे рдоें рдоुрдЭे рдХрд╣ीं рдХंрдЬрд░ рдоिрд▓ рдЧрдпे рддो рд╕рдм рдХुрдЫ рдЫीрди рд▓ेंрдЧे। рдХंрдЬрд░ों рдХे рдбेрд░े рд░ाрд╕्рддे рдоें рд╣ी рдкреЬрддे рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рд░ाрд╕्рддे рднрд░ рдЬो рднी рдЖрджрдоी рдоिрд▓рддा рд░рд╣ा, рдоैं рдЙрд╕рдХो рдЦुрдж рдЖрдЧे рд░рд╣ рдХрд░ рдмрд╣ुрдд рд╡िрдирдо्рд░рддा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиाрдкे рдХे рд╕्рд╡рд░ рдоें рд░ाрдо-рд░ाрдо рдХрд░рддा рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдкрдиे рдЪेрд╣рд░े рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЦूंрдЦाрд░ рд╕े рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рдмिрдиा рдУрд│рдЦाрдг рд╡ाрд▓े рдЖрджрдоी рдХो рддो рдоैंрдиे рдХрд╣ा рдеा “рдкांрдп рд▓ाрдЧी рдХाрдХा! рдоुрдЭे рдЖрдЬ рднी рдпाрдж рд╣ै, рдоेрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрдХा рд╕рдо्рдмोрдзрди рдиे рдЙрд╕ рдЖрджрдоी рдХे рдЪेрд╣рд░े рдХी рдХрдаोрд░рддा рдХो рдЫीрди рд▓िрдпा рдеा।

“рдЖрд╣рд╜рд╜!” рддрднी рдПрдХ рдХрд░ाрд╣ рдЙрдаी। рдХрд░ाрд╣ рдоें рднी рдкिрддाрдЬी рдХी рдЙрд╕ी рдкाрдЯрджाрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдХी рдПрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдеी। рд╡рд╣ी рдЧрд╣рд░ाрдИ, рдЬिрд╕рдоें рдоैं рдЬрдм рдЫोрдЯा рдеा рддो рдиिрд╢्рдЪिрди्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЫुрдк рдЬाрддा рдеा। рдЬैрд╕े рд╡рд╣ рдХोрдИ рдХрд╡рдЪ рд╣ो। рддрднी рдкीрдЫे рд╕े рд▓ाрдЦ рдХी рдЪूреЬिрдпों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдЖрдпीं। рдоाँ рдеी рдФрд░ рд╡рд╣ рд╡ाрд░्рдб рдХो рдкाрд░ рдХрд░рддी рд╣ुрдИ, рдкिрддाрдЬी рдХे рдкрд▓ंрдЧ рдХी рдУрд░ рд╣ी рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рд╢ाрдпрдж рдмреЬे рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдЬाрддे рд╣ी рд╡ाрд░्рдб рдоें рдорд░ीрдЬों рдХे рддीрдоाрд░рджाрд░ों рдХा рдЕंрджрд░ рдЖрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджे рджी рдЧрдИ рдеी। рдоाँ рдХे рдЖрдиे рдоें рдПрдХ рдЙрддाрд╡рд▓ी рдеी, рдЬिрд╕рдХा рдкрддा рдкाрд╕ рдЖрддे рдЙрд╕рдХे рдХрджрдоों рд╕े рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХे рд╣ाрдеों рдХे рдЪूреЬे рдХी рдЦрдирдХ рд╕े рд▓рдЧा рдеा। рдмрдЪрдкрди рдоें рдоाँ рдХे рд╣ाрде рдХी рдЪूреЬिрдпाँ рднी рдмрд╣ुрдд рдЕрдЬीрдм рдеीं। рдоाँ рд▓ाреЬ рдХрд░рддी рддो рдЬैрд╕े рд╡े рдХрд▓ाрдЗрдпों рдоें рдЪрд╣рдХ-рдЪрд╣рдХ рдХрд░ рдоाँ рдХा рдк्рдпाрд░ рдмрддाрддीं, рдоाрд░рддी рддो рдЙрд╕рдХी рдЭрд▓्рд▓ाрд╣рдЯ рдмрддाрддी। рдЙрдирдХी рдЦрдирдХ рдоें рдЬैрд╕े рдХोрдИ рд▓िрдкि рд╣ो। рд╣рдо рдмрдЪ्рдЪे рдЙрд╕рдХो рддрднी рдкреЭ рд▓ेрддे рдеे, рдЬрдм рд╣рдоें рд▓िрдкि рд▓िрдЦрдиा рдФрд░ рдкреЭрдиा рджोрдиों рдирд╣ीं рдЖрддा рдеा।

“рдо्рд╣рдиे рдХрд╣ी рдеी рдиी! рдЙрдгрдХे рдХंрдИ рдиी рд╣ुрдУ рд╣ै। рд╕рд╡ेрд░ рддрдХ рддो рдИ рдаीрдХрдЬ рд╣ुрдИ рдЬाрдпрдЧा рдФрд░ рд╕ांрдЭ рддрдХ рдЕрдкрдгे рдбाрдХ्рддрд░ рдЫुрдЯ्рдЯी рджрдИ рджेрдЧा।” рдоाँ рдиे рдкिрддाрдЬी рдХे рдкрд▓ंрдЧ рдХे рдиिрдХрдЯ рдЖрдХрд░ рдХрд╣ा рддो рдоैंрдиे рдЙрд╕рдХे рдЪेрд╣рд░े рдХी рддрд░рдл рджेрдЦा। рдоुрдЭे рд▓рдЧा, рдХुрдЫ рдЪेрд╣рд░ों рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ рдоें рд╣ी рдРрд╕ी рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ें рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдХुрдЫ рднी рдЫुрдкाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоाँ рдХे рдЪेрд╣рд░े рдХे рдЪрдк्рдкे-рдЪрдк्рдкे рдоें рдРрд╕ी рдвेрд░ों рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ें рдеीं। рдЫुрдкाрдиे рдХी। рдЦाрд╕рдХрд░ рджुрдЦ рдХो। рд▓ेрдХिрди, рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рджुःрдЦ рдХा рдХोрдИ рди рдХोрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рд╕े рджिрдЦ рдЬाрддा рд╣ै। рдоैंрдиे рдоाँ рдХे рднीрддрд░ рдХी рджрд╣рд╢рдд рдХो рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпा рдеा, рдЬिрд╕े рдЙрд╕рдиे рднाрд╖ा рдХी рд╕рд╣рдЬрддा рдХे рдкीрдЫे рдЫुрдкाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдеी। рд▓ाрдЦ рдХे рдЪूреЬे рд╕े рдХोрд╣рдиी рд╕े рдмрд╕ рдХुрдЫ рдиीрдЪे рддрдХ рднрд░े рд╣ाрде рдоुрдЭे рдбрд░ाрдиे рд▓рдЧे।

[рдЕрдЧрд▓े рдЕंрдХ рдоें рдЬाрд░ी]

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз - рдПрдХ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг (рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ)

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз -:рдзрд░ोрд╣рд░:- рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз
(13 рдирд╡ंрдмрд░ 1917 - 11 рд╕िрддंрдмрд░ 1964)
рднोрдкाрд▓ рдХे рд╣рдоीрджिрдпा рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЬрдм рдоौрдд рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рдеे, рддрдм рдЙрд╕ рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдоोрд╣рдо्рдордж рдЕрд▓ी рддाрдЬ рдиे рдХрд╣ा рдеा -
рдЙрдо्рд░ рднрд░ рдЬी рдХे рднी рди рдЬीрдиे рдХा рдЕрди्рджाрдЬ рдЖрдпा
рдЬिрди्рджрдЧी рдЫोрдб़ рджे рдкीрдЫा рдоेрд░ा рдоैं рдмाрдЬ рдЖрдпा

рдЬो рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХो рдиिрдХрдЯ рд╕े рджेрдЦрддे рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рджुрдиिрдпाрд╡ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЬीрдиे рдХा рдЕрди्рджाрдЬ рдХрднी рдирд╣ीं рдЖрдпा। рд╡рд░рдиा рдпрд╣ाँ рдРрд╕े рдЙрдирдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЦрдб़े рд╣ैं, рдЬो рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдХрди्рдзे рдкрд░ рдЪрдв़рдХрд░ 'рдирдпा рдкрде' рдоें рдл्рд░рди्рдЯ рдкेрдЬिрдд рднी рд╣ोрддे рдеे, рдлिрд░ рдкрдг्рдбिрдд рдж्рд╡ाрд░рдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ рдХी рдХृрд╖्рдгрдпाрди рдХा рдзूрдк-рджीрдк рдХे рд╕ाрде рдкाрда рдХрд░рдХे рдлूрд▓рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдЕрдм рдЬрдирд╕ंрдШ рдХी рд░ाрдЬрдоाрддा рдХी рдЬрдп рдмोрд▓рдХрд░ рдлрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕े рдоाрдирдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдХि рдкुрд░ाрдиे рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЖрди्рджोрд▓рди рдиे рднी рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХा рдк्рд░ाрдк्рдп рдирд╣ीं рджिрдпा। рдмрд╣ुрддों рдХो рджिрдпा। рдХाрд░рдг, рдЬैрд╕ी рд╕्рдеूрд▓ рд░рдЪрдиा рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЬाрддी рдеी, рд╡ैрд╕ी рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХрд░рддे рдирд╣ीं рдеे। рди рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиा рдоें рдХрд╣ीं рд╕ुрд░्рдЦ рдкрд░рдЪрдо рдеा, рди рдк्рд░ेрдоिрдХा рдХो рдк्рд░ेрдоी рд▓ाрд▓ рд░ूрдоाрд▓ рджेрддा рдеा, рди рд╡े рдЙрд╕े рд▓ाрд▓ рдЪूрдирд░ рдкрд╣рдиाрддे рдеे। рд╡े рдЧрд╣рд░े рдЕंрддрд░्рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдФрд░ рддीрд╡्рд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрднूрддि рдХे рдХрд╡ि рдеे। рдордЬे рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЬो рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдХो рдкрдХрдб़ рд▓ेрддे рдеे, рд╡े рднी рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдХो рдирд╣ीं рдкрдХрдб़рддे рдеे।

рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ
(22 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1924 - 10 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1995)
рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рд╡िрдЪрд╣рдг्рдЯ рд▓рдЧाрдП рдеे। рдЙрдирдХे рдКрдмрдб़-рдЦाрдмрдб़рдкрди рд╕े рдЕрднिрдЬाрдд्рдп рдХो рдорддрд▓ी рдЖрддी рдеी। рд╡े рдЙрдирдХे рджूрд╕рд░े рдЦेрдоे рдоें рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдХрд╣рддे рдеे, рдЬैрд╕े - рдП рдЧुрдб рдоैрди реЮॉрд▓рди рдЕрдоंрдЧ реЮेрдмिрдпंрд╕।

рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХो рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдирд╣ीं рдеे। рдкрд░ рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рдИрдоाрдирджाрд░ рдФрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рдмेрдИрдоाрди рдоिрд▓рдХрд░ рдПрдХ рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рд╕ा рдмрдиा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдордЬे рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рд╕рдд्рддा рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди рдХे рдиेрддा рднी, рдЬिрди्рд╣ें рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрд╡ाрджी рдХрд╣рддे рдеे, рдЙрди्рд╣ीं рдХी рдЪिрд░ौрд░ी рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдмीрдЪ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдмिрдаाрдХрд░ рд░िрд╕्рдкैрдХ्рдЯेрдмिрд▓िрдЯी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рдеे, рдордЧрд░ рдЬो рдЕрдкрдиा рдеा рдЙрд╕े рдЕрд╡рд╣ेрд▓िрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╡рд╣ рддो рдЕрдкрдиा рд╣ै рд╣ी, рдЙрд╕рдХी рдиिрдпрддि рддрдп рд╣ै, рд╡рд╣ рдХрдо्рдмрдЦ्рдд рдХрд╣ाँ рдЬाрдПрдЧा? рдкूрд░्рд╡ी рдпूрд░ोрдк рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрдпाрдд-рдиिрд░्рдпाрдд рдХी рдЬो рдлрд░्рдо рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдоाрд▓ рдХी рд▓िрд╕्рдЯ рдоें рднी рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдПрдХ рд▓ाрдЗрди рдирд╣ीं рдеी। рд╣ाँ, рдЙрди्рд╣ें рдмрд░ाрдмрд░ рднेрдЬा рдЬाрддा рдеा рдЬिрди्рд╣ें рдШрд░ рдоें рдлाрд╕िрд╕्рдЯ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै,рдЬрдм рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рднोрдкाрд▓ рдХे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рд▓े рдЧрдП рдФрд░ рдоुрдЦ्рдпрдорди्рдд्рд░ी рдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдХे рдХाрд░рдг рдеोрдб़ा рд╣рд▓्рд▓ा рд╣ो рдЧрдпा, рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдоिрдд्рд░ों рдиे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा, рддрдм рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпों рдХे рдеे рдпा рд╡рд╣ाँ рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рдЖрдП рдеे, рдпрд╣ рдХрд╣рддे рдеे рдХि рд╣рдо рдк्рд░ाрди्рддीрдпрддा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд▓ोрдЧ рдЙрд╕े рд╣ीрд░ो рдмрдиा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдк्рд░ाрд╡िंрд╢िрдпрд▓ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдХрд╣рд▓ाрддे рдеे। рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ाрди рдФрд░ рдКँрдЪे рд▓ेрдЦрдХ рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдиे рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдоें рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╣ीं рдЖрддे рдеे рдХि рдХрд╣ीं рдк्рд░рдпाрдЧ, рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рдмрджрдиाрдоी рди рдлैрд▓ рдЬाрдП рдХि рд╣рдо рдк्рд░ाрд╡िंрд╢िрдпрд▓ рдоें рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд▓े рд░рд╣े рд╣ैं। рдк्рд░рдпाрдЧ рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ीрд╡ाрд▓ों рдиे рдЬрдм рдЧेрдЯрдкाрд╕ рджे рджिрдпा рдФрд░ рдЕрджीрдм рдиे рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдЖрдл рдЗрдг्рдбिрдпा рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рддाрд░ीрдл рдХрд░ рджी, рддрдм рдЗрдирдХा рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд▓ेрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдмрдв़ा। рдмाрдж рдоें рддो рд▓ेрдЦ рдХे рд╢ुрд░ू рдоें рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдоंрдЧрд▓ाрдЪрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧे - рд╡рди्рджौ рд╡ाрдгी рд╡िрдиाрдпрдХौ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдлूрд▓ рдмाँрдЯрдиे рдХी рдЭрдкрдЯा-рдЭрдкрдЯी рдоें рдХрдмीрд░ рдХी рдЪाрджрд░ рдХी рдмрдб़ी рдлрдЬीрд╣рдд рд╣ुрдИ।

рдпрд╣ рд╕рдм, рдмाрдИ рдж рд╡े, рдоुрдЭрд╕े рддो рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдХुрдЫ рд╕ंрд╕्рдорд░рдгाрдд्рдордХ рд▓िрдЦрдиे рдХो рдХрд╣ा рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдорд░рдгाрдд्рдордХ рдХुрдЫ рднी рд▓िрдЦрдиे рдоें рдЕрдкрдиे рдХो рдмीрдЪ рдоें рдбाрд▓рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдорд░рдгाрдд्рдордХ рдХी рдпрд╣ рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдмрд░рддрддे рд╣ुрдП рдХि рдЙрдирдХे рдмрд╣ाрдиे рдЕрдкрдиे рдХो рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рди рдХрд░ рджूँ, рдХुрдЫ рдЪीрдЬें рд▓िрдЦрддा рд╣ूँ... рдЧो рд╕рдлрд▓ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдХा рд╡рд╣ी рдЧुрдг рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдоैं рдмрдЪрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ।

рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдоें рдЬिрд╕ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдиे рдиौрдХрд░ी рдХी рдеी, рдЙрд╕ी рдоें рдмाрдж рдоें рдоैंрдиे рдХी। рдЕрдкрдиी рдоुрджрд░्рд░िрд╕ी рдХा рд╡рд╣ рдЖрдЦिрд░ी рджौрд░ рдеा, рдЙрдирдХी рдоाрд╕्рдЯрд░ी рдЙрд╕ी рдЕрд╣ाрддे рдоें рдЦрдд्рдо рд╣ुрдИ рдеी। рдкुрд░ाрдиे рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдЙрдирдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд▓्рдХि рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдоेрд░ा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рддрдм рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рд╕ुрдирддा рдеा, рдпрд╣ाँ рддाрд░рд╕рдк्рддрдХ рд╡ाрд▓े рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рд░рд╣рддे рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрдШ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдлिрд░ рд╡े рдиाрдЧрдкुрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ рдоें рдЪрд▓े рдЧрдП। рддрдм рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдирдИ рдЬрд╡ाрдиी рдеी। рдЫрд░рд╣рд░े рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдЖрджрдоी рдеे। рддрдм рдХा рдЙрдирдХा рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдгी рдХे рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЕंрдХ рдоें рдЫрдкा рд╣ै। рдмрдб़ी-рдмрдб़ी рдЧрд╣рд░ी рднाрд╡ुрдХ рдЖँрдЦे рд╣ैं। рдиाрдХ рдмрд╣ुрдд рд╕ेрди्рд╕ुрдЕрд╕ рд╣ै। рд╢рд░ीрд░ рд╕ूрдЦ рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдЖँрдЦें рдзुँрдзрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ुрдИं, рд╕ूрдЦा рдЪेрд╣рд░ा рднी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд░рд╣ा।

рдоैं рдХुрдЫ рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧा рдеा। рд╡े рджेрдЦрддे рд░рд╣рддे рдеे। рдоिрдд्рд░ों рдиे рднी рдмрддाрдпा рд╣ोрдЧा। рдоैं рдиाрдЧрдкुрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдоें рдЧрдпा рдеा। рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рдЙрдирд╕े рдоिрд▓ाрдиे рд╢ुрдХ्рд░рд╡ाрд░ा рд╕्рдеिрдд рд╢ाрдпрдж рдЙрдирдХे рдордХाрди рдкрд░ рд▓े рдЧрдП। рд╕рдЪ,рдХрд╣ूँ, рдоुрдЭे рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рд╕े рдбрд░ рд▓рдЧрддा рдеा। рдоिрдд्рд░ों, рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХों рдоें рд╡े рдорд╣ाрдЧुрд░ु рдХрд╣рд▓ाрддे рдеे। рдПрдХ рдЖрддंрдХ рдоेрд░े рдКрдкрд░ рдеा। рдоैं рдЕрдкрдиे рдЕрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╕िрдХुрдб़ा-рд╕िрдХुрдб़ा рдкрд╣ुँрдЪा। рд╡े рджрд░ी рдкрд░ рдкाрд▓рдеी рдоाрд░े рдмैрдаे рдеे। рдкाрд╕ рдкाрдиी рдХा рд▓ोрдЯा рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдк्рдпाрд▓ा। рд╣рдо рд▓ोрдЧ рджрд░ी рдкрд░ рдмैрда рдЧрдП। рдоुрдЭрд╕े рдмोрд▓े, рдЖрдЗрдП рд╕ाрд╣рдм! рдиिрд╣ाрдпрдд рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рджो-рдЪाрд░ рдоाрдоूрд▓ी рдмाрддें рд╣ुрдИं। рдпрд╣ рдЬाрдирдХрд░ рдХि рдоैं рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╢्рд░рдо-рд╕ंрдЧрдарди рдХे рдХाрдо рд╕े рдЖрдпा рд╣ूँ, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖँрдЦें рдлाрдб़рдХрд░ рдЧौрд░ рд╕े рджेрдЦा। рдоुрдЭрд╕े рди рд▓िрдЦрдиे рдХी рдмाрдд рдХी, рди рдХोрдИ рддाрд░ीрдл। рдЪाрдп рдЬрд░ूрд░ рдкिрд▓ाрдИ। рдЖрдЧрди्рддुрдХ рдХे рдмрд╣ाрдиे рдЦुрдж рдЪाрдп рдкीрдиे рдХा рдоौрдХा рд╡े рдЪूрдХрддे рдирд╣ीं рдеे। рдпрд╣ рдоुрд▓ाрдХाрдд рдмрд╣ुрдд рд╕ुрдЦी рд░рд╣ी। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдоुрдЭे рд╢ंрдХा рд╕े рджेрдЦ рд░рд╣े рдеे। рдЬाँрдЪ рд░рд╣े рдеे। рд╡े рдПрдХрджрдо рдЧрд▓े рдХिрд╕ी рд╕े рдирд╣ीं рдоिрд▓рддे рдеे। рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╡े рд╢ंрдХाрд▓ु рдеे। рдХिрд╕ी рдХो рдЬैрд╕ा-рддैрд╕ा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рдмाрдж рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдиे рдпрд╣ рд╢ंрдХा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдмрдв़ा рджी рдеी। рд░ाрдЬрдиाँрджрдЧाँрд╡ рдоें рд╡े рдХрдИ рд▓ोрдЧों рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рди рдЬाрдиे рдХैрд╕ी-рдХैрд╕ी рддрд╕्рд╡ीрд░ें рдмрдирдХрд░ рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे।

рджिрд▓्рд▓ी, рдХрд▓рдХрдд्рддा, рдк्рд░рдпाрдЧ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧों рдХी рдЗрддрдиी рдЕрддिрд░ंрдЬिрдд рддрд╕्рд╡ीрд░ рд╡े рдмрдиाрддे рдеे рдХि рд▓рдЧрддा рдпे рд╕рдм рд╡िрдХрдЯ рд╢ैрддाрди рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдоें рд▓рдЧे рддрдЯрд╕्рде рд▓ोрдЧ рдеे। рд╢ंрдХा рд╡ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рднाрд╡рдиा рдЗрддрдиी рддीрд╡्рд░ рд╣ो рдЙрдаी рдеी, рдмाрдж рдоें, рдХि рд╡े рднрдпाрд╡рд╣ рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे рдХि рдЕрдоुрдХ-рдЕрдоुрдХ рд▓ोрдЧ рдоेрд░े рдЦिрд▓ाрдл рд╖рдбрдпрди्рдд्рд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं - рдЬрдмрдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиा рднрд▓ा рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ी рдЗрддрдиी рдлुрд░рд╕рдд рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдеी рдХि рдЙрдирдХा рдмुрд░ा рдХрд░ें। рдЙрдирдХे рдоिрдд्рд░ों рдХो рдпрд╣ рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рдеा рдХि рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рднрдпंрдХрд░ рд╢ैрддाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрджрдоी рдХा рд╡े рдПрдХрджрдо рднрд░ोрд╕ा рдХрд░рддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЖрджрдоी рдХे рдк्рд░рддि рд╢ंрдХाрд▓ु рд░рд╣рддे рдеे। рдХोрдИ рдорд╣рдЬ рд╣ी рдЙрдирдХे рд╕рдоीрдк рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा рдпा рдЙрдирдХी рдорджрдж рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рддो рд╕рд╢ंрдХिрдд рд╣ो рдЬाрддे। рдХрд╣рддे - рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдЗрд╕рдХा рдЗрд░ाрджा рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рдЙрдирдХी рдоुрд╕ीрдмрддें рдмрдв़рддी рдЧрдИं, рдЬ्рдпाрджा рдХрдб़рд╡े рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрддे рдЧрдП, рдЙрдирдХे рдХрдИ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпों рдХा рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ рдкрддрди рд╣ोрддा рдЧрдпा, рдЙрдирдХी рд╢ंрдХा рдмрдв़рддी рдЧрдИ। рд╡े рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддे рдЧрдП। рдЕрди्рдд рдХे рдПрдХ-рджो рд╕ाрд▓ рддो рд╡े рдЕрдкрдиे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рдбрд░ рдХे рдХाँрдЯे рд▓рдЧाрдХрд░ рдЬीрддे рдеे। рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा, рдХोрдИ рднрдпंрдХрд░ рд╖рдб्рдпрди्рдд्рд░ рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдШेрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рддрдм рдмрд╣ुрдд рддीрд╡्рд░ рд╣ो рдЧрдИ, рдЬрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧाрдпा। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдЖрдЧे рд▓िрдЦूँрдЧा।

рдиाрдЧрдкुрд░ рдоें рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рджिрди рд░рд╣рдХрд░ рднी рдоैं рдЙрдирд╕े рджोрдмाрд░ा рдирд╣ीं рдоिрд▓ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рдРрд╕ी рдХोрдИ рдЗрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рдХी। рдпрд╣ рд╕ीрдзा рдХрд╣рд▓ाрдиेрд╡ाрд▓ा рдЖрджрдоी, рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ों рдоें рдмрдб़ा рдХाрдЗрдпाँ рдеा। рд╡рд╣ рдЪुрдкрдЪाрдк рдмैрдаा рдЬाँрдЪ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрдЧे рд╕ाрд▓ рднрд░ рддрдХ рдХोрдИ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдПрдХ рджिрди 'рдирдпा рдЦूрди' рдХा рддाрдЬा рдЕंрдХ рдЦोрд▓ा рддो рддीрди рдХाрд▓рдо рдХी рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдеा - рдеाрдЯ рдФрд░ рдкрд░рд╕ाрдИ рдХी рд╕्рдкिрд░िрдЯ рдоें рдЕрди्рддрд░ рд╣ै। рдЯिрдк्рдкрдгीрдХाрд░ - рдЧрдЬाрдирди рдоाрдзрд╡ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз। рдоेрд░ी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж 'рдеाрдЯ' рдиे рдЫाрдкा рдеा। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдиे рдеाрдЯ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдмрддрд▓ाрдИ рдеी рдФрд░ рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдЬैрд╕े рдоिрд╕рдлिрдЯ рдХрд╣ा рдеा। рдЪेрддाрд╡рдиी рдеी рдХि рдпे рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рдФрд░ рдкैрд╕े рдХा рд▓ोрдн рджेрдХрд░ рдХिрд╕ी рдмрдирддे рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдлँрд╕ाрддे рд╣ैं। рдоेрд░ी рдЙрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕрд░्рде рдеाрдЯ рдиे рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд░ेрдЬिрдоेрдг्рдЯेрд╢рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓рдЧाрдХрд░ рдЫाрдкा рдеा। рдпों рдоेрд░ी рдПрдХ рдлैрдг्рдЯेрд╕ी рдХो рдкांрдЪрдЬрди्рдп рдиे рдкौрд░ाрдгिрдХ рдХрдеा рд╕рдордЭрдХрд░ рдзрд░्рдоाрд░्рде рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рдЕрдкрдиी рд╕рдордЭ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХा рд╣рд░ рдПрдХ рдХो рд╣рдХ рд╣ै।

рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдирд╣ीं рд▓िрдЦा। рд╡े рднी рдЪुрдк рд░рд╣े। рд╕ाрд▓ेрдХ рдмाрдж рдЬрдм рд╡рд╕ुрдзा рдиिрдХाрд▓рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиी, рддो рдоैंрдиे рдЙрди्рд╣ें рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा। рд╡े рднрд░े рдмैрдаे рдеे। рдмрдб़ा рд▓рдо्рдмा рдкрдд्рд░ рдЖрдпा। рд▓िрдЦा рдеा рдХि рдирдпा рдЦूрди рдХी рдЙрд╕ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХे рдмाрдж рдпрд╣ाँ рд▓ोрдЧों рдиे рдоुрдЭрд╕े рдмाрд░-рдмाрд░ рдХрд╣ा рдХि рдЖрдкрдХो рдмрд╣ुрдд рдмुрд░ा рд▓рдЧा рд╣ै। рдоैं рджूрд░ рд╣ूँ। рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рд╣ोрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ुрдирддा рд░рд╣рддा рд╣ूँ। рд╕ोрдЪा, рд╕ीрдзे рдЖрдкрд╕े рдмाрдд рдХрд░ рд▓ूँ। рдоैं рд╕ाрдл рдмाрдд рдХрд░рдиा рдкрд╕рди्рдж рдХрд░рддा рд╣ूँ। рдЖрдк рдоुрдЭे рд╕ाрдл рдмрддाрдЗрдП рдХि рдХ्рдпा рдЙрд╕ рдЯिрдк्рдкрдгी рд╕े рдЖрдкрдХो рдмुрд░ा рд▓рдЧा?

рдоैं рд╕рдордЭ рдЧрдпा рдХि рдоेрд░ी рдЙрдирдХी рдиिрдХрдЯрддा рдХो рдШрдЯिрдд рди рд╣ोрдиे рджेрдиे рдоें рдХिрди्рд╣ीं рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиा рдлाрдпрджा рджेрдЦा рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиा рдлाрдпрджा рджेрдЦрдиे рдХा рднी рд╣рд░ рдПрдХ рд╣рдХ рд╣ै। рдмाрдж рдоें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рдЗрди рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХे рд▓िрдП рдЦुрдлिрдпा рд╡िрднाрдЧ рднी рдЦोрд▓ рд░рдЦा рдеा рдФрд░ рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдПрд▓рдЪी рдиिрдпुрдХ्рдд рдХрд░ рд░рдЦे рдеे। рд╣рдоाрд░े рдоिрдд्рд░, рдк्рд░рдоोрдж рд╡рд░्рдоा рдЬрдм рддрдмाрджрд▓े рдкрд░ рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖрдП, рддрдм рдЙрди्рд╣ें рд╣ेрдб рдЖрдлिрд╕ рд╕े рдЪिрдЯ्рдаी рдоिрд▓ी рдеी рдХि рдпрд╣ाँ рдХिрд╕рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдз рд░рдЦрдиा рдФрд░ рдХिрд╕рд╕े рдирд╣ीं, рдЗрд╕ рдмाрд░े рдоें рдЕрдоुрдХ рд╕े рд╣िрджाрдпрдд рд▓े рд▓ो। рдк्рд░рдоोрдж рдиे рд▓िрдЦ рджिрдпा рдеा рдХि рд╢рдд्рд░ु рдФрд░ рдоिрдд्рд░ рдоैं рдЦुрдж рдмрдиाрддा рд╣ूँ। рдЙрд╕ рдЪिрдЯ्рдаी рдХो рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХे рд╕ाрдордиे рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рдкрдв़ा рдФрд░ рдЦूрдм рд╣ँрд╕рддे рд░рд╣े। рдЦैрд░, рдпे рд╕्рдеाрдиीрдп рдордзुрд░ рдкाрд▓िрдЯिрдХ्рд╕ рдХी рдмाрддें рд╣ैं। рдордЧрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдХрдЯрдХрд░ рдЖрджрдоी рд░рд╣ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЬैрд╕े рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХे рд╕рд░рд▓ рдЖрджрдоी рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдпрд╣ рдЕрд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рджे рджेрддी рдеी।

'рдХाрдоाрдпрдиी : рдПрдХ рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░' рдХो рдЫाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд╡िрдХ्рд░ेрддा рдоिрдд्рд░ рд╢ेрд╖рдиाрд░ाрдпрдг рд░ाрдп рд░ाрдЬी рд╣ो рдЧрдП рдеे। рд╡े рдкेрд╢े рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдкैрд╕ा рд▓рдЧा рджेрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдеे। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЬी рдкрд░ рдЙрдирдХी рд╢्рд░рдж्рдзा рдеी। рддрдм рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХो рдХोрдИ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рдеा। рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдХрдо्рдкोрдЬिंрдЧ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी, рддрдм рд╡े рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖрдП। рддीрди рджिрди рд╣ो рдЧрдП, рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рди рдХिрддाрдм рдХी рдмाрдд рдХी, рди рд░ाрдп рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा। рдкрд╣рд▓े рддो рд░ाрдд-рджिрди рдкुрд╕्рддрдХ рдЫाрдкрдиे рдХी рд▓ौ рд▓рдЧी рд░рд╣рддी рдеी рдФрд░ рдЕрдм рдпрд╣ рд╡िрд░ाрдЧ। рдоैंрдиे рдХрд╣ा - рдЖрдк рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рд╕े рддो рдоिрд▓ рд▓ीрдЬिрдП। рд╡े рдпрд╣ीं рдкाрд╕ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЦिрди्рди рднाрд╡ рд╕े рдмोрд▓े - рдоिрд▓ рд▓ेंрдЧे, рдкाрд░्рдЯрдирд░। рдХोрдИ рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рдиे рдеोрдб़े рд╣ी рдЖрдП рд╣ैं। рдоैंрдиे рдХрд╣ा - рд╕рдЪ рдмрддाрдЗрдП рдоाрдорд▓ा рдХ्рдпा рд╣ै? рд╡े рдмोрд▓े - рдЕрдм рддो рдкाрдг्рдбुрд▓िрдкि рддो рджे рд╣ी рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЕрдоुрдХ рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣ рд░рд╣े рдеे рдХि рдЖрдк рдмुрд░े рдлँрд╕े рдЧрдП। рд╡рд╣ рд░ाрдп рддो рдмрд╣ुрдд рдЦрд░ाрдм рдЖрджрдоी рд╣ै। рдЦैрд░! рдоैंрдиे рд░ाрдп рд╕े рдХрд╣ा, рд░ाрдп рд╣ँрд╕ा। рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा - рд╡рд╣ी рд╕ाрд╣рдм рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ рдЧрдП рдеे рдХि рддुрдо рдкैрд╕ा рдкाрдиी рдоें рдбाрд▓ рд░рд╣े рд╣ो। рдЙрд╕ рдХिрддाрдм рдХो рдХौрди рдЦрд░ीрджेрдЧा। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рдмрдб़े рд╣ैрд░ाрди рд╣ुрдП। рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे - рдЖрдЦिрд░ рдЙрд╕рдиे рдРрд╕ा рдХिрдпा рдХ्рдпों? рдмाрдж рдоें рд░ाрдп рдиे рдЙрди्рд╣ें рд░ुрдкрдП рдкेрд╢рдЧी рджिрдП। рджुрдХाрди рд╕े рд╡े рдХुрдЫ рдХिрддाрдмें рднी рд▓े рдЧрдП। рдмрд╣ुрдд рдЧрдж्рдЧрдж рдеे। рдРрд╕े рдоौрдХों рдкрд░ рд╡े рдмрдЪ्рдЪे рдХी рддрд░рд╣ рд╣ो рдЬाрддे рдеे - рд╡ाрд╣ рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдЖрдкрдХा рдпрд╣ рд░ाрдп рднी рдордЬे рдХा рдЖрджрдоी рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЗрддрдиे рд░ुрдкрдП рджे рджिрдП। рдЕрдЧрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рд╕े рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рд╕ौ рд░ुрдкрдП рдоिрд▓рдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рджो рд╕ौ рд░ुрдкрдП рджे рджे рддो рд╡े рдЪрдХिрдд рд╣ो рдЬाрддे। рдХрд╣рддे - рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдпрд╣ рднी рдмрдб़ी рдордЬे рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рддो рджो рд╕ौ рд░ुрдкрдП рджे рджिрдП। рдЗрддрдиे рд░ुрдкрдП рдХोрдИ рдХैрд╕े рджे рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡े рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рдЕрд╣рд╕ाрди рдоाрдирддे рдеे। рд░ाрдЬрдиाँрджрдЧाँрд╡ рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдп рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдПрдХ рдЪिрдЯ्рдаी рд▓िрдЦी рдЬो рдХोрдИ рд▓ेрдЦрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХो рдирд╣ीं рд▓िрдЦेрдЧा। рд▓िрдЦा рдеा - рдкुрд╕्рддрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдЫрдкрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдоैं рдЖрдкрдХो рд▓िрдЦрдХрд░ рджेрддा рд╣ूँ рдХि рдоुрдЭे рдЖрдкрд╕े рдПрдХ рднी рдкैрд╕ा рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП, рдмрд▓्рдХि рдЖрдкрдХा рдХुрдЫ рдЬ्рдпाрджा рдЦрд░्рдЪ рд╣ो рдЬाрдП рддो рдоैं рд╣рд░рдЬाрдиा рджेрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ूँ।

рд░ाрдЬрдиाँрджрдЧाँрд╡ рдоें рд╡े рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдЖрд░ाрдо рд╕े рд░рд╣े। рд╢рд░рдж рдХोрдаाрд░ी рддрдеा рдЕрди्рдп рдоिрдд्рд░ों рдиे рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╕рдм рдХुрдЫ рдХिрдпा। рдкрд░ рд╡े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХो рдЫрдЯрдкрдЯाрддे рдеे। рд╡े рд╕ाрд▓ рдоें рдПрдХ-рджो рдмाрд░ рдХिрд╕ी рд╕िрд▓рд╕िрд▓े рдоें рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖрддे рдФрд░ рдЦूрдм рдЦुрд╢ рд░рд╣рддे, рд░ंрдЧीрди рд╕рдкрдиे рдоें рдбूрдмрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे - рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдРрд╕ा рд╣ो рдХि рдПрдХ рдмрдб़ा рд╕ा рдордХाрди рд╣ो। рд╕рдм рд╕ुрднीрддे рд╣ों। рдХोрдИ рдЪिрди्рддा рди рд╣ो। рд╡рд╣ाँ рд╣рдо рдХुрдЫ рдоिрдд्рд░ рд░рд╣ें। рдЦूрдм рдмाрддें рдХрд░ें, рдЦूрдм рд▓िрдЦे-рдкрдв़ें рдФрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдШूрдоें। рдлिрд░ рдХрд╣рддे - рдЖрдк рд░ाрдЬрдиाँрджрдЧाँрд╡ рдЖрдЗрдП। рд╡рд╣ीं рдХुрдЫ рджिрди рд░рд╣िрдП। рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рдордХाрди рд╣ै। рдХोрдИ рддрдХрд▓ीрдл рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी। рдиो, рдиो, рдЖрдИ рдЗрдирд╡ाрдЗрдЯ рдпू।

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рджुрд░्рджрд╢ा рдХिрд╕ी рд╕े рдЫिрдкी рдирд╣ीं рдеी। рдЙрди्рд╣ें рдФрд░ рддрд░рд╣ рдХे рдХ्рд▓ेрд╢ рднी рдеे। рднрдпंрдХрд░ рддрдиाрд╡ рдоें рд╡े рдЬीрддे рдеे। рдкрд░ рдлिрд░ рднी рдмेрд╣рдж рдЙрджाрд░, рдмेрд╣рдж рднाрд╡ुрдХ рдЖрджрдоी рдеे। рдЙрдирдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдХुрдЫ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рдеे। рдкैрд╕े-рдкैрд╕े рдХी рддंрдЧी рдоें рдЬीрдиेрд╡ाрд▓ा рдпрд╣ рдЖрджрдоी рдкैрд╕े рдХो рд▓ाрдд рднी рдоाрд░рддा рдеा। рд╡े рдкैрд╕ा рджेрдиेрд╡ाрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓िрдЦрдХрд░ рдЖрдорджрдиी рдмрдв़ा рд╕рдХрддे рдеे, рдкрд░ рд▓िрдЦрддे рдирд╣ीं рдеे। рдХрд╣рддे - рдЕрдкрдиी рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд▓िрдЦेंрдЧे। рдмрд╕ рдоुрдЭे рдХाрдЧрдЬ рдЖрдк рджे рджीрдЬिрдП। рдпों рд╡े рдмрд╣ुрдд рдордзुрд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдеे। рдЦूрдм рдордЬे рдоें рдЖрдд्рдоीрдпрддा рд╕े рдмрддिрдпाрддे рдеे। рдордЧрд░ рдХोрдИ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЪाрд▓рдмाрдЬी рдХрд░े рдпा рдвोंрдЧ рдХрд░े , рддो рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЪुрдк рдмैрдаे рддेрдЬ рдирдЬрд░ рд╕े рдЙрд╕े рдЪीрд░рддे рд░рд╣рддे। рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рдЙрдирдХे рдУрда рдХिрд╕ी рдмрджрдоाрд╢ рд╕्рдХूрд▓ी рд▓рдб़рдХे рдХी рддрд░рд╣ рдоुрдб़ рдЬाрддे। рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрдд्рд░ों рд╕े рдПрдХрд░рд╕ рд╣ो рдЬाрддे, рдордЧрд░ рддрднी рд╡рд░्рдЧ-рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧ рдЙрдарддी, рддो рдЕрдЬрдирдмी рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे। рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖрдпे рддो рдоेрд░े рдШрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рд╣рдиुрдоाрди рд╡рд░्рдоा рд╕े рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╣ुрдИ। рд╣рдиुрдоाрди рдХाрд▓ेрдЬ рдоें рдкрдв़ाрддे рд╣ैं। рдЦूрдм рдпाрд░рдмाрд╢ рдЖрджрдоी рд╣ैं। рджो-рддीрди рджिрди рдЦूрдм рдордЬे рдоें рдЙрдирд╕े рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рдЬрдорддी рд░рд╣ी। рдлिрд░ рд╣рдиुрдоाрди рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓े рдЧрдпा। рд╡рд╣ाँ рдЕрдЪ्рдЫा рд╕ा рд╕ोрдлा рдеा। рдбाрдЗрдиिंрдЧ рдЯेрдмрд▓ рднी рдеी। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХो рдЦрдЯрдХा рд▓рдЧ рдЧрдпा। рд╡े рд╢िрд╖्рдЯ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рд▓ौрдЯрддे рд╡рдХ्рдд рд░ाрд╕्рддे рдоें рдоुрдЭрд╕े рдмोрд▓े - рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдЗрд╕ рдЖрджрдоी рд╕े рдЕрдкрдиी рдХैрд╕े рдкрдЯ рд╕рдХрддी рд╣ै! рдЙрд╕рдХा рд╕ोрдлा рджेрдЦो, рдбाрдЗрдиिंрдЧ рдЯेрдмрд▓ рджेрдЦो। рдпрд╣ рдЕрдкрдиी рджुрдиिрдпा рдХा рдЖрджрдоी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣ी рдмिрд▓ांрдЧ्рдЬ рдЯू рдП рдбिрдлрд░ेрдг्рдЯ рд╡рд░्рд▓्рдб। рдоैंрдиे рдХрд╣ा - рдЫрд╣ рд╕ाрдд рд╕ौ рд╣ी рдкाрддा рд╣ै рд╡рд╣। рдЕрдкрдиी рд╣ी рджुрдиिрдпा рдХा рдЖрджрдоी рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рдЧрд▓े рдЙрддрд░рдиे рдоें рджेрд░ рд▓рдЧी।

рд╡рд░्рдЧ-рдЪेрддрдиा рдХे рддीрд╡्рд░ рдмोрдз рдХी рдПрдХ-рджो рдШрдЯрдиाрдПँ рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ैं। рдоुрдЭ рдкрд░ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдиे рдХाрдкीрд░ाрдЗрдЯ рдХा рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ा рджिрдпा рдеा। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЖрдпे рд╣ुрдП рдеे। рджिрд╕рдо्рдмрд░ рдХा рдорд╣ीрдиा рдеा। рднोрдЬрди рдХрд░рдХे рд╡े рд╕ाрдордиे рдХे рдоैрджाрди рдоें рдмैрдаे рдеे। рдоैं рдХрдЪрд╣рд░ी рдЬाрдиे рд▓рдЧा, рддो рдкूрдЫा, рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдордЬिрд╕्рдЯ्рд░ेрдЯ рдХौрди рд╣ै? рдоैंрдиे рдиाрдо рдмрддाрдпा। рд╡े рдмोрд▓े - рдиाрдо рд╕े рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдиीрдЪी рдЬाрддि рдХा рд╣ै। рд╡िрджрд░्рдн рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं рдпे рд▓ोрдЧ। рдЖрдк рдЫूрдЯ рдЬाрдПँрдЧे। рдоैंрдиे рдпрд╣ рдкूрдЫा - рдпрд╣ рдЕрди्рджाрдЬ рдЖрдкрдХो рдХैрд╕े рд▓рдЧा? рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा - рд╡рд╣ рдиीрдЪी рдЬाрддि рдХा рд╣ै рди! рдЙрд╕рдХी рд╡рд░्рдЧ-рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдк्рд░рддि рд╣ोрдЧी, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं। рд╕ंрдпोрдЧ рд╕े рдоुрдХрджрдоा рдЦाрд░िрдЬ рднी рд╣ो рдЧрдпा।

рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдПрдХ рд╡рдпोрд╡ृрдж्рдз рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЖрдЪाрд░्рдп рдеे। рд╡िрд╡ाрдж рдХी рд╕्рдеिрддि рдеी рд╣ी। рдЖрдЪाрд░्рдп рдХे рдоाрддрд╣рдд рдПрдХ рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдиे рднी рднाрд╖рдг рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा। рдмाрдж рдоें рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЕрдХेрд▓े рдоें рд╣рдо рд▓ोрдЧों рд╕े рдмрдб़ी рдЧрдо्рднीрд░рддा рд╕े рдмोрд▓े - рд╡рд╣ рдЬो рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рд╣рдоाрд░ी рддрд░рдл рд╣ै। рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рдЖрдЪाрд░्рдп рдХी рдмाрдд рдмोрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рд╡рд╣ рдЬाрддि рдХा рдЕрд╣ीрд░ рд╣ै рди! рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░ा рд╕ाрде рджेрдЧा, рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдЖрдЪाрд░्рдп рдХा рдирд╣ीं।

рдкрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдоौрдХे рдкрд░ рджूрд╕рд░ी рд╣ी рддрд░рд╣ рдХी рдмाрдд рдХрд╣рдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рдоें рдЪौंрдХाрдпा। рдПрдХ рдЖрджрдоी рдмрдб़ा рдУрдЫा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╣рдо рд╕рдм рд▓ोрдЧों рдХी рдкीрда рдкीрдЫे рдиिрди्рджा рдХрд░рддा рдеा। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рд╕ुрдирддे-рд╕ुрдирддे рдмोрд▓े - рдкाрд░्рдЯрдирд░, рд╡рд╣ рдЬाрдд рдХा рд▓ोрдзी рд╣ै рди! рдЗрд╕рд▓िрдП।

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдХрдИ рдмाрддों рдоें рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕ाрдорди्рддी। рдХिрд╕ी рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рд╕ाрдЧ्рд░рд╣ рдЦाрдиा рдЦिрд▓ाрдиा, рдЕрдкрдиी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЦाрддिрд░ рдХрд░рдиा рдЙрдирдХी рдЦाрд╕ рдк्рд░рдХृрддि рдеी। рд▓рдЧрддा рдеा, рдХोрдИ рдкुрд░ाрдиे рдаाрдХुрд░ рд╕ाрд╣рдм рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдоूँрдЫें рдоुрдб़ाрдиा рдкрдб़ेрдЧा, рдЕрдЧрд░ рдоेрд╣рдоाрдирдирд╡ाрдЬी рдоें рдХрдоी рдЖрдпी। рдПрдХ рдмाрд░ рдиाрдЧрдкुрд░ рдоें рдЬрдм рд╡े рддीрд╡्рд░ рдЬ्рд╡рд░ рдоें рдирдпा рдЦूрди рдХे рдЯीрди рдХे рдиीрдЪे рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рдоैं рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा। рднрд░-рджोрдкрд╣рд░ рдоें рдкाрд╕ рдХी рджुрдХाрди рдкрд░ рдоुрдЭे рдоिрдаाрдИ рдЦिрд▓ा рд▓ाрдП, рддрдм рдЪैрди рдкрдб़ा। рдоैंрдиे рдмрд╣ुрдд рдордиा рдХिрдпा, рдкрд░ рд╡े рдХрд╣рддे - рдирд╣ीं рд╕ाрд╣рдм, рдЖрдк рдЖрдП рд╣ैं, рддो рдХुрдЫ рдЦाрдиा рддो рдкрдб़ेрдЧा। рдкрдХ्рд╖ाрдШाрдд рд╕े рдкीрдб़िрдд рдеे, рддрдм рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рднोрдкाрд▓ рдХे рд▓िрдП рд▓ेрдиे рдкрд╣ुँрдЪे। рдЙрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рднी рд╡े рд╣рдб़рдмрдб़ा рд░рд╣े рдеे рдХि рдЗрдирдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдП। рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे - рдЖрдк рдоेрд░े рдоेрд╣рдоाрди рд╣ैं। рдЖрдк рдоेрд░े рдпрд╣ाँ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдард╣рд░ेंрдЧे, рдХोрдаाрд░ी рдХे рдпрд╣ाँ рдХ्рдпों? рдХोрдаाрд░ी рд╕े рднी рд╢िрдХाрдпрдд рдХी - рдХ्рдпों рд╕ाрд╣рдм, рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣рд░рдХрдд рд╣ै? рдЗрди्рд╣ें рдЖрдкрдиे рд░ाрд╕्рддे рдоें рдХ्рдпों рд░ोрдХ рд▓िрдпा? рдЗрд╕рдоें рдмрдиाрд╡рдЯ рдирд╣ीं рдеी। рдЙрдирдХी рд╕рдЪ्рдЪी рдордорддा рдеी, рдЙрдирдХे рдЖрди्рддрд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдеे। рд╡े рдирдпी рд╕े рдирдпी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╕े рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрддे рдеे, рдкрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░-рдиिрдпोрдЬрди рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдеे। рдкрд░िрд╡ाрд░-рдиिрдпोрдЬрди рдХो рдкूँрдЬीрд╡ाрджी рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоाрдирддे рдеे। рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЬिрддрдиे рд╕рдзे рд╣ुрдП, рдЬिрди्рджрдЧी рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрддрдиे рд╣ी рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдд्рдпрди्рдд рдЕрд╕ाрд╡рдзाрди рдеे। рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдоें рд▓рдЪीрд▓े, рдордЧрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рдЗрд╕्рдкाрдд рдХी рддрд░рд╣। рдХрд╣ीं рдХोрдИ рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं। рдкैрд╕े-рдкैрд╕े рдХे рд▓िрдП рддंрдЧ рд░рд╣рддे рдеे, рдкрд░ рдкैрд╕े рдХो рд▓ाрдд рднी рдоाрд░рддे рдеे। рдХрднी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдиिрд╕्рд╕ंрдЧ рд╣ो рдЬाрддे, рдХрднी рдоोрд╣рдЧ्рд░рд╕्рдд।

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдеे। рдХिрд╕ी рднी рдЪीрдЬ рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдиिрдпрдоों рдФрд░ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рднी рдирд╣ीं। рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ै, рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рдеी। рдиाрдЧрдкुрд░ рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдеे, рддрдм рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрдж-рд╡िрд░ोрдзी рднूрдд рд▓рдЧे рд░рд╣рддे рдеे। рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдиे рдХрднी рдЙрди्рд╣ें рдиौрдХрд░ी рдоें рдКрдкрд░ рдирд╣ीं рдЙрдардиे рджिрдпा। рд░ाрдЬрдиाँрджрдЧाँрд╡ рдХे рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдХाрд▓ेрдЬ рдХी рдиौрдХрд░ी рдЙрди्рд╣ें рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрдб़ी। рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рд▓ोрдЧों рдиे рдмрдб़े рд╢्рд░рдж्рдзा-рдк्рд░ेрдо рд╕े рд░рдЦा।

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рднрдпंрдХрд░ рддрдиाрд╡ рдоें рдЬीрддे рдеे। рдЖрд░्рдеिрдХ рдХрд╖्рдЯ рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╕ीрдо рдеे। рдЙрди рдЬैрд╕े рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рддрдиाрд╡ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧा рднी। рд╡े рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдоें рдЬीрддे рдеे। рдЖрдЬрдХрд▓ рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдХा рджाрд╡ा рдмрд╣ुрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдордЧрд░ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХा рдПрдХ-рдЪौрдеाрдИ рддрдиाрд╡ рднी рдХोрдИ рдЭेрд▓рддा рддो рдЙрдирд╕े рдЖрдзी рдЙрдо्рд░ рдоें рдорд░ рдЬाрддा। рдоृрдд्рдпु рд╕े рджो рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╡े рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖрдП рдеे। рд░ाрдд рднрд░ рд╡े рдмрдб़рдмрдб़ाрддे рдеे। рдПрдХ рд░ाрдд рдЪीрдЦрдХрд░ рдЦाрдЯ рд╕े рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рдЧिрд░ рдкрдб़े। рд╕ँрднрд▓े, рддрдм рдмрддाрдпा рдХि рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ी рдЫिрдкрдХрд▓ी рд╕рдкрдиे рдоें рд╕िрд░ рдкрд░ рдЧिрд░ рд░рд╣ी рдеी।

рдЙрди рджिрдиों рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ 'рднाрд░рдд : рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि' рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧ рдЪुрдХा рдеा। рд╡рд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдХोрд░्рд╕ рдоें рд▓рдЧ рдЪुрдХी рдеी। рдЙрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖрди्рджोрд▓рди рдХрд░ाрдиेрд╡ाрд▓े рдоुрдЦ्рдпрддः рджूрд╕рд░े рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдеे। рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдЬрдирд╕ंрдШ рдк्рд░рдоुрдЦ рдеा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЧैрд░ рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдкрдд्рд░ों рдХे рднी рдмिрдХे рд╣ुрдП рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдеे। рдЬрдирд╕ंрдШ рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рдкрдб़ рдЧрдпा рдеा। рд░ाрдЬрдиाँрджрдЧाँрд╡ рдоें рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡рдХ рдЙрди्рд╣ें рдкрд░ेрд╢ाрди рдХрд░рддे рдеे। рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ेрдХिрди рдЕрдзिрдХाрд░рд╣ीрди рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдеा рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯ рддрдеा рдоूрд░्рдЦ рдоुрдЦ्рдпрдорди्рдд्рд░ी। рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓ рдиे рдбेрдв़ рдШрдг्рдЯे рдмाрдд рдХी, рдмाрдд рдоाрдиी рднी, рдкрд░ рдХрд╣ा - рдоैं рдХ्рдпा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ! рдоुрдЦ्рдпрдорди्рдд्рд░ी рдХे рдкोрд░्рдЯिрдХो рдХे рдкाрд╕ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдШрдг्рдЯे рднрд░ рдЦрдб़े рд░рд╣े। рд╡рд╣ рдмँрдЧрд▓े рд╕े рдиिрдХрд▓ा рддो рдпे рдмाрдд рдХрд░рдиे рдмрдв़े। рдмाрдд рд╢ुрд░ू рд╣ी рдХी рдеी рдХि рдмोрд▓ा - рдЙрд╕рдоें рдЕрдм рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा - рдкрд░ рдЖрдк рдоेрд░ी рдмाрдд рдХो рд╕ुрди рд▓ीрдЬिрдП। рд╡рд╣ рдмोрд▓ा - рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЗрддрдиा рд╡рдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЭे рдЬрд░ूрд░ी рдХाрдо рд╣ै।

рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рд▓ौрдЯे рддो рдмрд╣ुрдд рдЯूрдЯे рд╣ुрдП рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рдХ्рд░ोрдзिрдд। рд╡рд╣ рдЖрджрдоी рдЪрдЯ्рдЯाрди рдЬैрд╕ा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдиे рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рднрдп рдФрд░ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рднाрд╡рдиा рдкैрджा рдХрд░ рджी рдеी। рд╡े рдмेрд╣рдж рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рдеे। рдЗрд╕ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд╕े рдЙрдирдХी рдЕрдкाрд░ рдХ्рд╖рддि рд╣ुрдИ। рдпрджि рдкुрд╕्рддрдХ рдЪрд▓рддी, рддो рдЙрди्рд╣ें рдЗрддрдиी рд░ाрдпрд▓्рдЯी рдоिрд▓рддी рдХि рд╕ाрд░ा рд╕ंрдХрдЯ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЬाрддा। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХ्рд╖рддि рдХा рдЖрдШाрдд рддो рдеा рд╣ी। рдкрд░ рдЗрд╕ рдкूрд░े рдХाрдг्рдб рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рджेрдЦрдХрд░ рд╡े рдмрд╣ुрдд рдд्рд░рд╕्рдд рдеे। рдХрд╣рддे рдеे - рдпрд╣ рдиंрдЧा рдлाрд╕िрдЬ्рдо рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдХो рд▓ोрдЧ рдШेрд░ें, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдХ्рд╖рддि рдХी рдзрдордХी рджें, рдЗрдзрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕ुрдирдиे рддрдХ рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं। рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧрд▓ा рджрдмाрдХрд░ рдЖрд╡ाрдЬ рдШोंрдЯी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।

'рдЕँрдзेрд░े рдоें' рдХрд╡िрддा рдХा рдпрд╣ी рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рд╣ै। рдЙрди рджिрдиों рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдмрд╣ुрдд рдЖрд╢ंрдХाрдЧ्рд░рд╕्рдд рдеे। рдЫोрдЯी рд╕े-рдЫोрдЯी рдмाрдд рдЙрди्рд╣ें рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░ рджेрддी рдеी। рдЪाрдмी рдЬिрд╕ рдЬेрдм рдоें рд░рдЦी рд╣ोрдиे рдХी рдЙрди्рд╣ें рдпाрдж рдеी, рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕ рдЬेрдм рдоें рдирд╣ीं рд╣ै рддो рд╡े рдРрд╕े рд╕рд╢ंрдХिрдд рд╣ो рдЙрдарддे рдеे, рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдмрдб़ा рд╖рдб्рдпрди्рдд्рд░ рдЙрди्рд╣ें рдШेрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрди рджिрдиों рд╡े рдмрд╣ुрдд рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╣ोрдХрд░ рдШрдг्рдЯों рдмрд╣ुрдд рдЬोрд░ рд╕े рдмोрд▓рддे рд░рд╣рддे рдеे। рдЧрд▓े рдХी рдирд╕ें рддрдиी рд╣ुрдИ рд╕ाрдл рджिрдЦрддी рдеीं। рдХрдирдкрдЯी рд▓ौрдХрддी рдеी, рджрдо рднрд░ рдЖрддा рдеा рдФрд░ рд╡े рдбрдмрд▓ рд╕्рдЯ्рд░ाँрдЧ рдЪाрдп рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддे рдеे।

рдЕрди्рддिрдо рдмीрдоाрд░ी рдХे рдорд╣ीрдиे-рднрд░ рдкрд╣рд▓े рд╡े рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рдЖрдП рдеे। рд╣ाрде рдФрд░ рдкाँрд╡ рдоें рдПрдХ्рдЬिрдоा рдеा। рдкाँрд╡ों рдХो рдзोрдХрд░ рдиीрдо рдХी рдкрдЯ्рдЯी рдХрд░рддे। рдмрд╣ुрдд рджुрд░्рдмрд▓ рд╣ो рдЧрдП рдеे। рдмрд╣ुрдд рдкрд░ेрд╢ाрди рдеे। рдкрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдХрд╖्рдЯ рдХी рдмाрдд рд▓рдЧрднрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рд░ाрдд рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдХो 'рдЕँрдзेрд░े рдоें' рдХрд╡िрддा рд╕ुрдиाрдпी рдеी। рдбेрдв़ рдШрдг्рдЯे рдХे рдкाрда рдХे рдмाрдж рд╡े рд╢िрдеिрд▓ рд╣ोрдХрд░ рдмिрд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ुрдв़рдХ рдЧрдП рдеे। рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рдЙрди्рд╣ें рдеोрдб़ी рдм्рд░ाрдг्рдбी рджेрдХрд░ рд╕ुрд▓ा рджिрдпा рдеा। рд╕ुрдмрд╣ рдмोрд▓े - рдкाрд░्рдЯрдирд░, рджрд╡ा рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдеी।

рдорд╣ीрдиे-рднрд░ рдмाрдж рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдкрдХ्рд╖ाрдШाрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдЖрджрдоी рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ोрддा, рддो рд╡ैрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдмрд╣ुрдд рд╕े рдоिрдд्рд░ рдпрд╣ाँ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं, рдЕрдЧрд░ рд╡े рддрднी рдЬрдмрд▓рдкुрд░ рд░ुрдХ рдЧрдП рд╣ोрддे рддो рдмीрдоाрд░ी рди рдмрдв़рддी। рдпрд╣ाँ рдоेрдбिрдХрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдЙрди्рд╣ें рдХुрдЫ рджिрдиों рдХे рд▓िрдП рднрд░рддी рдХрд░ा рджेрдиे рдХा рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рддрдп рдХिрдпा рдеा। рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмीрдоाрд░ рдкिрддाрдЬी рд╕े рдоिрд▓рдиे рдиाрдЧрдкुрд░ рдЬाрдиा рдеा। рд╡े рдХрд╣ рдЧрдП рдеे рдХि рдорд╣ीрдиे рднрд░ рдоें рдоैं рд▓ौрдЯрдХрд░ рдЖрддा рд╣ूँ рдФрд░ рдХुрдЫ рджिрди рд░рд╣рдХрд░ рдпрд╣ीं рдЖрд░ाрдо рдХрд░ूँрдЧा рдФрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рдХрд░ूँрдЧा। рдкрд░ рдорд╣ीрдиे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рдкрдХ्рд╖ाрдШाрдд рд╣ो рдЧрдпा। рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдЬрдм рдоैं рдЪрд▓ рд╣ी рд░рд╣ा рдеा рдХि рд╢्рд░ीрдХाрди्рдд рдХे рдиाрдо рдЙрдирдХे рдкрдд्рд░ рд╕े рдпрд╣ рдЦрдмрд░ рдоिрд▓ी।

рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЕрдкрдиी рдмीрдоाрд░ी рдХी рднрдпंрдХрд░рддा рдЬाрдирддे рдеे। рд╡े рдЬाрдирддे рдеे рдХि рдпрд╣ рдмीрдоाрд░ी рдк्рд░ाрдгाрди्рдд рднी рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдХрд╖्рдЯ рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рдеा। рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪिрди्рддा рднी рдеी। рд░ाрдд рдХрд░ाрд╣рддे рдмीрддрддी рдеी। рднोрдкाрд▓ рдХे рдоिрдд्рд░ рд░ाрдд рднрд░ рдХрдорд░े рдХे рдмाрд╣рд░ рдмрд░ाрдорджे рдоें рдмैрдаे 'рдЖрдИ рдЧ' (рдУ рдоाँ) рдФрд░ 'рдЕ рдЧ' (рдкрдд्рдиी рдХो рдмुрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП) рд╕ुрдиा рдХрд░рддे рдеे। рдкрд░ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХा рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡े рдЯूрдЯे рдирд╣ीं рдеे। рд╕ंрдЬ्рдЮाрд╣ीрди рд╣ोрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рддрдХ рд╡े рдмीрдоाрд░ी рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рд▓рдЧрднрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рдмाрддें рдХрд░рддे рдеे। рдЦूрдм рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рд╕े рдмोрд▓рддे рдеे। рдХрднी рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдЭूрдаा рднрд░ोрд╕ा рджिрд▓ाрддे рддो рд╡े рдкрд▓рдХें рдиीрдЪी рдХрд░рдХे рдХрд╣рддे - рд╣ाँ, рдкाрд░्рдЯрдирд░, рдаीрдХ рддो рд╣ो рд╣ी рдЬाрдПँрдЧे। рдЙрдирдХे рднाрд╡ рд╕े рд╣рдо рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे рдеे рдХि рдпрд╣ рдЖрджрдоी рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдпे рд▓ोрдЧ рдоुрдЭे рджिрд▓ाрд╕ा рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡े рд╕ंрдХेрдд рд╕े рдмрддा рджेрддे рдеे рдХि рдоैं рд╕рдм рдЬाрдирддा рд╣ूँ। рдоुрдЭे рдХ्рдпों рдмрд╣рд▓ाрддे рд╣ो!

рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рдмрдв़рддी рд╣ुрдИ рдоृрдд्рдпु рдХो рдЬो рд╕ाрдл рджेрдЦ рд░рд╣ा рдеा, рдЙрд╕рдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдХी рдЬрдХрдб़ рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдеी। рдпрд╣ рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрдЯрдХे рд░рд╣рдиे рдХा рдШрдЯिрдпा рдоोрд╣ рдирд╣ीं рдеा। рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдеा рдХि рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрд░े рд╕ंрджрд░्рдн рдХрдЯрдХрд░ рд╕िрд░्рдл рдЖрдд्рдордоोрд╣ рдмрдЪा рд╣ो। рдЖрдд्рдо-рдоोрд╣ рдЕंрддिрдо рдХ्рд╖рдг рддрдХ рдЙрд╕ рдЖрджрдоी рдоें рдирд╣ीं рдЖрдпा. рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рдЬीрд╡рди-рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕िрдЧрд░ेрдЯ рдФрд░ рдЪाрдп рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдмрдд्рддा рд╡े рдмाрд▓-рд╣рда-рдЬैрд╕ा рдХрд░рддे рдеे। рдмाрдХी рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдирд╣ीं। рдиेрд╣рд░ू рдЬी рдХी рддрдмीрдпрдд рдХैрд╕ी рд╣ै? рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХिрд╕ рдУрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ी рд╣ै? рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрди рджिрдиों рдХ्рдпा рдЪрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै? рдпрд╣ी рд╕рдм рдмाрддें рд╡े рдХрд░рддे рдеे। рдкीрдб़ा рд╣ोрддी рддो рдХрд░ाрд╣ рджेрдХрд░ рд╡े рдлिрд░ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдиॉрд░्рдорд▓ рд╣ो рдЬाрддे рдеे।

рдмीрдоाрд░ी рд╕े рд▓рдб़рдХрд░ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЬीрдд рдЧрдП рдеे। рдмीрдоाрд░ी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдоाрд░ рджिрдпा, рдкрд░ рддोрдб़ рдирд╣ीं рд╕рдХी। рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХा рдлौрд▓ाрджी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЕрди्рдд рддрдХ рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд░рд╣ा। рдЬैрд╕े рдЬिрди्рджрдЧी рдоें рдХिрд╕ी рд╕े рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं рдХिрдпा, рд╡ैрд╕े рдоृрдд्рдпु рд╕े рднी рдХोрдИ рд╕рдордЭौрддा рдХрд░рдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рдеे।

рд╡े рдорд░े। рд╣ाрд░े рдирд╣ीं। рдорд░рдиा рдХोрдИ рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддी।

рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯूрд░िрдЬ्рдо: рдкрд░्рдпрдЯрди рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рдирдпी рд╕ोрдЪ

-рдзрд░्рдоेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдд्рд░िрдкाрдаी

рдкрд░्рдпрдЯрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢ोрдзрд░рдд। рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░рдмंрдзрдХ, рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп। рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЖрд▓ेрдЦ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рдкрддा: рдЧोрдорддी рдЧेрд╕्рдЯ рд╣ाрдЙрд╕, рддाрдирд╕ेрди рдоाрд░्рдЧ, рдоंрдбी рд╣ाрдЙрд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110001
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 991 063 1043; рдИрдоेрд▓: dktripathi@mail.jnu.ac.in

рдЪिрдХिрдд्‍рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдпा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдПрдХ рдЕрд╕ीрдо рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╡ाрд▓ा рджेрд╢ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕्‍рд╡ाрд╕्‍рде्‍рдп рд▓ाрдн рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рдд рдХी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рдЬрдЧрд╣ों рдХो рдн्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдРрд╕ी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рдЬो рдЖрдкाрддрдХाрд▓ीрди рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдЖрдХрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ों рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдкрдиा рдЗрд▓ाрдЬ рдХрд░ाрдиा рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХो рдЦूрдм рднा рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдмреЬी рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╡ рдпूрд░ोрдк рдХे рджेрд╢ों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 80% рд╕рд╕्рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрджेрд╢ी рдорд░ीрдЬ рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рд░ुрдЦ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдмेрд╣рдж рдХрдо рдЦрд░्рдЪ рдкрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╡ рдпूрд░ोрдк рдХी рддрд░рд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢ी рдорд░ीрдЬों рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЦींрдЪрдиे рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдХाрд░рдг рдХрдо рд╕рдордп рдоें рдмेрд╣рддрд░ рдЗрд▓ाреЫ рднी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рд╡рд╣ाँ рдЬрд░ूрд░рддрдоंрдж рдорд░ीрдЬों рдХो рд╣рдл्рддे рд╡ рдорд╣ीрдиे рднрд░ рдХी  рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рд╕ूрдЪी рдоें рдбाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдоें рдЗрди рдорд░ीрдЬों рдХे рд▓िрдП рд╕िंрдЧрд▓ рд╡िंрдбो рдХाрдЙंрдЯрд░ рд╕ुрд╡िрдзा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпी рдЬाрддी рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╕ाрд▓ो рдоें рднाрд░рдд рдХे рдоैрдЯ्рд░ोрд╕िрдЯी рдЬैрд╕े рджिрд▓्рд▓ी, рдоुंрдмрдИ, рдмेрдЧрд│ूрд░ु рд╡ рдЪेрди्рдирдИ рдХे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдиे рдЦूрдм рдоुрдиाрдлा рдХрдоाрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд░рд╣ा рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯूрд░िрдЬ्рдо।

рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рднाрд░рддीрдп рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рддेрдЬी рд╕े рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ी рдирд╣ीं рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдХाрд░ोрдмाрд░ рдоें рднाрд░рдд 60 рдЕрд░рдм рдХा рдЖंрдХреЬा рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ै। рдПрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдХो рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯूрд░िрдЬ्рдо рд╕े рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рд╣рдЬाрд░ों рдХрд░ोреЬ рд░ुрдкрдпों рдХा рдоुрдиाрдлा рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 18 рджिрд╕рдо्рдмрд░, 2017 рдХो рд╕ंрд╕рдж рдоें рдХрд╣ा рдеा рдХि рднाрд░рдд рдоें рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рдкрд░्рдпрдЯрди рдХा рдоूрд▓्рдп рд╡рд░्рд╖ 2020 рддрдХ рдиौ рдЕрд░рдм рдЕрдоेрд░िрдХी рдбॉрд▓рд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ै рдЬो 2015 рдоें рддीрди рдЕрд░рдм рдбॉрд▓рд░ рдеी। рдкрд░्рдпрдЯрди рд░ाрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ी рдиे рд▓ोрдХрд╕рднा рдХो рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХे рд▓िрдЦिрдд рдЬрд╡ाрдм рдоें рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдеी рдХि рднाрд░рдд рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ा рд╣ै। рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी 2016 рдХी рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рд╢ीрд░्рд╖ рдЫрд╣ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЧंрддрд╡्рдпों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП 2020 рддрдХ рд╣рдо рдПрдХ рдирдП рдкाрдпрджाрди рдкрд░ рдЦреЬे рд╣ोंрдЧे рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдмреЭोрддрд░ी рд╕े 2025 рддрдХ рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 49 рд▓ाрдЦ рдХे рдкाрд░ рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рдЗрд╕рд╕े рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдн рд╣ोрдЧा рдмрд▓्рдХि рдирдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рднी рдкैрджा рд╣ोрдЧी।

рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╕ाрд▓ों рдоें рд╕рд╕्рддी рдХीрдордд рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рдмреЭोрддрд░ी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ी рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдХрдИ рд╕ाрд░े рдЗрд▓ाрдЬ  рдЬैрд╕े рдмाрдЗрдкाрд╕ рд╕рд░्рдЬрд░ी, рдШुрдЯрдиे рдХी рд╕рд░्рдЬрд░ी, рд╡ рдЕрди्рдп рдк्рд░рдд्рдпाрд░ोрдкрдг рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдмेрд╣рдж рдХрдо рдЦрд░्рдЪ рдоें рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдЗрд▓ाреЫ рдХрд░ाрдиे рднाрд░рдд рдЖрдпी рдПрдХ рдорд╣िрд▓ा рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХे рджौрд░ाрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдХि рдЙрдирдХे рдиाрдХ рдХी рдЬो рд╕рд░्рдЬрд░ी рдЙрдирдХे рджेрд╢ рдоें 70-80 рд╣реЫाрд░ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдоाрдд्рд░ 35 рд╣реЫाрд░ рд░ुрдкрдпे рджेрдиे рдкреЬे। рдРрд╕े рд╣ी рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдд्рдпाрд░ोрдкрдг рд╡ рд╕рд░्рдЬрд░ी рдЬो рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рджेрд╢ों рдоें рд▓ाрдЦों рдоें рдкреЬрддे рд╣ै рд╡े рднाрд░рдд рдХे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рд╣реЫाрд░ों рдоें рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

рдкрд░्рдпрдЯрди рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЖंрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рджिрди рдк्рд░рддिрджिрди рдмреЭोрддрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рднाрд░рдд рдЖрдиे-рдЬाрдиे рдоें рд╡िрдоाрди рдЦрд░्рдЪ рд╕рд╣िрдд рдЗрд▓ाрдЬ рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдХुрд▓ рдЦрд░्рдЪ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЗрд▓ाрдЬ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХाрдлी рдХрдо рд╣ै। рдм्рдпूрд░ो рдСреЮ рдЗрдоीрдЧ्рд░ेрд╢рди рдХे рдЖंрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдоें рд╢ीрд░्рд╖ рдкाँрдЪ рджेрд╢ों рдоें рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдкрд╣рд▓े рд╕्рдеाрди рдкрд░, рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди рджूрд╕рд░े, рдЗрд░ाрдХ рддीрд╕рд░े, рдУрдоाрди рдЪौрдеे рдФрд░ рдоाрд▓рджीрд╡ рдкाँрдЪрд╡ें рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЬрд░िрдпा рдмेрд╣рддрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рдХрдо рдХीрдордд рдХो рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХे рдЖрджрд░-рд╕рдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рддрд░ीрдХा рднी рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХो рдЦूрдм рднा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░्рдпрдЯрди рдоंрдбрд▓ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпрдЯрди рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиोрдбрд▓ рдПрдЬेंрд╕ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рд╡ рдЕрддुрд▓्рдп рднाрд░рдд рдЗрд╕рдХी рджेрдЦрд░ेрдЦ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।

рдПрд╢िрдпाрдИ рджेрд╢ों рдоें рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯूрд░िрдЬ्рдо рдХे рд▓िрд╣ाреЫ рд╕े рднाрд░рдд рдкрд╣рд▓े рдиंрдмрд░ рдкрд░ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдмреЭрддे рд╡्рдпाрдкрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдм рдеाрдИрд▓ैंрдб, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рдЪीрди рдФрд░ рдЬाрдкाрди рдЬैрд╕े рджेрд╢ рднी рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рд▓ुрднाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рд▓рдЧ рдЧрдпे рд╣ैं। рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╕ाрд▓ों рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рднाрд░рдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрджेрд╢ी рдоेрдбिрдХрд▓ рдкрд░्рдпрдЯрдХ рдоेрдбिрдХрд▓ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рд╕ुрд╡िрдзाрдПं рд▓े рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рд╣ोрдоिрдпोрдкैрдеी рдоें 8%, рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдПंрдб рд╕्рдкा рдоें 7%, рдоैрдбिрдЯेрд╢рди рдПंрдб рдпोрдЧ рдоें 16%, рдиेрдЪुрд░ोрдкैрдеी рдоें 11%, рдПрд▓ोрдкैрдеी рдоें 58% рд╡िрджेрд╢ी рдорд░ीрдЬों рдиे рдЕрдкрдиा рдЗрд▓ाреЫ рдХрд░ाрдпा। рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ा рдХि рд╡िрджेрд╢ी рдкрд░्рдпрдЯрдХ рдиे рдПрд▓ोрдкैрдеी рдХो рдЬ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдПрд▓ोрдкैрдеी рдиे рднाрд░рдд рдХे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдоें рдЕрдкрдиी рдЬреЬ рдордЬрдмूрдд рдХी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдПрд▓ोрдкैрдеी рдоें рддुрд░ंрдд рдЖрд░ाрдо рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рд╕рд░्рдЬрд░ी рд╡ рдк्рд░рдд्рдпाрд░ोрдкрдг рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдоैрдбिрдЯेрд╢рди рд╡ рдпोрдЧ рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ो рдоें рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдиे рднी рдЕрдкрдиी рдЕрдЪ्рдЫी рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдпी рд╣ै। рднाрд░рдд рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рд╡ рдпोрдЧ рдПंрдб рдоैрдбिрдЯेрд╢рди рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдХाрдлी рдзрдиी рд╣ै рдЬो рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЗрд▓ाреЫ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рднाрд░рдд рдХे рдкाँрдЪ рдоुрдЦ्рдп рд╡ाрдпुрдкрдд्рддрди, рдЬैрд╕े рдоुрдо्рдмрдИ, рджिрд▓्рд▓ी, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж, рдмेрдЧрд│ूрд░ु рд╡ рдЪेрди्рдирдИ рдоें рдкрд░्рдпрдЯрди рд╡िрднाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा  рдлैрд╕िрд▓िрдЯेрд╢рди рд╕ेंрдЯрд░ рдЦोрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рджूрд╕рд░े рджेрд╢ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдоेрдбिрдХрд▓ рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕े рдЬुреЬी рдЬाрдирдХाрд░िрдпां рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ाрдпी рдЬाрдПрдЧी। рдпрд╣ाँ рд╡ीрдЬा рдСрди-рдЕрд░ाрдЗрд╡рд▓ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдорд░ीрдЬों рдХो рдХाрдлी рд╕рд╣ूрд▓िрдпрдд рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдЬो рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпा рджेрдЦрдиे рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рдеी рд╡рд╣ рднाрд╖ा рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рд╕рдордЭाрдиे рдХी рджिрдХ्реШрдд рдеी।  рдЗрд╕рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рднी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдиे рд▓ैंрдЧ्рд╡ेрдЬ рдЗрди्рдЯрд░рдк्рд░ेрдЯрд░ рдФрд░ рдЕрдиुрд╡ाрджрдХों рдХो рдХाрдо рдкрд░ рд░рдЦा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ुрд╡िрдзा рдоिрд▓ेрдЧी рдмрд▓्рдХि рдирдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рднी рдкैрджा рд╣ोंрдЧे। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЬो рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯूрд░िрдЬ्рдо рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХे рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдЧेрд╕्рдЯ рд░िрд▓ेрд╢рди рдСрдлिрд╕рд░ рдХी рднी рдиिрдпुрдХ्рддि рдХी рд╣ै рдЬिрдирдХा рдХाрдо рдорд░ीрдЬों рдХे рдкूрд░ी рджेрдЦрд░ेрдЦ рдХрд░рдиा рд╡ рд╕ाрд░ी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рджिрд▓ाрдиा рд╣ै।

рдЖрдЬ рдХे рдпुрд╡ा рдоेрдбिрдХрд▓ рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдиे рдоें рд▓рдЧे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╣ै рдХौрд╢рд▓ рднाрд░рдд рдХुрд╢рд▓ рднाрд░рдд рдпोрдЬрдиा। рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХी рдорджрдж рд╕े рдпुрд╡ा рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиा рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╢ुрд░ू рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рдЙрдирдХी рдмीрдоाрд░ी рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ рдкैрдХेрдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкैрдХेрдЬ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рди рдХेрд╡рд▓ рдоेрдбिрдХрд▓ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХे рд░рд╣рдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдЙрдирдХे рдордирдкрд╕ंрдж рдЦाрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╡ рдкрд░्рдпрдЯрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ा рдЗंрддрдЬाрдо рднी рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рджिрдиों рдоैрдХ्рд╕ рд╕े рд▓ैрдм рдбिрдк्рд▓ोрдоा рдХрд░ рд░рд╣ी рдоोрдиिрдХा рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдоें рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рд╡рд╣ рдоेрдбिрдХрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдЗрдЧрдиू рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдкрд░्рдпрдЯрди рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рднी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпुрд╡ा рдоेрдбिрдХрд▓ рдХोрд░्рд╕ेрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡ाрд▓े рдХोрд░्рд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा  рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧा। рдпрджि рд╣рдо рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЙрдкाрдпों рдХे рд╕ाрде рдЙрдЪ्рдЪ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓ी рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рдЬाрд░ी рд░рдЦें рддो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рдд рдХाрдлी рдЖрдЧे рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЖрдУ рд╣िंрджी рд╕ीрдЦें - рднाрдЧ 4

рдбॉ. рд╕рдд्рдпрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣

рд╕рдд्рдпрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЖрдЪाрд░्рдп (рд╣िंрджी)
рд▓ा. рдм. рд╢ा. рд░ाрдЬрдХीрдп рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХोрдЯрдкूрддрд▓ी (рдЬрдпрдкुрд░) 303108, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди, рднाрд░рдд
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 979 996 4305; рдИрдоेрд▓: drsatyavirsingh@gmail.com

рд╣िंрджी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ


рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдордиुрд╖्рдпों рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ैрдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХा рднी рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╕рдоूрд╣рдЬिрдирдХा рдЬрди्рдо рдХिрд╕ी рдПрдХ рдоूрд▓ рднाрд╖ा рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ो; рднाрд╖ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд▓рдЧрднрдЧ 3000 рднाрд╖ाрдУं рдХो 12 рдоुрдЦ्рдп рднाрд╖ा рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдпे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ैं -
1.
рднाрд░ोрдкीрдп (рднाрд░рдд-рдпूрд░ोрдкीрдп)
2.
рдж्рд░рд╡िрдб़
3.
рдЪीрдиी
4.
рд╕ेрдоेрдЯिрдХ
5.
рд╣ेрдоेрдЯिрдХ
6.
рдЖрдЧ्рдиेрдп
7.
рдпूрд░ाрд▓ - рдЕрд▓्рдЯाрдЗрдХ
8.
рдмाँрдЯू
9. 
рдЕрдоेрд░िрдХी (рд░ेрдб рдЗंрдбिрдпрди)
10. 
рдХाрдХेрд╢рд╕
11.
рд╕ूрдбाрдиी
12.
рдмुрд╢рдоैрди

рд╣िंрджी рддрдеा рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрд╖ाрдПँ (рдЧुрдЬрд░ाрддी, рд╕िंрдзी, рдХрд╢्рдоीрд░ीрдЙрдб़िрдпा, рдЕрд╕рдоिрдпाрдЙрд░्рджूрдорд░ाрдаी, рдкंрдЬाрдмीрдмांрдЧ्рд▓ा рдЖрджि) рдЖрд░्рдп рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рднाрд╖ाрдПँ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ैं рдЗрдирдХा рдоूрд▓ рд╕्рд░ोрдд рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╣ै рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрд╖ाрдПँ рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬीрдЬрд░्рдордиिрдХ, рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ीрд░ूрд╕ीрдлाрд░рд╕ीрдЧ्рд░ीрдХрдЖрджि рднाрд░ोрдкीрдп рднाрд╖ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рднाрд╖ाрдПँ  рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै  рднाрд░ोрдкीрдп рднाрд╖ा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рднाрд░рддीрдп рд╢ाрдЦा рдХोрднाрд░рддीрдп рдЖрд░्рдп рднाрд╖ा рд╢ाрдЦा рдХे рдиाрдо рд╕े рдЕрднिрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд░ूрдк рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।  рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рддрдХ рдХा рд╕рдлрд░ рдиिрдо्рди рдЪрд░рдгों рдоें рдкूрд░्рдг рд╣ुрдЖ -

1.
рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд (1500 рдИ.рдкू. рд╕े 800 рдИ.рдкू.) рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рд╡ेрджों рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ुрдИ।
2.
рд▓ौрдХिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд (800 рдИ.рдкू. рд╕े 500 рдИ.рдкू.) рдЬिрд╕рдоें рд░ाрдоाрдпрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд, рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрджि  рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ुрдИ।
3.
рдкाрд▓ि рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрдд (500 рдИ.рдкू. рд╕े 500 рдИ. рддрдХ) рд▓ौрдХिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХा рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд░ूрдк рдеा рдЗрд╕рдоें рдмौрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ुрдИ।
4.
рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ (500 рдИ. рд╕े 1000 рдИ. рддрдХ) рдк्рд░ाрдХृрдд рдХा рдмрджрд▓ा рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖрдпाрдЬिрд╕े рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।  рджेрд╢ рдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे  6 рд░ूрдк рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеे-
1.
рд╢ौрд░рд╕ेрдиी
2.
рдоाрдЧрдзी
3.
рдЕрд░्рдж्рдзрдоाрдЧрдзी
4.
рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ी
5.
рдм्рд░ाрдЪреЬ
6.
рдкैрд╢ाрдЪी

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд  рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдЫрд╣ рд░ूрдкों  рдоें рд╕े рд╢ौрд░рд╕ेрдиी, рдоाрдЧрдзी рдФрд░ рдЕрд░्рдзрдоाрдЧрдзी рд░ूрдкों рд╕े рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрди рд░ूрдкों рдХो рдкाँрдЪ рдЙрдк рднाрд╖ाрдПँ рдПрд╡ं рдЕрдЯ्рдаाрд░рд╣ рдмोрд▓िрдпों рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣рдоाрд░ा рдЖрд▓ोрдЪ्рдп рд╡िрд╖рдп рд╣ै।

рд╣िंрджी рд╢рдм्рдж рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि -
                                     
рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣िंрджी рд╢рдм्рдж рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕िंрдзु (рдирджी рдХा рд╡ाрдЪрдХ) рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी 'рд╕' рдз्рд╡рдиि  рдлाрд░рд╕ी рдоें  'рд╣' рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХा рд╢рдм्рдж 'рд╕िंрдзुрдИрд░ाрдиिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा  'рд╣िंрджू' рд░ूрдк рдоें рд╡िрддрд░िрдд рд╣ोрддा рдеा। рдбॉ. рднोрд▓ाрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 'рд╣िंрджी' рд╢рдм्рдж рдоें 'рдИрдХ' рдк्рд░рдд्рдпрдп рд▓рдЧाрдХрд░ 'рд╣िंрджीрдХ' рд╢рдм्рдж рдмрдиा рдЬिрд╕рд╕े рдЧ्рд░ीрдХ рднाрд╖ा рдоें 'рд╣िंрджीрдХ' рдФрд░ 'рдЗंрджिрдХा' рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें 'рдЗंрдбिрдпा' рд╢рдм्рдж рдмрдиे। 'рд╣िंрджीрдХ' рд╢рдм्рдж рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें  'рдХ' рдзрд╡рдиि рдХे рд▓ुрдк्рдд рд╣ो рдЬाрдиे рд╕े рд╣िंрджी рдмрдиाрдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдеा рд╣िंрдж (рднाрд░рдд) рдХा।

рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ -
                                 
рд╣िंрджी рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд 5 рдЙрдкрднाрд╖ाрдПँ  (рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िंрджी, рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी, рдмिрд╣ाрд░ी рд╣िंрджी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд╣िंрджी рдФрд░ рдкрд╣ाрдб़ी рд╣िंрджी) рдФрд░ рдЗрдирдХी 18 рдмोрд▓िрдпाँ  рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЗрди рдкाँрдЪ рдЙрдкрднाрд╖ाрдУं рддрдеा рдЗрдирдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд  рдк्рд░рдоुрдЦ 18 рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рдиिрдо्рдирд╡рдд् рд╣ै -

рдХ‌‌ . рдкрд╢्рдЪिрдоी  рд╣िंрджी -
                         
рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िंрджी рдордз्рдп рджेрд╢ рдХी рднाрд╖ा рд╣ै।  рдЗрд╕рдоें рд╣рд░िрдпाрдгा рд░ाрдЬ्рдпрджिрд▓्рд▓ी, рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓ рдПрд╡ं рд╕ंрдкूрд░्рдг рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕рдоाрд╡िрд╖्рдЯ рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी рдкाँрдЪ рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं - рдм्рд░рдЬрднाрд╖ाрдЦрдб़ी рдмोрд▓ी, рдмांрдЧрд░ूрдмुंрджेрд▓ी рдФрд░ рдХрди्рдиौрдЬी।

1.
рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा -
                    '
рдм्рд░рдЬрд╢рдм्рдж рд╕ंрд╕्рдХृрдд 'рд╡्рд░рдЬрдХा рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд░ूрдк рд╣ै।  рдм्рд░рдЬ рдХा рдкुрд░ाрдиा рдЕрд░्рде рдкрд╢ुрдУं рдХा рдпा  рдЧोрдУ рдХा рд╕рдоूрд╣ рдпा рдЪाрд░ाрдЧाрд╣ рд╣ै।  рдкрд╢ु рдкाрд▓рди рдХे рдк्рд░ाрдзाрди्рдп рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХрджाрдЪिрдд рдм्рд░рдЬ рдХрд╣рд▓ाрдпा рдФрд░ рдпрд╣ाँ  рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдмोрд▓ी рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХрд╣ी рдЧрдИ। рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдордз्рдпрд╡рд░्рддी рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдиिрдо्рди рджेрд╢ों  рдоें рд╣ैрдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдордеुрд░ा, рдЕрд▓ीрдЧрдв़, рдЖрдЧрд░ा, рдмुрд▓ंрджрд╢рд╣рд░, рдПрдЯा, рдоैрдирдкुрд░ी, рдмрджाрдпूँ рддрдеा рдмрд░ेрд▓ी рдЬिрд▓ेрд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ाрдо  рдЬिрд▓े рдХी рдЫोрдЯी рд╕ी рдкрдЯ्рдЯीрд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рднрд░рддрдкुрд░, рдзौрд▓рдкुрд░рдХрд░ौрд▓ी рддрдеा рдЬрдпрдкुрд░ рдХा рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧ; рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХा рдкрд╢्рдЪिрдоी рднाрдЧ।  рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ - рднрд░рддрдкुрд░ी, рдЕंрддрд░्рд╡ेрджी, рднुрдХ्рд╕ा, рдбांрдЧी, рдоाрдеुрд░ी  рдЖрджि рд╣ै।  рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдбॉ. рд╕рдд्рдпेंрдж्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ुрдЖрдЬिрд╕рдоें рдЗрд╕рдХा  рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд░ूрдк рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕рдоें рд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рд╡िрдкुрд▓  рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ 16рд╡ीं  рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ैрдЬрд╣ाँ рдм्рд░рдЬрдк्рд░рджेрд╢ рдоें   рдЧौрдб़ीрдп рд╡ैрд╖्рдгрд╡, рд╡рд▓्рд▓рдн рд╕ंрдк्рд░рджाрдп  рдЕрдерд╡ा рдкुрд╖्рдЯिрдоाрд░्рдЧ рдХेंрдж्рд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдП।  рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╣рд░ рдХोрдиे рдоें рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪрдиा рд╣ोрддी  рд░рд╣ी।  рд╕ूрд░рджाрд╕ рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╡ि рдеे। рд╕ूрд░ рдХे  рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдиंрджрджाрд╕, рд░рд╣ीрдо, рд░рд╕рдЦाрди, рдмिрд╣ाрд░ी, рджेрд╡, рдХрд╡ि рд░рдд्рди рд░рдд्рдиाрдХрд░ рдЖрджि рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХे рдХрд╡ि рдеे।  рдЗрд╕рдХो рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЖрдЬ рддीрди рдХрд░ोреЬ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ 30,000 рд╡рд░्рдЧ рдоीрд▓ рдоें рд╣ै।

рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं -
рдУрдХाрд░рдмрд╣ुрд▓ाрд▓ेрдиो, рджेрдиो, рдЭрдЧрд░ो, рдмोрджो, рднрд▓ो, рдзोрдЯो, рдХрд░ेрдЧो, рдмрдбो, рдмрд╕ेрд░ो, рднрдпो, рдЖрджि
рд╡्рдпंрдЬрдиांрдд рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрдХाрд░ांрдд -  рд╕рдмु, рдоाрд▓ु, рд╣िंрджु, рд╕ाрд╕ु।
рд▓ рдФрд░ реЬ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ 'рд░' рдХрд░ рджेрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि - рдкрд░рдпो (рдкреЬा), рдЭрдЧрд░ो (рдЭрдЧреЬा), рдкीрд░ो (рдкीрд▓ा), рджुрдмрд▓ो (рджुрдмрд▓ा)
рдиे рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдиै, рдХो рдХा рдХूं, рд╕े рдХा рд╕ों, рдкрд░ рдХा рдкै рдЖрджि।
рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдм्рд░рдЬ рдХुрдЫ рдФрд░ рд╢рдм्рдж рдирдЬीрд░ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं  - рддिрд░िрдпा (рд╕्рдд्рд░ी), рд▓ेрдЬ (рд░рд╕्рд╕ी), рдЧाрдо (рдЧाँрд╡), рд╕ाрдЖрдм (рд╕ाрд╣рдм)рдиिрдЬ (рдЕрдиाрдЬ), рдЙрдЬीрддो (рдЙрдЬाрд▓ा), рдоौंреЬी (рд▓реЬрдХी), рдЦाрддी (рдмрдврдИ), рдЖрд▓рдХрд╕ (рдЖрд▓рд╕्рдп)рддाрд░ी (рдЪाрдмी), рджूрдж (рджूрдз), рдЫुрд▓рдХा (рдЫिрд▓рдХा),  рдХрдХрдИ (рдХंрдШी), рдЬेрд╣рд░ि (рдШреЬा),  рдоैंрддाрд░ी (рдоाँ), рд░ाрд╕ौ (рдЭрдЧреЬा), рдмीрдЬрдиा (рдкंрдЦा), рдкुंрдЧा (рдЙрдкрдж्рд░рд╡ी),  рджाँрддрди (рджाँрдд) рдЖрджि рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

2.
рдЦреЬी рдмोрд▓ी
                       
рдЗрд╕рдХे рдЕрдиेрдХ рдиाрдо рд╣ैं - рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी, рдЦреЬी рдмोрд▓ी, рдиाрдЧрд░ी, рдЯрдХрд╕ाрд▓ी рд╣िंрджी, рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рд╣िंрджी, рд╕рд░рд╣िंрджी рдФрд░ рдХौрд░рд╡ी। рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдпोрдЧ рд▓рд▓्рд▓ूрд▓ाрд▓ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдк्рд░ेрдо рд╕ाрдЧрд░ рдХे рдоुрдЦ्рдп рдкृрд╖्рда рдкрд░ 1803 рдИрд╕рд╡ी рдоें рдХिрдпा।  рдЗрд╕ी рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде 1823 рдИрд╕рд╡ी рдХे рдмाрдж рд╣िंрджी рдоें рд╣ुрдЖ। рдЬो рд╣िंрджी рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░ी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैрд╡рд╣ рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рд╣ी рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рд╣ै। рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рджो рдЕрд░्рдеों рдоें рд╣ोрддा рд╣ैрдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╣िंрджी рдХे рдЕрд░्рде рдоें рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рджिрд▓्рд▓ी- рдоेрд░рда рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рд▓ोрдХ рдмोрд▓ी рдХे рдЕрд░्рде рдоें।  рдпрд╣ाँ рджूрд╕рд░ा рдЕрд░्рде рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ैрдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрд╕्рдХृрдд्рдпाрдпрди рдиे рдЗрд╕े  рдХौрд░рд╡ी рдиाрдо рд╕े рдЕрднिрд╣िрдд рдХिрдпा।  рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдоें рдЦрдб़ी рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।  рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЦрдб़ी рдХा рдЕрд░्рде рд╢ुрдж्рдз (рдЦрд░ी) рдоाрдирддे рд╣ैंрддो рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЦрдб़ी рдкाрдИ рдХे рдЕрд░्рде рдоें рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рдЦрдб़ी рдЕрд░्рдеाрдд् рдХрд░्рдХрд╢ рдз्рд╡рдиि рдХे рдЕрд░्рде рд╕े рдЕрднिрд╣िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ (рдк्рд░ाрдХृрдд) рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ - рджेрд╣рд░ाрджूрди рдХा рдоैрджाрдиी рднाрдЧрд╕рд╣ाрд░рдирдкुрд░, рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдирдЧрд░, рдоेрд░рда, рджिрд▓्рд▓ी рдХा рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧрдмिрдЬрдиौрд░рд░ाрдордкुрд░, рдоुрд░ाрджाрдмाрдж, рдЕंрдмाрд▓ा рдФрд░ рдкрдЯिрдпाрд▓ा рдХा рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧ рдЖрджि рд╣ै।  рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднंрдбाрд░ рд╡िрдкुрд▓ рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдХे рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдкрд╡ाреЬा рдиाрдЯрдХ, рд▓ोрдХрдХрдеाрд▓ोрдХрдЧीрдд рдЖрджि рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ -
рджीрд░्рдШ рд╕्рд╡рд░ рдХे рдмाрдж рдоूрд▓ рд╡्рдпंрдЬрди рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдж्рд╡िрдд्рд╡ рд╡्рдпंрдЬрди-  рдмेрдЯ्рдЯा, рдмाрдк्рдкू, рд░ोрдЯ्рдЯी, рд╕рдЬ्рдЬा,рдЧрдб्рдбी, рдЦाрди्рдиा рдЖрджि
рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдг рдХा рдЖрдЧрдо -  рджेрдХ्рдЦा, рднूрдХ्рдЦा, рд░рдХ्рдЦा।
рди рдХा рдг  - рдЕрдкрдгा, рд░ाрдгीрдЬाрдгा
рд▓ рдХा рд│  -  рдХाрд│,рдЕрдХाрд│,рдиीрд│ा,рдкीрд│ा
рдЖрдХाрд░ांрдд рдмрд╣ुрд▓ рд╢рдм्рдж - рдШोреЬा
рд╢рдм्рдж рдХे рдЕंрдд рдоें рджीрд░्рдШ рд╕्рд╡рд░ рд╢рдм्рджों рдХा рдЖрдиाрдиिрдзी, рдкрд╢ू
рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдХो рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдг рдХрд░ рджेрдиा - рд╕ुрд░ाрдИ (рд╕ुрд░ाрд╣ी), рджрдкेрд░ (рджोрдкрд╣рд░), рдЬीрдм (рдЬीрдн), рдкौрджा (рдкौрдзा), рдмोрдЬ (рдмौрдЭ), рдзंрджा (рдзंрдзा), рднूрдХ (рднूрдЦ),рд╣ोрдЯ (рд╣ोрда), рдоैंрдмी (рдоैं рднी), рдирдИ  (рдирд╣ीं),  рд╣ैं।
рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд  рд╣ै।

3.
рдмाँрдЧрд░ू
               
рдмाँрдЧрд░ू рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рд╣ै рдЗрд╕ рднूрдЦंрдб рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдпрд╣ाँ  рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдмाँрдЧрд░ू рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдмाँрдЧрд░ рдХा рдЕрд░्рде рд╢ुрд╖्рдХ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рднूрдоि рд╣ै।  рдХрд░рдиाрд▓, рд░ोрд╣рддрдХ, рджिрд▓्рд▓ी рддрдеा рд╣िрд╕ाрд░ рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддे рд╣ैं।  рдЗрд╕рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдХुрд░ू рдЬांрдЧрд▓  рд╣ै।  рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рднाрд╖ा рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी (рдХौрд░рд╡ी) рдХा рд░ूрдкांрддрд░ рд╣ै।  рдмाँрдЧрд░ू рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЙрдд्рддрд░ी рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।  рдЗрд╕ рдмोрд▓ी рдХा рдмाँрдЧрд░ू рдиाрдо рдбॉ рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХा рджिрдпा рд╣ुрдЖ рд╣ै।  рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣рд░िрдпाрдгा рд╢рдм्рдж  рд╣рд░ि+ рдпाрдиा рд╕े рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рд╣рд░िрдг्рдпाрд░рдг्рдп (рд╣рд░ाрд╡рди) рдХा рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рд╣ै рдбॉ. рд╣рд░рджेрд╡ рдмाрд╣рд░ी рдиे рдЗрд╕рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдЕрд╣ीрд░ рд╕े рдоाрдиी рд╣ै, рдЬो рдоुрдЦ - рд╕ुрдЦ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ीрд░ рдЙрдЪ्рдЪрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।  рдЗрд╕рдоें 'рдЖрдиा' рд╢рдм्рджांрд╢ рдЬोрдб़ рдХрд░ (рдЖрдиा рд╕्рдеाрди рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै, рдЬैрд╕े - рддेрд▓ंрдЧाрдиा, рд░ाрдЬрдкूрддाрдиा рдоें) рдЕрд░िрдпाрдиा рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैрдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде 'рдЕрд╣ीрд░ों рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░' рдЖрдЬ рднी рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдЕрд╣ीрд░ рдпा рдЬाрдЯ  рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ैं рдЬाрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдиाрдо 'рдЬाрдЯू' рднी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЕंрдмाрд▓ा рдХे рджрдХ्рд╖िрдг- рдкрд╢्рдЪिрдо рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рднू- рднाрдЧ рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣рд░िрдпाрдгा рд░ाрдЬ्рдп рддрдеा рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै।  рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै।  рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рднी рдмोрд▓िрдпों рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕рдоें рднी рд╣ै рдмाँрдЧрд░ू рдХी рдз्рд╡рдиिрдпाँ рд╡рд╣ी рд╣ैं рдЬो рдХौрд░рд╡ी рдХी рд╣ै।

рдмाँрдЧрд░ू рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ -
рдЕрдиेрдХ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░  'рд▓' рдХा 'рд│'  -  рдХाрд│ा, рдоाрд│ा
рдПрдХ рд╡्рдпंрдЬрди рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдж्рд╡िрдд्рд╡ - рдмाрдм्рдмू, рднीрдд्рддрд░, рдЧाрдбрд░ी
рди рдХा рдг - рд╣ोрдгा
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХ्рд░िрдпा  рд╣ूँ, рд╣ै, рд╣ैं, рд╣ो рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ूं, рд╕ै, рд╕ैं рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।
реЬ рдХा рдб  - рдмреЬा, рдкेреЬ  рдЖрджि।
рдЗрд╕рдХे рд╢рдм्рдж,-рднрдг्рдбाрд░ рдоें рдХुрдЫ рдиिрд░ाрд▓े рд╢рдм्рдж рд╣ैंрдЬैрд╕े - рд╕ौреЬ (рд░рдЬाрдИ), рдХीреЬी (рдЪींрдЯी), рд╣ोрдХ्рдХा (рд╣ुрдХ्рдХा), рдЪाँрджрдиा (рдк्рд░рдХाрд╢), рдЦोрд╕ा-рдЦाрд╕ी (рдЫीрдиा-рдЭрдкрдЯी), рдзौрд▓ा (рд╢्рд╡ेрдд), рддाрд╡реЬा (рдШाрдо, рдзूрдк), рдмोрдХ (рдмрдХрд░ा), рдЧुрдЯ्рдаा (рдЕँрдЧूрдаा), рдмाрдг (рд░рд╕्рд╕ी), рд╕ीрд▓ा (рдардг्рдбा), рдмीрд░ (рд╕्рдд्рд░ी), рджुрдЖрдИ (рджрд╡ा) рдЖрджि।

4.
рдмुंрджेрд▓ी -
               
рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдХी рднूрдоि рдоें  рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рдХो рдмुंрджेрд▓ी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдиाрдо рдмुंрджेрд▓рдЦंрдбी рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдиाрдо рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмुंрджेрд▓ी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै।  рдЕрддः рднाрд╖ा рд╕ीрдоांрдХрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмुंрджेрд▓ी рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмाँрджा рдЬिрд▓े рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рднाрдЧ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рд╣рдоीрд░рдкुрд░, рдЙрд░рдИ, рдЬाрд▓ौрди, рдЭाँрд╕ी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ै।  рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдпрд╣ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднिंрдб, рдоुрд░ैрдиा, рд╢िрд╡рдкुрд░ीрдЫрддрд░рдкुрд░рдкрди्рдиा, рдЯीрдХрдордЧрдв़, рджрдоोрд╣рдЧुрдиा, рд╡िрджिрд╢ाрд╕ाрдЧрд░рд░ाрдпрд╕ेрди, рднोрдкाрд▓ рдХा рдХुрдЫ рднाрдЧрд╣ोрд╢ंрдЧाрдмाрдж, рдиृрд╕िंрд╣рдкुрд░, рдЬрдмрд▓рдкुрд░, рдмैрддूрд▓рдЫिंрджрд╡ाрдб़ा, рдФрд░ рд╕िрд╡рдиी рдХे рднाрдЧ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рдмुंрджेрд▓ी рдХे рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ूрдкों рдХी  рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рдиाрдо рднी рдЧिрдиाрдП рд╣ैं, рдЬैрд╕े - рд▓ोрдШाрддी (рд╣рдоीрд░рдкुрд░) рдЪрд░рдЦाрд░ी (рдЬाрд▓ौрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी) рдкрд╡ाрд░ी (рдЙрдд्рддрд░ - рдкूрд░्рд╡ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдФрд░ рджрддिрдпा рдХी рдмोрд▓ी), рдЦрдЯोрд▓ा (рдкрди्рдиा, рджрдоोрд╣ рдЬिрд▓े рдХी рдмोрд▓ी), рдмрдиाрдлрд░ी (рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдХी рдоुрдЦ्рдп рдмोрд▓ी), рдХुрди्рдж्рд░ी (рд╣рдо्рдоीрд░рдкुрд░  рдЬिрд▓े рдХी), рдиिрднрд╣ (рдЬाрд▓ौрди рдХी), рднрджौрд░ी (рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░,рдЖрдЧрд░ा, рдоैрдирдкुрд░ी, рдЗрдЯाрд╡ा рдХी рдмोрд▓ी), рджрдХ्рд╖िрдг рдХी рдоिрд╢्рд░िрдд рдмोрд▓िрдпाँ (рд▓ोрдзीрдЫिंрджрд╡ाрдб़ा рдмुंрджेрд▓ीрдиाрдЧрдкुрд░ी рд╣िंрджी) рдмुंрджेрд▓ी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╣ै।  рдмुंрджेрд▓ी рдоें рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХाрдлी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдИрд╕ुрд░ी рдХी рдлाрдЧ рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ोрдХрдЧाрдеा  'рдЖрд▓्рд╣ाрдЬिрд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा рд╣ै; рдоूрд▓рдд: рдмुंрджेрд▓ी рдХी рдПрдХ рдЙрдкрдмोрд▓ी рдмрдиाрдлрд░ी рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдеी। рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХेंрдж्рд░  рд░рд╣ा рд╣ै।  рдХेрд╢рд╡рджाрд╕рдмिрд╣ाрд░ीрдорддिрд░ाрдордкрдЬрдиेрд╢рд╢्рд░ीрдкрддि, рд░рд╕рдиिрдзि, рдаाрдХुрд░рдкрдж्рдоाрдХрд░ рднрдЯ्рдЯ рдЖрджि рдХрд╡ि рдпрд╣ीं рдХे рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдеे। рдХрддिрдкрдп рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдХा рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде рдмुंрджेрд▓ी рдоें рднी рд╕рдоृрдж्рдз рдХाрд╡्рдп  рд╣ै।  рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдФрд░ рдмुंрджेрд▓ी рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЕंрддрд░ рд╣ै।

рдмुंрджेрд▓ी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ -
рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рд╡्рдпंрдЬрдиों рдХा рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг - рджрдИ (рджрд╣ी), рдХंрджा (рдХंрдзा), рд╕ूрджो (рд╕ूрдзो), рдЧрджा (рдЧрдзा), рдХрдИ (рдХрд╣ी), рдЪाрдп (рдЪाрд╣े), рд▓ाрдм (рд▓ाрдн), рднूँрдХ (рднूрдЦ), рдоौं (рдоुँрд╣)
рд╕ рдХा рдЫ -рд╕ीреЭी (рдЫीреЬी)
рдЪ рдХा рд╕ - рд╕ाँрдЪे (рд╕ांрд╕ी)
рд╢рдм्рдж рдХे рдмीрдЪ рдоें  'рд░' рдХा рд▓ोрдк рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े- рд╕ाрдП (рд╕ाрд░े), рддुрдоाрдУ (рддुрдо्рд╣ाрд░ा), рдЧाрдИ (рдЧाрд░ी),рднाрдИ (рднाрд░ी) рдЖрджि।

5.
рдХрди्рдиौрдЬी
                 
рдлрд░्рд░ूрдЦाрдмाрдж (рдЙрдд्рддрд░-рдк्рд░рджेрд╢) рдЬिрд▓े рдХे  рдХрди्рдиौрдЬ рдирдЧрд░ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдХрди्рдиौрдЬी рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрди्рдиौрдЬ рдХाрди्рдпрдХुрдм्рдЬ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░  рдЙрд╕рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рднी рд╣ै। рдкुрд░ाрдиे рдЬрдирдкрджों рдоें рдпрд╣ рд╣ै рдкांрдЪाрд▓ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддा рд╣ै। рдХрди्рдиौрдЬ рдкрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдХाрд▓ рдоें рд╣рд░्рд╖рд▓рд▓िрддाрджिрдд्рдп рдФрд░ рдиाрдЧрднрдЯ्рдЯ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рд╡рд╣ाँ рдЧрд╣реЬрд╡ाрд▓  рд░ाрдЬрдкूрддों рдиे рд░ाрдЬ्рдп рдХिрдпा।  рд╕рди्  1193 - 94 рдоें рдЬрдпрдЪंрдж рдХा рдкрддрди рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд्   рдХрди्рдиौрдЬ рдкрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╢ाрд╕рдХों рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ो рдЧрдпा। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдо рдоें  рдХрди्рдиौрдЬ рдХा рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рд░рд╣ा рдХि рдЗрд╕  рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рд╣ी рдХрди्рдиौрдЬी  рдкреЬ  рдЧрдпा। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िंрджी рдХी  рдкाँрдЪ рдмोрд▓िрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ  рддрдеा рдзीрд░ेंрдж्рд░ рд╡рд░्рдоा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдХा рд╣ी рдПрдХ рдкूрд░्рд╡ी рд░ूрдк  рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рд╕े рдЗрддрдиा рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдо्рдп  рд╣ै рдХि рдЕрдиेрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЗрд╕े рдм्рд░рдЬ рдХा рд╣ी рдЕंрд╢ рдоाрдирддे рд╣ैं।  рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै рди рдХि рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдЗрд╕рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ो। рдХрдиौрдЬी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢  рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।  рдХрди्рдиौрдЬी рдХा рдХेंрдж्рд░ рдХрди्рдиौрдЬ рд╣ै।  рдЬो рдЗрд╕ рд╕рдордп рдлрд░्рд░ुрдЦाрдмाрдж рдЬिрд▓े рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддा рд╣ै। рд╡िрд╢ुрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рдЗрдЯाрд╡ा, рдлрд░्рд░ुрдЦाрдмाрдж рдФрд░ рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдкुрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХाрдирдкुрд░, рд╣рд░рджोрдИ, рдкीрд▓ीрднीрдд рдЬिрд▓े рднी рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдХुрд▓ рдЪौрдб़ाрдИ 40 рдоीрд▓ рд╡ рд▓ंрдмाрдИ 160 рдоीрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी рдЙрдк рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैंрдЖрджрд░्рд╢ рдХрди्рдиौрдЬीрдкрдЫрд░ुрд╡ा, рдмुрдХ्рд╕ा, рд╕ंрдбीрд▓ी, рдЗрдЯाрд╡ी,рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдкुрд░ी рдФрд░ рдкीрд▓ीрднीрддी।  рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि  рдЪिंрддाрдордгि, рдорддिрд░ाрдорднूрд╖рдг, рдиीрд▓рдХंрда рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкैрджा рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдХाрд░ांрддрддा (рдЦाрддु, рд╣ाрд░ू, рд╕рдмु) рдФрд░ рдУрдХाрд░ांрддрддा (рд╣рдоाрд░ो рдпा рд╣рдоाрдУ)рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं।

рдЦ. рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी -
                       
рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоैं рдЬिрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЙрдд्рддрд░ рдХोрд╕рд▓ рдПрд╡ं рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд╕рд▓ рдХे рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░рддे рдеे, рдЙрд╕े рд╣ी рдЕрдм рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं  - рдЕрд╡рдзी, рдмрдШेрд▓ी рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी।  рдЗрд╕рдоें рдЕрд╡рдз (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдЬिрд▓े),рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдмрдШेрд▓рдЦंрдб рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд्   рдХाрдирдкुрд░ рд╕े рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░ рддрдХ (рд▓рдЧрднрдЧ 240 рдХिрдоी.)рдФрд░ рд▓рдЦीрдордкुрд░ рдХी рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрдоा рд╕े рджुрд░्рдЧ рдмрд╕्рддрд░ рдХी рд╕ीрдоा рддрдХ (рд▓рдЧрднрдЧ 900 рдХिрдоी.) рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी рдХा рдЬрди्рдо (рд╡िрдХाрд╕) рдЕрд░्рдзрдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ै। рд╕рдоाрдирддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЬिрддрдиा  рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рдЕрд╡рдзीрдмрдШेрд▓ी рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी рдоें рд╣ै, рдЙрддрдиा  рд╣िंрджी рдХी рдЕрди्рдп рдЙрдкрднाрд╖ाрдУं рдоें рдирд╣ीं рд╣ै।  рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी рдХी рддीрди рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрдЪрдп рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं -

1.
рдЕрд╡рдзी
                 
рдЕрд╡рдзी рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрд╡рдз рдХी рднाрд╖ा। рдЕрд╡рдз рдиाрдо рдХा рд╕ूрдмा рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХे рдордз्рдп рдХाрд▓ीрди рд╢ाрд╕рди рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеा।  рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдпрд╣ी рдк्рд░рджेрд╢ рдХोрд╕рд▓ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдеा। рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рдз рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдмрд╕ рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдЕрд╡рдзी  рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрд░्рдзрдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрд╡рдзी рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी рдоुрдЦ्рдп рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ै - рдмैрд╕рд╡ाрдб़ीрдХोрд╕рд▓ी, рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░ीрдмрдиौрдзी  рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдиाрдо рдкूрд░рдмी  рднी рд╣ै।  рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд▓рдЦрдирдК, рдЙрди्рдиाрд╡, рд░ाрдпрдмрд░ेрд▓ी, рд╕ीрддाрдкुрд░, рдмाрд░ाрдмंрдХीрдЧौंрдбा, рдмрд╣рд░ाрдЗрдЪ, рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░, рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़, рдлैрдЬाрдмाрдж, рд▓рдЦीрдордкुрд░ рдЦीрд░ी рдЬिрд▓ों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЧंрдЧा рдкाрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдлрддेрд╣рдкुрд░, рдк्рд░рдпाрдЧ, рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рднाрдЧ), рдЬौрдирдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдпрд╣ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдоिрд╢्рд░िрдд рд░ूрдк рд╕े рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдкुрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ै।   рдЕрд╡рдзि рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рджोрдиों рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рдоुрд▓्рд▓ा рджाрдКрдж, рдХुрддुрдмрди, рдЬाрдпрд╕ी, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдЙрд╕рдоाрди, рд╕рдмрд▓ рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди, рдоंрдЭрди, рд╕्рд╡ाрдоी рдЕрдЧ्рд░рд░рджाрд╕рдЬाрдирдХी рд╢рд░рдг, рдорд╣ाрд░ाрдЬ рд░рдШुрд░ाрдЬ рд╕िंрд╣, рдоाрдзрд╡ाрдиंрдж, рдкंрдбिрдд рдж्рд╡ाрд░рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░, рд░рдордИ рдХाрдХा, рдмрд▓рднрдж्рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рджीрдХ्рд╖िрдд, рджрдпाрд╢ंрдХрд░ рджीрдХ्рд╖िрдд  'рджेрд╣ाрддी', рд╡ंрд╢ीрдзрд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╢िрд╡рджुрд▓ाрд░े рдд्рд░िрдкाрдаी, рд░рдоाрдХांрдд рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рдЖрджि  рд╣ै।

рдЕрд╡рдзी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं -
'
рд╣' рдХा рдЖрдЧрдо -  рд░рдИрд╕ (рд░рд╣ीрд╕) рдЗрдЪ्рдЫा (рд╣िрдЪ्рдЫा)
'
рд░' рдХा рдЖрдЧрдо - рдкрд╕ंрдж (рдкрд░рд╕ंрдж)рд╡िрдпोрдЧ (рд╡िрд░ोрдЧ)
рдР, рдФ рдХा рдЕрдИ
рдорд╣ाрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि - рдкुрдиः (рдлुрди), рдкेреЬ (рдлेрдб)
рд╡ рдХा рдм - рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп (рдмिрдж्рдпाрд░्рдеी, рдмिрдж्рдпाрд▓рдп)

2.
рдмрдШेрд▓ी
               
рдмрдШेрд▓рдЦंрдб рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рдмрдШेрд▓ी рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рдмрдШेрд▓рдЦंрдб рдХा рдиाрдордХрд░рдг рдмрдШेрд▓े рд░ाрдЬрдкूрддों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрдб़ा। 12 рд╡ीं рд╢рддी  рдоें рдмрдпाрдШ्рд░ рджेрд╡ рдиे рдмрдШेрд▓ рд░ाрдЬ рдХी рдиींрд╡ рдбाрд▓ी।  рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдкрд░ рд╡ाрдХाрдЯрдХ рдФрд░ рдХрд▓рдЪुрд░ी рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ों рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рд░ीрд╡ाँ рдмрдШेрд▓ рд░ाрдЬाрдУं рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдШेрд▓ी рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдиाрдо рд░ीрд╡ाँрдИ (рд░ीрдоाрдИ) рднी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрд╡рдзि рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी рдХे рдордз्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдмрдШेрд▓ी рдХा рдЙрдж्рднрд╡  рдЕрд░्рдж्рдзрдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рд╣ी рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।  рдпрдж्рдпрдкि рд▓ोрдХрдордд рдЗрд╕े  рдЕрд▓рдЧ рдмोрд▓ी рдоाрдирддा рд╣ै, рдХिंрддु рднाрд╖ा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдЕрд╡рдзी  рдХी рд╣ी рдЙрдкрдмोрд▓ी  рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕े рд╣рдо рджрдХ्рд╖िрдгी рдЕрд╡рдзी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं।  рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдмрдШेрд▓ी рд░ीрд╡ाँ, рд╢рд╣рдбोрд▓, рд╕рддрдиा рдФрд░ рд╕ीрдзी рдЬिрд▓ों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдоिрд╢्рд░िрдд рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдЬрдмрд▓рдкुрд░ (рдХрдЯрдиी рддрд╣рд╕ीрд▓) рдФрд░ рдмाँрджा рдЬिрд▓े рдХे рдХुрдЫ рднाрдЧ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдоांрдбрд▓ा рдХी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рдЬिрд╕  рдмोрд▓ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддी рд╣ैрдЙрд╕рдоें рдмрдШेрд▓ी, рдорд░ाрдаी рдФрд░ рдмुंрджेрд▓ी рдХा рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ै।  рдмрдШेрд▓ी рдХी рдХुрдЫ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпों  рдХी рднी рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрдирдоें-1.рддिрд░рд╣ाрд░ी  (рдлрддेрд╣рдкुрд░,рдмाँрджा рдФрд░  рд╣рдоीрд░рдкुрд░ рдХे рдпрдоुрдиा рддрдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी) 2. рдЧрд╣ोрд░ा (рдмाँрджा рдХे рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧ) 3. рдЬुрд╣ाрд░ (рдмाँрджा рдЬिрд▓े рдХी рдХेрди рдФрд░ рдирдЧेрди рдирджिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी) 4. рдЧोंрдбрд╡ाрдиी (рдордг्рдбрд▓ा рдФрд░ рд░ीрд╡ाँ рдХे рдЧोреЬों рдХी рдмोрд▓ी) рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдмрдШेрд▓ी рдХा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै, рди рдХि рд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдп।

рдмрдШेрд▓ी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ  рд╣ैं -
рд╕рд░्рд╡рдиाрдоों рдоें рдоुрдЭे рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдо्рд╡ां, рдоोрд╣ी рддрдеा рддुрдЭे рдХे рд╕्рдеाрди рдлрд░ рдд्рд╡ां, рддो рд╣ी
рд╡िрд╢ेрд╖рдг рдоें рд╣ा рдк्рд░рдд्рдпрдп (рдиीрдХрд╣ा)
рдЕрди्рдп -рдШोреЬा рдХा рдШ्рд╡ाреЬ, рдоोрд░ рдХा рдо्рд╡ाрд░, рдкेрдЯ рдХा рдк्рдпाрдЯ, рджेрдд рдХा рдж्рдпाрдд рдЖрджि।

3.
рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭी
                 
рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдЬрдирдкрдж рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।  рдпрд╣ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ुрдП рд╡рд░्рддрдоाрди рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдк्рд░ांрдд рдХे рд╕рд░рдЧुрдЬा, рд░ाрдпрдЧрдв़, рдмिрд▓ाрд╕рдкुрд░, рд░ाрдпрдкुрд░, рджुрд░्рдЧ, рд░ाрдЬрдиांрджрдЧाँрд╡ рдФрд░ рдмрд╕्рддрд░ рдЬिрд▓ों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдХे рдмाрд╣рд░ рдпрд╣ рдоिрд╢्рд░िрдд рд░ूрдкों рдоें рдоंрдбрд▓ा, рднंрдбाрд░ा, рдмाрд▓ाрдШाрдЯ, рд╕ंрдмрд▓рдкुрд░  рдФрд░ рдЫोрдЯा рдиाрдЧрдкुрд░ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдиाрдордХрд░рдг рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдк्рд░рдЪाрд░ рд╕рди्  1493 рдИ. рдХे рдмाрдж рд╣ी рдоिрд▓рддा рд╣ै।  рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЗрд╕  рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдХोрд╕рд▓, рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд╕рд▓ рддрдеा рдорд╣ाрдХोрд╕рд▓ рдиाрдо рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ा। рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрд░्рдзрдоाрдЧрдзी рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।  рдЙрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी  рдХाрдлी рдмреЬी рддाрджाрдж  рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░ूрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी рдХी рдоुрдЦ्рдп рдмोрд▓िрдпाँ -рд╕рд░рдЧुрдЬिрдпाрд╕рджрд░ी, рдмैрдЧाрдиी, рдмिंрдЭрд╡ाрд▓ी рдЖрджि рд╣ैं।  рдпрд╣ рдмोрд▓ी рдЕрд╡рдзी рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдо्рдп  рд░рдЦрддी рд╣ै।  рдЙрдб़िрдпा рддрдеा рдорд░ाрдаी рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी рдоें  'рдЛ' рдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг  'рд░ु' рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं -
рдХुрдЫेрдХ рд╢рдм्рджों рдоें рдорд╣ाрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг -рдЗрд▓ाрдХा (рдЗрд▓ाрдЦा)
рдЕрдШोрд╖ीрдХрд░рдг - рдмंрджрдЧी (рдмंрджрдХी), рд╢рд░ाрдм (рд╢рд░ाрдк), рдЦрд░ाрдм (рдЦрд░ाрдк)
рд╕ рдХा рдЫ рддрдеा рдЫ рдХा рд╕ - рд╕ीрддा (рдЫीрддा), рд╕ेрдиा (рдЫेрдиा) рдЖрджि।

рдЧ. рдмिрд╣ाрд░ी рд╣िंрджी
                             
рднोрдЬрдкुрд░ी, рдордЧрд╣ी рдФрд░ рдоैрдеिрд▓ी рдЗрди рддीрди рдмोрд▓िрдпों рдХे рд╕рдоूрд╣  рдХो рдбॉ.рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे  рдмिрд╣ाрд░ी рдиाрдо рджिрдпा рдеा।  рдЗрд╕рдХा рдЬрди्рдо рдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рд╣ुрдЖ। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪрдиा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрдирдоें  рдоैрдеिрд▓ी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдФрд░ рдордЧрд╣ी рдоें рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдоिрд▓рддा рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी  рддीрдиों рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрдЪрдп рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै -

1.
рдоैрдеिрд▓ी
               
рдоैрдеिрд▓ी рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рд╣ै рдЬो рдЧंрдЧा рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै рдФрд░ рдЬिрд╕े рдоिрдеिрд▓ा рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╖ा  рдХे рд▓िрдП рдоैрдеिрд▓ी рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рди् 1801 рдИ. рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрдд рднाрд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рдиिрдмंрдзों рдоें рдХोрд▓рдм्рд░ुрдХ рдиे рдХिрдпा рдеा।  рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрд░ांрдд  рд╣ाрд░्рдирд▓े,рдХेрд▓ॉрдЧ рдФрд░ рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдиे рдоैрдеिрд▓ी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।  рдоैрдеिрд▓ी рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे  рдХेंрдж्рд░ीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рддीрди рд▓िрдкिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै - рдоैрдеिрд▓ी (рдмँрдЧрд▓ा рд╕े рдоिрд▓рддी - рдЬुрд▓рддी), рдХैрдеी рддрдеा рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै।  рдпрд╣ рджрд░рднंрдЧा, рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдкुрд░, рдоुंрдЧेрд░ рдФрд░ рднाрдЧрд▓рдкुрд░ рдЬिрд▓ा рдоें рд╡िрд╢ुрдж्рдз  рд░ूрдк рд╕े рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдоिрд╢्рд░िрдд рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдиेрдкाрд▓ рдХी рддрд░ाрдИрдЪंрдкाрд░рдг рддрдеा рд╕ंрдеाрд▓ рдкрд░рдЧрдиा рдХे рдХुрдЫ рднाрдЧों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╕ाрдд рд╣ैं-
1.
рдЖрджрд░्рд╢ рдоैрдеिрд▓ी (рдЙрдд्рддрд░ी рджрд░рднंрдЧा)
2.
рджрдХ्рд╖िрдгी рдоैрдеिрд▓ी (рджрдХ्рд╖िрдгी рджрд░рднंрдЧा, рдкूрд░्рд╡ी рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдкुрд░, рдЙрдд्рддрд░ी рдоुंрдЧेрд░, рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧрд▓рдкुрд░, рдкрд╢्рдЪिрдоी рдкूрд░्рдгिрдпा)
3.
рдкूрд░्рд╡ी рдоैрдеिрд▓ी (рдкूрд░्рд╡ी  рдкूрд░्рдгिрдпा, рдоाрд▓рджा, рджीрдиाрдкुрд░)
4.
рдЫिрдХाрдЫिрдХी (рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрдЧрд▓рдкुрд░, рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ंрдеाрд▓)
5.
рдЬोрд▓рд╣ी рдоैрдеिрд▓ी (рдЙрдд्рддрд░ी рджрд░рднंрдЧा рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдмोрд▓ी)
6.
рдХेंрдж्рд░ीрдп рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рдоैрдеिрд▓ी (рдордзुрдмрдиी рдбिрд╡िрдЬрди рдХे рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХी рдмोрд▓ी)
7.
рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоैрдеिрд▓ी (рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдкुрд░, рдкूрд░्рд╡ी рдЪंрдкाрд░рдг)

рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдоैрдеिрд▓ी рдмрд╣ुрдд рд╕ंрдкрди्рди рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ोрддी рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрдж्рдпाрдкрддि рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рд╕рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рджेрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рдоैрдеिрд▓ी рдХो рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЧोрд╡िंрджрджाрд╕, рд░рдгрдЬीрдд, рд╡ंрд╢ीрдордгि рдЭाрд╣рд░िрдоोрд╣рди рдЭा, рд╕ंрдд рд░ाрдорджाрд╕ рдЖрджि рднी рдЗрд╕рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं।

рдоैрдеिрд▓ी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं -
рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХे рддीрди рд░ूрдкों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ -  рдШोрд░ा, рдШोрд░рд╡ा, рдШोрд░рдЙрдЖ
реЬ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ 'рд░' -  рдШोреЬा (рдШोрд░ा), рд╕реЬрдХ (рд╕рд░рдХ)
рд╢,рд╖,рд╕,рдХा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рдкрд░  'рд╣' рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ - рдоाрд╕्рдЯрд░ - рдорд╣рдЯрд░, рдкुрд╖्рдк - рдкुрд╣ुрдк
рдЬ рдХा рдЪ - рдоेрдЬ -рдоेрдЪ, рдХрдоीрдЬ - рдХрдоीрдЪ рдЖрджि।

2.
рдордЧрд╣ी
           
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें  рдордЧрдз рдХे рд╡िрдХрд╕िрдд рд╢рдм्рдж рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рд╕рди् 959 рд╕े 972 рдХे рдордз्рдп рдкुрд╖्рдкрджंрдд рдиे рдгाрдпрдХुрдоाрд░ рдЪрд░िрдЙ  рдоें  рдордЧрдз рдХे рд▓िрдП рдордЧрд╣ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा।  рдордЧрдз рдк्рд░ांрдд рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдиाрдо рдкрдб़ा।  рдк्рд░ाрдЪीрди рдордЧрдз рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрдЯрдиा рдЬिрд▓ा рддрдеा рдЧрдпा рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ рдХा рдЕрд░्рдж्рдзांрд╢ рд╣ी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдеा। рдЬрд░ाрд╕ंрдз рдФрд░ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЕрдиेрдХ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЗрд╕ рднूрднाрдЧ рд╕े рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдордЧрд╣ी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЙрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ैрдЬिрддрдиा рдк्рд░ाрдЪीрди рдордЧрдз рдХा рднूрдЦंрдб рдеा। рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдкрдЯрдиा, рдЧрдпा, рд╣рдЬाрд░ीрдмाрдЧ рдЬिрд▓ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдоुंрдЧेрд░ рдФрд░ рднाрдЧрд▓рдкुрд░ рдоें рднी рдЗрд╕ рдмोрд▓ी рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ै। рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рддौрд░ рдкрд░ рдЖрдард╡ीं рд╕े рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдмीрдЪ рдордЧрд╣ी рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рди рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп। рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдХैрдеी рд▓िрдкि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ  - рдкूрд░्рд╡ी - рдЯрд▓рд╣ा, рдЬंрдЧрд▓ी  рдЖрджि рд╣ैं। рд╡ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдм рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ - рдкाрд╡рд▓ (рдкाрдмрд▓), рдЖрд╡ (рдЖрдм), рд▓ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд░् рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ- рдордЫрд▓ी (рдордЫрд░ी), рдлрд▓ (рдлрд░), рддрд▓рд╡ाрд░ (рддрд░рд╡ाрд░), рдорд╣ाрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि - рдкेреЬ (рдлेреЬ), рдкुрдиः (рдлुрдиः) рдЖрджि рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣िंрджी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।

3.
рднोрдЬрдкुрд░ी
                 
рдорд╣ाрдд्рдоा рдмुрдж्рдз рдХे рд╕рдордп рдоें рд╖ोрдбрд╢ рдЬрдирдкрджों рдоें рд╕े рдПрдХ рдеा рдорд▓्рд▓। рдЗрд╕ी рдЬрдирдкрдж рдоें рд░ाрдЬा рднोрдЬ рдХे рд╡ंрд╢рдЬों рдиे рдЖрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдирдпा  рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХा рдиाрдо рднोрдЬрдкुрд░ рд░рдЦा рдеा। рдпрд╣ рднोрдЬрдкुрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╢ाрд╣ाрдмाрдж рдЬिрд▓े рдоें рдПрдХ рдЧाँрд╡  рд╣ै। рдЗрд╕ी рднोрдЬрдкुрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рднोрдЬрдкुрд░ी рдкрдб़ा।  рднाрд╖ा рдХे рдЕрд░्рде рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ 1868 рдИ. рдоें рдЬॉрди рдмीрдХ्рд╕  рдиे рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд▓ेрдЦ 'рднोрдЬрдкुрд░ी рдкрд░ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЯिрдк्рдкрдгी' рдоें рдХिрдпा рдеा। рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ूрдк рд╕े рдоाрдиी  рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмрдиाрд░рд╕ (рдЕрд╢рддः), рдЬौрдирдкुрд░ (рдЕрд╢рддः), рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░ (рдЕрд╢рддः), рдЧाрдЬीрдкुрд░, рдмрд▓िрдпा, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░, рджेрд╡рд░िрдпा, рдЖрдЬрдордЧрдв़, рдмрд╕्рддी, рд╢ाрд╣рдмाрдж, рдЪंрдкाрд░рдг, рд╕ाрд░рди,рдкрд▓ाрдоू (рдХुрдЫ рднाрдЧ) рдЬिрд▓ों рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдПрд╡ं рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╣ैं, рдоें  рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рднी рднोрдЬрдкुрд░ी рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдмрдб़ी рддाрджाрдж рд╣ै।  рд╣िंрджी рдХी рдмोрд▓िрдпों рдоें рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдмोрд▓ी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ै рдЖрдЬ рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдоों рдоें рдХॉрдоेрдбिрдпрди рдкाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╖ा рднोрдЬрдкुрд░ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХीрдЪाрд░ рдк्рд░рдзाрди рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं - 1. рдЙрдд्рддрд░ी рднोрдЬрдкुрд░ी 2. рджрдХ्рд╖िрдгी рднोрдЬрдкुрд░ी 4. рдкрд╢्рдЪिрдоी рднोрдЬрдкुрд░ी 4. рдиाрдЧрдкुрд░िрдпा рдФрд░ рдмрдиाрд░рд╕ी, рдЫрдкрд░рд╣िрдпा,рдмंрдЧрд░рд╣ी рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХाрдлी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдоें рдХрдмीрд░ рджाрд╕, рдЪрд░рдгрджाрд╕, рдзрд░рдорджाрд╕, рд╡िрд╕рд░ाрдо,рдзрд░рдгीрджाрд╕, рд╢िрд╡рдиाрд░ाрдпрдгрдмाрдмू рд░ाрдордХृрд╖्рдг рд╡рд░्рдоा, рд░рдШुрд╡ीрд░ рдиाрд░ाрдпрдг, рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░, рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрд╕्рдХृрдд्рдпाрдпрди, рдЪंрдЪрд░ीрдХ, рд░рд╡िрджрдд्рдд рд╢ुрдХ्рд▓ рдЖрджि рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░ांрдд рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрджрдк्рд░ेрдордЪंрдж, рдиिрд░ाрд▓ा, рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдЖрджि рд╣ैं।

рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी  рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं -
рд╕्рд╡рд░ рдордз्рдп 'рд░' рдХा рд▓ोрдк - рдзрд░ि (рдзрдЗ), рд▓рд░िрдХा (рд▓рдЗрдХा ), рдХрд░ि (рдХрдЗ)
рдб рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдз्рд╡рдиि - рдХрдбрдиा (рдХंрдЧрди), рдЕрдбिрдпा (рдЕंрдЧिрдпा) рдЖрджि।
рди्рдж,рди्рдз рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рди्рди,рди्рд╣ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ - рд╕ुрди्рдирд░ (рд╕ुंрджрд░), рдЪाрди्рди (рдЪाँрдж),рд╕ेрдиूрд░ (рд╕िंрджूрд░),рдХाрди्рд╣ (рдХंрдзा), рдЖрди्рд╣рд░ (рдЕंрдзा),рдЕрди्рд╣ाрд░ (рдЕंрдзрдХाрд░) рдЖрджि।
рд╢,рд╕ рдХा рд╣ - рд░ाрд╣рддे (рд░ाрд╕्рддे), рдЕрд╣рдЯрдоी (рдЕрд╖्рдЯрдоी), рдоाрд╣рдЯрд░ (рдоाрд╕्рдЯрд░), рдиिрд╣рдЪै (рдиिрд╢्рдЪрдп)рдЖрджि।
рдо्рд╣ рдХा рдо - рдм्рд░рд╣्рдо (рдмрд░рдо)
рдо्рдо рдХा рдо्рд╣ - рдЦрдо्рдн (рдЦрдо्рд╣ा)
рди рдХा рд▓ - рдиोрдЯ (рд▓ोрдЯ), рдиंрдмрд░ (рд▓ंрдмрд░), рдиोрдЯिрд╕ (рд▓ोрдЯिрд╕) рдЖрджि।

рдШ. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд╣िंрджी
                           
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕рдоूрд╣, рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ै।  рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдмोрд▓िрдпाँ рдоौрд▓िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िंрджी  (рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी, рдм्рд░рдЬ рднाрд╖ा, рдХрди्рдиौрдЬी, рдмाँрдЧрд░ू, рдмुंрджेрд▓ी) рд╕े рдмрд╣ुрдд рднिрди्рди рдирд╣ीं рд╣ै। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдХुрдЫ рднाрдЧों рддрдХ рд╣ै। рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рддीрди рд░ूрдкोंрдиाрдЧрд░, рдЙрдкрдиाрдЧрд░ рдФрд░ рдм्рд░ाрдЪреЬ  рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрдирдоें рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрдЧрд░ рдеी। рдиाрдЧрд░ рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХा рдЖрдзाрд░ рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдк्рд░ाрдХृрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рдиाрдЧрд░  рдЕрдерд╡ा рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрд╕े рд╣ी рдбिंрдЧрд▓ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╣िंрджी рдХी рдЙрдкрднाрд╖ा рд╣ै।  рд╡рдХ्рддाрдУं рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдПрд╡ं рдмोрд▓िрдпों рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХा 7рд╡ाँ рдПрд╡ं  рд╡िрд╢्рд╡ рднाрд╖ाрдУं рдоें 24 рд╡ाँ рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓  рд▓рдЧрднрдЧ рдбेрдв़ рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рдЧ рдоीрд▓ рдоें рд╣ै।  рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдмंрдЧाрд▓, рдкंрдЬाрдм, рд╣рд░िрдпाрдгा рдЖрджि рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬ्рдпों рддрдеा рдЖрдпрд░рд▓ैंрдб, рд░ूрдоाрдиिрдпा, рдЧ्рд░ीрд╕, рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб, рдиाрд░्рд╡े, рдлिрдирд▓ैंрдб, рдЬाрдкाрди рдЖрджि рджेрд╢ों рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै। 1961 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी 73 рдмोрд▓िрдпाँ рдоाрдиी рдЧрдИ рд╣ै। рдбॉ. рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рдирдбॉ рднोрд▓ाрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी, рдбॉ.рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдоेрдиाрд░िрдпा, рдбॉ. рд╣рд░рджेрд╡ рдмाрд╣рд░ी, рдбॉ. рдЯेрд╕ीрдЯрд░ी, рдбॉ. рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рдоाрд╣ेрд╢्рд╡рд░ी рдЖрджि рднाрд╖ा  рд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдоें рдбॉ. рднोрд▓ाрдиाрде рддिрд╡ाрд░ी рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рд╕ुрд╕्рдкрд╖्рдЯ рдПрд╡ं рдЧ्рд░рд╣рдгीрдп рд╣ैрдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХो рдЪाрд░ рднाрдЧों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै -  1. рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी 2.рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी 3. рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рддрдеा 4 рдЙрдд्рддрд░ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी

рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмोрд▓िрдпाँ  4 рд╣ै,-  рдоाрд░рд╡ाрдб़ी, рдоेрд╡ाрдб़ी,рдмाрдЧрдб़ी, рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी,
рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ै - рдвूंреЭाреЬी (рдЬрдпрдкुрд░ी), рд╣ाрдбौрддी,рдоेрд╡ाрддी,рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी।
 
рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं - рдоाрд▓рд╡ी (рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХी рдпрд╣  рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдмोрд▓ी рд╣ैрдЗрд╕рдХी  рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं - рд╕ोреЬрд╡ाреЬी, рд░ांрдЧреЬी,рдкाрдард╡ी,рд░рддрд▓ाрдоी рдЖрджि।
рдЙрдд्рддрд░ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмोрд▓िрдпाँ  рд╣ै - рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХी рдХोрдИ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдмोрд▓िрдпाँ рдирд╣ीं рджिрд╢ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░  рдЗрд╕рдоें  рдоेрд╡ाрддी рдФрд░ рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै -

1.
рдоाрд░рд╡ाреЬी
                 
рдоाрд░рд╡ाреЬी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рд░ूрдк рдЬोрдзрдкुрд░ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдмोрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै।  рдоिрд╢्рд░िрдд рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЕрдЬрдоेрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рдоेрд╡ाрдб़ рддрдХрджрдХ्рд╖िрдг рдоें рд╕िрд░ोрд╣ी, рд░ाрдиीрд╡ाрдб़ा рддрдХ; рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рд╢ाрд╣рдЧрдв़ рддрдХ; рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдмीрдХाрдиेрд░, рдЧंрдЧाрдирдЧрд░ рддрдХ рддрдеा рдЬрдпрдкुрд░ рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ рдоें рдкिрд▓ाрдиी рддрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдорд░ुрднूрдоि, рдорд░ुрджेрд╕,рдоाрд░ुрджेрд╕ рдФрд░ рдорд░рд╡рдг рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдкुрд░ाрдиे рдиाрдо рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдХो 'рдорд░ुрднाрд╖ा' рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ै।  рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХा рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрд╕ी рдмोрд▓ी рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।  рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рдХो рдбिंрдЧрд▓ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рдмोрд▓ी рд╣ै। рдврдврдХी, рдерд▓ीрджेрд╡рддाрд╡ाреЬी, рдмीрдХाрдиेрд░ी, рдмाрдЧрдб़ी, рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी, рдоेрд╡ाрдб़ीрдЦैрд░ाреЬी, рд╕िрд░ोрд╣ीрдЧोंрдбрд╡ाреЬीрдиाрдЧौрд░ी рдЖрджि рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ  рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं। рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рджोрдиों  рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ै।  рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрджिрдХाрд▓ीрди рд╡ीрд░рдЧाрдеिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рдЗрд╕ी рдмोрд▓ी рдоें рд▓िрдЦी рд╣ैं।  рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ैं- рдЪंрджрд╡рд░рджाрдИ, рдоीрд░ाँрдмाрдИ, рд╕ूрд░्рдпрдорд▓्рд▓ рдоिрд╕рдг, рдХрд╡ि рдХрд▓्рд▓ोрд▓। рдвोрд▓ा рдоाрд░ू рд░ा рджूрд╣ा рдЗрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै, рдЬो рдХि рдк्рд░ेрдоाрдЦ्рдпाрдирдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рдЪрдиा рд╣ै।

рдоाрд░рд╡ाреЬी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ -
рдорд╣ाрдк्рд░ाрдг рдз्рд╡рдиिрдпाँ рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдгिрдд рд░рд╣рддी рд╣ैं -рд░ैрдгों (рд░рд╣рдгों), рд╣ाрдд (рд╣ाрде), рднूрдХ (рднूрдЦ)
рдЪ,рдЫ,рдХो 'рд╕' рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг - рдЪрдХ्рдХी- рд╕рдХ्рдХी, рдЫाрдЫ -рд╕ाрд╕
рд▓ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░  рд│ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ - рдмाрд▓ -рдмाрд│, рдЬрд▓ - рдЬрд│, рдХाрд▓ -рдХाрд│
рджो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдз्рд╡рдиिрдпाँ (рдз् рдФрд░ рд╕्) рдоिрд▓рддी рд╣ैं - рдзाрд╡ो,рдЬाрд╕्рдпो рдЖрджि

2.
рдвूंреЭाреЬी -
                 
рдвूंреЭाреЬी  рдкूрд░्рд╡ी  рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдк्рд░рдзाрди рдмोрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рдЬрдпрдкुрд░ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдирдпा рдиाрдо рдЬрдпрдкुрд░ी рдЬрдпрдкुрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпूрд░ोрдкिрдпрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдвूंреЭाреЬी рдиाрдо рдЗрд╕рд▓िрдП рдкрдб़ा рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдордп рдоें рдЬрдпрдкुрд░ рдХो рдвूंреЭाреЬ  рдк्рд░ांрдд рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдо рдЭाрдб़рд╕ाрдИ рддрдеा рдоाрдИ рдХुрдИ  рд╣ै рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдЙрдкрдиाрдЧрд░ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдЗрд╕ рдмोрд▓ी рдоें рдХेрд╡рд▓ рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рджाрджूрдкंрдеी рд╕ाрд╣िрдд्рдп।  рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं - рддोрд░ाрд╡ाрдЯी, рдХाрдаैрдб़ा, рд╣ाрдбौрддी, рдХिрд╢рдирдЧреЭी, рд░ाрдЬाрд╡ाрдЯी, рдЕрдЬрдоेрд░ीрдЪौрд░ाрд╕ी, рдиाрдЧрд░рдЪाрд▓।  рдЗрди  рд╣ाрдбौрддी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ैрдЬिрд╕рдХा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХोрдЯाрдмूंрджी рд╕े рд▓рдЧाрдХрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рддрдХ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рд╕ंрдкूрд░्рдг рдвूंреЭाреЬी рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рдЯोंрдХ, рд▓ाрд╡ा рдПрд╡ं рдЕрдЬрдоेрд░, рдоेрд░рд╡ाрдб़ा рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдЕंрдЪрд▓ों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।

рдвूंреЭाреЬी  рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ  рд╣ैं -
рдХ्рд░िрдпा рд░ूрдк рд╣ूं, рд╣ो рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЫूं, рдЫो рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ
рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рджो рд░ूрдк рд╕ рдФрд░ рд▓् - рд╣ोрд╕्рдпू, рд╣ोрд╕्рдпाँ, рд╣ोрдКрд▓ाँ,рд╣ोрд▓ा рдЖрджि
рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि - рдЖрдзो - рдЖрджो, рдЬीрдн - рдЬीрд╡
рд╣ рдз्рд╡рдиि рдХा рд▓ोрдк - рд╕рд╣ाрдп - рд╕ाрдп, рд╢рд╣рд░ - рд╕ैрд░
рдЕ,рдЖ рдФрд░ рдЗ,рдЙ рдЖрдкрд╕ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं - рдкंрдбिрдд - рдкंрдбрдд, рдоाрдиुрд╕ - рдоिрдирдЦ, рджिрди - рджрди рдЖрджि рд╣ैं।

3.
рдоेрд╡ाреЬी
               
рдоेрд╡ाрдб़ рдк्рд░рджेрд╢ (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рдЬिрд▓ों рдоें) рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдоेрд╡ाрдб़ी рдкрдб़ा।  рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЙрджрдпрдкुрд░рдЪिрддौреЬрдЧреЭ рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоेрд╡ाрдб़ी рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмोрд▓ी рд╣ै।  рдоेрд╡ाреЬी рдФрд░ рдоाрд░рд╡ाрдб़ी рдХा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХाрдлी  рд╕рдоृрдж्рдз рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдорд╣ाрд░ाрдгा рдХुंрднा рдХे рдиाрдЯрдХों  рдХी рднाрд╖ा рдоेрд╡ाрдб़ी рдмोрд▓ी рд╣ी рд╣ै।

4.
рдоेрд╡ाрддी
             
рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрд▓рд╡рд░, рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ाрдо, рднрд░рддрдкुрд░ рддрдеा рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ै। рдоेрд╡ рдЬाрддि рдХी рдЕрдзिрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдЕंрдЪрд▓ рдХा рдиाрдо рдоेрд╡ाрдд рдПрд╡ं рдпрд╣ाँ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдоेрд╡ाрддी рдкрдб़ा।  рдЗрд╕рдХी рд╕ीрдоा рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдЬिрд▓ा рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ाрдо рдХी рдЭिрд░рдХा, рдлिрд░ोрдЬрдкुрд░ рддрд╣рд╕ीрд▓ें рддрдеा рдмрд▓्рд▓рднрдЧрдв़ рдПрд╡ं рдкрд▓рд╡рд▓ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рднाрдЧों, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХोрд╕ीрдЫाрддा рддрдеा рдордеुрд░ा рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЕंрдЪрд▓ों рдПрд╡ं рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдЬिрд▓ा рдЕрд▓рд╡рд░ рдХी  рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рддिрдЬाрд░ा, рд░ाрдордЧрдв़, рдЧोрд╡िंрджрдЧрдв़, рд▓рдХ्рд╖्рдордгрдЧрдв़ рддрд╣рд╕ीрд▓ों, рдЬिрд▓ा рднрд░рддрдкुрд░ рдХी рдХाрдоा, рдбीрдЧ рддрдеा рдирдЧрд░ рддрд╣рд╕ीрд▓ों  рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ рддрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдПрдХ рдоिрд╢्рд░िрдд рдмोрд▓ी рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैंрд░ाрдаी, рдЧुрдЬрд░ी, рдирд╣ेрд░,рдХрдард░, рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рдоेрд╡ाрддीрдорд╣ेреЬा рдоेрд╡ाрддी рдЖрджि।  рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рд╣ै рдФрд░ рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै।  рд▓ोрдХ рдХрд╡िрдпों рдоें рд▓ाрд▓рджाрд╕, рдЪрд░рдгрджाрд╕, рджрдпाрдмाрдИ, рд╕рд╣рдЬोрдмाрдИрдбूंрдЧрд░рд╕िंрд╣, рднीрдХ, рд╢рдХे  рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं।

5.
рдоाрд▓рд╡ी
               
рдЙрдЬ्рдЬैрди рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоाрд▓рд╡ा рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।  рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдоाрд▓рд╡ी рд╣ै। рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдЙрдкрдиाрдЧрд░ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рдЗрд╕ рдмोрд▓ी рдоें рдХुрдЫ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдк्рд░рддाрдкрдЧреЭ, рд░рддрд▓ाрдо, рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдо рдЗंрджौрд░рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдоें рднोрдкाрд▓ рдФрд░ рд╣ोрд╢ंрдЧाрдмाрдж рдХा рдкрд╢्рдЪिрдоी рднाрдЧ, рдЙрдд्рддрд░- рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЧुрдиा, рдЙрдд्рддрд░- рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдиीрдордЪ рддрдеा рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рдХोрдЯा, рдЭाрд▓ाрд╡ाреЬ, рдЯौंрдХ рддрдеा рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़ рдХे рдХुрдЫ рднाрдЧ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ैं।  рд╢ुрдж्рдз рдоाрд▓рд╡ी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рджेрд╡ाрд╕, рдЗंрджौрд░ рдФрд░ рдЙрдЬ्рдЬैрди рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпों рдоें рдиिрдоाрдб़ी, рд░рддрд▓ाрдоी, рд╕ोрдзрд╡ाреЬी,рд░ांрдЧреЬी, рдкाрдЯрд╡ी рдЖрджि рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдФрд░ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд░рд╣рд╡ाрд╕ी  рд╣ैं।

рдоाрд▓рд╡ी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ -
рдР рдХा рдП рдоें рддрдеा рдФ рдХा рдУ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди -рдЪैрди - рдЪेрди, рд╕ौ -рд╕ो, рдФрд░ - рдУрд░, рдкैрд╕ा - рдкेрд╕ा рдЖрджि।
рд╣ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдп рдпा рд╡ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ - рдоोрд╣рди - рдоोрдпрди, рд▓ुрд╣ाрд░ - рд▓ुрд╡ाрд░,рдорд╣ीрдиा - рдордИрдиा, рд╕ाрд╣рдм - рд╕ाрдм рдЖрджि।
рди рдХा рдг рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди - рдЕрдкрдиो - рдЕрдкрдгो, рдХрд╣ाрдиी - рдХैंрдгी рдЖрджि।

6.
рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी
                   
рдоेрд╡ाрддी рдмोрд▓ी рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рдмрддाрдпा рдХि рдпрд╣ рдоेрд╡ाрддी рдХी рдПрдХ рдоिрд╢्рд░िрдд рдмोрд▓ी рд╣ै।  рд╡рд╕्рддुрддः рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрдЯी рдмाँрдЧрд░ू рдПрд╡ं рдоेрд╡ाрддी рдХे рдордз्рдп рд╕ंрдзि рд╕्рдерд▓ рдХी рдмोрд▓ी рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдЬिрд▓ा рдЕрд▓рд╡рд░ рдХी рддрд╣рд╕ीрд▓ рдмрд╣рд░ोрдб, рдоुंрдбाрд╡рд░,рдмाрдирд╕ूрд░ рддрдеा рдХिрд╢рдирдЧрдв़ рдХा рдкрд╢्рдЪिрдоी рднाрдЧ,рдЬिрд▓ा рдЬрдпрдкुрд░ рдХी рддрд╣рд╕ीрд▓ рдХोрдЯрдкूрддрд▓ी рдХा рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ рддрдеा рджिрд▓्рд▓ी рдХा рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрдЧрд╣рд░िрдпाрдгा рдоें рдЬिрд▓ा рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ाрдо, рд░ेрд╡ाрдб़ी, рдорд╣ेंрдж्рд░рдЧрдв़ рдХी рддрд╣рд╕ीрд▓ рдиाрд░рдиौрд▓ рддрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै। рдмрд╣рд░ोрдб़ рддрд╣рд╕ीрд▓ рдХी рдЙрдк рддрд╣рд╕ीрд▓ рдиीрдорд░ाрдгा рдХे рд░ाрдЬा рдЪंрдж्рд░рднाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि рдЬोрдзрд░ाрдЬ рдиे рд╣рдоीрд░ рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХी, рдЬो рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡ि рдеे, рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХрд╡ि рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдХ рдоंрдЪीрдп рдХрд╡ि рд╣ुрдП рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдмोрд▓ी рдХो рдЧौрд░рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрдо рд╣ैं рдХрд╡ि рд╢ंрдХрд░рд░ाрд╡, рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЦ्рдпाрд▓ рдЧाрдпрдХ рдЕрд▓ीрдмрдЦ्рд╢ рдЦाँ  (рдоुंрдбाрд╡рд░) рдкंрдбिрдд рд░ाрдоाрдиंрдж, рдЬीрд╡рдиाрдиंрдж (рдвुंреЭाрдбिрдпा) рдЖрджि।  рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рд░ाрда рдПрд╡ं рдпрд╣ाँ рдХी рдмोрд▓ी рдХो рд░ाрдаी рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें рдХाрд▓ рд╕े рдЖрднीрд░ (рдЕрд╣ीрд░) рдЬाрддि рдХी рдПрдХ рд▓ंрдмी рдкрдЯ्рдЯी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдмाрдж рд╣ोрдиे рд╕े рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрд╣ीрд░рд╡ाрд▓, рд╣ीрд░рд╡ाрд▓  рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै।  рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХ्рд░िрдпा рдХे  рд╕ूँ,рд╕ाँ,рд╕ै рд╕े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।

7.
рдмाँрдЧреЬी -
             
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдбूँрдЧрд░рдкुрд░ рдФрд░ рдмाँрд╕рд╡ाрдб़ा рдЬिрд▓ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдмाँрдЧрдб़ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдХी рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рдмाрдЧрдб़ी рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдирд╣ीं рд╣ै।  рдпрд╣ рдоाрд▓рд╡ी  рдХी рд╕ंрдмрдж्рдз рдмोрд▓ी рдоाрдиी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдПрдХ рдЙрдкрдмोрд▓ी  рднीрд▓ी  рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░ूрдк рд╣ी рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рднी рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЩ рдкрд╣ाрдб़ी рд╣िंрджी -
                       
рд╣िрдоाрд▓рдп рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рдк्рд░рджेрд╢ рд╢िрдорд▓ा рд╕े рдиेрдкाрд▓ рддрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХो рддीрди рднाрдЧों рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै - 1. рдкूрд░्рд╡ी рдкрд╣ाрдб़ी  2. рдордз्рдп рдкрд╣ाрдб़ी, рддрдеा 3.рдкрд╢्рдЪिрдоी рдкрд╣ाрдб़ी рдЗрдирдХी рднी рдЕрдиेрдХ рдмोрд▓िрдпाँ  рд╣ैंрдордз्рдп рдкрд╣ाрдб़ीрдЗрд╕рдХी рджो рд╢ाрдЦाрдПँ  рд╣ैं рдХुрдоाрдКँрдиी рдФрд░ рдЧрдв़рд╡ाрд▓ी। рдкूрд░्рд╡ी рдкрд╣ाрдб़ीрдпрд╣ рдиेрдкाрд▓ рддрдеा рдХाрдардоांрдбू рдШाрдЯी рдХी рдмोрд▓ी рд╣ै।  рдЗрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдиेрдкाрд▓ рдХी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рднी рд╣ै।  рдкрд╢्рдЪिрдоी рдкрд╣ाрдб़ी - рд╢िрдорд▓ा рдХे рдиिрдХрдЯрд╡рд░्рддी рднाрдЧों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд╣ाрдб़ी рд╣िंрджी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдордз्рдп рджेрд╢ीрдп рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЦрд╕ рдЬाрддि рдХी рдЕрдзिрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдХो рдЦрд╕ीрд░  рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं।  рдкрд╣ाрдб़ी рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпों рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп рдиिрдо्рди рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -

1.
рдЧреЭрд╡ाрд▓ी
               
рдпрд╣ рдЧреЭों  рдХा рдк्рд░рджेрд╢ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी  рдЧреЭрд╡ाрд▓ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।  рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдЧрдв़рд╡ाрд▓ी рд╣ै।  рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдо рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдФрд░ рдХेрджाрд░рдЦंрдб рднी рд╣ैं। рдкौрд░ाрдгिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЛрд╖ि-рдоुрдиिрдпों рдХी рддрдкोрднूрдоि рд░рд╣ा рд╣ै 15рд╡ीं рд╢рддी рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдкрд░ рдкँрд╡ाрд░ рд╡ंрд╢ рдХे рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЧрдв़рд╡ाрд▓ рдоें рд╡ीрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдиाрдо рдкрд╡ाреЬो  рд░рдЦा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЧрдв़рд╡ाрд▓рдЯिрд╣рд░ी, рдЪрдоोрд▓ी рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░рдХाрд╢ी  (рджрдХ्рд╖िрдг рднाрдЧ) рдХे рдЬिрд▓े рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХे  рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕рдХी 378 рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं - 1. рд╢्рд░ीрдирдЧрд░िрдпा 2.рд░ाрдаी 3. рдмрдШाрдиी 4.рдоाँрдЭ 5.рдХुрдоैрдпा 6. рдиाрдЧрдкुрд░िрдпा рддрдеा 7. рдЯिрд╣рд░ी

рдЗрд╕рдоें рдЯिрд╣рд░ी рдЧрдв़рд╡ाрд▓ рдХी рдмोрд▓ी рдЖрджрд░्рд╢ рдмोрд▓ी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рд▓ рдФрд░ рд│ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдб  рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХाрд│ो -рдХाрдб़ो, рдХрд▓ेрдЬा - рдХрдб़ेрдЬो; рд╕्рд╡рд░ों рдХो рдЕрдиुрдиाрд╕िрдХ рдХрд░ рджेрдиा -рдЫाрдпाँ, рджैंрдд, рдкैंрд╕ा, рдк्рдпांрд░, рд╕ांрдд рдЖрджि рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं।

2.
рдХुрдоाрдКँрдиी
                 
рдХुрдоाрдКँрдиी рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХुрдоाрдКँ  (рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб) рд╣ै।  рдХुрдоाрдКँ рдХा рдкूрд░ा рдиाрдо рдХूрд░्рдоांрдЪрд▓ рдеा। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо рдХुрдоाрдКँрдиी рдкрдб़ा рд╣ै।  рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдХे рднीрддрд░ рд╕ाрд░ा рдЕрд▓्рдоोрдб़ा, рдиैрдиीрддाрд▓ рдФрд░  рдкिрдеौрд░ाрдЧрдв़ рдХे  рдЬिрд▓े рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрдд्рддрд░рдХाрд╢ी рдФрд░ рдЪрдоोрд▓ी рдоें рднी рдмिрдЦрд░े рд░ूрдк рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╢ौрд░рд╕ेрдиी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рд╕े рдоाрдиी рд╣ै। рдХुрдоाрдКँрдиी рдХी рд╕्рдеाрдиीрдп рдЙрдкрдмोрд▓िрдпों рдоें рдЦрд╕рдкрдЪिрдпाрдХुрдоैрдпा, рдлрд▓्рджрдХोрдЯिрдпाрдкрдЫाрдИ, рдоंрдЧौрд▓ा, рджाрдирдкुрд░िрдпा,рд╕िрд░ाрд▓ीрдЬोрд╣ाрд░ीрд░ाрдаी, рдмрдШाрдиी рд╕ाрд▓ाрдиी, рдЯिрд╣рд░ी рдФрд░ рднोрдЯिрдпा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдЕрд▓्рдоोрдб़ा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдмोрд▓ी рдЖрджрд░्рд╢ рдХुрдоाрдКँрдиी рд╣ैрдЬो рд╕ाрд░े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рдордЭी рдЬाрддी рд╣ै। рдг рд╢рдм्рдж рдХे рдЕंрдд рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЕрд▓्рдкрдк्рд░ाрдгीрдХрд░рдг рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдЕрдзिрдХрддा - рдкреЭो - рдкреЬो, рд╕ूрдЦी - рд╕ूрдХै, рд╢ рдЙрдЪ्рдЪрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै -рдЕрд╢ु - рдЕрд╢्рд░ु, рдЖрд░рд╢ी - рдЖрд░рд╕ी рдЖрджि рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं।

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╣िंрджी рдХी рдкाँрдЪ рдЙрдкрднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं -
1. рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िंрджी
2. рдкूрд░्рд╡ी рд╣िंрджी
3. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд╣िंрджी
4. рдкрд╣ाрдб़ी рд╣िंрджी
5. рдмिрд╣ाрд░ी рд╣िंрджी

рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд 18 рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं -
1. рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा
2. рдХрди्рдиौрдЬी
3. рдмुंрджेрд▓ी
4. рдмाँрдЧрд░ू
5. рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी
6. рдЕрд╡рдзी
7. рдмрдШेрд▓ी
8. рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ी
9. рдоैрдеिрд▓ी
10. рдордЧрд╣ी
11. рднोрдЬрдкुрд░ी
12. рдоेрд╡ाрддी
13. рдоाрд▓рд╡ी
14. рдоाрд░рд╡ाрдб़ी
15. рдвुंрдвा़рдб़ी
16. рдЧрдв़рд╡ाрд▓ी
17. рдХुрдоाрдКँрдиी
18. рдиेрдкाрд▓ी
рд╡ рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрдмोрд▓िрдпों  рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдПрд╡ं рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╡िрд╡ेрдЪрди рдоें рдмोрд▓ी рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрдЪрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЙрд╕рдХी рдмोрд▓िрдпाँ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╡िрдХाрд╕ рддрдеा рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╣िंрджी рдХा рд░ाрдЬрднाрд╖ा рд░ूрдкрдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िंрджी рдХी рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рд╣ै। рдЬिрд╕рдХो 14 рд╕िрддंрдмрд░,1949 рдХो рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा рдиे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा।  рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ -17 рддрдеा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 343(1)  рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрдШ рдХी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рд╣िंрджी (рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी) рдФрд░ рд▓िрдкि рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд╣ोрдЧी। рдЕंрдХों рдоे рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕंрдХों рдХा  рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।  рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рддो рд╣ै рдкрд░ंрддु рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдирд╣ीं рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी 12 рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпों  рдоें рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी  (рдЬो рднाрд╖ाрдУं рдХी рд╣ै) рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 344 (1) рдФрд░ 351 рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें 14 рднाрд╖ाрдПँ рдеीं।  (рдЕрд╕рдоिрдпा, рдмंрдЧрд▓ा, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рд╣िंрджी, рдХрди्рдирдб़, рдХрд╢्рдоीрд░ीрдорд▓рдпाрд▓рдо, рдорд░ाрдаीрдЙреЬिрдпा, рдкंрдЬाрдмी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рддрдоिрд▓, рддेрд▓рдЧु рдФрд░  рдЙрд░्рджू) рдмाрдж рдоें  рд╕िंрдзी рдХो 1961 рдоें рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ंрдЦ्рдпा 15 рд╣ो рдЧрдИ рдеी।  1992 рдоें рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рд╕ूрдЪी рдоें рддीрди рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдПँ -рдордгिрдкुрд░ीрдиेрдкाрд▓ी рдФрд░ рдХोंрдХрдгी рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдм рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 18 рд╣ो рдЧрдИ।  2003 рдоें рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЪाрд░ рдЕрди्рдп рдмोрд▓िрдпों рдХो рднी рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпाрдбोрдЧрд░ीрд╕ंрдеाрд▓ी, рдоैрдеिрд▓ी рдФрд░ рдмोрдб़ो। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрд╖्рдЯрдо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें 22 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।