рд░ूрдкांрдЬрд▓ि рдХाрдоिрд▓्рдпा
рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 738 269 5721; рдИрдоेрд▓: kamilyarupanjali@gmail.com
рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рдиाрдЯ्рдп-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓े рджो рдкीреЭिрдпों рдХे рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд╣ैं। рдПрдХ рдкीреЭी рд╡рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо, рдПрдХрддा рдХी рднाрд╡рдиा, рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рдк्рд░рдЬाрддाрди्рдд्рд░िрдХ рднाрд╡ рдЖрджि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдиाрдЯ्рдп-рд░рдЪрдиाрдПँ рджी рд╣ैं। рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ुрдП рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдирд╡ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдиेрддाрдУं рдХे рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░, рдкрджрд▓ोрд▓ुрдкрддा, рд╢ोрд╖рдг, рджрд▓-рдмрджрд▓ рдХी рдиीрддि рдЖрджि рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд╡рд░्рддрдоाрди рдн्рд░рд╖्рдЯ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рдХ्рд░ांрддि рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХ рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдЗрд╕ рджूрд╕рд░े рдкीреЭी рдХे рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдоाрдирд╡ीрдпрддा, рдпांрдд्рд░िрдХрддा, рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी, рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рд╕ंрдмंрдзों рдоें рдШрдЯрддी рдЬा рд░рд╣ी рднाрд╡ाрдд्рдордХрддा рдПрд╡ं рдмреЭрддी рд╣ुрдИ рдпौрди-рд╡िрдХृрддिрдпाँ рдЬैрд╕ी рдоाрдирд╡ीрдп рдд्рд░ाрд╕рдж рд╕्рдеिрддि рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рдЕрд░ाрдЬрдХрддा, рддाрдиाрд╢ाрд╣ी рдЬैрд╕ी рд╡िрд╕ंрдЧрдд рд╕्рдеिрддि рдХो рдирдП рддрд▓ाрд╢े рдЧрдП рд╢िрд▓्рдк, рд╕ीрдзी рдЪोрдЯ рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рднाрд╖ा рдФрд░ рдирдпी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा। рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХे рдиाрдЯрдХों рдоें рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоुрдж्рджों рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╖рдпों, рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рддрдеा рдЙрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХा рдк्рд░рдЦрд░ рд╕्рд╡рд░ рдз्рд╡рдиिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рд╕्рд╡рд░ рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХे рдиाрдЯрдХों рдоें рддीрди рдмिрди्рджुрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг, рджूрд╕рд░ा рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдПрд╡ं рддीрд╕рд░ा рди्рдпाрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг। рдкुрд▓िрд╕ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдХ рд╣ै। рджेрд╢ рдоें рд╢ांрддि рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рдХाрдпрдо рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд░рд╣рддी рд╣ै। рдкрд░ рдЖрдЬрдХрд▓ рд╣рдо рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкुрд▓िрд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕ेрд╡рдХ рди рдмрдирдХрд░, рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рд╕ेрд╡рдХ рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрди-рд╕рдоूрд╣ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा, рдЕрдкрд░ाрдзिрдпों рдХो рдкрдХреЬрдиा рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХो рд░ोрдХрдиा рдкुрд▓िрд╕ рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрди-рд╕рдоूрд╣ рдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рдиा, рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХो рд░ोрдХрдиे рдХे рд╡рдЬाрдп рдЦुрдж рдЙрд╕рдоें рд▓िрдк्рдд рд░рд╣рдиे рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиा рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдиे рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЗрд╕ी рдн्рд░рд╖्рдЯ рд░ूрдк рдХो рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдорд░рдЬीрд╡ा’ рдиाрдЯрдХ рдоें рдЖрджрд░्рд╢ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХो рдЖрдд्рдорджाрд╣ рдХा рд░ूрдк рджेрдиे рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдЕреЮрд╕рд░ рд░ाрдЬрдиेрддा рд╢िрд╡рд░ाрдЬ рдЧंрдзे рдХी рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рддिрд▓рдЪрдЯ्рдЯा’ рдиाрдЯрдХ рдоें рдкुрд▓िрд╕ рд╣िрд░ाрд╕рдд рд╕े рдХिрд╕ी рдЖрддंрдХрд╡ाрджी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рднाрдЧ рдЬाрдиे рдХी рдШрдЯрдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा рдкрд░ рдХрд░ाрд░ा рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд╣ै। ‘рддेंрджुрдЖ’ рдиाрдЯрдХ рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХрдоिрд╢्рдирд░ рднूрд╖рдгрд░ाрдп рд╕рд╣ी рдЕрдкрд░ाрдзी рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдПрдХ рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рдиिрд░ीрд╣ рдоाрд▓ी рдХो рдкрдХреЬрддा рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрд╕े рдкुрд▓िрд╕ рд╣िрд░ाрд╕рдд рдоें рд░рдЦрдиे рдХे рдмрджрд▓े рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХो рд╕ौंрдк рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдордирдоाрдиी рд╡ृрдд्рддि рдХो рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рдЙрднाрд░рддी рд╣ै। ‘рдЖрд▓ा рдЕрдлрд╕рд░’ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓ा рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХा рд╕рдмрд╕े рдЪрд░्рдЪिрдд рдиाрдЯрдХ рд╣ै | рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдиे рдЕрдлрд╕рд░рд╢ाрд╣ी, рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХрд╕ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдХे рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рддाрд╢ рдХी рдЦेрд▓ (рдЬुрдЖ) рдоें рд╣ाрд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рдЗंрд╕्рдкेрдХ्рдЯрд░ рдЕрдкрдиी рд╡рд░्рджी рд╣ी рдЧिрд░рд╡ी рд░рдЦ рджेрддा рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓े рдЕрдзिрдХрддрд░ рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпाँ рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдЪाрдкрд▓ूрд╕ рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдПрдХ рдЭрд▓рдХ ‘рдбाрдХू’ рдиाрдЯрдХ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЬेрд▓рд░ рд╕ाрд╣рдм рд░ाрдЬрдиेрддा рдХे рдЖрджेрд╢ाрдиुрд╕ाрд░ рдиिрд░рдкрд░ाрдзी рдмрдЪрдирд░ाрдо рдХा рдлाрдЗрд▓ рдЧाрдпрдм рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЧрдж्рджाрд░ рд╢ाрд╕рдХ рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЧрдж्рджाрд░ी рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓े рдЦोрдЦрд▓े рдкुрд▓िрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдпрд╣ाँ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдХे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдиेрддा рджोрд╣рд░ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рд╡े рдХрд╣рддे рдХुрдЫ рдФрд░ рдХрд░рддे рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ैं। рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрдирдХे рдЦाрдиे рдХे рдФрд░ рджिрдЦाрдиे рдХे рджांрдд рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं। ‘рдорд░рдЬीрд╡ा’ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╢िрд╡рд░ाрдЬ рдЧंрдзे рднी рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдиेрддा рд╣ै рдЬो рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХी рджрд▓рджрд▓ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рднी рдЧीрддा рдХे рдХрд░्рдордлрд▓ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рдоें рд╢िрд╡рд░ाрдЬ рдЧंрдзे рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджी рд▓рдо्рдкрдЯ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдиेрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдЬो рд╕рдд्рддा рдоें рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рдмрдиाрдиे рдХी рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рд╣рдж рддрдХ рдЧिрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡िрдкрдХ्рд╖ीрдп рдкाрд░्рдЯी рдХो рдиीрдЪा рджिрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдХे рдиेрддा рдкाрд░рд╕ рдХो рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рдиिрд╖्рдХाрд╕िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЖрджрд░्рд╢ рдиाрдордХ рдПрдХ рдпुрд╡рдХ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╖рдбрдпंрдд्рд░ рд░рдЪрддा рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдлрд╕рд░ рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рд╡े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рд▓ाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ैं- “рдоाрди рд▓ो рдХрд╣ा рдЬाрдП рдкाрд░рд╕ рдХे рдиाрдЬाрдпрдЬ рддाрд▓्рд▓ुрдХाрдд рдеे рдЗрд╕ рдЖрджрдоी рдХी рдмीрд╡ी рд╕े। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕рдиे рдмीрд╡ी рдХा рдорд░्рдбрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдмीрд╡ी рдХो рдорд░рдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рдкाрдЧрд▓ рд╣ो рдЧрдпा।” рдЗрд╕рдк्рд░рдХाрд░ рд╢िрд╡рд░ाрдЬ рдЧंрдзे рдЬैрд╕ी рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд░ाрдЬрдиेрддा рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рдХिрдпे рдЖрджрд░्рд╢ рдЬैрд╕े рдХिрддрдиे рдмेрдХрд╕ूрд░ рд▓ोрдЧों рдХा рдмрд▓ि рджे рджेрддे рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХे рдПрдХ рдЕрди्рдп рдиाрдЯрдХ ‘рдбाрдХू’ рдоें рднी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдиेрддा рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП ‘рдбाрдХू рд╕рдорд░्рдкрдг’ рдХी рдмाрдд рдмोрд▓рддा рд╣ै। рдкрд░ рдЕрд╕рд▓ी рдбाрдХू рддो рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд░рд╣ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдирдХрд▓ी рдбाрдХू рдмрдиाрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЬрдЧाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рдиेрддा рдХी рд╕рднा рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░, рдмрдЪрдирд░ाрдо рдХो рдЭूрдаा рдбाрдХू рдмрдиाрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╕рдорд░्рдкрдг рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдмрдЪрдирд░ाрдо рдХो рдЬेрд▓ рд╕े рдЫुреЬाрдиे рдХा рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЬेрд▓ рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХी рдЦрдмрд░ рднी рдирд╣ीं рд▓ी рдЬाрддी, рдЬेрд▓ рдоें рд╕реЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдлाрдИрд▓ рдЧाрдпрдм рдХрд░ рдЖрдЬीрд╡рди рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдоें рд╕реЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдпुрдЧ рдХे рдоेंрдЪрд▓ी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рдЦोрдЦрд▓ेрдмाрдЬी рдХो рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдиे ‘рдбाрдХू’ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдпोрд░्рд╕ рдлेрдердлुрд▓ी’ рдиाрдЯрдХ рдХे рдбिрд╕्рдкैрдЪрд░ рдХा рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдерди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдиीрддि рдХो рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХрддा рд╕े рдЙрднाрд░рддा рд╣ै- “рдЬрдм рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдиौрдХрд░ी рдХी рдеी рддो рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдоुрдЭे рдЕрдкाрдЗंрдЯрдоेंрдЯ рд▓ैрдЯрд░ рджिрдпा рдеा рдЙрд╕ рдоें рдоुрдЭे ‘рдбिрдпрд░ рд╕рд░’ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। ... рдЕрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдЧрд░ рдоुрдЭे рдХुрдЫ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рддो рдХрд╣рддी рд╣ै, ... рдЙрд╕े рдЗрдд्рддрд▓ा рджी рдЬाрддी рд╣ै।” рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЕрд╕ंрдЧрдд рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рд╕ोрдЪрдиा рднी рдХрднी рдХрднी рджंрдбिрдд рд╣ोрдиे рдХा рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। ‘рддिрд▓рдЪрдЯ्рдЯा’ рдиाрдЯрдХ рдХे рдкिंрдбाрд░िрдпों рдиे рднी рдХрднी рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдоें рд╕ोрдЪा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдмрджрд▓े рдоें рдЙрди्рд╣ें рджंрдбिрдд рд╣ोрдиा рдкреЬा рдеा। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рджेрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдаाрдИ рдЧрдИ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкिंрдбाрд░ी рдХी рдмाрдд рднी рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдЕрд╕рд▓ी рд░ूрдк рдХो рдЙрднाрд░рддी рд╣ै। ‘рдЖрд▓ा рдЕреЮрд╕рд░’ рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХрд╕्рдмे рдХा рдЪेрдпрд░рдоैрди, рд╣ाрдХिрдо, рд╣ेрдбрдоाрд╕्рдЯрд░, рдкोрд╕्рдЯрдоाрд╕्рдЯрд░, рдЗंрд╕्рдкेрдХ्рдЯрд░ рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдХे рдЬрдирддा рдХो рд▓ूрдЯрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЦुрд▓े рдЖрдо рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдн्рд░рд╖्рдЯ рд░ाрдЬрдиीрддि рдПрд╡ं рдн्рд░рд╖्рдЯ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХा рдпрдеाрд░्рде рдирдоूрдиा рдпрд╣ाँ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдХреЬे рдЧрдпे рдЕрдкрд░ाрдзिрдпों рдХो рдЙрдирдХे рдЕрдкрд░ाрдзों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдЬा рд╕ुрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рди्рдпाрдп-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдк्рд░рдоाрдгों рдФрд░ рдЧрд╡ाрд╣िрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рди्рдпाрдп-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рди्рдпाрдпрджाрди рдХा рдХाрдо рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рди्рдпाрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рдЧреЬрдмреЬी рд╣ो рддो рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХा рдХ्рдпा рд╣рд╕्рд░ рд╣ोрдЧा рдЗрд╕рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рдиा рдХрдаिрди рдирд╣ीं рд╣ै। ‘рдбाрдХू’ рдиाрдЯрдХ рдоें рдиिрд░рдкрд░ाрдз рдмрдЪрдирд░ाрдо рдЕрдкрд░ाрдзी рди рд╣ो рдХрд░ рднी рдордЬрдмूрд░рди рди рдХिрдпा рд╣ुрдЖ рдЕрдкрд░ाрдз рдХो рдХрдмूрд▓рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдоाрд░ी рди्рдпाрдп-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЗрд╕рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬाँрдЪ-рдкреЬрддाрд▓ рдХिрдпे рдмिрдиा рд╣ी рд╕рдд्рддाрдзाрд░िрдпों рдХे рдЦिрд▓ौрдиा рдмрди рдХрд░ рдмрдЪрдирд░ाрдо рдХो рд╕рдЬा рд╕ुрдиा рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╣рдоाрд░े рди्рдпाрдп-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдиे рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╣ाрд░ाрдд्рдордХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЧрд░ीрдм рдЖрджрдоी рдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдХ्рд░ांрдд рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдбाрдХू рд░ाрдЬрдиेрддा рдЧрдардмंрдзрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдФрд░рдд рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдкрд░ рдбाрдХे рдХी рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдШрдЯрдиाрдПँ рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै।”
рди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЬрдирддा рдХा рд╢ोрд╖рдг, рд╕рд░рдХाрд░ рдмрджрд▓ рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЬ्рдпों рдХा рдд्рдпों рд░рд╣рдиा, рд░िрд╢्рд╡рддрдЦोрд░ी рдХा рдзंрдзा рдЪрд▓ाрдиा рдЖрджि рдЖрдЬ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рдХреЬрд╡ी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣ै। рдЬрдирддा рдЪाрд╣े рднूрдЦे-рдк्рдпाрд╕े рдорд░े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡ाрд░्рде рдиिрдХрд▓рдиा рд░ाрдЬрдиेрддाрдПँ рдЦूрдм рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдпрдеाрд░्рде рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрджрдоी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рдЪрдХ्рдХी рдоें рдкिрд╕рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд╕्рдеिрддि рдРрд╕ी рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै рдХि рдЕрдкрд░ाрдзी рдХो рдкрдХреЬрдиे рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ै, рдкुрд▓िрд╕ рдХी рд╣िрд░ाрд╕рдд рд╕े рдоुреЫрд░िрдо рднाрдЧ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै, рдЕрд╕рд▓ी рдоुреЫрд░िрдо рдХो рдкрдХреЬрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рдиीрд░िрд╣ рд▓ोрдЧों рдХो рдЭूрдаा рдЖрд╕्рд╡ाрд╕рди рджेрдХрд░ рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдлँрд╕ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХे рдиाрдЯрдХों рдоें рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдЬो рд╕्рд╡рд░ рдз्рд╡рдиिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХो рдЗрди рд╕ाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдпों рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдореЫрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдиाрдЯрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рдн्рд░рд╖्рдЯ рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн-рд╕ूрдЪी
рдЕ. рдЖрдзाрд░ рдЧ्рд░рди्рде
1. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рддिрд▓рдЪрдЯ्рдЯा,рд╕ंрднाрд╡рдиा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд░ेрд╡рддी рдХुंрдЬ рд╣ाрдкुреЬ (рдЙ.рдк्рд░.), рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1981
2. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рддेंрджुрдЖ, рд░ाрдЬेрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1986
3. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рдорд░рдЬीрд╡ा, рд░ाрдЬेрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1994
4. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рдпोрдЕрд░्рд╕ рдлैрдердлुрд▓ी, рд░ाрдЬेрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1980
5. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рдЖрд▓ा рдЕрдлрд╕рд░, рд░ाрдЬेрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1981
6. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рдбाрдХू, рдкुрд╕्рддрдХाрдпрди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1990
рдЖ. рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░рди्рде
1. рдоुрдж्рд░ाрд░ाрдХ्рд╖рд╕, рд░ंрдЧ рднूрдоिрдХाрдПँ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2006
2. рдбॉ. рдЧिрд░ीрд╢ рд░рд╕्рддोрдЧी, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рдиाрдЯрдХрдХाрд░, рдЗрди्рдж्рд░рдк्рд░рд╕्рде рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1981

