Showing posts with label рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд. Show all posts
Showing posts with label рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд. Show all posts

рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкंрдд рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЪेрддрдиा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо: рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░िрдЪрдп рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें

рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкंрдд
(20 рдордИ 1900 - 28 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1977)

рдПрдо рдПрд╕ рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рджुрдмे

рдПрдо.рдП., рдХिрд░ोреЬीрдорд▓ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
•рдиेрдЯ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдд्рддीрд░्рдг
рдкрддा: 91/237, рдкाрд▓ рд╣ाрдЙрд╕, рд░ाрдЬрдкुрд░ा, рдЧुреЬрдордг्рдбी, рджिрд▓्рд▓ी, 110007
рдЪрд▓рднाрд╖: 7354463467
рдИрдоेрд▓: dubeymss2131@gmail.com

        рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдХा рд╕рдордЧ्рд░ рд▓ेрдЦрди рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрдЧрдзрд░्рдо рдХे рднौрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд╕ूрдд्рд░ों рдХो рднी рдЕрдкрдиी рдХाрд╡्рдп-рд╕рд░्рдЬрдиा рдоें рдЖрдд्рдорд╕ाрдд् рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдд्рдордкрд░рдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рднाрд╡рдмोрдз рддрдеा рдЬीрд╡рди рдЬрдЧрдд рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдХो рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдХрд╡ि-рдХрд░ुрдгा рд╕े рдЕрднिрд╖िрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдХाрд░्рд▓ рдоाрд░्рдХ्рд╕, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрджी-рдЖрд╢ाрд╡ाрджी рджाрд░्рд╢рдиिрдХों рд╕े рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдк्рд░ेрд░िрдд рдкंрдд рдПрдХ 'рд╕рд░्рд╡ рд╕рдорди्рд╡рдпрд╡ाрджी' рд▓ोрдХрдкрдХ्рд╖рдзрд░ рджृрд╖्рдЯि рд░рдЦрддे рдеे। рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╡े рдЕрдзिрдХ рдкंрде рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдеे рдФрд░ рд░ूрдв़िрдЧрдд рдордз्рдпрдХाрд▓ीрдирддाрд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рддрд░्рдХрдпुрдХ्рдд рд╕ोрдЪ рд░рдЦрддे рдеे । рдк्рд░рдХृрддि, рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рдЬैрд╕ा рдпрдеाрд░्рде рд░िрд╢्рддा рдкंрдд рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрди्рдпрдд्рд░ рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै। рдкंрдд рдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рдПрдХ рдУрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╡िрд╡ेрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рддेрдЬ рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдЪेрддрдиा рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдкाрдиे рдХी рд▓рд▓рдХ। рдкंрдд рдХी рдХाрд╡्рдп-рдЪेрддрдиा рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╡िрдХाрд╕ोрди्рдоुрдЦी рд░рд╣ी рд╣ै рдЬो рд╕рди् 1916 рд╕े 1977 рддрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рд╣ै।  рд╕рди् 1936 рддрдХ рдкंрдд рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдХрд╡ि рд░рд╣े। 1936 рд╕े 1940 рдИ. рддрдХ рдЙрдирдкрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рднौрддिрдХ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╕рди् 1940 рд╕े 1965 рддрдХ рдЙрдирдкрд░ рдЕрд░рд╡िрди्рдж рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЖрдЧे рд╕рди् 1965 рд╕े 1977 рддрдХ рдХा рдЙрдирдХा рдХाрд╡्рдп, рд╡िрдХाрд╕ाрдд्рдордХ рдЕрднिрдирд╡ рдЪेрддрдиा рдХा рд╕ृрдЬрдирдХाрд▓ рд░рд╣ा।

рдмीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рднाрд░рддीрдп рдЕंрддрд╕् рдФрд░ рдоाрдирд╕ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдорд╣ाрдХрд╡ि рдкंрдд рдХे рд╡ृрд╣рдж рд░рдЪрдиाрдХाрд╢ рдХो рдЬाрдирдиा рдмрд╣ुрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдкंрдд рдк्рд░рдмंрдз-рдХाрд╡्рдп рдХे рд░рдЪрдпिрддा, рдк्рд░рдЧीрдд рдк्рд░рддिрднा рдХे рдкुрд░ोрдЧाрдоी рд╕рд░्рдЬрдХ рддрдеा рдХрд▓ा-рд╡िрджрдЧ्рдз рдХрд╡ि рдХे рд░ूрдк рдоें, рд╡्рдпाрдкрдХ рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдоें рд╕рдоाрджृрдд рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрдж्рдпрдкि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиाрдЯрдХ, рдПрдХांрдХी, рд░ेрдбिрдпो- рд░ूрдкрдХ, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी рдЖрджि рд╡िрдзाрдУं рдоें рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рд╣ैं। рдХрд╡ि рдкंрдд рдХा рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдиिрдо्рди рд░ूрдк рдоें рд╣ै-
рд╣ाрд░ (рдЙрдкрди्рдпाрд╕) 1916-17 (рдкंрдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХृрддि) 1960 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд, рд╡ीрдгा (1927), рдЧ्рд░ंрдеि (1929), рдкрд▓्рд▓рд╡ (1926), рдЧुंрдЬрди (1932), рдЬ्рдпोрдд्рд╕рдиा (рдиाрдЯिрдХा 1934) , рдпुрдЧांрдд (1936), рдкाँрдЪ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ (1936) рдпुрдЧрд╡ाрдгी (1939), рдЧ्рд░ाрдо्рдпा (1940), рдкрд▓्рд▓рд╡िрдиी (1940), рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡ि (1941), рд╕्рд╡рд░्рдг рдХिрд░рдг (1947), рд╕्рд╡рд░्рдгा рдзूрд▓ (1947), рдпुрдЧрдкрде (1949), рдЙрдд्рддрд░ा (1949), рд░рдЬрдд рд╢िрдЦрд░ (1952), рдЕрддिрдоा (1955), рд╕ौрд╡рд░्рдг (1956), рд╡ाрдгी (1958), рд░рд╢्рдоि рдмंрдзрди (1958), рдЪिрджрдо्рдмрд░ा (рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд, 1958), рдХрд▓ा рдФрд░ рдмूрдв़ा рдЪांрдж (рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд, 1959), рд╕ाрда рд╡рд░्рд╖: рдПрдХ рд░ेрдЦांрдХрди (1960), рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рджрд░्рд╢рди (1961), рд▓ोрдХाрдпрддрди (1964), рдЫाрдпाрд╡ाрдж:рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди 1965 , рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि (1965), рдХिрд░рдг рд╡ीрдгा (1967), рдкौ рдлрдЯрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े (1967), рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рд░рде рдЪрдХ्рд░ (1968), рдкрддрдЭрд░: рдПрдХ рднाрд╡-рдХ्рд░ांрддि (1969), рдЧीрддрд╣ंрд╕ (1969), рд╢ंрдЦрдз्рд╡рдиि (1971), рд╢рд╢ि рдХी рддрд░ी (1973) , рдЧंрдз рд╡ीрдеी (1973), рд╕ाрда рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдиिрдмंрдз (1973) рдЖрд╕्рдеा (1973) рд╕рдд्рдпрдХाрдо (1975) рдЧीрдд-рдЕрдЧीрдд (1976), рд╕ंрдХ्рд░ांрддि (1977), рдоुрдХ्рддाрдн (1977) рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдЬी рдХी рдЕрди्рдп рдХृрддिрдпाँ рдеी рдЬिрд╕рдоें рд╕рдоाрдзिрддा, рдЕрднिрд╖ेрдХिрддा, рд╕ंрдпोрдЬिрддा, рдЪिрдд्рд░ांрдЧрджा (рд░ूрдкाрдд्рдордХ-рдЪिрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдХрд▓рди) рдордзुрдЬ्рд╡ाрд▓ ( рдЙрдорд░ рдЦрдп्рдпाрдо рдХी рд░ुрдмाрдИрдпों рдХा рд╣िंрджी рд░ूрдкांрддрд░), рдЙрдЪ्рдЫрд╡ाрд╕ (рдЗрд▓ाрдЪंрдж्рд░ рдЬोрд╢ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХिрд╢ोрд░ рдХрд╡ि рдХी рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा) рдпुрдЧ-рдкुрд░ुрд╖, рддाрд░ाрдкрде, рдЫाрдпा, рд╣рд░ि рдмांрд╕ुрд░ी рд╕ुрдирд╣рд░ी рдЯेрд░, рд╢िрд▓्рдкी, рдЧрдж्рдп-рдкрде, рд▓ोрдХाрдпрддрди (рд╕ंрдЫिрдк्рдд), рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी (рд╢ांрддि рдЬोрд╢ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкाрджिрдд) рд░ूрдкाрдн (рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рд╕ंрдкाрджрди, 1938 рдИ.)

рдкंрдд рдЬी рдХी рд╕рдорд╕्рдд рд░рдЪрдиाрдПँ рднाрд░рддीрдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рд╕े рдЧрд╣рди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ाрддी рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдкुрд░ुрд╖ाрд░्рде, рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдЕрднिрдпाрди рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ाрдпा, рдЙрд╕े рдЕрднिрдиंрджिрдд рднी рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рдк्рд░рдХृрддि-рд╡рд░्рдгрди рдоें рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рддрди्рдордпрддा, рдЙрд░्рдоिрд▓ рд▓рдпाрдд्рдордХрддा рдФрд░ рдк्рд░рдХृрдд рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХा рд╡िрдкुрд▓ рднाрд╡ рд╣ै।

рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдкрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдХрд╡ि рдХी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा (mobility), рдЬो рдХрд╡ि рдХी рд░рдЪрдиा, рд░рдЪрдиा- рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рд╕ोрдЪ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдкंрдд рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рдХрд╡ि рдХे рдХाрд╡्рдп рдХा рд╕рдо्рдпрдХ् рд░рд╕ाрд╕्рд╡ाрджрди рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХрд░рдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рддрдеा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдХрд╡ि рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЫाрдк рдЙрд╕рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХाрд╡्рдп рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдХрд╡ि рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрддिрдЧрдд рд░ुрдЪि, рднाрд╡, рд╡िрдЪाрд░ рдПрд╡ं рд░ाрдЧ-рдж्рд╡ेрд╖ों рдЖрджि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рд░рдЦ рд╕рдХрддा। рдЗрд▓िрдпрдЯ рдХी рднांрддि '’рдХाрд╡्рдп рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕े рдкрд▓ाрдпрди рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдХाрд╡्рдп рдоें рдХрд╡ि рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।“1 рдХрд╡ि рдкंрдд рдХे рд▓िрдП рддो рдмрдЪ्рдЪрдирдЬी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддा рд╣ै рд╡рд╣ी рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рд╣ै рд╡рд╣ी рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддा рд╣ै। рдкंрдд рдЬी рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рддो рдпрд╣ рдмाрдд рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдаीрдХ рд╣ै рдХि рдмिрдиा рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭे рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПं рдирд╣ीं рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी ।"2 рд╕्рд╡рдпं рдкंрдд рдиे рднी 'рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рдиा' рдоें рдХुрдоाрд░ рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ाрдпे рд╣ैं, ‘'рдХрд╡ि рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдХाрд╡्рдп рд╕्рд╡рдпं рдХрд╡ि рд╣ै।"3 рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдкंрдд рдХा рдЬीрд╡рди рд╕्рд╡рдпं рдХрд╡िрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХी рдХрд╡िрддा рд╣ै рдЗрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдкрд░рдЫाрдИ।

рдЕрдкрдиे рдЬрди्рдо- рд╕्рдеाрди рдХौрд╕ाрдиी (рдЕрд▓्рдоोрдб़ा) рд╕े рдмाрд╣рд░ рдкंрдд рдЬी рдмрдиाрд░рд╕, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдХाрд▓ाрдХाँрдХрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдордж्рд░ाрд╕, рдкांрдбिрдЪेрд░ी (рд╕рди् 1944 рдИрд╕्рд╡ी) рдЗрдд्рдпाрджि рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдЬुрдб़े рдеे। рд╕рди् 1961 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рдкंрдд рдЬी рдиे 24-25 рджिрдиों рдХे рд▓िрдП рд╡िрджेрд╢ рдпाрдд्рд░ा рднी рдХी рдеी, рдЬिрд╕рдХे рджрд░рдоिрдпाрди рдЗрди्рд╣ें рддाрд╢рдХंрдж, рдоॉрд╕्рдХो, рд▓ेрдиिрдирдЧ्рд░ाрдб, рдл्рд░ांрдХрдлुрд░्рдд, рдкेрд░िрд╕ рдФрд░ рд▓ंрджрди рдЬाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рдеा। рдЗрдирдХी рдпрд╣ рд╡िрджेрд╢ рдпाрдд्рд░ा, рдоुрдЦ्рдпрддः рд╕ोрд╡िрдпрдд рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоैрдд्рд░ी рд╕ंрдШ рдХे рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдкрд░ рд░ूрд╕ рдХे рд▓िрдпे рдЖрдпोрдЬिрдд рдеी। рдЗрд╕ рд╡िрджेрд╢ рдпाрдд्рд░ा рд╕े рдЗрдирдХे рдЕрдиेрдХ рдн्рд░рдо рдЯूрдЯे рдеे, рдЗрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ рдеा, рдЗрдирдХी рд╡िрджेрд╢-рднीрддि (реЫीрдиोрдлोрдмिрдпा) рдШрдЯी рдеी, рд╕्рд╡рджेрд╢-рдЧौрд░рд╡ рдХा рдЖрдд्рдорд╢ंрд╕ी рдЙрдд्рд╕ाрд╣ाрдзिрдХ्рдп 4 рд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рдЗрди्рд╣ें рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рдкрдХ्рд╖ рдХो, рдЙрд╕рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рд╕ाрде, рд╕рдордЭрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рдеा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рдпं рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ "рд╡िрджेрд╢ рдн्рд░рдордг рд╕े рдоेрд░ा рдЬ्рдЮाрди-рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рд╣ुрдЖ। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдк्рд░рддि рдоेрд░े рдЬो рд╡िрдЪाрд░ рдеे, рдЙрди्рд╣ें рджुрд╣рд░ाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоुрдЭे рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓ рд╕рдХा।"5 рдкंрдд рдЬी рдХो рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░ा рд░рд╣рдиा рд╡ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╡рд╕्рдд्рд░ рдкрд╣рдирдиा рдкрд╕ंрдж рдеा। рдШुँрдШрд░ाрд▓े рдХेрд╢ рд░рдЦрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдЗрди्рд╣ें рдиेрдкोрд▓िрдпрди рдХे рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рд╕े рдоिрд▓ी рдеी। рдЗрд╕ рдк्рд░ेрд░рдгा рдоें рдХिрд╕ी 'рд╕ुрдХेрд╢िрдиी' рдХा рдпोрдЧрджाрди рдирд╣ीं рдеा। рдЧाँрд╡ рд╕े рд╢рд╣рд░ рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рдФрд░ рдмрд▓рд╡рддी рд╣ो рдЧрдИ рдпрд╣ाँ рд░рд╣рдХрд░ рдкंрдд рдЬी рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рд╡े рдирдЧрд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдкों рдоें рд╕рд╣рд░्рд╖ рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ीрдоाрдУं рддрдеा рдордиोрд╡िрди्рдпाрд╕ рдХी рдХрдоिрдпों рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ां рд░рд╣рддे рд╣ैं рд╣ुрдП рдкंрдд рдЬी рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рд╡ाрдоी рд╕рдд्рдп рджेрд╡ рдЬी рдХे рднाрд╖рдгों рдХा рдкрдб़ा рдЬो рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рд╡ рднाрд╖ा-рдк्рд░ेрдо рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै рджूрд╕рд░ा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рдХाрд╡्рдп рдкाрда рдХा рдкрдб़ा рдЬो рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрдирдХे рдорди рдоें рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рджृреЭ рд╣ो рдЧрдИ рдХि рдХрд╡िрддा рдЧेрдп рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рдк्рд░рдпрдд्рди рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╢рд╣рд░ рдоें 'рд╢ुрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоिрддि' рдиाрдордХ рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдЦुрд▓ рдЧрдпा। рдк्рд░рддिрднा рдХो рдЙрдЪिрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдкрд░  рдкंрдд рдЬी рдХा рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдорди рдЕंрдХुрд░िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╡े рдЖрдард╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкрдв़ рд░рд╣े рдеे рддрдм рдЙрдирдХा рдкрд░िрдЪрдп рд╢्рд░ी рдЧोрд╡िंрдж рдмрд▓्рд▓рдн рдкंрдд рдФрд░ рдЙрдирдХे рднрддीрдЬे рд╢्рдпाрдоाрдЪрд░рдг рддрдеा рдЗрд▓ाрдЪंрдж्рд░ рдЬोрд╢ी рдЖрджि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рд╣ुрдЖ।

рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдмृрд╣рджрдд्рд░рдпी рдоें рдк्рд░рд╕ाрдж, рдиिрд░ाрд▓ा рдФрд░ рдкंрдд рдХी рдЧрдгрдиा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдХाрд╡्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЖрд░ोрд╣-рдЕрд╡рд░ोрд╣ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╡ीрдгा' рд╕े 'рдпुрдЧांрдд' рддрдХ рдкंрдд рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЖрд░ोрд╣ाрдд्рдордХ рд╣ै рдФрд░ 'рдпुрдЧрд╡ाрдгी' рд╕े 'рд▓ोрдХाрдпрддрди' рддрдХ рдЕрд╡рд░ोрд╣ाрдд्рдордХ । рдпрджि рдкрд░рд╡рд░्рддी рдХाрд╡्рдп-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों рд╕े рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрдп рддो рдЙрдирдоें рднी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЪрдордХ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़ेрдЧी। рдкंрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рд╣ै рдХि рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рд╡рд░्рддी рдХाрд╡्рдп рдХो рд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рджेрдЦрддे рд╣ैं рддो рдкрд░рд╡рд░्рддी рдХाрд╡्рдп рдХो рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े ।“ 

рджिрдирдХрд░, рдЕрди्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें, рдкंрдд рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХाрд╡्рдп рдХी рдЕрддिрд░ेрдХрд╡ाрджी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкंрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдоें рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдХाрд░рдг рднी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░рд╡рд░्рддी рдХाрд╡्рдп рдоें рди рд░ाрдЧрддрдд्рдд्рд╡ рд╣ै рди рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг-рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдФрд░ рди рд╕рдоीрдХ्рд╖ा। рд╡рд╣ рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рдкрдж्рдпाрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рдкрд░ рдкंрдд рдиे рд╡рд╣ाँ рднी рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рдкрд▓्рд▓ा рдирд╣ीं рдЫोрдб़ा рд╣ै। рдЕрди्рддрд░ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкूрд░्рд╡рд╡рд░्рддी рдХाрд╡्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕рд░्рдЬрдиाрдд्рдордХ рд╣ै рддो рдкрд░рд╡рд░्рддी рдХाрд╡्рдп рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдпूрдЯोрдкिрдпाрдпी ।
рдкंрдд рдЬी рдиे 'рд╣ाрд░' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рдХौрд╢ाрдиी рдоें рд▓िрдЦा рдеा। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХाрджрд╢ рдкुрд╖्рдкों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ै। рдкंрдд рдЬी 'рдоेрд░ी рд╕рд░्рд╡-рдк्рд░рдердо рд░рдЪрдиा' рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं "рд░рдЪрдиा рдЙрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╡िрдзाрди, рд╕ंрдпрдорди рдЕрдерд╡ा рддाрд░рддрдо्рдп рд╣ो। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдоें рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рд░рдЪрдиा рдХрд╡िрддा рдиा рд╣ोрдХрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ी рдеी।"

рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрд▓िрдпрдо рд╡рд░्рдб्рд╕рд╡рд░्рде рдХे рд▓िрд░िрдХрд▓ рдмैрд▓ेрдб्рд╕ рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддाрд╡ाрджी рдпुрдЧ рдХा рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкंрдд рдХी рдХाрд╡्рдп-рдХृрддि рдкрд▓्рд▓рд╡ рдХी рднूрдоिрдХा (рдк्рд░рд╡ेрд╢) рдХो рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ рдХा рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдкंрдд рдЬी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдк्рд░ौрдв़ рд░рдЪрдиा 'рдкрд▓्рд▓рд╡' рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рддिрднा рдХे рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдпा рд╕ाрд╣рд╕ рдХा рддрдеा рдкुрд░ाрдиी рдХाрд╡्рдпрдкрдж्рдзрддि рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдХा рдмрд╣ुрдд рдЪрдв़ा-рдмрдв़ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪिрдд्рд░рдордпी рднाрд╖ा, рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╡ैрдЪिрдд्рд░्рдп, рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрдзाрди рдЗрдд्рдпाрджि рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдк्рд░рдЪुрд░ рдкрд░िрдоाрдг рдоें рднрд░ी рд╕ी рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।" рдЗрд╕рдоें рдкंрдд рдиे рдХрд╡िрддा рдХे рдХुрдЫ рдХुрдЫ рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди-рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдпे рд╡िрд╖рдп рдиिрдо्рди рд╣ैं-
(i) рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдХी рдоाрдз्рдпрдо рднाрд╖ा, рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдмрдиाрдо рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХे рд╡िрд╡ाрдж рдоें рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХा рд╕рдорд░्рдерди।
(ii) рдХाрд╡्рдп-рднाрд╖ा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдкः рдкрд░्рдпाрдп рд╢рдм्рджों рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░, рд▓िंрдЧ-рдиिрд░्рдгрдп, рд╕рдоाрд╕ рдЖрджि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░।
(iii) рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХो рд╕िрд░्рдл рд╕рдЬाрд╡рдЯ рдХे рд╕ाрдзрди рдХी рдмрдЬाрдп рднाрд╡ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдж्рд╡ाрд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा। 
(iv) рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдХे рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдЫрди्рдж рд╡िрдзाрди рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЯрдЯोрд▓рдиा ।
рдЗрди рд╕рднी рдкрдХ्рд╖ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкंрдд рдиे рдЕрдкрдиी рд░ीрддिрд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рдзाрд░рдгाрдПँ рдк्рд░рдХрдЯ рдХी।

рдкрд▓्рд▓рд╡ рдХी рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдХрд╡िрддा рдХे рдХрд▓ा-рдкрдХ्рд╖ рдХा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЗрд╕ी рднूрдоिрдХा рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдмाрдж рдХी рдХाрд╡्рдп-рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдкрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

'рд╡ीрдгा' рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें 'рдЧीрддांрдЬрд▓ि' рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдХुрдЫ рдЕрд╡рд╢्рдп рд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЬो рдПрдХ рдмрдб़ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ुंрджрд░ рд░ूрдкों рдХी рдЖрд╣्рд▓ाрджрдордпी рдЕрдиुрднूрддि, рд╡рд╣ 'рд╡ीрдгा' рдоें рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рд╕ौंрджрд░्рдп рдХा рдЖрд╣्рд▓ाрдж рдЙрдирдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рдХрд░рдХे рдРрд╕े рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рд░ूрдкों рдХी рдпोрдЬрдиा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрдирдХे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд░ूрдкों рдХी рд╕ौंрджрд░्рдпाрдиुрднूрддि рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдЕрдиेрдХ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдЦुрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं।"

рдпрд╣ 'рдЧ्рд░ंрдеि' рд╣ै рдЕрд╕рдлрд▓ рдк्рд░ेрдо рдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯे-рд╕े рдк्рд░ेрдордк्рд░рд╕ंрдЧ рдХा рдЖрдзाрд░ рд▓ेрдХрд░ рдпुрд╡рдХ рдХрд╡ि рдиे рдк्рд░ेрдо рдХी рдЖрдиंрджрднूрдоि рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢, рдлिрд░ рдЪिрд░рд╡िрд╖ाрдж рдХे рдЧрд░्рдд рдоें рдкрддрди рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рдХिंрддु рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХी рдХोрдИ рдирдпी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рд╣ै। ‘рдкрд▓्рд▓рд╡' рдХे рдЕंрдд рдоें рдкंрдд рдЬी рдЬрдЧрдд рдХे рд╡िрд╖рдо 'рдкрд░िрд╡рд░्рддрди' рдХे рдиाрдиा рджृрд╢्рдп рд╕ाрдордиे рд▓ाрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╢ाрдпрдж рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рдХी рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдо рд╕्рдеिрддि рдиे рдХी рд╣ै। рдЬрдЧрдд рдХी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓рддा рдордиुрд╖्рдп рдЬाрддि рдХो рдЪिрд░рдХाрд▓ рд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рдХрд░рддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдиिрдпрдо рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рд╕्рд╡рддः рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рд╕рджрд╕्рдпों рдФрд░ рдХрд╡िрдпों рдХा рдорд░्рдо рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै, рдФрд░ рдХрд░рддी рд░рд╣ेрдЧी, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЬीрд╡рди рдХे рдиिрдд्рдп рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕े рд╣ै। "

рдЬीрд╡рди рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рдХाрд░рдг рдХрд╡ि рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдХोрдорд▓ рдХрдаोрд░, рдордзुрд░, рдХрдЯु, рдХрд░ुрдг, рднрдпंрдХрд░ рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рднूрдоिрдпों рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рддрдХ рдПрдХ рд╕ंрдмрдж्рдз рдзाрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪрд▓рдиा рдкрдб़ा рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рдоें рдЪिрдд्рд░рдордпी рднाрд╖ा рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдирд╣ीं; рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рдЧूрдв़, рдЕрдЧूрдв़, рдоाрд░्рдоिрдХ рддрде्рдпों рдХे рдЪрдпрди рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдХिрд╕ी рднाрд╡рдиा рдХो рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╢ाрдпрдж рдкंрддрдЬी рдХो рдЗрд╕ рдПрдХ рдзाрд░ा рдоें рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд▓ंрдмी рдХрд╡िрддा рдХे рднीрддрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै।"

'рдЧुंрдЬрди' рдоें рд╣рдо рдХрд╡ि рдХा рдЬीрд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рднीрддрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрд╕рдХी рдХाрд╡्рдпрд╢ैрд▓ी рдХो рднी рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдпрдд рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдкाрддे рд╣ैं।

"рдпुрдЧांрдд' рдоें рд╣рдо рджेрд╢ рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдаे рд╣ुрдП рд╕्рд╡рд░ों рдХी рдоीрдаी рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдкाрддे рд╣ैं। рдХрд╣ीं рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдк्рд░рдмрд▓ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд╣ै, рдХрд╣ीं рд╢्рд░рдордЬीрд╡िрдпों рдХी рджрд╢ा рдХी рдЭрд▓рдХ рд╣ै, рдХрд╣ीं рддрд░्рдХ-рд╡िрддрд░्рдХ рдЫोрдб़ рд╢्рд░рдж्рдзा-рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдкूрд░्рд╡рдХ рдЬीрд╡рдирдкрде рдкрд░ рд╕ाрд╣рд╕ рдХे рд╕ाрде рдмрдв़рддे рдЪрд▓рдиे рдХी рд▓рд▓рдХाрд░ рд╣ै- рддो рдХрд╣ीं 'рдмाрдкू рдХे рдк्рд░рддि рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рд╣ै।"

"рдпुрдЧांрдд' рдоें рдХрд╡ि рдХो рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рд░ूрдкрд░ंрдЧ, рдЪрдордХ-рджрдордХ, рд╕ुрдЦ-рд╕ौрд░рдн рд╡ाрд▓े рд╕ौंрджрд░्рдп рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рд╕рдд्рдпाрд╢्рд░िрдд рдХрд▓्рдкрдиा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рдкाрддे рд╣ैं।" ‘рдпुрдЧांрдд' рдоें рдХрд╡ि рдХी рд╡ाрдгी рдоें рд▓ोрдХрдоंрдЧрд▓ рдХी рдЖрд╢ा рдФрд░ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде рдШोрд░ 'рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╡ाрдж' рдХा рд╕्рд╡рд░ рднी рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी 'рд╡ाрдж' рдХी рд▓рдкेрдЯ рд╕े рдЕрдкрдиी рд╡ाрдгी рдХो рдХрд╡ि рдиे рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рдЪिрдд्рд░рднाрд╖ा рдФрд░ рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╡ैрдЪिрдд्рд░्рдп рдХे рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рд╡рд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЕрдм рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рднाрд╖ा рдФрд░ рдЕрд░्рде рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЧрддि рдоें рдмाрдзрдХ рд╣ो

'рдпुрдЧाрди्рдд' рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкंрдд рдХे рдХाрд╡्рдп-рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдПрдХ рдХाрд▓-рдЦंрдб рд╕рдоाрдк्рдд рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЗрд╕ рдХाрд▓-рдЦंрдб рдоें рднी 'рдкрд▓्рд▓рд╡' рдХे рд╕рдоाрдкрди рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрддा рд╣ै। 'рд╡ीрдгा' рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рддाрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЭंрдХृрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП рдеे। ‘рдЧ्рд░ंрдеि’ рдкुрд░ाрдиी рдкрд░िрдкाрдЯी рдХी рдПрдХ рдк्рд░ेрдордХрдеा рд╣ै; рдХिрди्рддु 'рдкрд▓्рд▓рд╡' рдоें рдЙрд╕рдХा рдХрд╡ि-рдорд░ाрд▓ рдоुрдЦрд░ рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै । 'рдкрд▓्рд▓рд╡' рдХी рдЖрдЦिрд░ी рдХрд╡िрддा 'рдЫाрдпाрдХाрд▓' рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕्рд╡рдпं рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдХाрд╡्рдп рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рджी рд╣ै।

"рдпुрдЧрд╡ाрдгी' рдоें рддो рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬрдЧрдд рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдк्рд░ाрдпः рдЬिрддрдиे рд╡ाрдж, рдЬिрддрдиे рдЖंрджोрд▓рди рдЙрдаे рд╣ैं, рд╕рдмрдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрди рд╡ाрджों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓े рд╣ुрдП рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдХрд╡ि рдХो рдоाрдирд╡рддा рдХे рдиूрддрди рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЖрднाрд╕ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдПрдХ рд░ूрдв़ि (рд╡рд░्рд╢िрдк рдСрдл рдж рдл्рдпूрдЪрд░) рдХे рдоेрд▓ рдоें рд╣ै। "

рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЕंрдд рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- "рдЫाрдпाрд╡ाрдж' рдХे рдмрдзें рдШेрд░े рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдкंрддрдЬी рдиे рдЬрдЧрдд рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЕрд░्рдерднूрдоि рдкрд░ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рдХे рд╕ाрде рд╡िрдЪрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рджिрдЦाрдпा рд╣ै।... рдкंрддрдЬी рдХो 'рдЫाрдпाрд╡ाрдж' рдФрд░ 'рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж' рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा (рдЯ्рд░ू рд░ोрдоांрдЯिрд╕िрдЬ्рдо) рдХी рдУрд░ рдмрдв़рддे рджेрдЦ рд╣рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕ंрддोрд╖ рд╣ोрддा рд╣ै।"

рдк्рд░рдХृрддि рд╕्рд╡рдпं рдХाрд╡्рдп рд╣ै рдФрд░ рдХोрдИ рдХрд╡ि рдмрди рдЬाрдп рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрднाрд╡्рдп рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХी рдЖрд╕рдХ्рддि рдЗрд╕ рд╕ीрдоा рддрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै-
“рдЫोрдб़ рдж्рд░ुрдоों рдХी рдоृрджु рдЫाрдпा
рддोрдб़ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рднी рдоाрдпा
рдмाрд▓े рддेрд░े рдмाрд▓- рдЬाрд▓ рдоें
рдХैрд╕े рдЙрд▓рдЭा рджूँ рд▓ोрдЪрди।“  6

рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдиाрд░ी рдХे рдмाрд▓ рдЬाрд▓ рдоें рдЙрдирдХी рдЖँрдЦें рдЙрд▓рдЭी рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖँрдЦों рдХा рдпрд╣ рдЙрд▓рдЭрдиा рдХрднी рдмрди्рдж рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЕрд░рд╡िрди्рдж рджрд░्рд╢рди рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдиाрд░ी-рд╢рд░ीрд░ рдХे рдк्рд░рддीрдХ рднрд░े рдкрдб़े рд╣ैं।

        рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдкंрддрдЬी рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рдХि "рдЖрд░ंрдн рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЗрд╕ рдЬрдЧ-рдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕ौंрджрд░्рдп рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рдиे рдХी рдеी, рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЗрд╕ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рддрдХ рд╡्рдпाрдк्рддि рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдк्рд░рдХृрддि, рдк्рд░ेрдо, рд▓ोрдХ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ-рд╡िрд╖рдп рдХोрдИ рднी рд╣ो, рдкंрдд рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЙрд╕ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै, рдЬो рдк्рд░ाрдпः рдЬीрд╡рди рд╕े рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрддрдиे рддрдХ рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддी, рдЙрд╕ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рдПрдХ рдоूрд▓्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрдд्рди рдХрд░рддी рд╣ै।"

       рдЕрдЬ्рдЮेрдп рдиे рдкрди्рдд рдХी рд╣िрди्рджी рдк्рд░рдХृрддि рдХाрд╡्рдп рдХा рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ंрдЪрдпрди 'рд░ूрдкाрдо्рдмрд░ा' рд╕ंрдкाрджिрдд рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рднेंрдЯ рдХिрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдирд░ेрд╢ рдоेрд╣рддा рдФрд░ рд╢्рд░ीрдХाрди्рдд рд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкाрджिрдд рдкрдд्рд░िрдХा 'рдХृрддि' рдиे рдЧрдЬाрдирди рдоाрдзрд╡ рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдФрд░ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдиिрдмंрдз рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдФрд░ рддрд░рд╣ рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рдЧрддि рджी рдеी। рд╣िрди्рджी рдоें рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмिрдиा рдкрди्рдд рдХे рдЕрд╡рджाрди рдХे рд▓िрдЦрдиा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдм рднी рд╣िрди्рджी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдЬाрддीрдп рдЖрдзाрд░ों рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрдПрдЧा, рдЙрд╕ рдкрд╣рдЪाрди рдоें рдкрди्рдд рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рд╕े рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЖрдЬ рдЕрдЧрд░ рд╣िрди्рджी рдХी рдЬाрддीрдп рдЪेрддрдиा рдЙрджाрд░ рдФрд░ рдмрд╣ुрдоुрдЦी рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рдирд╣ीं рд╕рдоाрд╣ाрд░ рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдЦुрд▓ाрдкрди рд╣ै рдФрд░ рдЬрдб़ों рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдЧ्рд░рд╣ рднी рддो рдЬिрди рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдмाрдз рд╣ोрдХрд░ рд╣рдоें рдоिрд▓ рдкाрдпा рд╣ै рдЙрдирдоें рдкрди्рдд рдХा рдиाрдо рдФрд░ рдХाрдо рдмрд╣ुрдд рдЖрдЧे рд╣ै। рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╕ाрдж, рдиिрд░ाрд▓ा рдФрд░ рдкрди्рдд рдХी рдмृрд╣рдд्рдд्рд░рдпी рдХे рдмिрдиा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдеी, рди рд╣ी рд╣िрди्рджी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рд╣ी рдЗрди рддीрдиों рдиे рди рд╕िрд░्рдл़ рдРрд╕ी рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी рдЬो рдЖрдЧे рддрдХ рдЯिрдХрдиेрд╡ाрд▓ी рд╣ै, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмाрдж рдХी рдХрд╡िрддा рдХा рдоाрд░्рдЧ рднी рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा। рдЕрд╕рд▓ рдоें рддो рдоुрдХ्рддि рдХे рдмрдЬाрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा, рдЖрдд्рдо рдХे рдмрдЬाрдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд▓ोрдХ рдХे рдмрдЬाрдп рд╕рдоाрдЬ рдЬैрд╕ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं, рдЬो рдЖрдЬ рд╣рдоें рд╕ुрдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд▓рдЧрддी рд╣ैं, рд╣рдоाрд░े рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╕े рд╣ी рдЖрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдеीं। рдЬैрд╕े рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдмिрдиा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं, рд╡ैрд╕े рд╣ी рдпрд╣ рд╕ाреЮ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдирдпी рдХрд╡िрддा рдмिрдиा рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдеी рдФрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдердо рд╕िрдж्рдзाрди्рддрдХाрд░ рдкрди्рдд рдХे рдмिрдиा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдеा।

        рдХрд╡ि рд╢्рд░ी рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдХो рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХे рдЕрдЧ्рд░рдгी рдХрд╡िрдпों рдоें рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдзाрд░рдгा рд╣ै рдХि рджрд░्рд╢рди рдоें рдЬो рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЬिрд╕े рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрдж рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдЙрд╕ी рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें 'рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж' рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рдЧрдИ рд╣ै।  рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЪрдХ्рд░ рддेрдЬ рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕рдиे рдХрд╡िрдпों рдХी рд░ोрдоाрдиीрд╡ृрдд्рддि, рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджिрддा, рдЕрддींрдж्рд░िрдп рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा, рдЫाрдпाрд▓ोрдХ рдХी рдЕंрдзेрд░ी рдХंрджрд░ाрдУं рдоें рднрдЯрдХрди, рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд░ंрдЧीрдиी рдЖрджि рдХो рдпрдеाрд░्рде рдХे рдХрдаोрд░ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд▓ा рдЦрдб़ा рдХिрдпा। рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдХे рдк्рд░рддि рд╕्рдеूрд▓ рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдиे рдирдпी рдХाрд╡्рдп рдЪेрддрдиा рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рдЬिрд╕े рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा। рдЪौрд░ी-рдЪौрд░ा рдЖंрджोрд▓рди рдФрд░ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдХे рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдкों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдЖрджि рдиाрдиा рдХाрд░рдгों рд╕े рдЧांрдзीрд╡ाрдж рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдЦोрдиे рд▓рдЧा рдеा рдЬिрд╕рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднी рдЕрдЫूрддे рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХे рдкंрдд рдЬी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै "рдЕрдиेрдХ рдХрд╡ि рддрдеा рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рд╕ृрдЬрди рдХрд▓्рдкрдиा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рд╕рдоाрдзाрдиों рд╕े рд╡िрд░рдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдзिрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдФрд░ рднौрддिрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЙрддрд░ рдЖрдИ рд╡े рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ाрдд्рдордХ рднौрддिрдХрд╡ाрдж рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдХे рдиाрдо рд╕े рдПрдХ рдирд╡ीрди рдХाрд╡्рдп рдЪेрддрдиा рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиे рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ो рдЧрдП।" 7
 
рдХрд╡ि рдкंрдд рдиे 'рдпुрдЧांрдд' рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рдоाрдиों рдкुрд░ाрддрди рдпुрдЧ рдФрд░ рд░ीрддि-рд░ूреЭि-рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдЕंрдд рдХा рд╢ंрдЦрдиाрдж рдХрд░ рджिрдпा। рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд▓ी рд╣ी рдХрд╡िрддा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा-
 
"рдиिрд╖्рдк्рд░ाрдг рд╡िрдЧрдд рдпुрдЧ! рдоृрдд рд╡िрд╣ंрдЧ।
рдЬрдЧ рдиीреЬ рд╢рдм्рдж рдФ; рд╢्рд╡ाрд╕рд╣ीрди, 
рдЪ्рдпुрдд рдЕрд╕्рдд-рд╡्рдпрд╕्рдд рдкंрдЦों рд╕े рддुрдо
рдЭрд░- рдЭрд░ рдЕрдиंрдд рдоें рд╣ो рд╡िрд▓ीрди।"8
 
'рдпुрдЧांрдд' рдХी 'рддाрдЬ' рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рдоें рдкंрдд рдЬी рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рд╢्рд░рдоिрдХ, рдХृрд╖рдХ рдЖрджि рджрд▓िрдд-рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЪिंрддा рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП, рди рдХि рдоृрддрдХों рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП; рдХ्рдпोंрдХि- 'рдоृрддрдХों рдХे рд╣ैं рдоृрддрдХ рдЬीрд╡िрддों рдХे рд╣ैं рдИрд╢्рд╡рд░' । 'рдмाрдкू рдХे рдк्рд░рддि' рдоें рдХрд╡ि рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╢्рд░рдж्рдзाрдирдд рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे-
"рдПрдХрддा рдЗрд╖्рдЯ рдиिрд░्рджेрд╢ рдХिрдпा, рдЬрдм !
рдЦोрдЬ рд░рд╣ा рдеा рдЬрдЧ рд╕рдорддा ।
рдЕंрддрд░ рд╢ाрд╕рди рдЪिрд░ рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдп, 
рдФ рдмाрд╣्рдп рдЖрдд्рдорд╣рди् рдЕрдХ्рд╖рдорддा।"9

'рдпुрдЧांрдд' рдоें рдкंрдд рдХी рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиाрдк्рд░िрдпрддा рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЕрд╡рд╢िрд╖्рдЯ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиा 'рдЕрд▓्рдоोрдб़ा' рдХी рд╕ुрд░рдо्рдп рджेрд╡рднूрдоि рдоें рдХी рдЧрдИ рдеी, рдкрд░ 'рдпुрдЧрд╡ाрдгी' рдФрд░ 'рдЧ्рд░ाрдо्рдпा' рдХाрд▓ाрдХाँрдХрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рджेрди рд╣ै। рдХрд╡ि рдХो рдпрд╣ाँ рдирд╡рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै-
“рдЦुрд▓ рдмрдП рдЫрди्рдж рдХे рдмंрдз, рдк्рд░ाрд╕ рдХे рд░рдЬ рдкाрд╢ ।
рдЕрдм рдЧीрдд рдоुрдХ्рдд рдФ рдпुрдЧрд╡ाрдгी рдмрд╣рддी рдЕрдпाрд╕। "7
 
рдирдпी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдкूрд░्рдгोрджрдп рдиाрд░ी рдоुрдХ्рддि рд╕े рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै, рдЕрддः рдХрд╡ि рдЖрд╡ाрд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै-
"рдоुрдХ्рдд рдХрд░ो рдиाрд░ी рдХो рдоाрдирд╡, 
рдЪिрд░ рд╡ंрджिрдиी рдиाрд░ी рдХो "9
 
'рдЧ्рд░ाрдо्рдпा' рдкूрд░्рдгрддः рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдЕрдиेрдХ рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдЧाँрд╡' рдмोрдзрдХ рд╣ै, рдЬैрд╕े- рднाрд░рдд рдЧ्рд░ाрдо, рдЧ्рд░ाрдорджेрд╡рддा, рдЧ्рд░ाрдо рд╢्рд░ी, рдЧ्рд░ाрдо рдЪिрдд्рд░рдг, рдЧ्рд░ाрдо рдпुрд╡рддी, рдЧ्рд░ाрдо рдиाрд░ी, рдЧ्рд░ाрдо рдХрд╡ि, рдЧ्рд░ाрдо рджृрд╖्рдЯि, рдЧ्рд░ाрдорд╡рдзू, рдЧाँрд╡ рдХे рд▓рдб़рдХे рдЖрджि। рд╡рд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд░ा рджेрд╢ рд╡рд╕्рддुрддः рдЧाँрд╡ों рдоें рд╣ी рддो рдмрд╕рддा рд╣ै-
"рд╕ाрд░ा рднाрд░рдд рд╣ै рдЖрдЬ рдПрдХ рд░े рдорд╣ाрдЧ्рд░ाрдо ।
рд╡े рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдк्рд░ेрдоी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╡िрднीрдд
рдИрд╢्рд╡рд░ рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд, рднाрдЧ्рдп рдХे рджाрд╕рдХ्рд░ीрдд, 
рдХुрд▓ рдЬाрддि рдХीрд░्рддि рдк्рд░िрдп рдЙрди्рд╣ें, рдирд╣ीं рдордиुрдЬрдд्рд╡ рдк्рд░ीрдд, " #10
 
рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рджुрдиिрдпा рдХी рд╕ाрд░ी рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХी рдЬрдб़ рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рд╣ै рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХा рдоूрд▓ рдпрд╣ी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рд╣ैं। рдкंрдд рдЬी рдиे рд╕рди 1936 рдоें рд╣ी 'рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж' рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рдоें рд▓िрдЦा рдеा-
"рд╡िрд╢्рд╡ рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдоें рдШिрд░े рдкрд░ाрднрд╡ рдХे рд╣ैं рдоेрдШ рднрдпंрдХрд░ ।
рдирд╡ рдпुрдЧ рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै рдпрд╣ рддांрдбрд╡ рдк्рд░рд▓рдпंрдХрд░ ।"11
 
рдирдП рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ृрдЬрди рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рд╡рд░्рдЧ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдирддा рд╣ै рдкंрдд рдЬी 'рдХ्рд░ांрддि' рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- 
“рддुрдо рдЪिрд░ рд╡िрдиाрд╢, рдирд╡ рд╕ृрдЬрди рдЧोрдж рдоें рд▓ाрддीं
рдЪिрд░ рдк्рд░ाрдХृрдд, рдирд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЬ्рд╡ाрд░, рдЙрдаाрддीं।
рддुрдо рд░ूрдж्рд░, рдк्рд░рд▓рдп рддांрдбрд╡ рдоें рд╣ी рд╕ुрдЦ рдкाрддीं।
рдЬीрд╡рди рд╡рд╕ंрдд рддुрдо, рдкрддрдЭрдб़ рдмрди рдиिрдд рдЖрддी! 12

рдкंрдд рдиे рднी 'рдЧ्рд░ाрдо्рдпा' рдоें рдЕрдиेрдХ рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪрдХрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рднीрддрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ 'рд╕्рд╡рдк्рди рдкрдЯ рдмुрдиा рд╣ै- 
''рдЬाрддि рд╡рд░्рдЧ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рд╡рд░्рдЧ рдХी, 
рдпुрдЧ рдпुрдЧ рдХे рдмрди्рджीрдЧृрд╣ рд╕े
рддोрдб़ рднिрдд्рддिрдпाँ рджुрд░्рдзрд░।
рдоाрдирд╡рддा рдиिрдХрд▓ी рдмाрд╣рд░ ।
рдиाрдЪ рд░рд╣े рд░рд╡ि рд╢рд╢ि, 
рджिрдЧंрдд рдоें рдиाрдЪ рд░рд╣े рдЧ्рд░рд╣ рдЙрдб़рдЧрдг
рдиाрдЪ рд░рд╣ा рднूрдЧोрд▓
рдиाрдЪрддे рдирд░ рдиाрд░ी рд╣рд░्рд╖िрдд рдорди।" 13
 
рдкंрдд рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХी рднाрд╡ुрдХрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░ा рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХो рдоैं рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдЕрдд्рдпрди्рдд рдорд╣ाрди рддрдеा рдЕрддुрд▓рдиीрдп рд╡िрднूрддि рдоाрдирддा рд╣ूँ। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рд╕े рдоुрдЭे рдкूрд░्рдг рдкрд░िрддोрд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рдЙрдирд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ, рдКрд░्рдз्рд╡ рддрдеा рдЕрддрд▓рд╕्рдкрд░्рд╢ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдЬिрдирдХे рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдоें рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо, рд╡ृрдж्рдзि, рдЖрдЧ्рд░ाрд╣рдп рд╕рдд्рдп рдирд╡ीрди рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рддрдеा рдорд╣िрдоा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै, рдоुрдЭे рджूрд╕рд░ा рдХрд╣ीं рджेрдЦрдиे рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рдоैं рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдХी рджेрди рдХो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рджेрди рдоाрдирддा рд╣ूँ ।"14

рдХिрди्рддु рдкंрдд рдХी рдоाрдирд╡рд╡ाрджी рдЪेрддрдиा рдкрд░ рдЕрд░рд╡िрди्рдж рджрд░्рд╢рди рдХे рд╕ाрде рдЕрдж्рд╡ैрддрд╡ाрджी рджрд░्рд╢рдиों рдХा рднी рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै। рдбॉреж рдк्рд░ेрдорд╢ंрдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ै- рдкंрдд рдЬिрд╕ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ै рд╡рд╣ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдЕрдерд╡ा рд╕рдорди्рд╡рдпрд╡ाрдж рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдФрд░ рдЧांрдзी рдоें рднी рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рдмाрдд рдХी рдеी। рдЖрдЬ рд╡े рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ, рдЬрдб़-рдЪेрддрди, рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЖрджि рдХे рдоिрд▓рди рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рддे рд╣ै। рдЬो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд▓ोрдХ рдкंрдд рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдзрд░рддी рдкрд░ рдЕрд╡рддрд░िрдд рд╣ोрдЧा рдЙрд╕рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХा рдЬीрд╡рди рдПрдХ рдЖрди्рддрд░िрдХ рдкрд░िрддोрд╖ рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ोрдЧा। рдкंрдд рдХी рдирд╡ीрди рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪेрддрдиा рдЕрд░рд╡िрди्рдж рджрд░्рд╢рди рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рддो рд╣ै, рдкрд░ рдЙрд╕рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖ा рд╡ेрдж, рдЙрдкрдиिрд╖рдж, рд╡िрднिрди्рди рдЕрдж्рд╡ैрддрд╡ाрджी рджрд░्рд╢рдиों рдХा рднी рдпोрдЧ рд╣ै।
рд╢िрд▓्рдкी, рд░рдЬрдд рд╢िрдЦрд░ рдФрд░ рд╕ौрд╡рд░्рдг рдкंрдд рдЬी рдХे рдЧीрддिрдиाрдЯ्рдпों рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рд╣ै। рдЗрдирдоें рдХ्рд░рдорд╢ः рддीрди, рдЫрд╣ рдФрд░ рддीрди рдЧीрддिрдиाрдЯ्рдп рд╕ंрдЧृрд╣ीрдд рд╣ै рдЬो рдЕंрд╢рддः рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХेрди्рдж्рд░ो рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ै। рдкंрдд рдЬी рдХे рдЗрди рдЧीрддिрдиाрдЯ्рдпों рдоें рдЙрдирдХा рдХрд▓्рдкрдиा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдФрд░ рдЪिрди्рддрди рдкрд░рдХ рд░ूрдк рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै।

      рд╕рдордЧ्рд░рддः рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрди्рдд рдЬी рдХी рд░рдЪрдиा рд╕рдо्рдкрджा рд╡िрдкुрд▓ рд╣ै рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рд╣ैं। рдХрд╡िрддा рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд▓िрдкि рдоें рд╕्рдоृрддि-рдкुрдирд╕्рд╕ंрдпोрдЬрди рдФрд░ рд╢рдм्рдж рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХрдИ рдЕрд░्рдеों рдоें рд╕्рдоृрддिрдХ्рд╖ीрдг рдФрд░ рд╢рдм्рдж рджाрд░िрдж्рд░्рдп рдХा рд╕рдордп рд╣ै। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдкрди्рдд рдоाрдирдХ рдХी рддрд░рд╣ рдЙрднрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд╣рдоाрд░ी рд▓рдо्рдмी рднाрд░рддीрдп рдХрд╡िрддा рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдпрдмोрдз рдХी рдЕंрдирдд рдЕрдиुрдЧूंрдЬें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рдЬीрд╡рдирдХ्рд░िрдпा рднी рдЕрджрдо्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрд░्рде рд╕े рднрд░ рдЬाрддी рд╣ै। рдкрди्рдд рдиे рд╕ैрдХрдб़ों рдирдпे рд╢рдм्рдж рд╕ृрдЬिрдд рдХिрдП рдФрд░ рдЙрдирдоें рд╕े рдЕрдиेрдХ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╢рдм्рдж рд╕े рдХрд╡िрддा рдЧрдв़рдиा рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдФрд░ рдирдпे рд╢рдм्рдж рдЦोрдЬрдиा- рдЧрдв़рдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╢рдм्рдж рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдкूрд░्рд╡ рдЙрд╕рдХे рд╢ीрд▓ рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡рд╣ी рдХрд╡ि рдмрдб़ा рд╣ो рдкाрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиी рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдХी рджुःрд╕ाрд╣рд╕ рдХрд░ рд╕рдХे। рдкрди्рдд рдоें рдпрд╣ рд╕ाрд╣рд╕ рдеा।
 
рдХрд╡िрд╡рд░ рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкрди्рдд рдиे рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХो рдЕрдкрдиा рдЬाрддीрдп рдЫрди्рдж рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै рдЕрддः рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдЖрдкрдХे рдЗрд╕ рдпोрдЧрджाрди рдХो рдЪिрд░рд╕्рдорд░рдгीрдп рд░рдЦेрдЧा рдФрд░ рдХृрддрдЬ्рдЮ рдмрдиा рд░рд╣ेрдЧा। рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рдоेрд░े рдЗрд╕ рдЫोрдЯे рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рдХुрдЫ рд░рдЪрдиाрдПँ рдЫूрдЯ рдЧрдпी рд╣ों рдпा рдЬिрди рдкрд░ рдз्рдпाрди рди рдЧрдпा рд╣ो рдХिंрддु рд╣рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рд╣िрди्рджी рдХे рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХो рдЙрд╕рдХे рдКрд░्рдЬрд╕्рд╡िрдд рд░рдЪрдиा-рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ी рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рд╕े рдмाрд░рдо्рдмाрд░ рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдкंрдд рдЬी рдЕрдЧрд▓े рдЬрди्рдо рдоें ‘рдХрд╡ि’ рдХे рдмрджрд▓े ‘рдХрд░्рдоी’ рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ांрдз्рдп рд╡ेрд▓ा рдоें рд░рдЪिрдд рдПрдХ рдХрд╡िрддा рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै-
“рднрдЧрд╡рди्, рдЬрдм рдоैं
рдкुрдирд░्рдЬрди्рдо рд▓ूँ рдЗрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░
'рдХрд╡ि' рдХे рдмрджрд▓े рдоैं
'рдХрд░्рдоी' рдмрди рд╕рдХूँ рдЬрдЧрдд рдоें।"

рдХрд╡ि рдкंрдд рдХे рдЗрд╕ рд╡िрд░ाрдЯ рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдкрд░рд╡рд░्рддी рдкीреЭी рд╕рджैрд╡ рдЪिрд░рд╕्рдорд░рдгीрдп рд░рдЦेрдЧी। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдкंрдд рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рдЦ рд╕рдХрддा।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде-
1. "Poetry..... is not expression of personality but an escape from Personality.” (Sacred Wood) T.S. Eliot. Tradition and Individual Talent, quoted from "The Modern Trends of Poetry, Bullogh, Page 153. Ist Edition. FIVERFISI
2. рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп 'рдмрдЪ्рдЪрди': 'рдХрд╡िрдпों рдоें рд╕ौрдо्рдп рд╕ंрдд, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкंрдд, рдкृреж резрем, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг
3. рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд: 'рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рдиा', рдкृреж27
4. Self-cherishing faddism
5. рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкंрдд, рдХिрддाрдм рдорд╣рд▓, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, 1965, рдкृрд╖्рда 91
6. рддाрд░ाрдкрде, рд▓ोрдХ рднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2002
7.  рдХрд╡िрд╡рд░ рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди-рд▓рдЦрдирдК рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ुрд░ेрд╢ рдЪंрдж्рд░рдЧुрдк्рдд, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2006, рдкृрд╖्рда 105. 
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 116.
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 117.
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 117.
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 118.
12. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 119.
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 169.
14. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 179.


рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкрди्рдд рдкрд░ рдЧांрдзी рдХा рдк्рд░рднाрд╡

- рдЧुрдб्рдбू рдХुрдоाрд░

рдкी рдПрдЪрдбी рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдЕ.рдоु.рд╡ि, рдЕрд▓ीрдЧреЭ


 рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрджрдп 1916–18 рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ुрдЖ рдеा। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдкрд░िрдгाрдо рдеा। рдоुрдХ्рддि рдХी рдЬो рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдирдпी рдкीреЭी рдоें рдкैрджा рд╣ुрдИ рдеी, рд╡рд╣ी рдХाрд╡्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдмрдирдХрд░ рдЕрд╡рддрд░िрдд рд╣ुрдИ। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХा рдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдпрд╣ рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдХाрд╡्рдп рд╣ै।

рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдХрд╡िрдпों рдХो рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо, ‘рд╕्рд╡’ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рдк्рд░ेрдо, рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░ рдЖрджि рдХो рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा। рдХрд╣рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рдЗрди рд╕рднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рдХा рдХेंрдж्рд░рдмिंрджु рд╣ै – рдоुрдХ्рддि рдХी рднाрд╡рдиा। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдЖрд▓ेрдЦ рдоुрдХ्рддि рдХे рдЗрд╕ рдЖрд▓ोрдХ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ुрдХुрдоाрд░ рдХрд╡ि рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдХे рдХाрд╡्рдп рдкрд░ рдЧांрдзीрд╡ाрджी рджрд░्рд╢рди рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкंрдд
(20 рдордИ 1900 - 28 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1977)
рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдЖрд░ंрдн рдФрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХा рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рд╕े рд╕्рд╡рджेрд╢ рд╡ाрдкрд╕ी рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХा рднाрд░рдд рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЬреЬрддा рдПрд╡ं рдм्рд░िрдЯिрд╕ рд╢ाрд╕рди рдХी рдХ्рд░ूрд░-рдиीрддि рдХे рдХाрд░рдг рджोрд╣рд░े рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╢िрдХाрд░ рдеा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕्рд╡рджेрд╢ рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдЬो рдмीрдЬ рднाрд░рдд рдоें рдкрдирдк рд░рд╣ा рдеा, рджेрд╢ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рдоें рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд▓рдЧा।

рд░ाрдЬрдиीрддि рдХेрд╡рд▓ рдЧोрд╖्рдаी рддрдХ рд╕ंрдХुрдЪिрдд рди рд░рд╣рдХрд░ рдЬрди-рд╕ाрдоाрди्рдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд▓рдЧी рдеी। рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд▓ौрдХिрдХ, рдоूрд░्рдд рдФрд░ рдЬрди-рд╕ाрдоाрди्рдп рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдмрдж्рдз рдеी। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХी рднाँрддि рдЖрдо-рдЬрди рдХो рдоोрдХ्рд╖ рдХा рд░ाрд╣ी рди рдмрдиाрдХрд░, рдЬीрд╡рди рдХी рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ рдеा। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд░рд╣ा рдХि рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди, рднрдХ्рддि рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдПрд╡ं рдЬीрд╡ंрдд рдеा।

рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХा рдЕрд╣рдо् рдпोрдЧрджाрди рдеा। рд╡े рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХे рдиिрдХрдЯ рдеे। рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрджि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рддрдХ рдЬाрддी рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдп рдЙрдирдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рднी рдкреЬा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЗрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдХाрд░рдг, рдЙрдирдХे рдПрдХ рдЖрд╣्рд╡ाрди рдкрд░ рднाрд░рдд рдХी рдмрдпाрд░ рдмрджрд▓ рдЬाрддी рдеी। рдЗрд╕ рдмрдпाрд░ рд╕े рдкрди्рдд рдЬी рдХैрд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣ рд╕рдХрддे рдеे? рд╕рди् 1921 рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЬी рдХे рднाрд╖рдг рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рдкрди्рдд рдЬी рдиे рдХॉрд▓ेрдЬ рдЫोреЬ рджिрдпा।

‘рдпुрдЧांрдд’ рдкंрддрдЬी рдХे рдЫाрдд्рд░-рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд▓ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХрд╡ि рдХा рдорд╣ाрдд्рдоा рдЬी рд╕े рдкрд╣рд▓ी рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╕рди् 1934 рдоें рд╣ुрдИ рдеी। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд╡ि рдорди рдХो рдЗрд╕ рдоुрд▓ाрдХाрдд рдиे рдПрдХ рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рдЪैрддрди्рдп рдХी рдУрд░ рдоोреЬ рджिрдпा। рдмाрдкू рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдкंрдд рдЬी рдХा рднाрд╡ुрдХ рд╣ृрджрдп, рдЙрди्рд╣ें рднाрд╡ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЖрдзाрд░ рдоाрдирдиे рд▓рдЧे। рдкंрдд рдЬी рдмाрдкू рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि –
 рддुрдо рдоांрд╕-рд╣ीрди, рддुрдо рд░рдХ्рдд-рд╣ीрди,
 рд╣े рдЕрд╕्рдеि-рд╢ेрд╖! рддुрдо рдЕрд╕्рдеि рд╣ीрди,
 рддुрдо рд╢ुрдж्рдз-рдмुрдж्рдз рдЖрдд्рдоा рдХेрд╡рд▓,
 рд╣े рдЪिрд░ рдкुрд░ाрдг, рд╣े рдЪिрд░ рдирд╡ीрди!
 рддुрдо рдкूрд░्рдг рдЗрдХाрдИ рдЬीрд╡рди рдХी,
 рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╕ाрд░ рднрд╡–рд╢ूрди्рдп рд▓ीрди;
 рдЖрдзाрд░ рдЕрдорд░ рд╣ोрдЧी, рдЬिрд╕ рдкрд░
 рднाрд╡ी рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдоाрд╕ीрди!

рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा рдХे рдордз्рдп рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╕ाрдзрди рдФрд░ рд╕ाрдз्рдп рджोрдиों рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдеा। рдЧांрдзी рдЬी рд╕ाрдзрди рдХो рд╕ाрдз्рдп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд░рдЦрддे рдеे। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि – рдЬैрд╕े рд╕ाрдзрди рд╣ोंрдЧे, рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд╕ाрдз्рдп рд╣ोрдЧा। рд╕ाрдз्рдп рдХी рдк्рд░рдХृрддि рд╕ाрдзрди рд╕े рдиिрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрдзрди рдХी рддुрд▓рдиा рдмीрдЬ рд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрдз्рдп рдХी рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕े। рдЕрдд: рдЬैрд╕ा рдмीрдЬ рдбाрд▓ेंрдЧे, рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд╡ृрдХ्рд╖ рдЙрдЧेрдЧा। рдпрджि рд╕ाрдзрди рдЕрдиैрддिрдХ рд╣ोंрдЧे рддो рд╕ाрдз्рдп рдЪाрд╣े рдХिрддрдиी рднी рдорд╣ाрди рдХ्рдпों рди рд╣ो, рд╡рд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧी рдХ्рдпोंрдХि рдЧрд▓рдд рд░ाрд╕्рддा рдХрднी рд╕рд╣ी рдоंрдЬिрд▓ рддрдХ рдирд╣ीं рд▓ें рдЬा рд╕рдХрддा। рдЬो рд╕рдд्рддा рднрдп рдФрд░ рдмрд▓-рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдиींрд╡ рдкрд░ рдЦреЬी рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рдоें рд╕्рдиेрд╣ рдФрд░ рдЖрджрд░ рдХी рднाрд╡рдиा рдкैрджा рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЪुрдиा рдеा рдЬो рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдФрд░ рдкрд╡िрдд्рд░ рдеा। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдордиोрднाрд╡ рдХो рдкंрдд рдЬी рдХे рдиिрдо्рди рдХाрд╡्рдп-рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –
 рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕िрдЦा рд╢ाрд╕िрдд-рдЬрди рдХो
 рд╢ाрд╕рди рджुрд░्рд╡рд╣ рд╣рд░ा рднाрд░,
 рд╣ोрдХрд░ рдиिрд░рд╕्рдд्рд░, рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рд╕े
 рд░ोрдХा рдоिрде्рдпा рдХा рдмрд▓-рдк्рд░рд╕ाрд░;
 рдмрд╣ु рднेрдж-рд╡िрдЧ्рд░рд╣ों рдоें рдЦोрдИ
 рд▓ी рдЬीрд░्рдг рдЬाрддि рдХ्рд╖рдп рд╕े рдЙрдмाрд░,
 рддुрдордиे рдк्рд░рдХाрд╢ рдХो рдХрд╣ рдк्рд░рдХाрд╢,
 рдФ’ рдЕंрдзрдХाрд░ рдХो рдЕंрдзрдХाрд░।

рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рд╕рдд्рдп рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ’ рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि - “рдоेрд░े рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдиुрднрд╡ рдиे рдоुрдЭे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ा рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╕рдд्рдп рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХोрдИ рдИрд╢्рд╡рд░ рдирд╣ीं рд╣ै।... рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХी рд╕िрдж्рдзि рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрдкाрдп рдЕрд╣िंрд╕ा рд╣ै। рдЕрд╣िंрд╕ा рдХी рдЕрдЦंрдб рд╕ाрдзрдиा рд╕े рд╣ी рд╕рдд्рдп рдХा рдкूрд░्рдг рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै”। рд╡рд╕्рддुрдд: рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╕рдд्рдп рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рд░рд╣рд╕्рдпрдордп рд╣ै। рдмреЬे-рдмреЬे рдЛрд╖ि-рдоुрдиि, рдЬ्рдЮाрдиी рдФрд░ рдордиीрд╖ी рдЙрд╕рдХे рднेрдж рдХो рдирд╣ीं рдЬाрди рд╕рдХे рддो рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдЙрд╕े рдХ्рдпा рдкрд╣рдЪाрди рдкाрдПрдЧा? рд╡рд╣ рддो рд╕рдд्рдп рдХी рдУрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рд╣ी рдЪрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдоाрд░्рдЧ рд╣ै – рдЕрд╣िंрд╕ा। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें ‘рдЕрд╣िंрд╕ा рдкрд░рдоो рдзрд░्рдо:’ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдорд╣ाрдд्рдоा рдмुрдж्рдз рдФрд░ рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдиे рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХो рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рдкाрда рдкреЭाрдпा рдеा। рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдИрд╕ा рдорд╕ीрд╣ рдиे рднी рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЕрд╣िंрд╕ा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдеी। рдкрд░ंрддु рдЕрд╣िंрд╕ा рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै – рдРрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрд╕ा рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рди рд▓िрдпा рдЬाрдП, рдРрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдХो рдкीреЬा рди рдкрд╣ुँрдЪाрдпी рдЬाрдП। рдпрд╣ рддो рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै рдЬो рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП? рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЕрд╣िंрд╕ा рдХे рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рдЬो рдпрд╣ рдиिрд░्рджेрд╢ рджेрддा рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХो рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП?

рдЕрдд: рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै – рдк्рд░ेрдо। рдЕрд╣िंрд╕ा рд╡рд╣ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрд░ोрдзी рдХो рдк्рд░ेрдо рд╕े рдЬीрддा рдЬाрддा рд╣ै, рдШृрдгा рдпा рд▓реЬाрдИ рд╕े рдирд╣ीं। рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рдХोрдИ рднी рдШृрдгा рдХा рдкाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा; рдкाрдкी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдЧांрдзी рдЬी рдмाрдИрдмрд▓ рдХे рдЗрд╕ рд╡ाрдХ्рдп рдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рд╣ैं – ‘рдкाрдк рд╕े рдШृрдгा рдХрд░ो рдкाрдкी рд╕े рдирд╣ीं’। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдкाрдкी рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрддा рд╣ै рддो рдЕрдкрдиे рдЪрд░िрдд्рд░-рдмрд▓ рд╕े рдЙрд╕े рдкाрдк рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рдХрд░рдХे рд╕рди्рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ो। рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рдкुрдЬाрд░ी рдЕрдкрдиे рд╕рд╣рдЪрд░ों рдХे рджुःрдЦ рд╕े рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдиिрд╡ाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░ेрдЧा। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे-рдкрд░ाрдП рдХा рднेрдж рдоिрдЯा рдХрд░ рдЬрди-рд╕ेрд╡ा рдоें рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдЕрд░्рдкिрдд рдХрд░ рджेрдЧा। рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЕрд╣िंрд╕ा рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдорд╣ाрдд्рдоा рдЬी рдХे рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдкंрдд рдЬी рдХे рдиिрдо्рди рдХाрд╡्рдп-рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै -
 рд╕ुрдЦ - рднोрдЧ рдЦोрдЬрдиे рдЖрддे рд╕рдм,
 рдЖрдпे рддुрдо рдХрд░рдиे рд╕рдд्рдп рдЦोрдЬ,
 рдЬрдЧ рдХे рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдкुрддрд▓े рдЬрди,
 рддुрдо рдЖрдд्рдоा рдХे рдо рди рдХे рдордиोрдЬ!
 рдЬреЬрддा, рд╣िंрд╕ा, рд╕्рдкрд░्рдзा рдоें рднрд░
 рдЪेрддрдиा, рдЕрд╣िंрд╕ा рдирдо्рд░-рдУрдЬ,
 рдкрд╢ुрддा рдХा рдкंрдХрдЬ рдмрдиा рджिрдпा
 рддुрдордиे рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╕рд░ोрдЬ!

рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕рд░ोрдХाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рдеा। рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рдХे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рд▓िрдП рдЬो рдЖंрджोрд▓рди рдЪрд▓ाрдпा рдеा, рдЙрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдз्рдпेрдп рднाрд░рдд рдХो рдиैрддिрдХ рдкुрдирд░ूрдд्рдеाрди рдХी рдУрд░ рдХे рдЬाрдиा рдеा। рдЧांрдзी рдЬी рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдРрд╕ी рдХिрд╕ी рднी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдеे рдЬिрд╕рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рднौрддिрдХ рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХो рдмреЭाрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рдЙрдкाрдп рдвूँрдврдиा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХो рднौрддिрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрддрдиा рд╣ी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрддрдиा рдЙрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХो рд╕्рд╡рд╕्рде рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो। рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рд╡िрдХेंрдж्рд░ीрдХрд░рдг рдХे рд╕рдорд░्рдердХ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦा рдХि рдЙрдирдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд░ाрдЬ्рдп рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдЧ्рд░ाрдо-рд╕рдоुрджाрдпों рдХा рд╕ंрдШ рд╣ोрдЧा। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧ्рд░ाрдо рд╕рдоुрджाрдпों рдХा рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдкाँрдЪ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी ‘рдкंрдЪाрдпрдд’ рдЪрд▓ाрдПрдЧी, рдЬिрди्рд╣ें рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा। рдЧ्рд░ाрдо рдкंрдЪाрдпрддों рдХो рд╡िрдзाрдпी, рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдФрд░ рди्рдпाрдпाрдпिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпां рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧी, рдкрд░рди्рддु рд╕рдоाрдЬ рдоें рдоेрд▓-рдЬोрд▓ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдиैрддिрдХ рд╕рдд्рддा рдФрд░ рдЬрдирдордд рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा рдЬाрдПрдЧा।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦा рдХि рдЧ्рд░ाрдо рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рддाрд▓्рд▓ुрдХों рдХे рд░ूрдк рдоें, рддाрд▓्рд▓ुрдХों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЬрдирдкрджों рдХे рд░ूрдк рдоें, рдФрд░ рдЬрдирдкрджों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рдк्рд░рджेрд╢ों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рд╢ाрд╕рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рддрд░ рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧी, рдФрд░ рд╡рд╣ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ोрдЧा। рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЗрддрдиा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ोрдЧा рдХि рд╡рд╣ рд╕рдм рдк्рд░рджेрд╢ों рдХो рдПрдХрддा рдХे рд╕ूрдд्рд░ рдоें рдкिрд░ो рд╕рдХे, рдкрд░ंрддु рдЗрддрдиा рдирд╣ीं рдХि рд╡рд╣ рдЙрди рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднुрдд्рдд्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджे। рдкंрдд рдЬी рдХे рдиिрдо्рди рдХाрд╡्рдп рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдЗрди рднрд╡рдиाрдУं рдХो рдЙрдХेрд░ा рдЧрдпा рд╣ै –
 рдпे рд░ाрдЬ्рдп, рдк्рд░рдЬा, рдЬрди, рд╕ाрдо्рдп-рддंрдд्рд░
 рд╢ाрд╕рди-рдЪाрд▓рди рдХे рдХृрддрдХ рдпाрди,
 рдоाрдирд╕, рдоाрдиुрд╖ी, рд╡िрдХाрд╕-рд╢ाрд╕्рдд्рд░
 рд╣ैं рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ, рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдЬ्рдЮाрди;
 рднौрддिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрдиों рдХी рдк्рд░рд╕ूрддि
 рдЬीрд╡рди – рдЙрдкрдХрд░рдг – рдЪрдпрди – рдк्рд░рдзाрди,
 рдорде рд╕ूрдХ्рд╖्рдо-рд╕्рдеूрд▓ рдЬрдЧ, рдмोрд▓े рддुрдо –
 рдоाрдирд╡ рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╡िрдзाрди!

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдд: рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рдд्рд╡ рдкрд░ рд╕рдордпाрдиुрдХूрд▓ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж, рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрдж рдФрд░ ‘рдЕрд░рд╡िंрдж рджрд░्рд╢рди’ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкाрд░्рдпрдк्рдд рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рд╡ीрдгा’ рд╕े ‘рдЬ्рдпोрдд्рд╕рдиा’ рддрдХ рдХी рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрджी рдЪрд░рдг рдХी рдХрд╡िрддाрдПं рд╣ैं। ‘рдпुрдЧांрдд’ рдХे ‘рдЧ्рд░ाрдо्рдпा’ рддрдХ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдЪेрддрдиा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рджौрд░ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдкंрдд рдЬी рдкрд░ рдЧांрдзीрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рди् 1940 рдХे рдмाрдж рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рдЕрд░рд╡िंрдж-рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЙрдирдХा рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХी рдУрд░ рдЭुрдХाрд╡ рд╣ै। ‘рд╕्рд╡рд░्рдг-рдХिрд░рдг’ рд╕े рд▓ेрдХрд░ ‘рд╡ाрдгी’ рддрдХ рдХे рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै। рдЗрди рд╕рдорд╕्рдд рднाрд╡ рдЪेрддрдиा рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкंрдд рдЬी рдХे рдорди- рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдЕрд╕ीрдо рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рдкंрдд рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдХрд░्рдо-рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдЗрддрдиे рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे рдХि рд╡े рдЙрди्рд╣ें рд▓ौрдХिрдХрддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдордиुрдЬ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджेрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдоाрдирд╡рддा рдХा рдЕрдкрд╡ाрдж рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं । рдкंрдд рдЬी рдХे рднाрд╡-рд╡िрднोрд░ рд╣ृрджрдп рдоें рдмाрдкू рдХे рдк्рд░рддि рдЬो рдЖрд╕्рдеा рдеी; рдЙрд╕े рдиिрдо्рди рдХाрд╡्рдп-рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै -
 рд╕ंрд╕ाрд░ рдЫोреЬ рдХрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा
 рдирд░-рдЬीрд╡рди рдХा рдкрд░рдоाрд░्рде-рд╕ाрд░,
 рдЕрдкрд╡ाрдж рдмрдиे, рдоाрдирд╡рддा рдХे
 рдз्рд░ुрд╡ рдиिрдпрдоों рдХा рдХрд░рдиे рдк्рд░рдЪाрд░;
 рд╣ो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХрддा рдЬрдпी, рдЕрдЬिрдд!
 рддुрдордиे рдиिрдЬрдд्рд╡ рдиिрдЬ рджिрдпा рд╣ाрд░,
 рд▓ौрдХिрдХрддा рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрдиे
 рддुрдо рд╣ुрдП рдЕрд▓ौрдХिрдХ, рд╣े рдЙрджाрд░!

 **** ***** *****
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी

1. рд╕рдд्рдп рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ – рдирд╡рдЬीрд╡рди рдоुрдж्рд░рдгाрд▓рдп, рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж।
2. рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдХ, рдУрдо् рдк्рд░рдХाрд╢ рдЧाрдмा, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ – рдиेрд╢рдирд▓ рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी।
3. рдпुрдЧांрддрд░, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ - рдЗंрдж्рд░ рдк्рд░िрдЯिंрдЧ рд╡рд░्рдХ्рд╕, рдЕрд▓्рдоोреЬा।
4. рд╕ाрде рд╡рд░्рд╖ рдПрдХ рд░ेрдЦांрдХрди; рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ – рд░ाрдЬрдХрдорд▓, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी।
5, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкрди्рдд, рдбॉреж рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ – рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд░рдд्рди-рднрдг्рдбाрд░, рдЖрдЧрд░ा।