![]() |
| рдЧिрд░िрдЬा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда |
** ISSN 2475-1359 **
* Bilingual monthly journal published from Pittsburgh, USA :: рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рдоाрд╕िрдХ *
рдХाрд╡्рдп: рдЧिрд░िрдЬा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда
рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा: рдПрдХ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕрд╡рд▓ोрдХрди

рдЦुрд╢рдмू
-рдЦुрд╢рдмू

рдИрдоेрд▓: Khushi28914@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: 9968746826
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕
рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╕ौ рдкрдЪाрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдЕрднाрд╡ рдеा। рд╡े рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЬрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ुрдЖ рддрдм
рджेрд╢ी рдХाрд╡्рдп рдиे рдЕрдкрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рд╡ीрд░рддा, рд╢ौрд░्рдп рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╖рдп
рдмрдиे। рдкрд░ рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рднी рдоुंрдЬ рдХे рджोрд╣े рд╢ौрд░्рдп рдФрд░ рд╡ीрд░рддा рдХी рджुंрджुрднी рдмрдЬा рдЪुрдХे рдеे рдЬिрдирдоें рд╢ौрд░्рдп, рдкрд░ाрдХ्рд░рдо, рд╡ीрд░рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЪिрдд्рд░ рд╣ै।1
рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╣рдЯ्рдЯ рдХाрд▓ рдоें
рддрдеा рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрджिрдХाрд▓ рдоें (рд╕рди् 1000-1400 рдИ. рддрдХ) рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ
рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं –
1. рдЬैрди рдк्рд░рднाрд╡ाрдкрди्рди рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ। рдЗрд╕
рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╣ेрдордЪрди्рдж рдХे рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдоेрд░ूрддुंрдЧ рдХे ‘рдк्рд░рдмंрдз рдЪिрди्рддाрдордгि’, рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░
рдХे ‘рдк्рд░рдмрди्рдз рдХोрд╢’ рдЖрджि рдоें рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рджोрд╣े рдЖрддे
рд╣ै।
2. рд░ाрд╕ो рдЧ्рд░рди्рде – рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो, рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो, рдЬрдпрдЪंрдж्рд░
рдк्рд░рдХाрд╢, рдЬрдпрдоंрдпрдХ рдЬрд╕рдЪрди्рдж्рд░िрдХा, рд╣рдо्рдоीрд░ рд░ाрд╕ो, рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд░ाрд╕ो, рдХीрд░्рддिрд▓рддा рдФрд░ рдХीрд░्рддिрдкрддाрдХा
рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоाрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो (рдЖрд▓्рд╣ा рдХा рдоूрд▓ рд░ूрдк) рдЦुрд╕рд░ों рдХी рдкрд╣ेрд▓िрдпाँ
рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрдкрддि рдкрджाрд╡рд▓ी рдХो рджेрд╢рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рдоाрдиा рд╣ै।2
рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, “рднाрд░рддीрдп
рдХрд╡िрдпों рдиे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдиाрдо рднрд░ рд▓िрдпा, рд╢ैрд▓ी рдЙрдирдХी рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиी рд░рд╣ी। рдЬिрд╕рдоें рдХाрд╡्рдп-рдиिрд░्рдоाрдг
рдХी рдУрд░ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрди рдеा, рд╡िрд╡рд░рдг рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдУрд░ рдХрдо, рдХрд▓्рдкрдиा рд╡िрд▓ाрд╕ рдХा рдЕрдзिрдХ рдоाрди рдеा, рддрде्рдп
рдиिрд░ूрдкрдг рдХा рдХрдо, рдЙрд▓्рд▓рд╕िрдд рдЖрдиंрдж рдХी рдУрд░ рдЕрдзिрдХ рдЭुрдХाрд╡ рдеा рд╡िрд▓ाрд╕िрдд рддрде्рдпाрд╡рд▓ी рдХी рдУрд░ рдХрдо। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рд╣ाрдеों рдкрд░ाрд╕्рдд
рд╣ोрдиा рдкрдб़ा। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рдЗрди рдХाрд╡्рдпों рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рдЙрдХрд╕ा рджेрдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдоाрди рд▓िрдП рдЧрдП
рд╣ैं। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдЬрдм рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рднी рдЪрд░िрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдЬाрдиे рд▓рдЧा, рддрдм рднी
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЕрди्рдд рддрдХ рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рдХाрд╡्рдп рд╣ी рдмрди рд╕рдХीं, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдирд╣ीं। рдлिрд░
рднी рдиिрдЬंрдзрд░ी рдХрдеाрдУं рд╕े рд╡े рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рднिрди्рди рдеीं рдЙрдирдоें рдмाрд╣्рдп рддрде्рдпाрдд्рдордХ рдЬрдЧрдд् рд╕े
рдХुрдЫ-рди-рдХुрдЫ рдЕрд╡рд╢्рдп рд░рд╣рддा рдеा।”3
рд░ाрд╕ो-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдоें рдорддрднेрдж рд╣ै। рдЕрдзिрдХांрд╢
рд░ाрд╕ो рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдк्рд░рдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕंрд╢ों рдХ рднрд░рдоाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЗрди्рд╣ें рдЕрдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд░рдЪрдиा рдоाрдирддे рд╣ैं। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдпрджि рджेрдЦा рдЬाрдП рддो
рд╡िрджिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░ाрдЬ्рдп рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рдЬिрд╕ рдЪрд░िрдд-рдиाрдпрдХ
рдХो рд▓ेрдХрд░ рд░ाрд╕ो рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ोрддी рдеी, рдЙрд╕рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдгрди рднी рдЗрди рдЧ्рд░рди्рдеों рд╕े
рдЬुрдб़рд╡ा рджेрддे рдеे। рдкрд░рди्рддु рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд░ाрд╕ो рдЧ्рд░рди्рде рд╣ी рдЕрдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣ों, рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпे рдЖрджिрдХाрд▓ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ैं рддрдеा рдЗрдирдоें рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдк
рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣िрди्рджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрди्рд╣ें
рдЖрджिрдХाрд▓ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдХे рдЗрдирдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдХिрдпा рд╣ै।
рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा
рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоूрд▓рддः рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╕े
рдЙрдкрдЬा рд╣ुрдЖ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╣िрди्рджी-рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рд╣ै। рдЗрд╕े ‘рджेрд╢рднाрд╖ा
рдХाрд╡्рдп’ рдиाрдо рд╕े рднी
рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣िрди्рджू рд░ाрдЬрдкूрдд рд░ाрдЬाрд╢्рд░рдп рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЪाрд░рдг
рдпा рднाрдЯ рдеे। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдЬुрдб़ाрд╡ рд╕ीрдзे рд░ाрдЬा рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрддः рдЙрдирдХा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ
рд╕рдо्рдоाрди рдеा। рдЪाрд░рдг рдХрд▓ा-рд░рдЪрдиा рдоें рдХुрд╢рд▓ рд╣ोрддे рдеे। рд╡े рдпोрдж्рдзा рднी рд╣ोрддे рдеे, рдЬो рдпुрдж्рдз рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ेрдиा рдХी рдЕрдЧुрд╡ाрдИ рд╡िрд░ूрджाрд╡рд▓ी
рдЧा-рдЧाрдХрд░ рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдпे рд░ाрдЬाрдУं, рдЖрд╢्рд░рдпрджाрддाрдУं, рд╡ीрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рддрдеा рд╕ैрдиिрдХों рдХे
рд╡ीрд░ोрдЪिрдд рдпुрдж्рдз рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддिрдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рдеे, рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпрдеाрд░्рдердкрд░рдХ
рд╕्рдеिрддिрдпों рдПрд╡ं рд╕рди्рджрд░्рднों рдХो рднी рдмाрд░ीрдХी рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╡ीрд░ोрдЪिрдд рднाрд╡рдиाрдУं рдХे
рд╡рд░्рдгрди рдХे рд▓िрдП рдЗрди्рд╣ोंрдиे ‘рд░ाрд╕рдХ рдпा рд░ाрд╕ो’ рдЫंрдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा,
рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдЫंрдж рдЗрд╕ рднाрд╡рдиा рдХो рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा
рд░рдЪिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो ‘рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा।
рдЪाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХे рд╕рдордп рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ,
рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЕрдЪ्рдЫी рдирд╣ीं рдеी। рдкूрд░ा рджेрд╢ рдХрдИ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдпों рдоें
рдмँрдЯ рдЧрдпा рдеा। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд░ाрдЬा рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддा рдеा। рдЙрдирдоें рдЖрдпे рджिрди рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा
рдеा। рд╕рднी рд░ाрдЬा рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдоेрд▓-рдЬोрд▓ рд░рдЦрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдЖрдкрд╕ рдоें рд▓рдб़рддे-рднिрдб़рддे рд░рд╣рддे рдеे।
рд░ाрдЬ्рдп-рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЬрд░ूрд░ी рдеा। рд╡िрджेрд╢ी рд╕ाрдоंрддों рдХे рдЖ рдЬाрдиे
рд╕े рдпुрдж्рдз рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЧрд░्рдо рд╣ो рдЧрдпा। рд╡िрджेрд╢ी рд╕ाрдоंрддों рдиे рджेрд╢ी рд░ाрдЬाрдУं рдоें рдлूрдЯ рдбाрд▓ो
рдФрд░ рд░ाрдЬ рдХрд░ो рдХी рдиीрддि рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдПрдХ рджिрди рд╡े рдкूрд░े рд╣िрди्рджू-рдЬाрддि рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдмрди рдЧрдП।
рдЬिрд╕ рд╣िрди्рджू рд░ाрдЬा рдиे рдЙрдирдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЙрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрдж्рдз рдХी рдаाрди рд▓ी рдФрд░ рд╢िрдХाрд░ рдЙрд╕े
рдЕрдкрдиे рдЕрдзीрди рдХрд░ рд▓िрдпा। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдмिрдЧрдб़рдиे рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рднी рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдЖрдпा। рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िрди्рджू рдЬाрддिрдпाँ рдЙрдкрдЬाрддिрдпाँ рдоें рдмрдв़рддी рдЧрдИं।
рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рднी рдЙрдкрд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдП। рд╕рднी рдЬाрддिрдпों рдФрд░
рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдоें рдЬो рдоेрд▓рдЬोрд▓ рдФрд░ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рдкрд╣рд▓े рдеा, рд╡рд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╡ैрдордирд╕्рдп рднाрд╡ рдоें рдмрджрд▓
рдЧрдП। рдЖрдпे рджिрди рдПрдХ рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░ी рдЬाрддि рд╕े рдФрд░ рдПрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░े рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
рд╕े рд▓рдб़рдиे-рднिрдб़рдиे рд▓рдЧे। рдЗрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें
рдпुрдж्рдзोрди्рдоाрдж рдмрдв़ा। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоेрд▓рдЬोрд▓ рдФрд░ рдПрдХрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдиे рдЗрд╕े рдФрд░ рдмрдв़рдиे рджिрдпा।
рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдЗрд╕ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рджрдпрдиीрдп рд╣ो рдЧрдпी। рд▓ोрдЧ
рднूрдЦों рдорд░рдиे рд▓рдЧे। рднूрдЦे рд▓ोрдЧों рдХो рдорд░рдиे рдФрд░ рдоाрд░рдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХोрдИ рдХाрдо рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा
рдеा। рдХिрди्рддु рдпे рд▓ोрдЧ рдЬो рдиिрдо्рди рдФрд░
рдиिрдо्рди рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХे рдеे, рд▓рдб़ рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдЬाрддि,
рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рдЬाрддि рдХी рд╕ेрд╡ा рдХी рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬा рдХो рджुःрдЦी рдирд╣ीं
рджेрдЦ рд╕рдХрддे рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЕрдкрдиा рдиैрддिрдХ рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдп рдоाрди рд▓िрдпा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП
рдПрдХ рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рд▓ोрдЧ рджूрд╕рд░े рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕िрдж्рдз
рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧे рд╣ुрдП рдеे। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рднी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдмрдв़ा। рд▓ोрдЧ рдХ्рд░рдорд╢ः рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдкрдЬाрддिрдпों
рддрдеा рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдФрд░ рдЙрдкрд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рд▓рдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП
рд╕рдЪрдоुрдЪ рд╣ी рдЪैрди рд╕े рд░рд╣рдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдХ्рдпोंрдХि рд╕рднी рджिрд╢ाрдУं рд╕े рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ोрдиे рдХी
рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдеी। рдиिрд░рди्рддрд░ рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХो рднी рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो
рдЧрдпा рдеा। рдЪाрд░рдг рдЗрд╕ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХाрдо рд╣рд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдЖрд╢्рд░рдпрджाрддा рдХे
рдпुрдж्рдзोрди्рдоाрдж рдХो рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиा-рдпोрдЬрдиा рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░рдиा рдеा। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै
рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдХोрдИ рджेрд╢ рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (рдЬाрддि) рдпुрдж्рдз рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा
рдоुрдЦ्рдп рдХрд░्рдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдЪेрддрдиा рдоें рд╕्рдеाрди рджेрдиा। рдЪाрд░рдг-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпा рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा
рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд╡рд░ рд╡ीрд░рдд्рд╡ рд╣ोрдиे рдХा рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдеा।
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। ‘рд░ाрд╕ो’ рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХрдИ рдордд рд╕ाрдордиे рдЖрдП
рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЧाрд░्рд╕ा рдж рддाрд╕ी рдиे ‘рд░ाрд╕ो’ рд╢рдм्рдж рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि ‘рд░ाрдЬрд╕ूрдп’, рдЖрдЪाрд░्рдп
рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे ‘рд░рд╕ाрдпрдг’ рдФрд░ рдбॉ. рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдоेрдиाрд░िрдпा рдиे ‘рд░рд╣рд╕्рдп’ рд╕े рдоाрдиा
рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी ‘рд░ाрд╕рдХ’ рдХो рдПрдХ рдЫंрдж рднी рдоाрдирддे рд╣ै рдФрд░ рдХाрд╡्рдп-рднेрдж рднी। рдРрд╕ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा
рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХी рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЫंрджों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा
рдеा। рдпे рдХाрд╡्рдп рдЪрд░िрдд्рд░-рдк्рд░рдзाрди рд╣ैं। рдЗрди рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХो рдХाрд╡्рдп рдоें рдмाँрдзрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдЗрд╕
рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдоूрд▓рддः рд░ाрд╕рдХ рдЫंрдж рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै।
рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рд╡ीрд░ोрдЪिрдд рдЫंрдж рдХा рд╕рдоुрдЪ्рдЪрдп рд╣ै। рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рд╡ीрд░ोрдЪिрдд
рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ोрдЪिрдд рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рд╡рд░्рдгрди рд╕ुрд▓рднрддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рд░ाрд╕ो рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे
рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЧ्рд░рди्рде рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -
1. рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो – рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдХृрддिрдпों рдоें ‘рдЦुрдоाрдг рд░ाрд╕ो’ рдХा рд╕्рдеाрди рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╢िрд╡ рд╕िंрд╣
рд╕ेंрдЧрд░ рдХी рдХृрддि ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕рд░ोрдЬ’ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा
рджрд▓рдкрддि рд╡िрдЬрдп рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЗрд╕рдХो рдирд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी (рд╕рди् 812 рдИ.) рдХी рд░рдЪрдиा
рдоाрдирддे рд╣ै।4 рдЗрд╕рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдЪिрдд्рддौрдб़-рдирд░ेрд╢ рдЦुрдордг (рдЦुрдо्рдоाрдг) рдж्рд╡िрддीрдп рдХे
рдпुрдж्рдзों рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд╡ृрдд्рдд-рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХे
рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╕рдд्рд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рд░рдЪрдиा рдард╣рд░рддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдд्рд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे
рдЪिрдд्рддौрдб़-рдирд░ेрд╢ рд░ाрдЬрд╕िंрд╣ рддрдХ рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдпрд╢ोрдЧाрди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░
рдЗрд╕рдХो рдЖрджिрдХाрд▓ीрди рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рднीрддрд░ рдирд╣ीं рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рд╡ृрдд्рдд
рд╕ंрдЧ्рд░ाрд╣рдХों рдХे рдкाрд╕ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдкैрдиी рджृрд╖्рдЯि рдеी; рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╡े рдЖрджिрдХाрд▓
рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХो рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдФрд░ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рднрдг्рдбाрд░ рдоें рдбाрд▓рдиे рдХा рдкुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдХे рдпрд╢
рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬрдм рдХि рд╡рд╣ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрди рдХाрд▓ों рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рд╕े рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें
рдоेрд▓ рдирд╣ीं рдЦाрддी। рдЗрди рд▓ोрдЧों рдиे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рдиाрдоों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рднी рдн्рд░рдо рдкैрджा рдХिрдпा
рд╣ै।”5 рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдбॉ. рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдоेрдиाрд░िрдпा рдЬैрд╕े рдк्рд░рдмुрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдиे рднी рдЗрд╕ рдХृрддि рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рджрд▓рдкрддि-рд╡िрдЬрдп рдХो рдЬैрди рд╕ाрдзु рдоाрдиा рд╣ै рдЬो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЧрд▓рдд рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि
рд░рдЪрдиा-рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╡рд╕्рддु-рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдХाрд╡्рдп рдХिрд╕ी рдЬैрди рд╕ाрдзु рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд░рдЪिрдд
рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдпрджि рдРрд╕ा рд╣ोрддा рддो рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХी рдЕрди्рддрд░्рд╡рд╕्рддु рдоें рдЬैрди рдзрд░्рдо рдХा
рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоिрд▓рддा, рдЬो рдХि рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЗрд╕рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдирд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоाрди рд▓ेрдиे
рдоें рдХोрдИ рдЖрдкрдд्рддि рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддी।
рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рддि рдкूрдиा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдоें
рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХुрд▓ рдкाँрдЪ рд╣рдЬाрд░ рдЫंрдж рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдЖрдкрд╕ी рд╡िрд╡ाрджों
рдХे рдмाрдж рд╣ुрдП рдПрдХрддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдм्рдмाрд╕िрдпा рд╡ंрд╢ рдЕрд▓рдоॉрдоू рдЦрд▓ीрдлा рдФрд░ рдЦुрдоाрдг рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдП рдпुрдж्рдз
рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд░ाрдЬा рдЦुрдоाрдг рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ांрдХрди рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдЙрдирдХे рдк्рд░ेрдо рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдХृрддिрдХाрд░ рдиे рдиाрдпिрдХा рднेрдж рдФрд░ рд╖рдЯ्рдЛрддुрд╡рд░्рдгрди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ
рднी рдХिрдпा рдЬो рд░рдордгीрдп। рд╡ीрд░ рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рд░рд╕ рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕рдоें рджोрд╣ा, рд╕рд╡ैрдпा рдФрд░ рдХрд╡िрдд्рдд рдЫंрджों
рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд╣िрди्рджी рд╣ै। рдЬैрд╕े –
“рдкिрдЙ рдЪिрдд्рддौрдб़ рди рдЖрд╡िрдК рд╕ाрд╡рдг рдкрд╣िрд▓ी рддीрдЬ।
рдЬौрд╡े рд╡ाрдЯ рд░рддि рд╡िрд░рд╣िрдгी, рд░िрд╡рдг-рд░िрд╡рдг рдЕрдгрд╡ै рдЦीрдЬ॥
рд╕ंрджेрд╕ो рдкिрдЙ рд╕ाрд╣िрдмा, рдкाрдЫो рдлिрд░िрдп рди рджेрд╣।
рдкंрдЫी рдШाрд▓्рдпा рдкीрдЬ्рдЬрд░े, рдЫूрдЯрдг рд░ो рд╕ंрджेрд╕॥”6
2. рдкрд░рдоाрд▓ рд░ाрд╕ो – рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХृрддि рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдкрд░рдоाрд▓ рд░ाрд╕ो’ рдХा рдиाрдо
рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े ‘рдЖрд▓्рд╣ाрдЦрдг्рдб’ рднी рдХрд╣рддे рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕े ‘рдмैрд▓ेрдб’ рддрдеा рдбॉ.
рд░ाрдордХुрдоाрд░ рд╡рд░्рдоा рдиे рдЗрд╕े рд╡ीрд░рдЧाрдеा рдХाрд╡्рдп рдХрд╣ा рд╣ै।7 рдЕрднी рддрдХ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ
рдк्рд░рддि рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬो ‘рдЖрд▓्рд╣ाрдЦрдг्рдб’ рдк्рд░рдк्рдд рд╣ै рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдмाрдж рдоें рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╕рди् 1865 рдИ. рдоें рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдЗрд▓िрдпрдЯ рдиे рдЬिрд╕ ‘рдЖрд▓्рд╣ाрдЦрдг्рдб’ рдХा
рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░ाрдпा рдеा, рд╡рд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рддि рдХो рдЖрдзाрд░
рдмрдиाрдХрд░ рдбां. рд╢्рдпाрдорд╕ुंрд░ рджाрд╕ рдиे ‘рдкрд░рдоाрд▓ рд░ाрд╕ो’ рдХा рдкाрда рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░рдгी рд╕рднा, рдХाрд╢ी рд╕े
рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдпा। рдкाрда-рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХे рдмाрдж рднी рдпрд╣ рдХृрддि рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХी। рдпрд╣ 13рд╡ीं
рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдЬрдЧрдиिрдХ рд╣ैं,рдЬो рдорд╣ोрдмा рдХे рдирд░ेрд╢
рдкрд░рдорд░्рджिрджेрд╡ рдХा рдЖрд╢्рд░िрдд рдеा। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рдорд╣ोрдмा рдХे рджो рджेрд╢ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ीрд░ों
рдЖрд▓्рд╣ा рдФрд░ рдКрджрд▓ рдХे рд╡ीрд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рдпрдеाрд░्рде рдв़ंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЖрд▓्рд╣ा рдЫंрдж
(рд╡ीрд░рдЫंрдж) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рдмैрд╕рд╡ाрдб़ी рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рд╡ैрд╕े рд╕ाрд░े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣ै рдкрд░ рдмैрд╕рд╡ाрдб़ा рдЗрд╕рдХा
рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेрди्рдж्рд░ рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдЗрд╕рдХे рдЧाрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдзिрдХ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдмुрди्рджेрд▓рдЦрдг्рдб рдоें, рд╡िрд╢ेрд╖
рд░ूрдк рдоें рдорд╣ोрдмा рдХे рдиिрдХрдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓рди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЧीрдд-рдпोрдЬрдиा рдФрд░ рдЫंрдж
рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдПрдХ рд╡ीрд░рдЧीрддाрдд्рдордХ рдХाрд╡्рдп рд╣ै-
“рдмाрд░рд╕ рдмрд░िрд╕ рд▓ै рдХुрдХूрд░ рдЬिрдПँ, рдФ рддेрд░рд╣ рд▓ै рдЬिрдПँ рд╕िрдпाрд░।
рдмрд░िрд╕ рдЕрдаाрд░рд╣ рдХ्рд╖рдд्рд░ी рдЬिрдПं, рдЖрдЧे рдЬीрд╡рди рдХो рдзिрдХ्рдХाрд░॥”8
3. рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рдЬрдпрдордпंрдХ рдЬрд╕-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा – рд░ाрд╕ो рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें ‘рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░рдк्рд░рдХाрд╢’ рдФрд░ ‘рдЬрдпрдордпंрдХ рдЬрд╕-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп
рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕рд░ोрдЬ’ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрди्рд╣ें рдХ्рд░рдорд╢: рднрдЯ्рдЯрдХेрджाрд░
рддрдеा рдордзुрд░рдХрд╡ि рдХी рдХृрддि рдоाрдиा рд╣ै। рдпे рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕рди् 1167 рдИ. рд╕े рд╕рди् 1186 рдИ. рдХे рдордз्рдп рд▓िрдЦी
рдЧрдИ рдеी। рдпे рдХрд╡ि рдХрди्рдиौрдЬ рдХे рд░ाрдЬा рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░ рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рджрд░рдмाрд░ рдХी рд╢ोрднा
рдмрдв़ाрддे рдеे। рдХुрдЫ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдиे рднрдЯ्рдЯ рдХेрджाрд░ рдХो рд╢рд╣ाрдмुрдж्рджीрди рдЧोрд░ी рдХा рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि рдоाрдиा рд╣ै
рдЬो рдХि рдЧрд▓рдд рд╣ै। рд╕ोрдЪрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдпрджि рдпे рд╢рд╣ाрдмुрдж्рджीрди рдЧोрд░ी рдХे рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि рд╣ोрддे рддो
рдЙрдирдХा рдпрд╢ोрдЧाрди рдХрд░рддे, рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдРрд╕ा рди рдХрд░рдХे, рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░ рдХा рдпрд╢ोрдЧाрди рдХिрдпा рд╣ै। ‘рдЬрдпрдордпंрдХрдЬрд╕-рдЪрди्рдж्рд░िрдХा’ рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдордзुрдХрд░ рдиे рднी рдЗрд╕
рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЬрдпрдЪрди्рдж्рд░ рдХे рдк्рд░рддाрдк рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рдХृрддिрдпों
рддрдеा рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рддिрдпों рдХी рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХा рдЕрд╕िрдд्рд╡ рдЦрддрд░े рдоें рд╣ै। рдЬो рднी рд╣ो,
рдПрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै, рднрд▓े рд╣ी рдпे рдХृрддिрдпां, ‘рдиोрдЯिрд╕рдоाрдд्рд░’ рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╣ों।
4. рд╣рдо्рдоीрд░ рд░ाрд╕ो - рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЪौрдеी рдХृрддि рдХा рдиाрдо ‘рд╣рдо्рдоीрд░
рд░ाрд╕ो’рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХ
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХी рдЦोрдЬ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпी рд╣ै। рд╣ाँ, ‘рдк्рд░ाрдХृрддрдкैंрдЧрд▓рдо्’ рдоें рд╣рдо्рдоीрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖрда рдЫंрдж рдЕрд╡рд╢्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рдЖрда
рдЫंрджों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे
рдЗрд╕рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдзाрд░рдгा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдХृрддि рдХे рд░рдЪрдпिрддा
рд╢ाрдб़рд░्рдЧрдзрд░ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдкं. рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдиे ‘рдк्рд░ाрдХृрдд рдкैрдб.рдЧрд▓рдо’ рдХे рдЖрда рдЫंрджों (рд╣рдо्рдоीрд░ рд╕े
рд╕ंрдмंрдзिрдд) рд╕े рд░рдЪрдпिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдЬрдЬ्рдЬрд▓‘ рдХा рдиाрдоोрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै - рдЙрдЪिрдд рднी рд╣ै। рд╕рдЪрдоुрдЪ ‘рдк्рд░ाрдХृрддрдкैंрдЧрд▓рдо्’ рдХे рджो
рдЫंрджों рдоें рдЗрд╕ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдиाрдо рдЖрдпा рд╣ै –
1. “рд╣рдо्рдоीрд░ рдХрдЬ्рдЬु
рдЬрдЬ्рдЬрд▓ рднрдгрд╣ рдХोрдгाрд╣рдг рдоुँрд╣ рдорд╣ рдЬрд▓рдЙ।
рд╕ुрдгрддाрди рд╕ीрд╕ рдХрд░рд╡ाрдг рджрд╣ рддेрдЬ्рдЬि рдХрдмрд▓ेрд░ рджीрдЕрдЪрд▓рдЙ।”9
2. “рдвोрдг्рдгा рдоाрд░िрдЕ
рдвिрдг्рдгी рдорд╣ рдоुрдЪ्рдЫिрдо рдоेрдЪ्рдЫ рд╕рд░ीрд░।
рдкुрд░ рдЬрдЬ्рдЬрд▓ा рдоंрддिрд╡ाрд░ рдЪрд▓िрдЙ рд╡ीрд░ рд╣рдо्рдоीрд░।”10
рджूрд╕рд░े рдХी рдЕंрддिрдо рдкंрдХ्рддि рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै ‘рдЬрдЬ्рдЬрд▓ рдФрд░
рдоंрдд्рд░िрд╡рд░ рдЖрдЧे рдХрд░рдХे рд╡ीрд░ рд╣рдо्рдоीрд░ рдЪрд▓े’ рди рдХि ‘рдЖрдЧे
рдоंрдд्рд░िрд╡рд░ рдЬрдЬ्рдЬрд▓ рдХो рдХрд░рдХे рд╡ीрд░ рд╣рдо्рдоीрд░ рдЪрд▓े’ (рдЬैрд╕ा рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे
рдХिрдпा рд╣ै)। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХा рдХрд╡ि рддрд▓рд╡ाрд░ рдХा рднी рдзрдиी рд╣ोрддा рдеा рдЬो рд╕ेрдиा рдХे рдЖрдЧे-рдЖрдЧे рдЪрд▓рддा рдеा рдЬैрд╕े
рдЪрди्рджрдмрд░рджрдпी। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рд░ाрдЬा рд░рд╣рддे рдеे। рдбॉ. рдоाрддाрдк्рд░рд╕ाрдж рдЧुрдк्рдд рдЬैрд╕े рд╡िрдж्рд╡ाрди
рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХे рдЕрд░्рде рдХो рди рд╕рдордЭ рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЙрдЬ्рдЬрд▓ рдХो рдоंрдд्рд░ी рдоाрди рд▓िрдпा рд╣ै।
рд╣рдо्рдоीрд░рджेрд╡ рд╕рди् 1300 рдИ. рдоें рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХी рдЪрдв़ाрдИ рдоें рдоाрд░े рдЧрдП рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा
рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ 13рд╡ीं рд╢рддी рд╣ी рдоाрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рдоें рд╣рдо्рдоीрд░ рджेрд╡ рдФрд░ рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХे рдпुрдж्рдз рдХा рд╣ी
рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
5. рд╡ीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो - ‘рд╡ीрд╕рд▓рджेрд╡ рд░ाрд╕ो’ рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдкाँрдЪрд╡ी рдХृрддि рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд░рдЪрдиा ‘рдмाрд░рд╣ рд╕े
рд╡рд╣ोрдд्рддрд░ाँ рдордЭाрд░ि। рдЬाрда рд╡рджी рдирд╡рдоी рдмुрдзрд╡ाрд░ि’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬेрд╖्рда рд╡рджी рдирд╡рдоी,
рджिрди рдмुрдзрд╡ाрд░ рд╕рди् 1155 рдИ. (рд╕ंрд╡рдд् 1212 рд╡ि.) рдоें рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा – рдирд░рдкрддि рдиाрд▓्рд╣
рдеे, рдЬो рдЕрдЬрдоेрд░ рдХे рдЪौрд╣ाрди рд░ाрдЬा рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ (рд╡िрдЧ्рд░рд╣рд░ाрдЬ рдЪрддुрд░्рде) рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдеे। рдпрд╣ рдПрдХ
рд╢ृंрдЧाрд░рдоूрд▓рдХ рд░рдЪрдиा рд╣ैं рдЬो рдЧेрдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рдЦрдг्рдб рд╣ैं। рдкूрд░ी рд░рдЪрдиा рд╢ृंрдЧाрд░рдоूрд▓рдХ
рд░рдЪрдиा рд╣ैं рдЬो рдЧेрдп рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рдЦрдг्рдб рд╣ैं। рдкूрд░ी рд░рдЪрдиा рд▓рдЧрднрдЧ 2000 рдЪрд░рдгों рдоें рд╕рдоाрдк्рдд
рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЪाрд░ рдЦрдг्рдб рдоें рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдФрд░ рдоाрд▓рд╡ा рдХे рднोрдЬ рдкрд░рдоाрд░ рдХी рдХрди्рдпा рд░ाрдЬрдорддी рдХा
рд╡िрд╡ाрд╣-рд╡рд░्рдгрди, рджूрд╕рд░े рдЦрдг्рдб рдоें рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдХा рд░ाрдиी рд╕े рд░ूрдардХрд░ рдЙрдб़ीрд╕ा рдЬाрдиा рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдмाрд░рд╣
рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд░рд╣рдиा, рддीрд╕рд░े рдЦрдг्рдб рдоें рд░ाрдЬрдорддी рдХा рд╡िрд░рд╣-рд╡рд░्рдгрди рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдХा рдЙрдб़ीрд╕ा рд╕े рд▓ौрдЯрдиा
рдФрд░ рдЪौрдеे рдЦрдг्рдб рдоें рднोрдЬ рдХा рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рдХो рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд▓े рдЖрдиे рдХी рдХрдеा рддрдеा рдмीрд╕рд▓рджेрд╡ рдХा рдЙрд╕े
рдкुрдиः рдЪिрдд्рддौрдб़ рд▓ौрдЯा рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै। рдкूрд░ा рдХाрд╡्рдп рд╡рд░्рдгрдиाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें
рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдХोрдорд▓рдзрд░्рдоी рд░ाрд╕рдХ рдХाрд╡्рдп рд╣ै рдЬो рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рдзाрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЧेрдп рд╣ै।
рдЗрд╕рдоें рдоिрд▓рди рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПं рдХрдо, рд╡िрд░рд╣ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдПрдХ
рд╕ंрджрд╢рдХाрд╡्рдп, рдЧेрдпрдХाрд╡्рдп рдФрд░ рд╡िрд░рд╣ рдк्рд░рдзाрди рдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЕрд╡рд╣рдЯ्рдЯ рд╣ै।
6. рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд░ाрд╕ो – рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзुрдУं рдиे рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдПрдХ рдХृрддि ‘рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд░ाрд╕ो’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдирд▓्рд▓рд╕िंрд╣ рд╣ै। рдЗрд╕ рдХृрддि рдХा
рдиाрдпрдХ рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕рдо्рднрд╡рддः рд╡िрд╢्рд╡ाрдоिрдд्рд░ рдЧोрдд्рд░ीрдп рдЧुрд╣िрд▓рд╡ंрд╢ीрдп рд░ाрдЬा рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕े рднिрди्рди рд╣ै
рдЬिрд╕рдиे ‘рдХाрдИ’ рдиाрдордХ рд╡ीрд░
рдпोрдж्рдзा рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рд░ाрдЬा рдХे рдк्рд░рдкौрдд्рд░ рд╡िрдЬрдп рд╕िंрд╣ рдХा рдПрдХ рд╣िрди्рджी рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ
рджрдоोрд╣ (рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢) рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै; рдиे рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдоें рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдиे
рд░ाрдЬा рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдФрд░ рдмंрдЧрд░ाрдЬा рдХे рдмीрдЪ рд╣ुрдП рдпुрдж्рдзों рдХो рд╕рдЬीрд╡ рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा
рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рд╕рди् 1298 рдИ. рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдЗрд╕ी рдиाрдо рдХी
рджूрд╕рд░ी рдХृрддि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдорд▓्рд▓рджेрд╡ рд╣ै। рд╢िрд▓्рдк-рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि
рд╕े рдпрд╣ рдЖрджिрдХाрд▓ рдХे рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиा рдард╣рд░рддी рд╣ै।
7. рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो – рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЕрди्рддिрдо рдХृрддि ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ
рд░ाрд╕ो’ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे
рд░рдЪрдпिрддा рдЪрди्рджрдмрд░рджाрдИ рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें – “рдпे рд╣िрди्рджी
рдХे рдк्рд░рдердо рдорд╣ाрдХрд╡ि рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрдирдХा рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдердо рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп
рд╣ै। рдЪंрдж рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдЕंрддिрдо рд╣िрди्рджू рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрдоंрдд рдФрд░ рд░ाрдЬрдХрд╡ि
рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं। рдпे рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдХे рд░ाрдЬрдХрд╡ि рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрдирдХे рд╕рдЦा рдФрд░ рд╕ाрдоंрдд рдеे; рддрдеा рд╖рдб्
рднाрд╖ा, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдХाрд╡्рдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЫंрджрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдЬ्рдпोрддिрд╖, рдкुрд░ाрдг, рдиाрдЯрдХ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं
рдоें рдкाрд░ंрдЧрдд рдеे।”11 рдЗрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕рди् 1168 рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЬрдирд╢्рд░ुрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХो
рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧोрд░ी рдмрди्рджी рдмрдиाрдХрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣ा рдеा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЪрди्рдж рднी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХे рд╕ाрде рдЧрдпा рдеा। рдЙрд╕ी
рд╕рдордп рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдЬрд▓्рд▓ (рдЬрд▓्рд╣рдг) рдХो ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो’ рдХो рд╕ौंрдк
рдЧрдпा рдеा। ‘рдкुрд╕्рддрдХ рдЬрд▓्рд╣рдг рд╣рдд्рде рджै, рдЪрд▓ि рдЧрдЬ्рдЬрди рдиृрдк рдХाрдЬ।’ рдРрд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЬрд▓्рд╣рдг рдиे
рдЪрди्рдж рдХे рдЕрдкूрд░्рдг рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा рдеा।
рдЕрднी рддрдХ ‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो’ рдХे рдЪाрд░ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╣ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз
рд╣ैं। рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдЬिрд╕рдХा рдХрд▓ेрд╡рд░ рдмрдб़ा рд╣ै, рдХाрд╢ी рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै
рдФрд░ рдЬिрд╕рдХी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рддिрдпाँ рдЙрджрдпрдкुрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рддि 17рд╡ीं
рд╢рддी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рд╣ै। рддीрд╕рд░ा рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд▓рдШु рд╣ै рдЬिрд╕рдоें 3500 рдЫंрдж рд╣ी рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें
рдХेрд╡рд▓ 19 рд╕рдордп рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддि рдмीрдХाрдиेрд░ (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЪौрдеे рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХे
‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ
рд░ाрд╕ो’ рдоें рдХेрд╡рд▓
1300 рдЫंрдж рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди ‘рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рднाрд░рддी’ рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯा
рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै।
‘рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ
рд░ाрд╕ो’ рдХाрд╡्рдп-рд░ूрдк
рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рдРрд╕ा рдмेрдЬोрдб़ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоाрдирд╡-рдЬीрд╡рди рдХे рджोрдиों рдЧрд░िрдоाрдордп рдФрд░
рдЙрджाрди्рдд рдкрдХ्рд╖ों рддрдеा рд╡ीрд░ рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░-рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдПрдХ рд╕ाрде рд╡рд░्рдгिрдд
рджिрдЦрд▓ाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдиाрдпрдХ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЕрдоिрдд рдкौрд░ुрд╖ рдФрд░ рд╢ौрд░्рдп рдХे рд╣ी рдирд╣ीं, рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХे
рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдпрд╣ рдХृрддि рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕-рдЧाрдеा рдХी рдХрдб़ी
рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрдоंрддी-рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдХрд░्рдо рдХो рдпрдеाрд░्рде
рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдоें рд╡рд╕्рддु-рд╡рд░्рдгрди,
рднाрд╡-рд╡्рдпंрдЬрдиा, рдЫंрдж рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдЕрд▓ंрдХाрд░-рд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиूрдаा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा
рдбिंрдЧрд▓ рдФрд░ рдкिंрдЧрд▓ рджोрдиों рд╣ै। рдпुрдж्рдзों рдХे рд╡рд░्рдгрди рдоें рд╡ीрд░рддा рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдХी рдЕрдж्рднूрдд рд╕рд░्рдЬрдиा
рд╣ैं, рд╕ौрди्рджрд░्рдп, рдк्рд░ेрдо-рд╡िрд▓ाрд╕ рдХे рд░рд╕ीрд▓े рдЪिрдд्рд░ рдЙрддाрд░े рдЧрдП рд╣ैं – рдкрд░рди्рддु рдиैрддिрдХ рдорд░्рдпाрджाрдУं
рдХा рдХрд╣ीं рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡рд╕्рддु, рд╕ंрд╡ेрджрди, рд░ंрдЧ рдФрд░ рдз्рд╡рдиिрдпों рдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдк्рд░рднाрд╡
рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ै –
“рд╡рдЬ्рдЬिрдп рдШोрд░ рдиिрд╕ाрди рд░ाрди рдЪौрд╣ाрди рдЪрд╣ूँ рджिрд╕ि।
рд╕рдХрд▓ рд╕ूрд░ рд╕ाрдоंрдд рд╕рдорд░ рдмрд▓ рдЬंрдд्рд░ рдоंрдд्рд░ рддिрд╕ि।
рдЙрда्рдаि рд░ाрдЬ рдк्рд░рдеिрд░ाрдЬ рдмाрдЧ рд▓рдЧ्рдЧ рдордирд╣ु рд╡ीрд░ рдирдЯ।
рдХрдв़рдд рддेрдЧ рдорди рдмेрдЧ рд▓рдЧрдд рдордирд╣ु рдмीрдЬु рдЭрдЯ्рдЯ рдШрдЯ्рдЯ।”12
рдЪाрд░рдг-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ
рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрди рд╕ाрдоंрддो рдХे рд╢ोрд╖рдг-рдХрд░्рдо рдХो
рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЬрд░, рдЬोрд░ू рдФрд░ рдЬрдоीрди рд╕े рдеा। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рднी рдпुрдж्рдз рдХिрдП
рдЬाрддे рд░рд╣े рдЙрдирдХा рд╕ंрдмंрдз рдХेрд╡рд▓ рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдеा। рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рд╕े рдЗрд╕рдХा рджूрд░ рддрдХ рдиाрддा рдирд╣ीं
рдеा। рдпुрдж्рдз рдХे рдЬीрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рд╕्рддрдЧрдд рдиाрд░ी рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоंрддों рдХी рднोрдЧ्рдпा рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी।
рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХे рд╣िрдд-рдЪिрди्рддрди рдЬैрд╕े рд╕рд░ोрдХाрд░ों рд╕े рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рдеा। рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे
рдиाрдо рдкрд░ рдЬो рднी рд╣рдердХрдг्рдбे рдЕрдкрдиाрдП рдЬाрддे рдеे – рдЙрд╕рд╕े рдоाрдд्рд░ рд╕ाрдоंрддो рдХा рд╣िрдд-рдЪिрди्рддрди рд╣ोрддा рдеा।
рдпुрдж्рдз рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕ाрдоंрддों рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзी рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеी। рдоाрдирд╡-рд╕рдоाрдЬ рдФрд░
рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрд╡рдХाрд╢ рдирд╣ीं рдеा। рдпुрдж्рдз рдЬाрддि рд╡िрд╢ेрд╖
рдХा рдкेрд╢ा рдмрди рдЧрдпा рдеा। рдЗрди рд╕ाрдоंрддों рдХे рджो рд╣ी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп рдеे – рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдФрд░ рдпुрдж्рдз
рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░рдиा। рдиाрд░िрдпों рдХो рднोрдЧ्рдпा рд╡рд╕्рддु рдмрдиाрдХрд░ рдЗрди
рд╕ाрдорди्рддों рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдХो рдФрд░ рднी рдЧिрд░ा рджिрдпा рдеा। рдмाрд╣рд░ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рдиे рджेрд╢,
рдЬाрддि рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдЕрд╡рдирддि рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджिрдпा। рдиिрд░ंрддрд░ рдпुрдж्рдз рдХे рдЕрдиुрдЧूँрдЬ
рд╕े рджेрд╢ рдФрд░ рдЬाрддि рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЧрддि рдердо-рд╕ी рдЧрдИ рдеी। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे
рд░рдЦ-рд░рдЦाрд╡ рдХी рдЪाрд╣ рд╕ाрдоंрддों рдоें рди рдеी। рдпुрдж्рдз рдФрд░ рд╡िрд▓ाрд╕िрддा рд╣ी рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕рд░ोрдХाрд░
рдмрди рдЧрдпा рдеा। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрди рдЪाрд░рдг-рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рд╢्рд░рдп
рджे рд░рдЦा рдЦा рдЙрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рдпुрдж्рдзोрди्рдоाрдж рдХो рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдШрдЯрдиा-рдпोрдЬрдиा рдХा
рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХो рд░рдЪрдиा рдоें рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╕ाрдоंрдд рд╣ी рдЙрдирдХे
рд▓िрдП рд╕рдм рдХुрдЫ рдеे। рд╕ाрд░ी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдКрд░्рдЬा рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рдеी। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХрд░्рдо рдХे
рд╡िрд╡िрдз рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХी рдУрд░ рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХी। рдиिрдо्рди-рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУँ
рдоें рдирд╣ीं рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдеी। рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рднीрддрд░ी рд▓рдб़ाрдИ рдФрд░ рдмाрд╣рд░ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рд╕े
рдиिрдо्рди-рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рд▓рдб़рдЦрдб़ा рдЙрдаी। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЬो рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ
рдЙрдиें рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоंрддों рдХे рдЧुрдгрдЧाрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд░рд╣ी।
рд╕рди्рджрд░्рдн
рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी
2. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 37
3. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 49
4. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрджिрдХाрд▓, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी
5. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 20
6. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ं. рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 53
7. рдЦुрдо्рдоाрдг рд░ाрд╕ो, рд▓ेрдЦрдХ – рджрд▓рдкрддि рд╡िрдЬрдп, рд╕рдо्рдкाрджрди – рдм्рд░рдЬрдоोрд╣рди рдЬाрд╡рд▓िрдпा
8. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 33
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 33
10. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा, рдк्рд░рдХाрд╢ рдЖрддुрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 22
11. рд╡рд╣ी
12. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 24
***
рдк्рд░рдХाрд╢рдкрд░्рд╡ рдпा рдЧुрд░ुрдиाрдирдХ рдЬрдпंрддी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рддिрдХ рдкूрд░्рдгिрдоा
реЮोрдЯो реЮीрдЪрд░: рджीрдкिрдХा рднाрдЯिрдпा
![]() |
| рдирдЧрд░ рдХीрд░्рддрди рдХा рдЖрд░рдо्рдн |
![]() |
| рдкंрдЬ рдк्рдпाрд░े |
![]() |
![]() |
| рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ंрде рд╕ाрд╣िрдм/ рдкाрд▓рдХी рд╕ाрд╣िрдм |
рдЬाрд╕ूрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╣рдд्рдпा рдХी рднूрдоिрдХा
![]() |
| рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा |
- рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा
рдХрд╣ाрдиी: рдЖँрдЦ рдХी рдкुрддрд▓ी
![]() |
| рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा |
- рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा
рдХрд╣ाрдиी: рдоंрдд्рд░рдгा
![]() |
| рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा |
- рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा
рдХрд╡िрддा: рдорд╣ेрд╢ рдХुрдоाрд░ (рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी)
| рдорд╣ेрд╢ рдХुрдоाрд░ (рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी) |
рдЦिрд▓ाреЬी
рдХрд╣ाрдиी: рдЬो рд╣ुрдХ्рдо рдоेрд░े рдЖрдХा
![]() |
| рдЧрд░िрдоा рд╕ंрдЬрдп рджुрдмे |

















