рдиिрд╢ांрдд рд░ाрд╣ुрд▓
рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрднाрдЧ)
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा
рдИрдоेрд▓: apnaemailpata@gmail.com
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा
рдИрдоेрд▓: apnaemailpata@gmail.com
“рджुрдиिрдпा
рдоें рд╣рд░ेрдХ рдХी реЫрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЪीрдЬें рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╣рд░ेрдХ рдХे рд▓ाрд▓рдЪ
рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं।” - рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी
‘рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоॉрдбрд▓’ рдпाрдиी ‘рдПрдХ рд░ेрдЦीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдоॉрдбрд▓’ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрдХрдЯ рдХा рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдкैрджा рд╣ुрдЖ। рднрд▓े рд╣ी рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдЕрдкрдиे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рд╣рджा рд╕рд╡ाрд▓ рд░рд╣ा рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рд╕рд╡ाрд▓ рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмрдЪे рд░рд╣рдиे рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рдмрдиा рджिрдпा। рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рдЗрд╕ рдЖрд╕рди्рди рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдЯाрд▓ा рдпा рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा, рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рд╢ुрднрдЪिंрддрдХों (рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХे рд░рд╣рдиुрдоा) рдХा рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХे рдЗрди рд░рд╣рдиुрдоाрдУं рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ें рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬिрдирдХो рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯ рдХा рдХोрдИ рднाрди рдирд╣ीं рдеा, рдЬो рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрдкрдиे рджेрд╕ी рдоंрдерд░ рдЪाрд▓ рдоें рдорд╕्рдд рдеे। рдФрд░ рдЬिрдирдХे рдпрд╣ाँ рдкृрде्рд╡ी рдХे рддाрдкрдоाрди рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЧрд░्рдо рдеा рдордиुрд╖्рдп рдХा рдкेрдЯ। рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖ुрдзाрдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рддрд╣рд╕-рдирд╣рд╕ рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕рдХा рднрд░рдкूрд░ рджोрд╣рди। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рджोрд╣рди рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддे рдЬिрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рдХिрдпा рд╡े рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдХрдХрд╣рд░ा рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рд░ाрдЬ्рдп рдкрд░ рдпрд╣ рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдиे рдХि рдЗрдирдХे рдпрд╣ाँ рдЬो рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै, рдЬो рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЙрд╕рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ाрд░ा рдоाрд╣ौрд▓ рдмिрдЧाреЬ рджिрдпा рд╣ै। ‘рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмिрдЧреЬрддे рдоाрд╣ौрд▓’ рдоें рдордиुрд╖्рдпрддा рдХा рджीрд░्рдШрдЬीрд╡ी рд╣ोрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рд╣рд░ рдХोрдИ рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рдкाрд░ рдкा рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा, рд▓ेрдХिрди “рдХैрд╕े?” рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рдЕрдиुрдд्рддрд░िрдд рдеा? рдПрдХ рдЕрд▓рд╣рджा рд╕ा рд╕рд╡ाрд▓ рдЬो 1970 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ, рдФрд░ рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЕंрдд рдоें рдЧंрднीрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЧुрд░ु рдЧंрднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдиिрдЬाрдд рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдХोрдИ рдЧंрднीрд░ рдеा। рдЧंрднीрд░рддा рдЗрддрдиी рдХि рд╕рдд्рддाрдУं рдиे рдЗрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рджिрдпा। рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдиे рдЗрд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдФрд░ рдШрд░ рдХा рдЖंрдЧрди, рдЖंрдЧрди рдХ्рдпा рдмाрд▓рдХрдиी рдФрд░ рдЫрдд ‘рдмोрдирд╕ाрдИ рдкौрдзों’ рд╕े рдШिрд░ рдЧрдП। рдХ्рдпोंрдХि рддाрдХрддрд╡рд░ рд░ाрдЬ्рдпрд╕рдд्рддाрдПँ рдЬрд▓्рдж рд╕े рдЬрд▓्рдж рд╣рд▓ рдХрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╣рд▓। рддाрдХрддрд╡рд░ рд╕рдд्рддाрдПँ рдЕрднी ‘рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдкाрда’ рдкреЭ рд░рд╣े рдХрдо рддाрдХрддрд╡рд░ рд╕рдд्рддाрдУं рдкрд░ рддोрд╣рдордд рдореЭ рджेрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рд╕рд░ेрдЖрдо рдореЭा рднी। рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рдоें рд╣ाँрдлрддे рдФрд░ рддेрдЬी рд╕े рдиाрдкрддे рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдиे рдЗрд╕े рд╕рд╣рд░्рд╖ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рднी рдХिрдпा। рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЗрд╕ рдЦेрд▓ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдиे рдЕрдо्рдкाрдпрд░ рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕рдд्рддाрдУं (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рд░ाрдЬ्рдп) рдХे рдиिрд░्рдгрдпों рдкрд░ рдХрднी рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдирд╣ीं рдЙрдаाрдпा, рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ंрджेрд╣ рдХिрдпा।
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдпрд╣ рд╕ंрдХрдЯ 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдордиुрд╖्рдп-рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдХे рддрд░рд╣ рдЖрддा рд╣ै। рдФрд░ рд╕рдд्рддा рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдЕрдкрдиे рд╣рд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рд░ूрдмрд░ू рдХрд░ा рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╕े рдоुрдХ्рдд рднी। рдЪूंрдХि рдпрд╣ рд╕ंрдХрдЯ рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд░ाрдЬ्рдп-рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдЗрдд्рддрд▓ा рджेрдиे рднрд░ рд╕े рд░ाрдЬ्рдп-рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоुрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрддे। рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдкрд░ рджрдмाрд╡ рдбाрд▓ा рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдиाрд░ा рдмुрд▓ंрдж рдХिрдпा। рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд╣ोрддे рдЗрд╕ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг-рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рдиिрдЬाрдд рдкाрдП рдмिрдиा рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рджीрд░्рдШрдЬीрд╡ी рд╣ोрдиे рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпे рд╕рд╡ाрд▓ рд▓ाрдЬрдоी рд╣ैं рдХि рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдиे рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा, рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдХैрд╕े рдЯाрд▓ा рдЬाрдпे, рдФрд░ рдХैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓िрдпों рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдп рдХो рдмрдЪाрдпा рдЬाрдпे?
рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднेंрдЯ рдЪреЭрддे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 1972 рдоें рд╕्рд╡ीрдбрди рдХे рд╢рд╣рд░ ‘рд╕्рдЯॉрдХрд╣ोрдо’ рдоें рдПрдХ рдмैрдардХ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЧрдИ рдЬिрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें ‘рдПрдХ рд╣ी рдкृрде्рд╡ी’ рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдЬिрд╕े 119 рджेрд╢ों рдиे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рднी рдХिрдпा। рд▓ेрдХिрди рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЖрдкाрдзाрдкी рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рджोрд╣рди рд╡ рд▓ूрдЯ ‘рдПрдХ рд╣ी рдкृрде्рд╡ी’ рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдорд╣рдЬ ‘рдХाрдЧрдЬी рдШोреЬा’ рдмрдирдХрд░ рджौреЬрддा рд░рд╣ा। рдФрд░ рдпрд╣ рдХाрдЧрдЬी рдШोреЬा рд╣рдоें рдиिрдд рдирдП рдкैрддрд░े рдмрддाрддा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЪाрд▓ें рдЪрд▓рддा, рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рд╣ुрдХ्рдорд░ाрди рднी рдкाँрдЪ-рджрд╕ рд╕ाрд▓ों рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдмैрдардХрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдПрдХ рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╣рд▓ рдХрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╕рдорд╕्рдпा рдРрд╕ी рдХी рд╣рд▓ рд╣ोрдиे рдХा рдиाрдо рд╣ी рдирд╣ीं рд▓ेрддी।
рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЬीрдбीрдкी рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдЬीрд╡рди-рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै рдПрд╡ं рдкृрде्рд╡ी рдХा рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрддा рддाрдкрдоाрди рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкृрде्рд╡ी рдХे рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдХे рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиे рд╕े рд╣ै, рдФрд░ рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдХा рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиा рдордиुрд╖्рдпрддा рдХा рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдмрд╣рд╕ рдкрд╢्рдЪिрдо рдмрдиाрдо рдкूрд░्рд╡ рдХे рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рд╡ рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдХे рдХेंрдж्рд░ рдкрд░ рдЖрдХрд░ рдард╣рд░рддी рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬрдм рд╡िрдХाрд╕ рдкрд╕ंрдж рд╕рдоाрдЬ рд╡ рджुрдиिрдпा рдХी рддрд░рдХ्рдХी рдХी рдмाрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рддो рд╕рд╡ाрд▓ рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рдмрдЪे рд░рд╣рдиे рд╡ рджीрд░्рдШрдЬीрд╡ी рд╣ोрдиे рдХा рднी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╣ो рдЗрд╕рдХे рдЙрд▓рдЯ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд▓ूрдЯ рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдордЪी рд╣ुрдИ рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдпрддा рд╣ी рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬ рдЧрдпी рд╣ै। рдпाрдиी рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕рдХुрд╢рд▓ рд╕्рд╡рд╕्рде рдмрдЪे рд░рд╣рдиा рдкिрдЫрд▓े рд╕рджी рдХी рдмाрдд рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬो рднी рдЪिंрддाрдПँ рд╣ैं рд╡рд╣ рдЕрдиाрдпाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рдмрдЪे рд░рд╣рдиे рдХा, рдЬीрд╡рди- рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рдХो рдХрдо рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХा, рдПрд╡ं рджीрд░्рдШрдЬीрд╡िрддा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╡ рдоूрд▓्рдп рдХो рдк्рд░рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рдмोрдз рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╣ो рдЗрд╕рдХे рдЙрд▓рдЯ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдордиुрд╖्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрднोрдЧी рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдЙрд╕рдХी рдЬीрд╡рди-рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рд▓рдЧाрддाрд░ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ीं рдХाрд░рдг рдХि рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрдХрдЯ рдкрд░ рдмाрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп’ (рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЬो рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рдмрдиे рд╣ैं) рдкрд░ рднी рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХे рдЗрд╕ рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рдЧांрдзी рдХे рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХो рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рд╕рд╣рдЬ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕рд╣рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдЧांрдзी рдХोрдИ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡िрдж рдпा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдирд╣ीं рдеे। рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЧрд╡ाрд╣ी рджेрддा рд╣ै рдХि рд╡े рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдХिрддрдиे рдоिрддрд╡्рдпрдпी рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддाрдЙрдо्рд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдкुрдирд░्рднрд░рдг рдПрд╡ं рди्рдпूрдирддрдо рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЙрдирдХी рдПрдХ рд╕ूрдХ्рддि рд╡ाрдХ्рдп рдЬो рдКрдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЧांрдзी рдХा рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рдоूрд▓рдХ рд╣ै। рдпाрдиी рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдордиुрд╖्рдпेрддрд░ рдХे рдПрдХрдд्рд╡ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕। рд╕рдмрдХो рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдмрдЪाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЧांрдзी рдж्рд╡िрдЬ рдоें рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрдж्рд╡ैрдд рджрд░्рд╢рди рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддे рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдХ्рд╖рд░рдг рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рд╡े рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХे рд╣िрдоाрдпрддी рдеे। рдЧांрдзी рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рдоैं рдЕрдж्рд╡ैрдд рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ूँ, рдоैं рдордиुрд╖्рдп рдХी рдоूрд▓рднूрдд рдПрдХрддा рдоें рднी рдФрд░ рдХेрд╡рд▓ рдордиुрд╖्рдпों рдХी рд╣ी рдХ्рдпों рд╕рднी рдЬीрд╡рдзाрд░िрдпों рдХी рдПрдХрддा рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ूँ। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдоेрд░ा рддो рдРрд╕ा рдпрдХीрди рд╣ै рдХि рдПрдХ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрдз:рдкрддрди рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рд╣рдж рддрдХ рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЕрдзोрдЧрддि рд╣ोрддी рд╣ै।” рд╡े рдЖрдЧे рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рдоैं рдХेрд╡рд▓ рдоाрдирд╡ों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рддाрджाрдд्рдо्рдп рдЕрдерд╡ा рдмंрдзुрдд्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдЕрдкिрддु рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рд░ेंрдЧрдиे рд╡ाрд▓े рдХीреЬों-рдордХोреЬों рдХे рд╕ाрде рднी рддाрджाрдд्рдо्рдп рдЕрдерд╡ा рдмंрдзुрдд्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ।... рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рд╕рднी рдЙрд╕ी рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕ंрддाрди рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬीрд╡рди рдЬिрд╕ рд░ूрдк рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै, рддрдд्рд╡рддः рдПрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।”
рдЧांрдзी рдЬी рдХोрдИ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдирд╣ीं рдеे рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдиिрдпрдоों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╡े рдПрдХ рдРрд╕ी рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдЬрд░ूрд░ рдеे рдЬो рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рд╣िрддैрд╖ी рд╣ो। рдЦाрджी, рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдФрд░ рд╕рдлाрдИ рдЙрдирдХा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЧांрдзी рдХे рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рд╕рд░ाрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं। ’рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рд╡िрдЬрдп’ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХो рдПрдХ рд╣ी ‘рддрдеाрдХрдеिрдд рд╡िрдХाрд╕’ рдХे рдЪрд╢्рдоे рд╕े рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдиीрддि рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рд╣ी рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬा рдХिрдпा рдеा- ‘‘рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ी рдмрдЪाрдП рдЕрдЧрд░ рднाрд░рдд рдХो рдХрднी рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдХрд░рдиा рдкреЬे। рдПрдХ рдЕрдХेрд▓े рдЫोрдЯे рд╕े рдж्рд╡ीрдк (рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб) рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдиे рдЖрдЬ рджुрдиिрдпा рдХो рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдмांрдз рд░рдЦा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рддीрд╕ рдХрд░ोреЬ рд▓ोрдЧों рдХा рдПрдХ рдкूрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдЖрд░्рдеिрдХ рджोрд╣рди рд╢ुрд░ू рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдХो рдЯिрдб्рдбिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдаूँрда рдХрд░рдХे рдЫोреЬ рджेрдЧा।” рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдПрдХ рд░ेрдЦीрдп рдоॉрдбрд▓ рд╣ी рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕рдд्рддा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХреЬी рдоें ‘рд╡िрдХाрд╕’ рдХे рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рддीрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рднी рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рддीрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓ोрдЧों рдХी рдЬिंрджрдЧिрдпों рдкрд░ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рджрдордиाрдд्рдордХ рдиिрдпंрдд्рд░рдг (рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоीрди рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें) рдиे рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдПрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рдЪेрддрдиा рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдЪेрддрдиा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЪिрдкрдХो рдЖंрджोрд▓рди, рдирд░्рдорджा рдмांрдз рдЖंрджोрд▓рди, рдЯिрд╣рд░ी рдмांрдз рдЖंрджोрд▓рди рдЖрджि рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдХोрдИ рднी рдЖंрджोрд▓рди рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдирд╣ीं рдеा рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рдЬैрд╡-рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдХीрдп рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдмрдЪाрдиे рдХा рдеा। рдпाрдиी рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоॉрдбрд▓ рдПрдХрд░ेрдЦीрдп рди рд╣ो рдмрд▓्рдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЬो рднी рдкрд░िрдШрдЯрдиा рд╣ै рд╡рд╣ рд╕्рдеाрдиीрдп рдЬैрд╡ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХीрдп рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдЬैрд╡ рд╕ंрдкрджा рд╡ рдЬैрд╡ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдХो рдмрдЪाрдиा рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рдмрдЪाрдиा рд╣ै рд╡ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ाрде рдЦреЬे рд╣ोрдиा рдХा рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рдЬीрд╡рди рд░ूрдкों рдХे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рд╡ рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢्рд╡-рджृрд╖्рдЯिрдпाँ рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХा рдЕрдкрдиा рдвंрдЧ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп, рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рдЦाрд╕ рддрд░ीрдХे рд╕े рдЬीрдиे рдХो рдмाрдз्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं। рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡ рдЬैрд╡ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХीрдп рд╕े рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрдпाрд╕ рдФрд░ рдЕрдиाрдпाрд╕ рджोрдиों рд░ूрдкों рдоें рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЧांрдзी рдЬी рдЗрд╕рд╕े рдЗрдд्рддрдлाрдХ рд░рдЦрддे рдеे।
рдЧांрдзी рдЬी рдиे 1937 рдоें рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдзा рдЖрдЧрдорди рдХे рдмाрдж рдЧाँрд╡ों рдХी рдкुрдирд░्рд░рдЪрдиा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें ‘рд╣рд░िрдЬрди’ рдоें рдПрдХ рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦा рдЬिрд╕рдоें рдЖрджрд░्рд╢ рднाрд░рддीрдп рдЧाँрд╡ рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा। “рдЧाँрд╡ рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд░ोрд╢рдиी рдПрд╡ं рд╣рд╡ाрджाрд░ рдШрд░ рд╣ोंрдЧे। рдЗрдирдХो рдмрдиाрдиे рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी 5 рдоीрд▓ рдХे рджाрдпрд░े рдХे рднीрддрд░ рд╕े рд╣ी рдЖрдПрдЧी। рдШрд░ों рдоें рдЖंрдЧрди рд╣ोрдЧा рдЬिрд╕рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рд╕рдм्рдЬिрдпाँ рдПрд╡ं рдкрд╢ुрдУं рдХे рд▓िрдП рдЪाрд░ा рдЙрдЧाрдПंрдЧे। рдЧाँрд╡ рдХी рдиाрд▓िрдпाँ рд╡ рдЧрд▓िрдпाँ рд╕ाрдл рд╕ुрдерд░ी рд╣ोрдЧी। рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдПрд╡ं рдкрд╣ुँрдЪ рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХुрдПँ рд╣ोंрдЧे। рд╕рднी рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдЦुрд▓े рдкूрдЬा рд╕्рдерд▓ рд╣ोंрдЧे। рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рдеाрди рд╣ोрдЧा, рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓ рд╕рдХें, рд╕рд╣рдХाрд░ी рдбेрдпрд░ी (рджुрдЧ्рдзрд╢ाрд▓ा) рд╣ोрдЧी, рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╣ोंрдЧे, рдЬिрд╕рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ोрди्рдоुрдЦी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдЬाрдПрдЧी, рддрдеा рд╡िрд╡ाрдж рдиिрдкрдЯाрд░े рдХे рд▓िрдП рдкंрдЪाрдпрдд рд╣ोрдЧी। рдпрд╣ рдЧाँрд╡ рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХा рдЕрди्рди, рдлрд▓, рд╕рдм्рдЬिрдпाँ, рдЦुрдж рдЙрдкрдЬाрдПрдЧा। рдпрд╣ी рдоेрд░े рдЖрджрд░्рд╢ рдЧाँрд╡ рдХा рдЪिрдд्рд░ рд╣ै।” рдЧांрдзी рдХे рдЗрд╕ рдЧ्рд░ाрдо-рдоॉрдбрд▓ рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╡рд╣ рдпूрдЯोрдкिрдпा рдоौрдЬूрдж рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдкूрд░्рдг рд╣ोрдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рддрдеाрдХрдеिрдд рдЖрдзुрдиिрдХ рдоॉрдбрд▓ рдоें рдЕрд╕ंрднрд╡ рдЬाрди рдкреЬрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЧांрдзी рдЕрдкрдиे рдпूрдЯोрдкिрдпрди рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдорд╣рдЬ рдПрдХ рдпूрдЯोрдкिрдпрди рд╕рдкрдиा рднрд░ рдирд╣ीं рдоाрдирддे рдеे рд╡े рдЗрд╕े рдпрдеाрд░्рде рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдлрд▓ीрднूрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХрд░рддे рдеे।
рдЧांрдзी рдЬीрд╡рди рдоें рдорд╢ीрдиीрдХрд░рдг рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдирд╣ीं рдеे рд▓ेрдХिрди рд╡े рдпрд╣ рдоाрдирддे рдеे рдХि рдорд╢ीрдиों рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рд▓े рдЬाрдПрдЧा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХृрд╖ि рдХे рддीрд╡्рд░ рдорд╢ीрдиीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдЧाрд╣ рдХिрдпा рдеा- “рдЬрд▓्рджी рд▓ाрдн рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоृрджा рдЙрд░्рд╡рд░рддा рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рднрдпाрдирдХ рд╡ рдЕрджूрд░рджрд░्рд╢ी рдиीрддि рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдоृрджा рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд░िрдХ्рддिрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ोрдЧा।” рдЧांрдзी рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдХिрд╕ी ‘рдЦाрд╕ рдк्рд░рддिрдоाрди’ (рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо) рдоें рдирд╣ीं рджेрдЦрддे рдеे, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдЬैрд╡-рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рд╡ рдоौрдЬूрдж рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХेрди्рдж्рд░ीрдпрдХрд░рдг рдХी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╡िрдХेрди्рдж्рд░ीрдпрдХрд░рдг рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рдеे। 1935 рдоें рдЗंрджौрд░ рдХे рдПрдХ рд╕рднा рдоें рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдХेрди्рдж्рд░ीрдпрдХрд░рдг рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджे рдЪुрдХे рдеे рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि- “рд╣рдо рдЗрд╕ рд╕ुंрджрд░ рдкंрдбाрд▓ рдоें рдмिрдЬрд▓ी рдХी рд░ोрд╢рдиी рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рдоें рдмैрдаे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдХि рд╣рдо рдЗрд╕ рд░ोрд╢рдиी рдХो рдЧрд░ीрдмों рдХी рдХीрдордд рдкрд░ рдЬрд▓ा рд░рд╣े рд╣ै।”
рдЧांрдзी рдХे рдЗрд╕ी рд╡िрдХेंрдж्рд░ीрдХрд░рдг рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХो рдиंрджिрдиी рд╕ुंрджрд░ рдиे рднी рдоाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै- рдиंрджिрдиी рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдмрдиाрдо рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рдлैрд╕рд▓ा рд╕ुрдиाрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдХрд╣ा рдеा- “рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЬिрд╕ рдк्рд░рддिрдоाрди (рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо) рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा, рдЙрд╕рдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкреЬे рддрдмрдХों рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоौрдЬूрдж рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХो рдФрд░ рднी рдЬ्рдпाрджा рдмреЭाрдпा...। рдиीрддि-рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рддрдп рдХिрдП рдЧрдП рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдк्рд░рддिрдоाрди рдХो рдЗрди рд╕рдоुрджाрдпों рдкрд░ рдеोрдк рджिрдпा рдЧрдпा... рдЗрд╕рд╕े рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкूрд░्рдгрдиीрдп рдХ्рд╖рддि рд╣ुрдИं। рдЗрд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░рддिрдоाрди рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХीрдордд рдЧрд░ीрдмों рдиे рдЪुрдХाрдИ, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рдлाрдпрджों рдХे рдмреЬे рд╣िрд╕्рд╕े рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡рд╢ाрд▓ी рддрдмрдХे рдХा рдХрдм्рдЬा рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░ीрдмों рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдо рдлाрдпрджा рдоिрд▓ा рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓, рд╡िрдХाрд╕ рдЗрди рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ें рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдиे рдЗрди्рд╣ें рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдЬिंрджрдЧी рдЬीрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдЦाрд╕рддौрд░ рдкрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЗрд╕рдиे рдЙрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдарди, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै... рд╡िрдХाрд╕ рдХे рддрд░ीрдХे рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдиे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХे рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рдаेрдХेрджाрд░ों, рдмिрдЪौрд▓िрдпों, рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрднी рддрдмрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЦूँрдЦ्рд╡ाрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХो рдФрд░ рднी рдЬ्рдпाрджा рдмреЭाрдпा рд╣ै рдЬो рдЗрдирдХे рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЧрд░िрдоा рдХा рд╣рдирди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЙрддाрд░ू рд╣ैं।”
рдЧांрдзी рдЬी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╡िрд░ोрдзी рдирд╣ीं рдеे рд▓ेрдХिрди рд╡े рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХेрди्рдж्рд░ीрдпрдХрд░рдг рд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рдеे। рд╡े рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЬैрд╡-рдкाрд░िрд╕्рдеिрдХीрдп рд╡ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬрд░ूрд░рдд рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЧांрдзी рджрд░्рд╢рди рдоें рдиिрд╣िрдд рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХेрди्рдж्рд░ीрдпрдХрд░рдг рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдХेрди्рдж्рд░ीрдХृрдд рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕े рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рджोрд╣рди, рдлिрд░ рдЙрд╕рдХा рдХिрд╕ी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХेрди्рдж्рд░ рддрдХ рд╕्рдеाрдиाрди्рддрд░рдг, рд╕ंрдпрди्рдд्рд░ों рд╕े рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рдЕрди्рддрддः рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдд्рдкाрджिрдд рд╡рд╕्рддु рдХा рд╕ंрднрд░рдг-рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрдЧ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпा рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рджूрд╖рдг рдмреЭрддा рд╣ै рдПрд╡ं рдКрд░्рдЬा рдХा рдЕрдкрд╡्рдпрдп рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХुрдЯीрд░-рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЗрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╣рд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХेрди्рдж्рд░ीрдпрдХрд░рдг рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ैрд╡िрдз्рдп рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рди्рддुрд▓рди рдХो рдмрдиाрдпे рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ंрдкूрд░्рдг рддंрдд्рд░ рдХे рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡ рдХो рдмрд▓ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧा। рдЧांрдзी рдЬी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдПрдХ рд░ेрдЦीрдп рдоॉрдбрд▓ (рдпूрд░ोрдкीрдп рд╡ рдЕрдорд░ीрдХी рдоॉрдбрд▓) рдХा рдоुрдЦाрд▓рдлрдд рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╕े рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं।
рд╡े рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЬैрд╡-рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХीрдп рддंрдд्рд░ рд╕े рджेрдЦрддे рд╣ैं। рд╣िрди्рдж рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдоें рд╡े рдЗрд╕рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। 1926 рдоें рдпंрдЧ рдЗंрдбिрдпा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рдеा- ‘‘рднाрд░рдд рдХो рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬैрд╕ा рдмрдиाрдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдзрд░рддी рдкрд░ рдирдИ рдирд╕्рд▓ों рдФрд░ рдЬрдЧрд╣ों рдХो рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХे рд▓िрдП рдЦोрдЬрдиा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рджोрд╣рди рдХे рд▓िрдП рдпूрд░ोрдк рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХी рд╕рднी рдЬ्рдЮाрдд рдирд╕्рд▓ों рдХा рд╣ी рдмंрдЯрд╡ाрд░ा рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдм рдЦोрдЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдирдИ рджुрдиिрдпा рдирд╣ीं рдмрдЪी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдкूрдЫा рдеा- рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдирдХрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рдд рдХी рдЧрддि рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै?” рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖िрдд рди рд╣ो рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЧ्рд░ाрдо ‘рд╕ुрд░ाрдЬ’ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдеी। ‘рд╣рд░िрдЬрди рд╕ेрд╡рдХ’ рдоें рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рд╣рд░ рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдХा рдк्рд░рдердо рдХाрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ोрдЧा рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЬрд░ूрд░рдд рдХा рддрдоाрдо рдЕрдиाрдЬ рдФрд░ рдХрдкреЬे рдХे рд▓िрдпे рдХрдкाрд╕ рдЦुрдж рдкैрджा рдХрд░े। рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЗрддрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЬрдоीрди рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे рдЬिрд╕рдоें рдкрд╢ु рдЪрд░ рд╕рдХें рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдмреЬों рддрдеा рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдорди-рдмрд╣рд▓ाрд╡ рдХे рд╕ाрдзрди рдФрд░ рдЦेрд▓-рдХूрдж рдХे рдоैрджाрди рд╡рдЧैрд░рд╣ рдХा рдмंрджोрдмрд╕्рдд рд╣ो рд╕рдХें, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рд╣рд░ рдЧाँрд╡ рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдЗрдХाрдИ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЧांрдзी рдХा рдпрд╣ी рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рд╡ рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рд╣िрдоाрдпрддी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।
рдордиुрд╖्рдпрддा рдЕрд╕рд▓ рдоें рдордиुрд╖्рдп рд╣ोрдиे рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рд╣ै। рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдкूрд░ी рдпाрдд्рд░ा рдоें рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдХे рдХुрдЫ рдоूрд▓्рдп рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпे рд╣ैं। рдФрд░ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ाрд▓ाрддों рдоें рднी рдЙрди рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрд╕्рдеा рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдп рдХрдордЬोрд░िрдпों рд╕े рдкрд░े рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди- рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ी рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рдкैрдоाрдиे рдмрдиे рд╣ैं। рдпрдж्рдпрдкि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдмोрдз рдХा рдПрдХ рднाрд╡ рднी рд╣рдоाрд░े рднीрддрд░ рдкрдирдкрддा рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХे рдЪрд▓рддे рдордиुрд╖्рдп рд╣ोрдиा рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдгिрдпों рдкрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдкрдд्рд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдЬैрд╕ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЦुрдж рдХो рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдПрд╡ं рд╢्рд░ेрд╖्рда рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдпрд╣ рдпाрдд्рд░ा рдЕंрддрддः рдордиुрд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдПрд╡ं рдиिрдо्рди рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдЬрди्рдо рджेрддी рд╣ै। рдпाрдиी рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рдХो рдк्рд░рдХृрддि рд╡िрдЬрдпी рдХрд╣рд▓ाрдиे рдХा рд╣рдХрджाрд░ рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╡िрдЫिрди्рди рдЗрд╕ рдордиुрд╖्рдп рдПрд╡ं рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рдмрдЪे рд░рд╣рдиे рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬे рд╣ोрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд╣рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╡िрдЪ्рдЫिрди्рди рдордиुрд╖्рдпрддा рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЪूँрдХि рдпूрд░ोрдкिрдпрди рдЖрдзुрдиिрдХрддा рд╡ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рджोрдиों рдХा рд╕рдордп рдПрдХ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиाрдУं рд╡ рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рднी рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╡िрдЪ्рдЫिрди्рди рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рднी рдмрд╣ुрдд рдоुрдЦрд░ рд░рд╣ी। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдЧांрдзी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдЗрд╕ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рд╡ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рд╢ाрд▓ी рдзाрд░рдгाрдУं рдХा рдирдХाрд░ рд░рдЪрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рддрде्рдп рдХी рддрд░рд╣ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдЧांрдзी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдПрд╡ं рдордиुрд╖्рдпрддा рдХा рдПрдХ рдирдпा рд╡िрдХрд▓्рдк, рд▓ेрдХрд░ рдЖрддे рд╣ैं рдЬो рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдХ рдпा рдЧुрд▓ाрдо рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╣ै, рдЕрд╡िрднाрдЬ्рдп рд╣ै। рдФрд░ рдПрдХ рдХे рдмрдЪे рд░рд╣рдиे рдкрд░ рд╣ी рджूрд╕рд░े рдХी рдмрдЪे рд░рд╣рдиे рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। рдЧांрдзी рдЕрдкрдиी рдЗрди рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдЙрддाрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдирдЬीрд░ рдкेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдЧांрдзी рдХे рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЖрдд्рдо рдЪेрддрди рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХी рдПрдХ рдирдИ рд╕рдоाрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЬрд░ूрд░рддों рдХे рднीрддрд░ рд╕े рдПрдХ рдЬрд░ूрд░ी рдоांрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рджो рдкрд╣рд▓ू рд╣ैं- рдкрд╣рд▓ा рдпрд╣ рдХि рд╡िрдд्рддीрдп рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкूंрдЬी рдФрд░ ‘рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг’ рджोрдиों рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди-рдкुрдирд░ुрдд्рдкाрджрди рд╕े рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рдХि рдоुрдиाреЮाрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдПрдХ рд╕ीрдоा рддрдХ рдЗрд╕рд╕े рдЖрдЬाрдж рд╣ोрдиे рдХी рд▓рдЧाрддाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рднी рдЬрд░ी рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рдХोрд╢िрд╢ рд▓ाрдн рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХुрдЫ рдФрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ाрдн рдХा рдпрд╣ рд╕ाрдкेрдХ्рд╖рддाрд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзांрдд рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕ाрдордиे рдоौрдЬूрдж рдЗрдирдХे рднрдпाрд╡рд╣ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рд╣ाрд▓ाрдд рдХा рджूрд╕рд░ा рдкрд╣рд▓ू рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рд▓ूрдЯ рдХी рдПрдХ рд╕ीрдоा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рдкाрд░ рдЙрд╕рдХा рджोрд╣рди-рд╢ोрд╖рдг рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рд╡ рдЙрд╕рдХे рд╡рдЬूрдж рдХो рдЦрддрд░े рдоें рдбाрд▓рдиा। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рдоुрдиाрдлे рдХी рднी рдПрдХ рд╕ीрдоा рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдоुрдиाрдлा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рджोрд╣рди рдХे рдПрдХ рд╕ीрдоा рдХे рд╕्рдеिрд░ рд╣ोрдиे рдХी рднी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдЬрдмाрдм рджे рджेрдЧा, рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдХे рдмрд░рдХ्рд╕ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рджूрд╕рд░ा рдоॉрдбрд▓ рд╣ै рдЬो рдПрдХрд░ेрдЦीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рд╕े рдЗрддрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ‘рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों’ рдХे рдЖрдд्рдорд╢ोрдзी рдФрд░ рдЖрдд्рдоोрдд्рдкाрджрдХ рд░ूрдкों рдХो рдЦोрдЬрдХрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╣ै। рдЧांрдзी рдЬी рдЗрд╕ी рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдордиुрд╖्рдпрддा рдХो рдмрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
- рдпंрдЧ рдЗंрдбिрдпा, рдЕрдк्рд░ैрд▓ 4, 1929
- рд╡िрдж рдП рдХैрдкिрдЯрд▓िрд╕्рдЯ, рдпंрдЧ рдЗंрдбिрдпा, рджिрд╕рдо्рдмрд░ 20, 1928
- рд╣рд░िрдЬрди, рдЬрдирд╡рд░ी 9, 1937
- рд╣рд░िрдЬрди, рдЕрдЧрд╕्рдд 8, 1946
- рд╕рдордпांрддрд░ рдЕрдЧрд╕्рдд 2011 рдкृрд╖्рдЯ 13-14
- рдж рд╕ेрдо рдУрд▓्рдб рдЖрд░्рдЧ्рдпुрдоेंрдЯ, рдпंрдЧ рдЗंрдбिрдпा, рдЬूрди 2, 1927

No comments :
Post a Comment
We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।