рдоूрд▓्рдпांрдХрди: рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХे рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рд╕्рдХैрди- рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕

рдордзु рд╕ंрдзु

рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ рджेрд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдкंрдЬाрдм

рдЪрд▓िрдпे рдЖрдЬ рдЪрд▓рддे рд╣ैं рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХे рдпрд╣ाँ, рдЙрдирдХे рдирд╡рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕’ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкрд░। рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рд╣िрди्рджी рдХी рд╕рд╢рдХ्рдд рдорд╣िрд▓ा рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рд╣ैं। 1979 рдХे рдзрд░्рдордпुрдЧ рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░рдердо рдХрд╣ाрдиी  ‘рдХोрд▓ंрдмрд╕ рдЕрд▓рд╡िрджा’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ, рдЬрдмрдХि рдкंрдЬाрдмी рдоें рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрдиा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рджрд╢рдХ рдкрд╣рд▓े рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा । рдЙрдирдХे рдЗрдХ्рдХीрд╕ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХो рдоिрд▓ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдк्рд░рдердо рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд╣िंрд╕ाрднाрд╕’ 1993 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдкेрд╢े рд╕े рд╡े рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рдХी рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХी, рд╕्рдд्рд░ी рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХी рдПрдо. рдЖрд░. рдЖрдИ. рд╣ै। рдЗрд╕ рд░ेрдбिрдпोрдЬिрд╕्рдЯ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдиे рднिрди्рди рдоैрдЧ्рдиेрдЯिрдХ рд╕्рдХैрди рд▓िрдП рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЫрд╡िрдпों рдХो рд░ेрдбिрдпो рддрд░ंрдЧों рдХी рддрд░рд╣ рдкрдХреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै।

рдордзु рд╕ंрдзु
‘рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕’ 2021 рдоें рд░рд╢्рдоि рдк्рд░рдХाрд╢рди рд▓рдЦрдирдК рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдоें рд╕ोрд▓рд╣ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рджрдорди, рдк्рд░рддाреЬрдиा, рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдХा рдПрдХ рд╡ीрднрдд्рд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ै। рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЕंрджрд░ рдХी рдк्рд░ाрдгрдШाрддी рд╣िंрд╕ा рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╣рдо рд╕рднी рдЬाрдирддे рдкрд╣рдЪाрдирддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЗрд╕े рдкुрд░ुрд╖ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдиिрдпрддि рдоाрди рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा, рдЬो рдХрднी рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд▓े рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрдИ। рд╣िंрд╕ा рдЬो рджिрдоाрдЧी рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рддाрд░-рддाрд░ рдХрд░ рджे। рд╣рд░ рдФрд░рдд рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рдХी рдоाрд░ी рд╣ै। рдРрд╕े рддрдиाрд╡ рдоें рджिрдоाрдЧ рд╡рд╢ рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдФрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рдЬुрдмाрди рднी। рд╣рдд्рдпा рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдиिрдпрддि рдХी рддрд░рд╣ рдЪिрдкрдЯे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвांрдЪे рдоें рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдоाрддा рдкिрддा рднी рдЪुрдкрдЪाрдк рдмैрдаे рд╣ैं। рдмेрдЯिрдпों рдХे рдХрд╖्рдЯ рдХो рдХ्рдпा рд╕िрд░्рдл рд╣рдд्рдпाрдПँ- рдЖрдд्рдо рд╣рдд्рдпाрдПँ рд╣ी рдиिрдкрдЯा рд╕рдХрддी рд╣ैं ? рдЙрдирдХी рд░ुрдЦрд╕рддी рдРрд╕ी рд╡ीрднрдд्рд╕ рдХ्рдпों ? рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдРрд╕े рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдкाрдардХ рдХो рдЬूрдЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рддी рд╣ै।

рд▓ेрдЦिрдХा рд╣рдоें рд╕ुрджूрд░ рдЕрддीрдд рдоें рд▓े рдЬाрддी рд╣ैं- рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕ рдкрд░ । рдпрд╣ рд╕्рдоृрддि рдХे рдЕंрддрд░्рдмोрдз рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। ‘рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा’ 1950 рд╡ाрд▓े рджрд╢рдХ рдХा рд╕рдордп рд▓िрдП рд╣ै। ‘рдк्рд░ेрдд рдЫाрдпा’ рдоें 1928 рдоें рд╕ाрдЗрдорди рдХрдоिрд╢рди рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдЬुрд▓ूрд╕ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдпрд╣ाँ 87 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдЧोрдХुрд▓рдиाрде рдкीрдЫे рдоुрдб- рдоुрдб рдХрд░ рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै।  ‘рдХुंрдЬी’ рдоें 63 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдмेрдЯा 1956 рдоें рдоोрддिрдпाрдмिрди्рдж рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рди рдХे рдмाрдж рдорд░ी рдоाँ рдХो рдпाрдж рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।  ‘рдКंрдЯ рдХी рдХрд░рд╡рдЯ’ рдоें 1952/ 1961 рдХी рдпाрджें рд╣ैं।

рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा
рдоाँ рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдФрд░ рд╣рдд्рдпा рдХा рдЪрд╢्рдорджीрдж рджрд░्рд╢рдХ рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рд╣рд░ рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╣ै। рд╕рдЪ рдХो рдЬाрдирдиे рдХे рдмाрдж рдкрдЪाрдиे рдХी рдХрдаिрдирддрдо рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЙрд╕े рдХिрд░рдЪ-рдХिрд░рдЪ рддोреЬ рд░рд╣ी рд╣ै। рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоृрдд рдоाँ рдФрд░ рд╕्рдоृрддिрдЬीрд╡ी рдмेрдЯे рдХे рдмीрдЪ рдоें рдард╣рд░े рдоूрдХ рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। ‘рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा’ рдХा рдмेрдЯा рдЖрдЬ рд╕ाрддрд╡ीं рдоें рдкреЭрддा  рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा рдеा। рдЬрдм рдЙрд╕рдиे рдкिрддा рдХो рдоाँ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░рддे рджेрдЦा рдеा। ‘рдк्рд░ेрдд рдЫाрдпा’ рдХे рд╡ृрдж्рдз рдХो рдЕрдкрдиी рдЕрдмोрдз рдЖрдпु рдХे рд╡рд╣ рджृрд╢्рдп рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЭिंрдЭोреЬा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬрдм рдкिрддा рдиे рдЙрд╕рдХी рдЬाрдИ рдХो рдЦुрд▓ी рдЫрдд рд╕े рдиीрдЪे рдлेंрдХ рджिрдпा рдеा। рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдЪेрдЪрдХ рд╕े рдкीреЬिрдд рдмрдЪ्рдЪे рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдкूрдЫрдиे рдкрд░ рдкिрддा рдЗрд╕े рдмुрдЦाрд░ рдХा рдк्рд░рд▓ाрдк рдмрддाрддे рдЙрд╕рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рдкрдЯ्рдЯी рдмँрдзрд╡ा рджेрддा рд╣ै। ‘рдХрдм्рдЬे рдкрд░’ рдХी рдЖрд╢ु рдХी рдХрдирдкрдЯिрдпों рдкрд░ рд╣рдеोреЬे рдХी рддрд░рд╣ рдПрдХ рднрдирднрдиाрд╣рдЯ рд╕рд░рд╕рд░ाрддी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдиे рджेрдЦा рд╣ै рдХि рд░ोреЫ рдоाँ рдХो реЫрдоीрди рдкрд░ рдлेंрдХ рдЙрд╕рдХे рдмाрд▓ рдиोрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рдкिрддा рдиे рдоाँ рдХी рдХрд▓ाрдИ рдХाрдЯ рдЗрд╕े рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХा рдиाрдо рджे рджिрдпा рдеा рдФрд░ рдлिрд░ рдЕंрдЧूрдаी рдХे рд▓िрдП рдлрд▓ рдХाрдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рдЫुрд░ी рд╕े рдХрдХреЬी рдХी рдлांрдХ рдХी рддрд░рд╣ рдоृрдд рдоाँ рдХी рдЕंрдЧुрд▓ी рдХाрдЯ рджी рдеी। ‘рдХुंрдЬी’ рдХा рдЧिрд░рдзрд░ рдЧोрдкाрд▓ рджेрдЦрддा рд╣ै рдХि рдиाрдиा рдХी рдоौрдд рдХे рдмाрдж рдкिрддा рдХा рдХрд░्рдгрднेрджी рд╣ोрддा рд╕्рд╡рд░ рдоाँ рдХी рд╣рдд्рдпा рдФрд░ рдХुंрдЬी рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдмाрдж рд╣ी рд╢ांрдд рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕’ рдХा рдмेрдЯा рдмрд╣рди рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкिрддा рдХे рди рдоुँрд╣ рд▓рдЧрддा рд╣ै, рди рдЙрд╕рд╕े рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рдЦुрд╢ी рд╕ांрдЭी рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдКंрдЯ рдХी рдкीрда’  рдХा рдмेрдЯा рдЖрдЬ рднी рдЕрдкрдиे рд╢рд░ाрдмी, рдЬुрдЖрд░ी, рд▓рдо्рдкрдЯ рдкिрддा рдХो рднूрд▓ рдирд╣ीं рдкाрддा। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕्рдХूрд▓ी рдЬीрд╡рди рдХी рдмुрд░ी рд╕्рдоृрддिрдпों рдоें рдбूрдмा рд╣ै, рдоाрдиों рд╕рдм рдЕрднी рдШрдЯिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ो- рдЬрдм рдиौрдХрд░ рдЦिрд▓ाрд╡рди рдиे рдЧुрд▓ाрдм рд╕ी рдЦूрдмрд╕ूрд░рдд рд▓реЬрдХी рд╕े рд╢ाрджी рдХी рдеी рдФрд░ рд▓рдо्рдкрдЯ рдкिрддा рддрдеा рдЙрд╕рдХा рдоुँрд╣рд▓рдЧा рдиौрдХрд░ рдЬрдЧрдкाрд▓ рдЙрд╕ рдкрд░ рд╣рд╡рд╕ рднрд░ी рдиреЫрд░ рд░рдЦे рдеे। рдкिрддा рдиे рдЬрдЧрдкाрд▓ рдХो рдХुрдПँ рдоें рдЧिрд░ा рдХрд░ рдоाрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдоाँ рдХे рдпрд╣ рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдХि рд╡рд╣ рд╕рдм рдЬाрдирддी рд╣ै, рдЙрд╕ рдкрд░ рдЬрд▓рддा рд╕्рдЯोрд╡ рдлेंрдХ рдЙрд╕рдХी рдЗрд╣рд▓ीрд▓ा рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджी рдеी। ‘рдоाँ рдХा рджрдоा’ рдоें рдЖрдард╡ी рдХा рдЫाрдд्рд░ рдмेрдЯा рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рджрдоे рд╕े рдкीреЬिрдд рдоाँ рдХो рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрд░рдЦाрдиे рдоें рдм्рд▓ीрдЪिंрдЧ рдХी рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпों рднेрдЬा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। ‘рдмाрдк рд╡ाрд▓ी’ рдХी рд╕ाрддрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкреЭ рд░рд╣ी рдмेрдЯी рдХे рдкाрд╕ рдХреЬрд╡ी рдпाрджें рдФрд░ рдбрд░ाрд╡рдиे рд╕рдкрдиे рд╣ैं рдХि рдХैрд╕े рдкिрддा рдоीрдаेрд▓ाрд▓ рдоाँ рдХो рдмूрдЯों рдФрд░ рд░ूрд▓ рд╕े рдоाрд░ा рдХрд░рддा рдеा।  ‘рдКँрдЯ рдХी рдкीрда’ рдХा  15-16 рд╡рд░्рд╖ीрдп рднाрдИ рдмрд╣рди рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдФрд░ рдлिрд░ рд░ेрд▓ рд╕े рдХрдЯ рдорд░рдиे рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╕ंрддрдк्рдд рдмрд╣рди рдХрд╣рддी рд╣ै- 
  “рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЬीрдЬा “рдоाрдиुрд╖ рдоांрд╕ рдЦाрддे рд╣ैं, рдоाрдиुрд╖ рд▓рд╣ू рдкीрддे рд╣ैं, рд╡े рдЖрджрдоी рдирд╣ीं рдЖрджрдордЦोрд░ рд╣ैं।”

‘рд╡рд╕ूрд▓ी’ рдХा рдЖрда рд╕ाрд▓ рдХा рдмрдЪ्рдЪा рдмрд╣ुрдд рдмрд╣ुрдд рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рди рдоाँ рдХो рдмрд╕्рддीрдкुрд░ рд╡ाрд▓े рдоौрд╕ा рдХे рдЖрд░े рд╕े рдмрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди рджाрджी рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд░ेрд▓ рдХी рдкрдЯрд░िрдпों рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдоौрдд рд╕े। рдоृрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдХोрдИ рддрд╕्рд╡ीрд░ рддрдХ рдЗрди рдШрд░ों рдоें рдирд╣ीं।

рдкрддि рдкुрд░ुрд╖ों рдиे рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдЕрдкрдоाрдирдЬрдирдХ  рд╕рдо्рдмोрдзрди рджे рд░рдЦे рд╣ैं। ‘рджрдо рджрдореЬी’ рдоें рдЙрд╕े ‘рдардард░ी’ рдХрд╣ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। ‘рдоाँ рдХा рджрдоा’ рдоें рдкрддि рдЙрд╕े ‘рдШोंрдШी’ рдХрд╣ рдХрд░ рдмुрд▓ाрддा рд╣ै। ‘рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा’ рдоें рдмेрдЯा рд╕ौрддेрд▓ी рдоाँ рдХो ‘рдЪрдордЧीрджреЬी’ рдХрд╣рддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдкिрддा рд╕े рдЕрдкрдиी рджो рдмेрдЯिрдпों рдХो рдмрдЪाрдиे рдХा рдХोрдИ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдирд╣ीं рдХрд░рддी рдФрд░ рдмेрдЯी рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдг рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХो рд╡рд╣ ‘рдмाрдШрдиी’ рдоाрдирддा рд╣ै।

рдпрд╣ाँ рдпूрдиिрдЯ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрддि рдкुрд░ुрд╖ рдЕрдкрдиे рдоें рдПрдХ рдпूрдиिрдЯ рд╣ै। рдЕрд╣ंрдХाрд░ी, рдЖрдд्рдордХेंрдж्рд░िрдд рдФрд░ рдЖрдд्рдордоुрдЧ्рдз рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдХंрдзों рдкрд░ рдирдо्рдмрд░ рд╡рди рдХा рд▓ेрдмрд▓ рд▓рдЧाрдпे рд╣ै। рдоृрдд्рдпुрджाрди рдкрд░ рд╡рд╣ рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ै। ‘рджрдо рджрдореЬी’ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХрдмाреЬी рдкрддि рдХे рд▓िрдП рддेреЫाрдм рдФрд░ рд░ेрдЧрдоाрд░ рд╕े рдХрдмाреЬ рдЪрдордХाрддे- рдЪрдордХाрддे рдмीрдоाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдЕंрддрдд: рд░ेрд▓рдЧाреЬी рд╕े рдХрдЯрдХрд░ рдорд░ рдЬाрддी рд╣ै। ‘рдЪिрд░ाрдЧ рдЧुрд▓’ рдоें рдкрддि рдХी рдЫूрдд рдХी рдмीрдоाрд░ी рдкрдд्рдиी рдХी рдЬाрди рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै।

рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдЧрд░ рдмेрдЯी рд╣ै, рддो ‘рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा’ рдХा рдкिрддा рдЙрд╕े рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें рдЖँрдЦें рд╣ी рдирд╣ीं рдЦोрд▓рдиे рджेрдЧा। рдЪрдореЬा рдзोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЯंрдХी рдоें рд╣ी рдкрдд्рдиी рдФрд░ рдмेрдЯिрдпों рдХी рд▓ाрд╢ें рдлेंрдХ рджेрдЧा । рдкрдд्рдиी рдоाрдпрдХे рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рдХिрд╢ोрд░ рдмेрдЯी рдкिрддा рдХे рдкाрд╕ рд╣ै, рддो ‘рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕’ рдХा рдкाँрдЪ рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЯैрдХ्рд╕ी рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдкिрддा рддो рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдЬाрдпрджाрдж рд╣ी рдоाрдирддा рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рдиाрдЬाрдпрдЬ рд╕ंрдмंрдз рдмрдиाрддा рд╣ै, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै । рдкрдд्рдиी рдХे рдХुрдЫ рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдкрдд्рдиी рдХो рдкीрдЯрддा рд╣ै। рдмेрдЯी рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЕрдкрдиी рдЫрдаी рдФрд▓ाрдж рдмोрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХुрдХрд░्рдо рдХो рд╡ैрдз рдмрдиाрдиे рдоें, рдФрдЪिрдд्рдп рджेрдиे рдоें рдоाँ рдФрд░ рдмрд╣рди рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ैं, рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╣ैं।

рдмрд╣ुрдд рдоाрди рд╣ै рдЗрди рдмेрдЯिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдкिрддाрдУं рдкрд░, рдмाрдк рд╡ाрд▓ी рд╣ोрдиे рдкрд░ । рд▓ेрдХिрди рдЕрдиुрдд्рддрд░рджाрдпी, рд╕्рд╡ाрд░्рдеी, рдХ्рд░ूрд░ рдмाрдк  ‘рдХाрди рдХी рдаेंрдаी’ рдФрд░ ‘рдмाрдк рд╡ाрд▓ी’ рдоें рдЙрд╕рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдкрд░ рдШाрдд рд▓рдЧाрдП рдмैрдаा рд╣ै, рдЬрдмрдХि ‘рдврдХ्рдХрди’ рдоें рдмेрдЯी рд╣рдд्рдпाрд░े рдкिрддा рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдвूँрдврдиे рдХे рд╡िрдХрд▓्рдк рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ै। ‘рд╡рд╕ूрд▓ी’ рдХा рдкिрддा рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдмेрдЯी рдХो рд╣ी рджрд╕ рд╣реЫाрд░ рдоें рдмेрдЪ рджेрддा рд╣ै।

рдкрд░ाрдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдХुंрдбрд▓ी рдоाрд░े рдмैрдаा рд╣ै। рдЙрдирдХी ‘рдк्рд░ेрдд рдЫाрдпा’  рдоें рдиाрдпрдХ рдХो 75 рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрд╕ рд╡рдХ्рдд рдХी рд╕्рдоृрддिрдпाँ рд╣ांрдЯ рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЬрдм рд╡рд╣ рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХा рдеा। рдЪेрдЪрдХ рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рд╕ोрдЪрддा рд╣ै- рд╡рд╣ рд╣рд╡ा рдХी рд╕ीрдЯिрдпाँ рдеी рдпा рдЬाрдИ рдХे рд░ेрд╢рдоी рдЧрд░ाрд░े рдФрд░ рджुрдкрдЯ्рдЯे рдХी рд╕рдирд╕рдиाрд╣рдЯ। рдХ्рдпा 1928 рдоें рдЬाрдИ рд╣ी рдЫрдд рдкрд░ рдЖрдХाрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЕрдкрдиी рд╣्рдд्рдпा рдХा рднेрдж рдЙрдЧрд▓ рдЧрдИ рдеी ? ‘рдХрдм्рдЬे рдкрд░’ рдХी рдЖрд╢ू рдХो рдоाँ рдХी рдмреЬрдмреЬाрд╣рдЯ рд╣ांрдЯ рдХрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ै-
“рдирд░्рдХ рдирд░्рдХ рдирд░्рдХ--- рдоैं рдпрд╣ाँ рди рд░рд╣ूँрдЧी। рдпрд╣ рдирд░्рдХ рд╣ै।  рдирд░्рдХ, рдирд░्рдХ, рдирд░्рдХ।”

рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдпा рдЕрдзिрдХाрд░ी, рдХांрд╕्рдЯेрдмрд▓ рдпा рдбी. рдПрд╕. рдкी., рдЫोрдЯा рдпा рдмреЬा рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рд╕्рдХूрд▓ рдЯीрдЪрд░, рдк्рд░िрди्рд╕िрдкрд▓ рдпा рдк्рд░рд╡рдХ्рддा, рдХрдмाреЬी рдпा рдб्рд░ाрдИрд╡рд░, рд╕्рд╡рджेрд╢ рдпा рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдкреЭा рд╣ुрдЖ, рдЕंрдзा рдпा рджो рдЖँрдЦों рд╡ाрд▓ा- рд╕рдм рд╢िрдХाрд░ी рд╣ैं। рдПрдХ рд╣ी рдеैрд▓े рдХे рдЪрдЯ्рдЯे- рдмрдЯ्рдЯे рд╣ैं।

рджीрдкрдХ рдЬिрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рднी рд▓िрдЦрддी рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╣ोрдиे рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░ा рд╣ी рджेрддी рд╣ैं। ‘рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा’ рдоें рдорд░े рдЬाрдирд╡рд░ों рдХी рдЦाрд▓ें рдЦрд░ीрджрдХрд░ рдЙрдирдХा рдЪрдореЬा рдмрдиाрдХрд░ рдмेрдЪрдиे рдХा рдзंрдзा рд╣ै।
“рд╣рдоाрд░े рдЕрд╣ाрддे рдХे рджाрд▓ाрди рдХे рдЕंрддिрдо рдЫोрд░ рдкрд░ рдкाрдиी рдХी рджो рдмреЬी рдЯंрдХिрдпाँ рдеी । рдПрдХ рдЯंрдХी рдоें рдирдИ рдЖрдИ рдЦाрд▓ें рдирдордХ, рдиौрд╕ाрджрд░ рд╡ рдЧंрдзрдХ рдоिрд▓े рдкाрдиी рдоें рд╣рдл्рддों рдлूрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫोреЬ рджी рдЬाрддी рдеी рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдЯंрдХी рдоें рдЦрдоीрд░ рдЙрдаी рдЦाрд▓ों рдХो рдЦुрд░рдЪрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдзोрдпा рдЬाрддा рдеा।"
‘рдк्рд░ेрдд рдЫाрдпा’ рдоें рд╕ाрдЗрдорди рдХрдоिрд╢рди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рднी рднाрд░рддीрдп рдирд╣ीं рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЬुрд▓ूрд╕ рдиिрдХाрд▓े рдЧрдП, рдХाрд▓ी рдЭंрдбिрдпों рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдЗрдорди рдХрдоिрд╢рди рдЧो рдмैрдХ рдХे рдиाрд░े рд▓рдЧाрдП рдЧрдП।

‘рдХрдм्рдЬे рдкрд░’ рдоें рдоिрд░्рдЧी рдХी рдмीрдоाрд░ी рдХे рдмाрд░े рдоें рдкाрдкा рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдоिрд░्рдЧी рдХे рд▓िрдП-
“рдЖрдо рддौрд░ рдкрд░ рд╡рд╣ рдСрдкрд░ेрд╢рди рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рд╕े рдЫोрдЯे рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЖрд╢ु рдЕрдм рдЕрдкрдиे рдЪौрд╣рджрд╡े рд╕ाрд▓ рдоें рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें рдЗрд╕рдХा рдСрдкрд░ेрд╢рди рд╣ुрдЖ рддो рдЗрд╕рдХी рдпाрджाрд╢्рдд рдЪрд▓ी рдЬाрдПрдЧी। рдЗрд╕рдХा рджिрдоाрдЧ рдХुрдЫ рднी рдирдпा рд╕ीрдЦ рди рдкाрдПрдЧा।"

‘рдХुंрдЬी’ рдоें рдм्рд░ेрд▓ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ै-

"рдм्рд░ेрд▓ рдХे рдХोрдб рдоें рддिрд░рд╕рда рдЕрдХ्рд╖рд░ рдФрд░ рдмिрди्рджु рдЕंрдХрди рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдг рдЫрд╣ рдмिрди्рджुрдУं рдХे рдПрдХ рд╕ेрд▓ рдоें рд╕ँрдЬोрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рджो рд╡рд░्рдЯिрдХрд▓, рд╕ीрдзे рдЦाрдиों рдоें рдПрдХ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЫрд╣ рд░ेрдЬ्рдб рдбाрдЯ्рд╕ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╕े рдЙрд╕рдХा рд╡िрди्рдпाрд╕ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।"

‘рдЪिрд░ाрдЧ рдЧुрд▓’ рдоें-
“рдкैрд▓рд╡िрдХ рдПрдмрд╕ैрд╕ (рд╢्рд░ोрдгीрдп рдлोреЬा) рдЙрд╕рдХे рдкेрдЯ рдоें рдлूрдЯ рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдЦूрди рдоें рдЬрд╣рд░ рднрд░ рдЬाрдиे рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрд╣ुрдд рдЦрд░ाрдм----“

“рдПрдЪ. рдПрд╕. рд╡ी. рдЯू. ---- рд╣рд░рдкीреЫ рд╕िрдо्рдк्рд▓ेрдХ्рд╕ рд╡ाрдЗрд░рд╕ рдЯू. – рдЗрд╕рдоें рдЙрдкрдЪाрд░ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкрд░рд╣ेрдЬ рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд░рд╣рддी рд╣ै।"

рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдк्рд░рддीрдХों-рдмिंрдмों рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ै। ‘рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा’ рдоें рдХрдмूрддрд░ी рдФрд░ рдЪीрд▓ рдХा рдЦेрд▓ рд╣ै। рдЖрдк рдПрдХ рдкрдд्рдерд░ рд╕े рдЪीрд▓ рдкрд░ рд╡ाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ, рдХाрдиूрди, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рдмрдиे  рдЙрд╕ рдЪीрд▓ рдХो рдХрдд्рд▓ рдФрд░ рдЙреЬाрди рдХी рдЕрд╕ीрдоिрдд рд╢рдХ्рддि рджे рд░рдЦी рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рдХрдмूрддрд░ी рд╣ै- рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╡рдлाрджाрд░ी рдХी рдк्рд░рддीрдХ рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХ्рд░ूрд░ рдЪीрд▓ рдХा рдмिрдо्рдм।  рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा рдХी рднाрд╖ा рдоें рдЖрдпे рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рд╢рдм्рдж, рд╡ाрдХ्рдп, рдЙрдж्рдзрд░рдг  рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рднी рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рдХी рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣ोрдиे рдХा рднी рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬैрд╕े- “рдоाрдИ рдЖрдЗреЫ рдоेрдХ рдкिрдХ्рдЪрд░्рдЬ рд╡ेрди рджे рдЖрд░ рд╢рдЯ। “рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдХрд▓ेрд╡рд░ рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╣ै। рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣рдоें 70-90 рд╡рд░्рд╖ рдкुрд░ाрдиे рдХाрд▓-рдЦंрдб рдоें рд▓े рдЬाрддी рд╣ैं, рдФрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднाрд╖ाрдИ рдЯोрди рдЙрд╕े рд╕ाрдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।

рдПрдХ рдЕрдоाрдиुрд╖, рдЕрдкрдоाрдиुрд╖, рдИрд╡рдЦोрд░ (рдЖрджрдордЦोрд░ рдирд╣ीं) рдЖрджрдо, рд╢ोрд╖рдХ рдФрд░ рдЬрд▓्рд▓ाрдж рдкрддि рдХे рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдкрд░ рдкाрд▓рдеी рдоाрд░े рдмैрдаा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िंрд╕ा рдЬрдЧрдд рдХा рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп, рд╕ूрдХ्рд╖्рдо  рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╣ै। рдШрд░ेрд▓ू рд╣िंрд╕ा рдоाрдд्рд░ рдХोрдИ рдЗंрдж्рд░рдЬाрд▓, рдХрд▓्рдкрдиा рдпा рд╕्рд╡рдк्рди рдирд╣ीं, рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдШрд░ेрд▓ू рд╡ीрднрдд्рд╕ рдЬीрд╡рди рдХा рдаोрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдкрдд्рдерд░ рдХी рдпрд╣ рдЕрд╣рд▓्рдпा рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рдХोрдИ рд░ाрдо рдЙрд╕рдХा рдЙрдж्рдзाрд░ рдХрд░рдиे рдирд╣ीं рдЖрдПंрдЧे। рдпрд╣ рд╕्рдд्рд░ी рди рджुрд░्рдЧा рд╣ै, рди рдХाрд▓ी, рди рдЪंрдбी, рди рднрд╡ाрдиी। рд╕рдорд░्рде, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдкрд░ рдХोрдИ рдЬрдЧрд╣ рд╣ै рднी рдирд╣ीं। рдХрд╕्рдмाрдкुрд░, рдмрд╕्рддीрдкुрд░ рдХी рд╕्рдд्рд░ी рдЪीрдЦ-рдЪीрдЦ рдХрд░ рдкूрдЫ рд░рд╣ी рд╣ै- рдХाрдиूрди! рдХрд╣ाँ рд╣ो рддुрдо। рдЦुрд▓ा рдЖрдоंрдд्рд░рдг рд╣ै- рдХрднी рдЖрдУ рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рднी।   

 
рд╕ंрджрд░्рдн-

1. рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा, рдкिрдЫрд▓ी рдШाрд╕, рдКँрдЯ рдХी рдкीрда рд░рд╢्рдоि рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд▓рдЦрдирдК, 2021, рдкृрд╖्рда 43
2. рд╡рд╣ी, рдХрдм्рдЬे рдкрд░, рдкृрд╖्рда 89
3. рд╡рд╣ी, рдЪрдореЬे рдХा рдЕрд╣ाрддा, рдкृрд╖्рда 17
4. рд╡рд╣ी, рдХрдм्рдЬे рдкрд░, рдкृрд╖्рда 91
5. рд╡рд╣ी, рдХुंрдЬी, рдкृрд╖्рда 95
6. рд╡рд╣ी, рдЪिрд░ाрдЧ рдЧुрд▓, рдкृрд╖्рда 36
7. рд╡рд╣ी, рдЪिрд░ाрдЧ рдЧुрд▓, рдкृрд╖्рда 38

No comments :

Post a Comment

We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।