Showing posts with label рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा. Show all posts
Showing posts with label рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा. Show all posts

рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: ‘рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╡िрдорд░्рд╢’ рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди

рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा (рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡िрдорд░्рд╢)

рд▓ेрдЦрдХ: рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рд╕ांрд╕рдж 
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ  рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рд╡рд░्рд╖: 2023 рдИрд╕्рд╡ी
рдоूрд▓्рдп: ₹ 50 рд░ुрдкрдпे

рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж


рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा’ рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рд╣ै। рд╕рдж्рдпः рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЧрдП ‘рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╡िрдорд░्рд╢’ рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा (Collective Conscience) рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдмेрд╣рдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै “рд╣рдо рдПрдХ рдРрд╕े рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рдкрд░ рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рд▓рдо्рдмी рдмрд╣рд╕ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै”1 рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦрдХ ‘рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा (Collective Conscience)’ рдХो рдХ्рдпों реЫрд░ूрд░ी рдоाрди рд░рд╣े рд╣ैं? рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЪिंрддा рднाрд░рдд рдХो рдЦंрдбिрдд рдЪेрддрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХिрдд рди рдХрд░рдХे рдПрдХ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╣ै। рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा (Collective Conscience) рдЕрдкрдиी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоें рдПрдХрдЬुрдЯрддाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕ोрдЪ, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдПрдХाрдХी рд░ूрдк рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддा рд╣ै।

рдбॉ. рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж
рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рднाрд░рддीрдп рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬे рдХिрдпे рд╣ैं। ‘рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा’ рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो ‘рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕-рджृрд╖्рдЯि’ рд╕े рджेрдЦрдиा рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рдоाрдирддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдкुрд░ाрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдФрд░ рдЕрдиूрдаे рднूрдЧोрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡िрдзрддा рднрд░े рднौрдЧोрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢, рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд, рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдлैрд▓ी рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╕ंрдЬोрдпे рдпрд╣ рджेрд╢ рд╣рдоेрд╢ा рд╣ी рдЕрдкрдиे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рджुःрдЦрдж рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдзिрдХांрд╢ рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рддрдеा рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рджेрд╢ рдЖрдЬ рднी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рд╕े рдЕрдЫूрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрддे рд╣ुрдП рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рджाрдоोрджрд░ рдзрд░्рдоाрдиंрдж рдХोрд╕ंрдмी рдиे рднी рдХрд╣ा рдеा рдХि “рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдоें, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рд╕े рднी рдмреЭрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ा рдоें рдирд╡ीрдирддрдо рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдлैрд╢рди рдХी рдирдХрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдФрд░ рдХрдеाрдУं рдХी рд░рдЪрдиा, рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рднी, рд╡िрджेрд╢ी рдирдоूрдиों рдЕрдерд╡ा рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░ेрд░рдгा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।

рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा
рднाрд░рддीрдп рдиाрдЯрдХ рджो рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкुрд░ाрдиा рд╣ै, рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рдХे рднाрд░рдд рдХा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд░ंрдЧрдоंрдЪ, рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рднी рдмреЭрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा, рджूрд╕рд░े рджेрд╢ों рдХे рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХी рдиреШрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै।”2 рдЕрддः рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЪिंрддा рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рднाрд░рддीрдп-рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрдиे рдХी рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рддрдд्рд╡ рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╡िрдХुрд▓рдЧुрд░ु рдХाрд▓िрджाрд╕ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдиाрдЯрдХ ‘рдЕрднिрдЬ्рдЮाрдирд╢ाрдХुрди्рддрд▓рдо्’ рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं “рд╕рди् 1783 рдоें рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬोрди्рд╕ (William Jones) рдиे рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдорд╣ाрди рдЧ्рд░рди्рде ‘рд╢рдХुрди्рддрд▓ा’ рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рдеा। рд╡рд╣ рдХाрд▓ рдеा, рдЬрдм рдЬрд░्рдордиी рдФрд░ рдЬрд░्рдорди рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдЕрдкрдиी рдиाрдЯ्рдп-рд╢ैрд▓ी рдХो рдл्рд░ांрд╕ рдХे рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЬрд░्рдордиी рдХी рдиाрдЯ्рдп рд╢ैрд▓ी рдкрд░ рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп (French Literature) рдХा рдЗрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдеा рдХि рдЬрд░्рдордиी рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдл्рд░ेंрдЪ рд╢ैрд▓ी рдХा рдЧुрд▓ाрдо рдоाрдирддे рдеे। рд╕рди् 1791 рдоें рдЬाрд░्рдЬ реЮॉрд░्рд╕्рдЯрд░ (Georg Forster) рдиे рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬोрди्рд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рд╢рдХुрди्рддрд▓ा рдХे рд▓ैрдЯिрди рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЬрд░्рдорди рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा। ‘рд╢рдХुрди्рддрд▓ा’ рдиे рдЬрд░्рдорди рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рд╕ैрдХреЬों рд╕ाрд▓ рдХे рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдФрд░ рдХрдаिрдиाрдИ рдХो рджूрд░ рдХрд░ рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд░ाрд╕्рддा рдмрддाрдпा рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕े рдЬрд░्рдорди рдиाрдЯ्рдп-рд╢ैрд▓ी рдл्рд░ांрд╕ рдХी рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ुрдИ।”3 рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЪिंрддा рдпрд╣ाँ рд╕ाрдл рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рддрдеा рдиाрдЯрдХों рдиे рдЬрд░्рдорди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा рд╡рд╣ीं рднाрд░рдд рдоें рдХाрд▓िрджाрд╕ рдк्рд░ाрдпः рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рд╣े рд╣ैं। рдПрдХ рдРрд╕े рдХрд╡ि рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЧौрд░рд╡ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдк्рд░ांрдЬрд▓ рднाрд╖ा рд╕े рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдПँ рд░рдЪी рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рднूрдЧोрд▓ рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा, ‘рдЬреЬ’ рдФрд░ ‘рдЪेрддрди’ рдХो рд╕рдо рднाрд╡ рд╕े рд╡рд░्рдгिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬреЬ рдоें рднी рдЪेрддрдирддा рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░рд╡ाрдпा, рдРрд╕े рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдЙрдирдХी рдХрдо рдЕрдкрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рдк्рд░рддि рдШोрд░ рдЕрди्рдпाрдп рд╣ै। рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рддो рдпрд╣ाँ рдорд╣рдЬ рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ैं। рдПрдХ рд╕рдн्рдпрддा рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЕрд╕рд▓ी рдЪिंрддा рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рдорд╣ाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпрди рдХे рдк्рд░рддि рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬрди рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд╕ाрд╡рдзाрди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЬो рдЬाрддि рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдк्рд░рддि рдиाрд╕рдордЭ рдФрд░ рдЕрд╕ाрд╡рдзाрди рд░рд╣ेрдЧा, рд╣ीрди рднाрд╡рдиा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд░рд╣ेрдЧा рд╡рд╣ рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдЧुрд▓ाрдоी рдХी рдФрд░ рдЬाрдПрдЧा। рдЙрд╕рдХा рдкрддрди рдЕрд╡рд╢्рдпंрднाрд╡ी рд╣ै।

рд▓ेрдЦрдХ рджूрд╕рд░ा рдЙрджाрд╣рд░рдг ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднैрд░рд╡ рддंрдд्рд░’ рд╕े рджेрддे рд╣ैं। рдХрд╢्рдоीрд░ рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо рдХी рдХौрд▓ рдд्рд░िрдХा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЕрдиुрдоाрдирддः рд╕ाрддрд╡ीं рд╕े рджрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕े ‘рд╢िрд╡-рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдЙрдкрдиिрд╖рдж्’ рднी рдХрд╣ा рдЬрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдЕрднिрдирд╡рдЧुрдк्рдд рдиे рдХी рдеी। рдЕрднिрдирд╡рдЧुрдк्рдд рдХрд╢्рдоीрд░ рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рддрдеा рдХрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдеे। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЗрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рддрдеा рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕िрдж्рдзांрддों  рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै। ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднैрд░рд╡ рддंрдд्рд░’ рдоें 112 рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЪेрддрдиा (Consciousness) рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै।”4 рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें ‘рддंрдд्рд░िрдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Neuro Science) рдкрд░ рд╢ोрдз рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рддрде्рдп  рд╣рддрдк्рд░рдн рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдЪिंрддрди рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░рддिрднा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै рдЕрдкрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдк्рд░рджेрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी।

‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ, рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। “рдоैрдХाрд▓े 1830 рдИ. рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдкाрд░्рд▓िрдпाрдоेंрдЯ рдХा рд╕рджрд╕्рдп рдЪुрдиा рдЧрдпा, рдФрд░ 1834 рдИ. рдоें рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХी рдПрдХ्рдЬीрдХ्рдпूрдЯिрд╡ рдХाрдЙрди्рд╕िрд▓ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдХाрдиूрди рд╕рджрд╕्рдп рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рднाрд░рдд рдЖрдпा....рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХो рд╕рд░рдХाрд░ी рднाрд╖ा рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рджрд░्рд╢рди рддрдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдмрдиाрдиे рдоें рдЗрдирдХा рдмреЬा рд╣ाрде рдеा।”5 рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдорди рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдпूрд░ोрдк рдиे рд╣рдоें рд░ाрдЬрдиिрддिрдХ рджाрд╕рддा рджी рдФрд░ рдлिрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджाрд╕рддा рдХी рддрд░рдл рдзрдХेрд▓ा, рд╣рдо рдЙрд╕ी рдпूрд░ोрдк рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХрддा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ैं । рдЬाрд╣िрд░ рд╕ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдРрд╕ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣рдордоें рд╣ीрдирддा рдХा рд╣ी рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХрд░ेрдЧा।

рдЗрд╕ рдЪрд░्рдЪा рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╡рд░्рд╖ 1931 рдИ. рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдорд╣ाрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХो рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рд░्рд╡рджेрд╢ीрдп рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХा рдиाрдо рд╣िंрджी рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмीрдЪ рдЬाрдиा рдмेрд╣рдж рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ोрдЧा, рдХ्рдпोंрдХि рд╣िंрджी рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдЗрд╕ рдорд╣ाрди рд╡िрднूрддि рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░ाрдпः рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдмреЬे рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдоें рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि “рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХा рддो рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЬो рджाрд╕рддा рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХा рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиा, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХो рджेрдЦ рд▓ेрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджाрд╕рддा рдХो, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рджाрд╕рддा рдХो рджेрдЦрдиा, рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиा, рдЙрд╕рд╕े рдоुрдХ्рддि рдкाрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै।”6 рдпूрд░ोрдк рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджाрд╕рддा (Euro Centric Ideological Domination) рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рддीрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рджेрд╢ों рдоें рдХिрддрдиा рд╣ै, рдпрд╣ рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рдПрдбрд╡рд░्рдб рд╕рдИрдж (Edward Said) рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘Orientalism (1970)’ рдоें рдЙрдаाрдпा рдеा рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдеा рдХि рдпूрд░ोрдк, рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рддीрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рджेрд╢ों рдкрд░ рд╢ाрд╕рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рджोрдпрдо рджрд░्рдЬे рдХा рджिрдЦाрдиे рд▓рдЧा। рдпूрд░ोрдкीрдп рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдЬाрдирддा рдеा рдХि рд╣рдо рд╡िрдЬेрддा рддрднी рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬрдм рдЬрдирддा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджाрд╕рддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓े। рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдиे рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмреЬी рдЪाрд▓ाрдХी рд╕े рдЗрд╕рдХो рдЕंрдЬाрдо рджिрдпा। 

рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдорди рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╕्рдоृрддिрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХो рдпाрдж рдХрд░рдХे рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеा рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХो рдмाрд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЦिрд▓рдЬी рд╡ंрд╢ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдмрдЦ्рддिрдпाрд░ рдЦिрд▓рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдЧ рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд▓ेрдХिрди рд▓ेрдЦрдХ рддрдм рдЕрдзिрдХ рджुрдЦी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдм рд╡ो рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдПрдХ рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЬрдмрд░рди рдз्рд╡рд╕्рдд рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдШрдЯрдиा рдкрд░ рдПрдХ рднी рдвंрдЧ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрдмрдХि рджुрдиिрдпा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╣рдорд▓ा рдеा।   рдЗрд╕рдХे рдмрдиिрд╕्рдмрдд рдоिрд╕्рд░ рдХे рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП ‘рдж рдЧ्рд░ेрдЯ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдСреЮ рдЕрд▓ेрдХ्рдЬेंрдб्рд░िрдпा’ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдкрд░ рд╕ैрдХреЬों рдкुрд╕्рддрдХें рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рддрде्рдп рдХे рдж्рд╡рд░ा рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдРрд╕े рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЕрдЧрд░ рдЪрд░्рдЪा рди рд╣ो, рдкुрд╕्рддрдХें рди рд▓िрдЦी рдЬाрдП рддो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣рдоाрд░ा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдХрдорддрд░ рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा। 

рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рддीрди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХी рддрд░рдл рдкाрдардХों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं – 1. рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡  2. рдХрд▓ा рдХी рд░рдЪрдиा рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдФрд░ 3. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि

рдкрд╣рд▓ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░ो.рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдорд╣ाрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рднрд░्рддृрд╣рд░ि рддрдеा рдпрд╢ोрд╡िрдЬрдп рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиा рдеा рдХि рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ेрддु рджूрд╕рд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ реЫрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рддрдеा рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो।

рднाрд░рддीрдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें ‘рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рдпोрдЬрди’ рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХाрд╡्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХ्рдпा рд╣ै? рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЗрд╕рдХे рд░рдЪे рдЬाрдиे рдХे рдкीрдЫे ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХी рд╣ै – 
   “рдиाрдиाрдкुрд░ाрдгрдиिрдЧрдоाрдЧрдо рд╕рдо्рдорддं рдпрдж् рд░ाрдоाрдпрдгे рдиिрдЧрджिрддं рдХ्рд╡़рдЪिрджрди्рдпрддोрд╜рдкि।
   рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рддुрд▓рд╕ी рд░рдШुрдиाрдердЧाрдеा рднाрд╖ाрдиिрдмंрдзрдорддिрдоंрдЬुрд▓рдоाрддрдиोрддि।”(рдмाрд▓рдХाрдг्рдб/7)

рдЕрдиेрдХ рдкुрд░ाрдг, рд╡ेрдж рдФрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕े рд╕рдо्рдордд рддрдеा рдЬो рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै рдФрд░ рдХुрдЫ рдЕрди्рдпрдд्рд░ рд╕े рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд░рдШुрдиाрде рдХी рдХрдеा рдХो рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЕрдкрдиे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХे рд╕ुрдЦ рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдордиोрд╣рд░ рднाрд╖ा рд░рдЪрдиा рдоें рдиिрдмрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рдЖрдард╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдмौрдж्рдз   рд╡िрдж्рд╡ाрди् рд╢ांрддिрджेрд╡ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдХाрд╡्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा “рдоैं рдЬो рдХुрдЫ рднी рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдЕрдкрдиी рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рдХुрдЫ рдирдпा рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рд╡рд╣ी рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдЬो рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдЬो рдЖрдк рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рдоैं рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рдХे рд▓िрдП рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ।”7 рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХो рдХाрд╡्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоाрдирдиा рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।

рднाрд░рдд рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЙрди्рдиाрдпрдХ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмреЬी рдмाрд░ीрдХी рдХे рд╕ाрде рдХी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖ी ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо’ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं। ‘рдорд╣ोрдкрдиिрд╖рдж्’ рдХे рд╖рд╖्рдЯрдо рдЕрдз्рдпाрдп рдХा 71рд╡ाँ рдорди्рдд्рд░ рд╣ै – 
   “рдЕрдпं рдиिрдЬः рдкрд░ोрд╡ेрддि рдЧрдгрдиा  рд▓рдШुрдЪेрддрд╕ाрдо्।
   рдЙрджाрд░рдЪрд░िрддाрдиां  рддु  рд╡рд╕ुрдзैрд╡  рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्।”8

рдЕрд░्рдеाрдд् рдпрд╣ рдЕрдкрдиा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдкрд░ाрдпा рд╣ै рдРрд╕ी рдЧрдгрдиा рдЫोрдЯे рд╣ृрджрдп рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं । рдЙрджाрд░ рд╣ृрджрдп рд╡ाрд▓ों рдХा рддो рдкृрде्рд╡ी рд╣ी рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ै। рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЬрдм рд╣рдо рднाрд░рдд рдХी рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рдХिрд╕ी рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдирд╣ीं рд╣ैं, рдХिрд╕ी рдХो рд╣рдЯाрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рд╣рдо рдХिрд╕ी рдХो рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд (Eexclude) рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рд╣рдо рд╕рдм рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी (Inclusive) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं .....рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рд╣рдордиे рдкृрде्рд╡ी рдХो рдЕрдкрдиा рднूрдЧोрд▓ рдоाрдиा рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХो рдЕрдкрдиी рдЪेрддрдиा рдХा рдХाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рджोрдиों рдоाрдиा।”9  рдЗрд╕ рдмрд╣рд╕ рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╡ेрджाрди्рдд рдХे рдорд╣ाрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЖрджि рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдХे ‘рдЕрд╣рдо् рдм्рд░рд╣्рдоाрд╕्рдоि’ рд╕े рдЬोреЬрддे рд╣ैं। рд╣рдо рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं рдХि рдЖрджि рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдиे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рдд рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдеा।

рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╕ाрдпे рдоें рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЕрдиिрднिрдЬ्рдЮ рд╣ैं, рдЕрдЧрд░ рднिрдЬ्рдЮ рд░рд╣рддे рддो рд╣рдоाрд░े рдХрд╡िрдХुрд▓рдЧुрд░ु рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХो ‘рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдСреЮ рдЗंрдбिрдпा’ рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ ‘рдХाрд▓िрджाрд╕ рдСреЮ рдм्рд░िрдЯेрди’ рдХрд╣ा рдЬाрддा। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ рдмेрд╣рдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рдд рдХी рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдоाрд╕िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрддें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ोрдз-рдХाрд░्рдп рдХो рд╡рд░ीрдпрддा рджेрдиे рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै।

рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा’ рдЧрд╣рди рдЪिंрддрди рдФрд░ рд╢ोрдз рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдпрд╣ рдХाрдлी рд╡िрдЪाрд░ोрдд्рддेрдЬрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै рддрдеा рд╢ोрдз рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХे рдирдП рдЖрдпाрдоों рдХो рдЦोрд▓рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд░ाрдиी рдФрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдзाрд░рдгाрдУं рдкрд░ рди рд╕िрд░्рдл рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдирдИ рд╕ोрдЪ рднी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рдПрд╡ं рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1. рднाрд░рддीрдп  рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-5 
2. рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा, рджाрдоोрджрд░ рдзрд░्рдоाрдиंрдж рдХोрд╕ंрдмी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2009, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-15
3. рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХ्рд▓рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-5-6 
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 7 
5. рд╕рдЪ्рдЪिрджाрдирди्рдж. “рд▓ॉрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े.” рд▓ॉрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े - рднाрд░рддрдХोрд╢, рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╣िрди्рджी рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ , рднाрд░рддрдХोрд╢, 19 Jan. 2014,   bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87. 
6.рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ   рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-10
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-20 
8. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рдЪेрддрдиा рдХे рдЪрд░рдг, рдбॉ. рд╢рд╢िрдк्рд░рднा рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी (рд╕ंрдкाрджрдХ), рдиाрд░्рджрд░्рди рдмुрдХ рд╕ेंрдЯрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2009 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-287
9. рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ   рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-20