Showing posts with label рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж. Show all posts
Showing posts with label рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж. Show all posts

рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: ‘рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╡िрдорд░्рд╢’ рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди

рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा (рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡िрдорд░्рд╢)

рд▓ेрдЦрдХ: рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рд╕ांрд╕рдж 
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ  рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рд╡рд░्рд╖: 2023 рдИрд╕्рд╡ी
рдоूрд▓्рдп: ₹ 50 рд░ुрдкрдпे

рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж


рд╕рдоीрдХ्рд╖िрдд рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा’ рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рд╣ै। рд╕рдж्рдпः рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЧрдП ‘рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╡िрдорд░्рд╢’ рдХा рдЖрдЦ्рдпाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा (Collective Conscience) рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдмेрд╣рдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै “рд╣рдо рдПрдХ рдРрд╕े рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рдкрд░ рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рд▓рдо्рдмी рдмрд╣рд╕ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै”1 рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦрдХ ‘рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा (Collective Conscience)’ рдХो рдХ्рдпों реЫрд░ूрд░ी рдоाрди рд░рд╣े рд╣ैं? рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЪिंрддा рднाрд░рдд рдХो рдЦंрдбिрдд рдЪेрддрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХिрдд рди рдХрд░рдХे рдПрдХ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╣ै। рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा (Collective Conscience) рдЕрдкрдиी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоें рдПрдХрдЬुрдЯрддाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕ोрдЪ, рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдПрдХाрдХी рд░ूрдк рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддा рд╣ै।

рдбॉ. рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж
рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рднाрд░рддीрдп рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬे рдХिрдпे рд╣ैं। ‘рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा’ рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो ‘рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕-рджृрд╖्рдЯि’ рд╕े рджेрдЦрдиा рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рдоाрдирддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдкुрд░ाрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдФрд░ рдЕрдиूрдаे рднूрдЧोрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╡िрд╡िрдзрддा рднрд░े рднौрдЧोрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢, рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд, рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдлैрд▓ी рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╕ंрдЬोрдпे рдпрд╣ рджेрд╢ рд╣рдоेрд╢ा рд╣ी рдЕрдкрдиे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рджुःрдЦрдж рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдзिрдХांрд╢ рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рддрдеा рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рджेрд╢ рдЖрдЬ рднी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рд╕े рдЕрдЫूрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрддे рд╣ुрдП рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рджाрдоोрджрд░ рдзрд░्рдоाрдиंрдж рдХोрд╕ंрдмी рдиे рднी рдХрд╣ा рдеा рдХि “рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдоें, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рд╕े рднी рдмреЭрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ा рдоें рдирд╡ीрдирддрдо рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдлैрд╢рди рдХी рдирдХрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдФрд░ рдХрдеाрдУं рдХी рд░рдЪрдиा, рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рднी, рд╡िрджेрд╢ी рдирдоूрдиों рдЕрдерд╡ा рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░ेрд░рдгा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।

рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा
рднाрд░рддीрдп рдиाрдЯрдХ рджो рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкुрд░ाрдиा рд╣ै, рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рдХे рднाрд░рдд рдХा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд░ंрдЧрдоंрдЪ, рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рднी рдмреЭрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा, рджूрд╕рд░े рджेрд╢ों рдХे рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдФрд░ рд╕िрдиेрдоा рдХी рдиреШрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै।”2 рдЕрддः рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЪिंрддा рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рднाрд░рддीрдп-рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрдиे рдХी рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рддрдд्рд╡ рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╡िрдХुрд▓рдЧुрд░ु рдХाрд▓िрджाрд╕ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдиाрдЯрдХ ‘рдЕрднिрдЬ्рдЮाрдирд╢ाрдХुрди्рддрд▓рдо्’ рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं “рд╕рди् 1783 рдоें рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬोрди्рд╕ (William Jones) рдиे рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдорд╣ाрди рдЧ्рд░рди्рде ‘рд╢рдХुрди्рддрд▓ा’ рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рдеा। рд╡рд╣ рдХाрд▓ рдеा, рдЬрдм рдЬрд░्рдордиी рдФрд░ рдЬрд░्рдорди рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдЕрдкрдиी рдиाрдЯ्рдп-рд╢ैрд▓ी рдХो рдл्рд░ांрд╕ рдХे рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЬрд░्рдордиी рдХी рдиाрдЯ्рдп рд╢ैрд▓ी рдкрд░ рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп (French Literature) рдХा рдЗрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдеा рдХि рдЬрд░्рдордиी рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдл्рд░ेंрдЪ рд╢ैрд▓ी рдХा рдЧुрд▓ाрдо рдоाрдирддे рдеे। рд╕рди् 1791 рдоें рдЬाрд░्рдЬ реЮॉрд░्рд╕्рдЯрд░ (Georg Forster) рдиे рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬोрди्рд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рд╢рдХुрди्рддрд▓ा рдХे рд▓ैрдЯिрди рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЬрд░्рдорди рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा। ‘рд╢рдХुрди्рддрд▓ा’ рдиे рдЬрд░्рдорди рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рд╕ैрдХреЬों рд╕ाрд▓ рдХे рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдФрд░ рдХрдаिрдиाрдИ рдХो рджूрд░ рдХрд░ рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд░ाрд╕्рддा рдмрддाрдпा рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕े рдЬрд░्рдорди рдиाрдЯ्рдп-рд╢ैрд▓ी рдл्рд░ांрд╕ рдХी рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ुрдИ।”3 рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЪिंрддा рдпрд╣ाँ рд╕ाрдл рд╕рдордЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рддрд░рдл рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рддрдеा рдиाрдЯрдХों рдиे рдЬрд░्рдорди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा рд╡рд╣ीं рднाрд░рдд рдоें рдХाрд▓िрджाрд╕ рдк्рд░ाрдпः рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рд╣े рд╣ैं। рдПрдХ рдРрд╕े рдХрд╡ि рдЬो рд╣рдоाрд░े рдЧौрд░рд╡ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдк्рд░ांрдЬрд▓ рднाрд╖ा рд╕े рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдПँ рд░рдЪी рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рднूрдЧोрд▓ рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा, ‘рдЬреЬ’ рдФрд░ ‘рдЪेрддрди’ рдХो рд╕рдо рднाрд╡ рд╕े рд╡рд░्рдгिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬреЬ рдоें рднी рдЪेрддрдирддा рдХा рдЖрднाрд╕ рдХрд░рд╡ाрдпा, рдРрд╕े рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдЙрдирдХी рдХрдо рдЕрдкрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рдк्рд░рддि рдШोрд░ рдЕрди्рдпाрдп рд╣ै। рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рддो рдпрд╣ाँ рдорд╣рдЬ рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ैं। рдПрдХ рд╕рдн्рдпрддा рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЕрд╕рд▓ी рдЪिंрддा рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рдорд╣ाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпрди рдХे рдк्рд░рддि рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬрди рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд╕ाрд╡рдзाрди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЬो рдЬाрддि рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдк्рд░рддि рдиाрд╕рдордЭ рдФрд░ рдЕрд╕ाрд╡рдзाрди рд░рд╣ेрдЧा, рд╣ीрди рднाрд╡рдиा рд╕े рдЧ्рд░рд╕्рдд рд░рд╣ेрдЧा рд╡рд╣ рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдЧुрд▓ाрдоी рдХी рдФрд░ рдЬाрдПрдЧा। рдЙрд╕рдХा рдкрддрди рдЕрд╡рд╢्рдпंрднाрд╡ी рд╣ै।

рд▓ेрдЦрдХ рджूрд╕рд░ा рдЙрджाрд╣рд░рдг ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднैрд░рд╡ рддंрдд्рд░’ рд╕े рджेрддे рд╣ैं। рдХрд╢्рдоीрд░ рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо рдХी рдХौрд▓ рдд्рд░िрдХा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЕрдиुрдоाрдирддः рд╕ाрддрд╡ीं рд╕े рджрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕े ‘рд╢िрд╡-рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдЙрдкрдиिрд╖рдж्’ рднी рдХрд╣ा рдЬрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдЕрднिрдирд╡рдЧुрдк्рдд рдиे рдХी рдеी। рдЕрднिрдирд╡рдЧुрдк्рдд рдХрд╢्рдоीрд░ рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рддрдеा рдХрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдеे। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЗрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рддрдеा рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕िрдж्рдзांрддों  рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै। ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднैрд░рд╡ рддंрдд्рд░’ рдоें 112 рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЪेрддрдиा (Consciousness) рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै।”4 рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें ‘рддंрдд्рд░िрдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Neuro Science) рдкрд░ рд╢ोрдз рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рддрде्рдп  рд╣рддрдк्рд░рдн рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдЪिंрддрди рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░рддिрднा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै рдЕрдкрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдк्рд░рджेрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी।

‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ, рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। “рдоैрдХाрд▓े 1830 рдИ. рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдкाрд░्рд▓िрдпाрдоेंрдЯ рдХा рд╕рджрд╕्рдп рдЪुрдиा рдЧрдпा, рдФрд░ 1834 рдИ. рдоें рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХी рдПрдХ्рдЬीрдХ्рдпूрдЯिрд╡ рдХाрдЙрди्рд╕िрд▓ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдХाрдиूрди рд╕рджрд╕्рдп рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рднाрд░рдд рдЖрдпा....рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХो рд╕рд░рдХाрд░ी рднाрд╖ा рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рджрд░्рд╢рди рддрдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдмрдиाрдиे рдоें рдЗрдирдХा рдмреЬा рд╣ाрде рдеा।”5 рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдорди рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдпूрд░ोрдк рдиे рд╣рдоें рд░ाрдЬрдиिрддिрдХ рджाрд╕рддा рджी рдФрд░ рдлिрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджाрд╕рддा рдХी рддрд░рдл рдзрдХेрд▓ा, рд╣рдо рдЙрд╕ी рдпूрд░ोрдк рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХрддा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ैं । рдЬाрд╣िрд░ рд╕ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдРрд╕ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣рдордоें рд╣ीрдирддा рдХा рд╣ी рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХрд░ेрдЧा।

рдЗрд╕ рдЪрд░्рдЪा рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╡рд░्рд╖ 1931 рдИ. рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдорд╣ाрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХो рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рд░्рд╡рджेрд╢ीрдп рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХा рдиाрдо рд╣िंрджी рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмीрдЪ рдЬाрдиा рдмेрд╣рдж рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ोрдЧा, рдХ्рдпोंрдХि рд╣िंрджी рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рдЗрд╕ рдорд╣ाрди рд╡िрднूрддि рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░ाрдпः рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдмреЬे рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдоें рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХृрд╖्рдг рдЪрди्рдж्рд░ рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि “рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХा рддो рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЬो рджाрд╕рддा рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХा рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиा, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХो рджेрдЦ рд▓ेрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджाрд╕рддा рдХो, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рджाрд╕рддा рдХो рджेрдЦрдиा, рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХрд░рдиा, рдЙрд╕рд╕े рдоुрдХ्рддि рдкाрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै।”6 рдпूрд░ोрдк рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджाрд╕рддा (Euro Centric Ideological Domination) рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рддीрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рджेрд╢ों рдоें рдХिрддрдиा рд╣ै, рдпрд╣ рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рдПрдбрд╡рд░्рдб рд╕рдИрдж (Edward Said) рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘Orientalism (1970)’ рдоें рдЙрдаाрдпा рдеा рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрддाрдпा рдеा рдХि рдпूрд░ोрдк, рднाрд░рдд рд╕рд╣िрдд рддीрд╕рд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рджेрд╢ों рдкрд░ рд╢ाрд╕рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рджोрдпрдо рджрд░्рдЬे рдХा рджिрдЦाрдиे рд▓рдЧा। рдпूрд░ोрдкीрдп рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдЬाрдирддा рдеा рдХि рд╣рдо рд╡िрдЬेрддा рддрднी рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬрдм рдЬрдирддा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाрд╕рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджाрд╕рддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓े। рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдиे рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмреЬी рдЪाрд▓ाрдХी рд╕े рдЗрд╕рдХो рдЕंрдЬाрдо рджिрдпा। 

рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдорди рдмिрд╣ाрд░ рдХे рд╕्рдоृрддिрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХो рдпाрдж рдХрд░рдХे рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдп рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеा рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХो рдмाрд░рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЦिрд▓рдЬी рд╡ंрд╢ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдмрдЦ्рддिрдпाрд░ рдЦिрд▓рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдЧ рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд▓ेрдХिрди рд▓ेрдЦрдХ рддрдм рдЕрдзिрдХ рджुрдЦी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдм рд╡ो рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдПрдХ рдмेрдоिрд╕ाрд▓ рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЬрдмрд░рди рдз्рд╡рд╕्рдд рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдШрдЯрдиा рдкрд░ рдПрдХ рднी рдвंрдЧ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрдмрдХि рджुрдиिрдпा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╣рдорд▓ा рдеा।   рдЗрд╕рдХे рдмрдиिрд╕्рдмрдд рдоिрд╕्рд░ рдХे рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП ‘рдж рдЧ्рд░ेрдЯ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдСреЮ рдЕрд▓ेрдХ्рдЬेंрдб्рд░िрдпा’ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдкрд░ рд╕ैрдХреЬों рдкुрд╕्рддрдХें рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рддрде्рдп рдХे рдж्рд╡рд░ा рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдРрд╕े рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЕрдЧрд░ рдЪрд░्рдЪा рди рд╣ो, рдкुрд╕्рддрдХें рди рд▓िрдЦी рдЬाрдП рддो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣рдоाрд░ा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдХрдорддрд░ рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा। 

рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рддीрди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХी рддрд░рдл рдкाрдардХों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं – 1. рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡  2. рдХрд▓ा рдХी рд░рдЪрдиा рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдФрд░ 3. рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि

рдкрд╣рд▓ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░ो.рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдорд╣ाрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рднрд░्рддृрд╣рд░ि рддрдеा рдпрд╢ोрд╡िрдЬрдп рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиा рдеा рдХि рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ेрддु рджूрд╕рд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों, рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ реЫрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рддрдеा рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो।

рднाрд░рддीрдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें ‘рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рдпोрдЬрди’ рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХाрд╡्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХ्рдпा рд╣ै? рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЗрд╕рдХे рд░рдЪे рдЬाрдиे рдХे рдкीрдЫे ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХी рд╣ै – 
   “рдиाрдиाрдкुрд░ाрдгрдиिрдЧрдоाрдЧрдо рд╕рдо्рдорддं рдпрдж् рд░ाрдоाрдпрдгे рдиिрдЧрджिрддं рдХ्рд╡़рдЪिрджрди्рдпрддोрд╜рдкि।
   рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рддुрд▓рд╕ी рд░рдШुрдиाрдердЧाрдеा рднाрд╖ाрдиिрдмंрдзрдорддिрдоंрдЬुрд▓рдоाрддрдиोрддि।”(рдмाрд▓рдХाрдг्рдб/7)

рдЕрдиेрдХ рдкुрд░ाрдг, рд╡ेрдж рдФрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕े рд╕рдо्рдордд рддрдеा рдЬो рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै рдФрд░ рдХुрдЫ рдЕрди्рдпрдд्рд░ рд╕े рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд░рдШुрдиाрде рдХी рдХрдеा рдХो рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЕрдкрдиे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХे рд╕ुрдЦ рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдордиोрд╣рд░ рднाрд╖ा рд░рдЪрдиा рдоें рдиिрдмрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рдЬी рдиे рдЖрдард╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдмौрдж्рдз   рд╡िрдж्рд╡ाрди् рд╢ांрддिрджेрд╡ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдХाрд╡्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा “рдоैं рдЬो рдХुрдЫ рднी рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдЕрдкрдиी рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рдХुрдЫ рдирдпा рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рд╡рд╣ी рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдЬो рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдЬो рдЖрдк рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рдоैं рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп рдХे рд▓िрдП рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ।”7 рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХो рдХाрд╡्рдп рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоाрдирдиा рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।

рднाрд░рдд рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЙрди्рдиाрдпрдХ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмреЬी рдмाрд░ीрдХी рдХे рд╕ाрде рдХी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖ी ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо’ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं। ‘рдорд╣ोрдкрдиिрд╖рдж्’ рдХे рд╖рд╖्рдЯрдо рдЕрдз्рдпाрдп рдХा 71рд╡ाँ рдорди्рдд्рд░ рд╣ै – 
   “рдЕрдпं рдиिрдЬः рдкрд░ोрд╡ेрддि рдЧрдгрдиा  рд▓рдШुрдЪेрддрд╕ाрдо्।
   рдЙрджाрд░рдЪрд░िрддाрдиां  рддु  рд╡рд╕ुрдзैрд╡  рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्।”8

рдЕрд░्рдеाрдд् рдпрд╣ рдЕрдкрдиा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдкрд░ाрдпा рд╣ै рдРрд╕ी рдЧрдгрдиा рдЫोрдЯे рд╣ृрджрдп рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं । рдЙрджाрд░ рд╣ृрджрдп рд╡ाрд▓ों рдХा рддो рдкृрде्рд╡ी рд╣ी рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ै। рдк्рд░ो. рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЬрдм рд╣рдо рднाрд░рдд рдХी рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рдХिрд╕ी рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдирд╣ीं рд╣ैं, рдХिрд╕ी рдХो рд╣рдЯाрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рд╣рдо рдХिрд╕ी рдХो рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд (Eexclude) рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рд╣рдо рд╕рдм рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी (Inclusive) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं .....рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рд╣рдордиे рдкृрде्рд╡ी рдХो рдЕрдкрдиा рднूрдЧोрд▓ рдоाрдиा рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХो рдЕрдкрдиी рдЪेрддрдиा рдХा рдХाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рджोрдиों рдоाрдиा।”9  рдЗрд╕ рдмрд╣рд╕ рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╡ेрджाрди्рдд рдХे рдорд╣ाрди рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЖрджि рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдХे ‘рдЕрд╣рдо् рдм्рд░рд╣्рдоाрд╕्рдоि’ рд╕े рдЬोреЬрддे рд╣ैं। рд╣рдо рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं рдХि рдЖрджि рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдиे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рдд рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдеा।

рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рд╕ाрдпे рдоें рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЕрдиिрднिрдЬ्рдЮ рд╣ैं, рдЕрдЧрд░ рднिрдЬ्рдЮ рд░рд╣рддे рддो рд╣рдоाрд░े рдХрд╡िрдХुрд▓рдЧुрд░ु рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХो ‘рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдСреЮ рдЗंрдбिрдпा’ рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ ‘рдХाрд▓िрджाрд╕ рдСреЮ рдм्рд░िрдЯेрди’ рдХрд╣ा рдЬाрддा। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдкрд░िрд╢िрд╖्рдЯ рдмेрд╣рдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рдд рдХी рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдоाрд╕िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрддें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि рдЖрджि рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ोрдз-рдХाрд░्рдп рдХो рд╡рд░ीрдпрддा рджेрдиे рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдИ рд╣ै।

рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рд╡िрд╡ेрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा’ рдЧрд╣рди рдЪिंрддрди рдФрд░ рд╢ोрдз рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдпрд╣ рдХाрдлी рд╡िрдЪाрд░ोрдд्рддेрдЬрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै рддрдеा рд╢ोрдз рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХे рдирдП рдЖрдпाрдоों рдХो рдЦोрд▓рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд░ाрдиी рдФрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдзाрд░рдгाрдУं рдкрд░ рди рд╕िрд░्рдл рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдирдИ рд╕ोрдЪ рднी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рдПрд╡ं рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1. рднाрд░рддीрдп  рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-5 
2. рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा, рджाрдоोрджрд░ рдзрд░्рдоाрдиंрдж рдХोрд╕ंрдмी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2009, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-15
3. рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХ्рд▓рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-5-6 
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 7 
5. рд╕рдЪ्рдЪिрджाрдирди्рдж. “рд▓ॉрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े.” рд▓ॉрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े - рднाрд░рддрдХोрд╢, рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╣िрди्рджी рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ , рднाрд░рддрдХोрд╢, 19 Jan. 2014,   bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87. 
6.рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ   рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-10
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-20 
8. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рдЪेрддрдиा рдХे рдЪрд░рдг, рдбॉ. рд╢рд╢िрдк्рд░рднा рдЕрдЧ्рдиिрд╣ोрдд्рд░ी (рд╕ंрдкाрджрдХ), рдиाрд░्рджрд░्рди рдмुрдХ рд╕ेंрдЯрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2009 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-287
9. рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा, рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрдХрд░्рдордг्рдпрддा, рд░ाрдХेрд╢ рд╕िрди्рд╣ा, рд╕ेंрдЯрд░ рдлॉрд░ рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ   рдбेрдоोрдХ्рд░ेрд╕ी рдПंрдб рдХрд▓्рдЪрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2023, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-20

рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХा ‘рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп-рдЪिंрддрди’

рдбॉ. рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

- рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЪрд▓े рдХाрд╡्рдп рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХा рд╕рдордп 1916 рдИ. рд╕े 1936 (рдЙрдЪ्рдЫ्рд╡ाрд╕ рд╕े рдпुрдЧांрдд) рддрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдРрд╕े рдФрд░ рднी рдХрд╡ि рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдФрд░ рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕्рддंрдн рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдЖрд░ंрдн рд╕ाрдоाрди्рдпрддः 1920 рдИ. рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि 1920 рдИ.рддрдХ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдоुрдХुрдЯрдзрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे 1920 рдХी рдЬुрд▓ाрдИ, рд╕िрддंрдмрд░, рдирд╡ंрдмрд░ рдФрд░ рджिрд╕ंрдмрд░ рдХी рд╢्рд░ीрд╢ाрд░рджा(рдЬрдмрд▓рдкुрд░) рдоें ‘рд╣िрди्рджी рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдЪाрд░ рдиिрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рд▓ेрдЦрдоाрд▓ा рдЫрдкрд╡ाрдИ рдеी। рдЬрдмрддрдХ рдХिрд╕ी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा, рдЗрд╕ी рдХो рдЫाрдпाрд╡ाрдж-рд╕ंрдмंрдзी рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдиिрдмंрдз рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”1 рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдпे рдмाрддें 1955 рдИ.рдоें рдХрд╣ी рдеी। рдЖрдЬ рднी рдоुрдХुрдЯрдзрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдХो рд╣ी рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдпोрдХ्рддा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
 
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣
          рд╣рдо рд╕рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рдХрд▓्рдкрдиा, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЫाрдпा, рдЕрддिрд╢рдп рднाрд╡рдк्рд░рдмрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ेрджрдиा рдЖрджि рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЫाрдпा рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рдХ्рд▓िрд╖्рдЯрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХी рдХрд╡िрддा рдкाрдардХों рдХो рдЖрдЬ рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬिрддрдиी рдХि рдЙрд╕ рджौрд░ рдоें! рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╣рд░ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рдЖрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЖрдзाрд░ ‘рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж’ рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдмेрд╣рдж рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХैрд╕े рдХिрдпा рд╣ै? рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд░ीреЭ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдбॉ.рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рджिрдП рдЧрдП рдоंрддрд╡्рдпों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे ‘рдЯूрд▓्рд╕’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдпा рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдЬреЬрддा, рдЙрд╕рдХी рд░ूреЭिрд╡ाрджिрддा, рдЙрд╕рдХे рдХूрдкрдоंрдбूрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЖрджि рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдаोрд╕ рдХрджрдо рдЙрдаाрдП рд╣ैं рдпा рдХि рдирд╣ीं। рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдмрджрд▓рдиे рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдкाрда(Text) рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ोрдж्рджेрд╢्рдпрддा рд╕े рдкрд░े рд╣ै рддो рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдпрд╣ рдЕрд░्рде рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рд╡рд╕्рддु рдкрдХ्рд╖ (Content) рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддी рд╣ै рддрдеा рд░ूрдк рдкрдХ्рд╖ рдпा рд╢िрд▓्рдк рдкрдХ्рд╖ (Form)рдЙрд╕рдХी рдирдЬрд░ों рд╕े рдУрдЭрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा ‘рд╡рд╕्рддु’ рддрдеा ‘рд░ूрдк’ рдХे рдЙрдЪिрдд рд╕ंрдШрдЯрди рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै। 
рдбॉ.рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди 1955 рдИ.рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдЦुрд▓рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд╣ैं। рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд▓िрдП ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा ‘рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж’ рддрдеा ‘рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж’ рдиाрдо рднी рдк्рд░рдЪाрд▓рди рдоें рдеा। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рддрдоाрдо рддрде्рдпों рдХी рди рд╕िрд░्рдл рдЫाрдирдмीрди рдХी, рдмрд▓्рдХि рддрд░्рдХрд╕рдо्рдордд рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдпрдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдиाрдо ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╣ै। рд╡ो рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж, рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рддीрдиों рдПрдХ рд╣ी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдПрдХ рд╣ी рдЬрдЧрд╣ рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж, рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рддीрдиों рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдгрд╕्рд╡рд░ूрдк рдкंрдд рдХे рдоौрди рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдХो рд▓ें। рдЗрд╕рдоें ‘рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा’ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╣ै, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╣ै рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा-рд▓ोрдХ рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рднी рд╣ै।”2 рдоैं рдпрд╣ рдмрддाрддा рдЪрд▓ूँ рдХि ‘рдоौрди рдиिрдоंрдд्рд░рдг’ рдХрд╡िрддा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ рдирд╡рдо्рдмрд░ -1923  рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा ‘рдкрд▓्рд▓рд╡’ рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХा рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै –
                         “  рд╕्рддрдм्рдз рдЬ्рдпोрдд्рд╕рдиा рдоें рдЬрдм рд╕ंрд╕ाрд░ 
                            рдЪрдХिрдд рд░рд╣рддा рд╢िрд╢ु-рд╕ा рдиाрджाрди, 
                            рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдкрд▓рдХों рдкрд░ рд╕ुрдХुрдоाрд░ 
                            рд╡िрдЪрд░рддे рд╣ैं рдЬрдм рд╕्рд╡рдк्рди рдЕрдЬाрди, 
                                           рди рдЬाрдиे рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рд╕े рдХौрди 
                                           рдиिрдоंрдд्рд░рдг рджेрддा рдоुрдЭрдХो рдоौрди।
                          рд╕рдШрди рдоेрдШों рдХा рднीрдоाрдХाрд╢ 
                          рдЧрд░рдЬрддा рд╣ै рдЬрдм рддрдорд╕ाрдХाрд░, 
                          рджीрд░्рдШ рднрд░рддा рд╕рдоीрд░ рдиिःрд╢्рд╡ाрд╕ 
                          рдк्рд░рдЦрд░ рдЭрд░рддी рдЬрдм рдкाрд╡рд╕ рдзाрд░, 
                                           рди рдЬाрдиे, рддрдкрдХ рддреЬिрдд рдоें рдХौрди 
                                           рдоुрдЭे рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рддрдм рдоौрди। ”3

                     рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрдж рди рд╕िрд░्рдл рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд░ूреЭ рднी рд╣ै рдЕрддः рдордирдоाрдиी рдкрд░िрднाрд╖ा рдЧреЭрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдЗрд╕рдХे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рддрдеा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрд░्рде рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЕрдзिрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे  рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдХुрдЫ рдордд рджिрдП рд╣ैं। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓  рдХा рдХрдерди рд╣ै –
                  “ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рджो рдЕрд░्рдеों рдоें рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдПрдХ рддो рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рдХे рдЕрд░्рде рдоें, рдЬрд╣ाँ рдЙрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХाрд╡्рдпрд╡рд╕्рддु рд╕े  рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬрд╣ाँ рдХрд╡ि рдЙрд╕ рдЕрдиंрдд рдФрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдк्рд░िрдпрддрдо рдХो рдЖрд▓ंрдмрди рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдЪिрдд्рд░рдордпी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░ेрдо рдХी рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╕े рдЕंрддрд░्рднूрдд рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ुрдП рдкुрд░ाрдиे рд╕ंрддों рдпा рд╕ाрдзрдХों рдХी рдЙрд╕ी рд╡ाрдгी рдХे рдЕрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рддुрд░ीрдпाрд╡рд╕्рдеा рдпा рд╕рдоाрдзिрджрд╢ा рдоें рдиाрдиा рд░ूрдкрдХों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрддी рд╣ुрдИ рдоाрдиी рдЬाрддी рдеी।рдЗрд╕ рд░ूрдкाрдд्рдордХ рдЖрднाрд╕ рдХो рдпूрд░ोрдк рдоें рдЫाрдпा(рдлैंрдЯрд╕рдоाрдЯा) рдХрд╣рддे рдеे। рдЗрд╕ी рд╕े рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдм्рд░рд╣्рдорд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рдЙрдХ्рдд рд╡ाрдгी рдХे рдЕрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рдЬो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧीрдд рдпा рднрдЬрди рдмрдирддे рдеे рд╡े ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХрд╣рд▓ाрдиे рд▓рдЧे। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдзाрд░्рдоिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдмाрдмू рдХी рдзूрдо рдордЪрдиे рдкрд░ рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдЖ।”4
     рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХे рджूрд╕рд░े рдЕрд░्рде рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं – 
“ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рджूрд╕рд░ा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХाрд╡्рдпрд╢ैрд▓ी рдпा рдкрдж्рдзрддिрд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें рд╣ै। рд╕рди् 1885 рдоें рдл्рд░ांрд╕ рдоें рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рдПрдХ рджрд▓ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдЬो рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж(рд╕िंрдмाрд▓िрд╕्рдЯ्рд╕) рдХрд╣рд▓ाрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрддों рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рдк्рд░рддीрдХों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддे рдеे। рдЗрд╕ी рд╕े рдЙрдирдХी рд╢ैрд▓ी рдХी рдУрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХрд░рдХे ‘рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। ...рд╣िंрджी рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЬो рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें –рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рднी- рдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рдЗрд╕ी рдк्рд░рддीрдХ рд╢ैрд▓ी рдХे рдЕрд░्рде рдоें। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЕрд░्рде рд╣ुрдЖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЫाрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрдерди। рдЗрд╕ рд╢ैрд▓ी рдХे рднीрддрд░ рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдпा рд╡िрд╖рдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”5  
                        рдк्рд░рддीрдХ рдпा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкрд░ рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд  рдХी рдпोрдЬрдиा рд╕ाрдо्рдпрднाрд╡рдиा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рд╕ाрдо्рдп рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрджृрд╢्рдп(рд░ूрдк рдпा рдЖрдХाрд░ рдХा рд╕ाрдо्рдп), рд╕ाрдзрд░्рдо्рдп(рдЧुрдг рдпा рдХ्рд░िрдпा рдХा рд╕ाрдо्рдп) рдФрд░ рдХेрд╡рд▓ рд╢рдм्рдж рд╕ाрдо्рдп(рджो рднिрди्рди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдПрдХ рд╣ी рдиाрдо рд╣ोрдиा)।”6
                        рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╢рдм्рдж рд╕ाрдо्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢्рд▓ेрд╖ рдХी рд╢рдм्рдж рдХ्рд░ीреЬा рджिрдЦाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рдХाрдо рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें ‘рд╕ाрджृрд╢्рдп’ рддрдеा ‘рд╕ाрдзрд░्рдо्рдп’ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмреЬी рд╕рд╣ृрджрдпрддा рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬैрд╕े – рдк्рд░िрдпा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдоुрдХुрд▓, рджीрдк्рддिрдоाрди рдпा рдХाрди्рддिрдоाрди рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг, рд╡िрд╖ाрдж рдпा рдЕрд╡рд╕ाрдж рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрди्рдзрдХाрд░, рдоाрдирд╕िрдХ рдЖрдХुрд▓рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЭंрдЭा рдпा рддूреЮाрди, рднाрд╡рддрд░ंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЭंрдХाрд░ рдЖрджि। рдЗрд╕ рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпंрдЬрдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि рдХे рдк्рд░рдЧрд▓्рдн рдФрд░ рдк्рд░рдЪुрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХाрд╡्рдпрд╢ैрд▓ी рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдоाрдирддे рд╣ैं।   
                       рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬो рдХि рдПрдХ рд╕ाрде рд╡िрджेрд╢ी рдкрд░ाрдзीрдирддा рддрдеा рдкुрд░ाрдиी рд░ूреЭिрдпों рд╕े рдоुрдХ्рддि рдЪाрд╣рддा рдеा। рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ेрддु рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХाрдлी рддрд░्рдХ рджिрдП। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рдоाрдирддा। рдХрд╡ि рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдЙрдд्рддрдо рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों (рдоैं, рдоुрдЭे, рдоेрд░ा, рдоेрд░ी рдЖрджि) рдоें рдХрд╣рддा рд╣ै। ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдоें рдЗрд╕рдХे рдЕрдиेрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं –   
               “рдоैंрдиे ‘рдоैं’ рд╢ैрд▓ी рдЕрдкрдиाрдИ” – рдиिрд░ाрд▓ा
               “рд▓े рдЪрд▓ рдоुрдЭे рднुрд▓ाрд╡ा рджेрдХрд░ рдоेрд░े рдиाрд╡िрдХ рдзीрд░े-рдзीрд░े” – рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж 
               “рдмाрд▓िрдХा рдоेрд░ी рдордиोрд░рдо рдоिрдд्рд░ рдеी” – рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд 
               “рдмीрди рднी рд╣ूँ рдоैं рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд░ाрдЧрдиी рднी рд╣ूँ” – рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा 
               “рдордзुрд░-рдордзुрд░ рдоेрд░े рджीрдкрдХ рдЬрд▓” – рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा 
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХрддा рдХा рдпрд╣ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкुрд░ाрдиी рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд░ूреЭिрдпों рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рдк्рд░рддि рддीрдЦा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рдирдЧ्рди рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдпा рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╡рд░рдг рдпा рдоिрдердХीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рдирд╣ीं рд▓िрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рднрдХ्рддों рдХे рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрди рд╕े рдХрд╣ीं рдЖрдЧे рдХी рдЪीрдЬ рд╣ै। рднрдХ्рддों рдиे рдЬो рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрди рдХिрдпा, рдЙрд╕рдкрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдЖрд╡рд░рдг рдеा। рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдпрд╣ рдЖрд╡рд░рдг рд╣ी рдЙрд╕े рддрдЯрд╕्рдерддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рддрдеा рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рддрдеा рдиैрддिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдиे рддो рдирдИ рдкीреЭी рдХे рдорди рд╕े рд╡рд╣ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╡рд░рдг рднी рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдЙрддाрд░ рдлेंрдХा। рдордз्рдпрдпुрдЧ рдХी рдзाрд░्рдоिрдХрддा рдХा рд╕्рдеाрди рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рдРрд╣िрдХрддा рдиे рд▓े рд▓िрдпा। рдлрд▓рддः рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдРрд╣िрдХ рдпुрдЧ рдоें рдХोрдИ рдЖрд╡рд░рдг рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा।”7 рджेрд╡рддाрдУं рдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдХे рдк्рд░ेрдо рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕े рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЬрдирддाрди्рдд्рд░िрдХ рднाрд╡ рдХी рд╡िрдЬрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдХ्рд╖ рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ाрд▓ी рд╢ैрд▓ी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЗрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдкреЬा рдХि рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦрдХों рдиे ‘рдЖрдд्рдордХрдеा’ рд▓िрдЦी। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдпрд╣ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рднाрд╡рдиा рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдХिрддрдиी рд╡्рдпाрдк्рдд рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдкрддा рдЗрд╕ी рд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि ‘рдЖрдд्рдордХрдеा’ рд▓िрдЦрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा-рд╕ी рдЪрд▓ рдкреЬी। рдЧांрдзी, рдиेрд╣рд░ू, рд░рд╡ीрди्рдж्рд░рдиाрде, рд╢्рд░рдж्рдзाрдиंрдж, рд╢्рдпाрдорд╕ुंрджрд░ рджाрд╕, рд╡िрдпोрдЧी рд╣рд░ि, рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдЖрджि рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮों, рдзрд░्рдо рд╕ुрдзाрд░рдХों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा рдЕрдерд╡ा рдЬीрд╡рди рд╕्рдоृрддि рд▓िрдЦी।”8 рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЗрд╕े рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдФрд░ рдЕрдиैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд╣рд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЦुрдж рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдЪाрд╣рдд рдпा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдХुрд▓рддा рдХो рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдиे рдПрдХ рджिрд╢ा рджी, рдПрдХ ‘рд╕्рдкेрд╕’ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдЗрд╕े рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि “рдЙрд╕рдХी рдЗрд╕ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдХाрдордиा рдеी рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдоें рд╕ाрд╣рд╕। рд╣рд░ рджेрд╢ рдоें ‘рд░ोрдоेрди्рдЯिрд╕िреЫ्рдо’ рдХा рдЕрдн्рдпुрджрдп рдк्рд░ाрдпः рдЗрд╕ी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рд╣ै।”9 рдЕрддः рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХो рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕्рддा рд╕ुрдЭाрдиा рдкрд░ाрдзीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдордп рдоें рдХрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕े рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। 
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдмрд╣ुрдзा рдпрд╣ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рднाрд╡ рднी рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд╣ैं। рдпрд╣ рдЖрдд्рдо рдк्рд░рд╕ाрд░ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рд░ूреЭि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░े, рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡рддा рдХी рдмाрдд рдХрд░े рдФрд░ ‘рдк्рд░ेрдо’ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░े। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ –
“рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХे рдЬाрддि-рднेрдж рдФрд░ рджेрд╢-рднेрдж рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдеा।”10  
“рдХрд╡ि рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬрдХреЬे рд╣ुрдП рд╣ृрджрдп-рдХрдкाрдЯ рдХो рдЦोрд▓рдХрд░ рдирд╡्рдп рд╡िрд░ाрдЯ рдХे рдЖрдЧрдорди рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा।”11
рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдиिрд░ाрд▓ा рдХे ‘рдкंрдЪрд╡рдЯी-рдк्рд░рд╕ंрдЧ’ рдХा рдЙрдж्рдзрд░рдг рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд░ाрдо рдПрдХрджрдо рдЖрдзुрдиिрдХ рд▓рдЧрддे рд╣ैं рддрдеा рд╕ीрддा рдХो рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं। рдХрд╡िрддा рд╣ै – 
“рдЫोрдЯे-рд╕े рдШрд░ рдХी рд▓рдШु рд╕ीрдоा рдоें 
             рдмंрдзे рд╣ैं рдЫुрдж्рд░ рднाрд╡ 
             рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдк्рд░िрдпे 
             рдк्рд░ेрдо рдХा рдкрдпोрдиिрдзि рддो рдЙрдореЬрддा рд╣ै 
             рд╕рджा рд╣ी рдиिःрд╕ीрдо рднू рдкрд░। ”12 
рдк्рд░ेрдо рдЬैрд╕ी рдЪीрдЬ рдХрднी рднी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддाрдУं рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рдпрд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рд╡рд░्рдЧ, рд░ंрдЧ рдЖрджि рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрдоंрддी рд╕рдд्рддा рд╕े рдЗрд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЪुрдиौрддी рдоिрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕рдорд░्рдердХ рд╕ाрдоंрддी рддрдеा рд░ूреЭिрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ैं। рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╖्рдЯрдо рдПрдбрд╡рд░्рдб рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рддрдеा рдЙрдирдХा рдЧौрд░рд╡ рдЧाрди рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрдпा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдзрди рдФрд░ рдоाрди рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा рдЕрдорд░ीрдХा рдХी рдПрдХ рд╡िрдзрд╡ा рд╕्рдд्рд░ी рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХिрдпा। 
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдиिрд░्рдЭрд░ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦीं। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि “рдиिрд░्рдЭрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЧрдпा; рд╡рд╣ рд╢िрд▓ा-рдЦंрдбों рдХे рдЧрддिрд░ोрдз рдХो рддोреЬрддा рд╣ुрдЖ, рдШрди-рд╡рди-рдЕंрдзрдХाрд░ рдХो рдкाрд░ рдХрд░рдХे рд╡ेрдЧ рд╕े рдЕрдиंрдд рдЬрд▓-рдиिрдзि рдХी рдУрд░ рдЪрд▓ рджेрддा рд╣ै।”13 рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें ‘рдЕрд╕ीрдо’, ‘рдЕंрддрд╣ीрди’, ‘рдоुрдХ्рдд рдирдн’ рдЬैрд╕े рд╢рдм्рдж рдмाрд░-рдмाрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЪूँрдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдпुрдЧ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХा рднी рдпुрдЧ рд╣ै, рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдШрд░ों рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХा рднी рдпुрдЧ рд╣ै рдЕрддः рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдоें рдЕрд╕ीрдо рдХो рдЬाрдирдиे рдХी рдПрдХ рдирдИ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ै। рдЕрддः рд╡े рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдпे рд╢рдм्рдж рдЙрдирдХे рдЖрдд्рдордк्рд░рд╕ाрд░ рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рд╣ी рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। “рдЪूँрдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдЖрдд्рдо-рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЬрд╣ाँ рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрд╕ीрдо, рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдФрд░ рд╡िрд░ाрдЯ рдХो рдк्рд░िрдпрддрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕ рдкрд░ рд╡े рдПрдХ рдЖрд╡рд░рдг рдбाрд▓ рджेрддे рд╣ैं।” 14   
               “рд░рдЬрдд рд░рд╢्рдоिрдпों рдХी рдЫाрдпा рдоें рдзूрдоिрд▓ рдШрди-рд╕ा рд╡рд╣ рдЖрддा।”15 
рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдкुрд░ाрдиे рдХрд╡िрдпों рдХो рдкीрдЫे рдЫोреЬ рдХрд╣ीं рдФрд░ рдирд╡ीрди рдвंрдЧ рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХी ‘рдЬूрд╣ी рдХी рдХрд▓ी’, рдкंрдд рдХी ‘рдиौрдХा рд╡िрд╣ाрд░’, рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी ‘рдмीрддी рд╡िрднाрд╡рд░ी рдЬाрдЧ рд░ी’ рдЬैрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдоिрд▓ рдЬाрдПँрдЧी рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдЪेрддрдирддा рдХा рдЖрд░ोрдк (рдоाрдирд╡ीрдХрд░рдг) рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рдирдЬрд░ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╣рд░ рдПрдХ рдЫрд╡ि рд╡िрд╕्рдордп рд╕े рдкूрд░्рдг рд╣ै। 
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे ‘рдкрд▓-рдкрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдк्рд░рдХृрддि рд╡ेрд╢’ рдиाрдордХ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै “рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡ि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдФрд░ рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднाрд╡рдиा рдпрджि рдПрдХ рдУрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ूреЭ рдорд░्рдпाрджाрдУं рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдИ рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рдХे рд░ूрдк рдоें।”16 рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рдХो рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рд╕े рдЬोреЬा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि “рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХी рднाрд╡рдиा рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рд╕े рд╣ी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдИ рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕рдХे  рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд╡ुрдХ рд╣ृрджрдп рджेрд╢-рд╕ेрд╡ा рддрдеा рджेрд╢ोрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдП।”17  рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЪंрдбी рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╣ृрджрдпेрд╢’ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╕ंрдХрд▓्рдк’ рддрдеा рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдиिрдмंрдз ‘рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджृрд╢्рдп’ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХा рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рд╣ी рдЙрд╕рдХे рджेрд╢ рдк्рд░ेрдо рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдзрд░्рдо рдХे рдмрд░рдЕрдХ्рд╕ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЬ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рдЭुрдХрдиा, рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиा, рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдд्рддा рдХो рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдиा рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиा - рдпрд╣ рд╕рдм рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। .... рдзрд░्рдо рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЕंрдзрд╢्рд░рдж्рдзा рдХा рднाрд╡ рдЬрдЧाрдХрд░ рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЬाрдирдиे рд╕े рд░ोрдХा, рд╡рд╣ाँ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рд╡िрд╡ेрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХा рд░рд╣рд╕्рдпोрдж्рдШाрдЯрди рдХिрдпा।”18 
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдиाрд░ी-рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा рд╣ै। рдиाрд░ी-рд╕ंрдмंрдзी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЗрд╕ рдоाрдпрдиे рдоें рднिрди्рди рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдХी рдиाрд░ी рднोрдЧ्рдпा рдиा рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╣рдЪрд░, рд╕рдЦी рдпा рдлिрд░ рд╕ाрдеी рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХा рд╕्рдд्рд░ी рд╕ंрдмंрдзी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХिрд╕ी рд╕े рдЫुрдкा рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ाрдоंрддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рд╕्рдд्рд░ी рдХो рд╕िрд░्рдл рдоांрд╕рд▓ рд╕ुंрджрд░рддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиाрдХрд░ рдЫोреЬ рджिрдпा। рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХрдоोрдмेрд╢ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдпुрдЧीрди рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рдХे рдЕрдЧ्рд░िрдо рдкंрдХ्рддि рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдиे ‘рд╕ाрдХेрдд’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै-  
                          “рд╕ौ рдмाрд░ рдзрди्рдп рд╡рд╣ рдПрдХ рд▓ाрд▓ рдХी рдоाрдИ, 
      рдЬिрд╕ рдЬрдирдиी рдиे рд╣ै рдЬрдиा рднрд░рдд-рд╕ा рднाрдИ।”19       
рдпрд╣ाँ рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдиिрдХाрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХैрдХेрдпी рдЗрд╕рд▓िрдП рдзрди्рдп рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рднрд░рдд рдЬैрд╕े рдЖрджрд░्рд╢ рднाрдИ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХैрдХेрдпी рдХी рдЧрд░िрдоा рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рдирдХाрд░ рд╕ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рдоाрдирддाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоुрдЦрд░рддा рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै। рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдмрджрд▓ी рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХे рдкीрдЫे рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣ुрдП рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрдзाрд░рд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдеे। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдиाрд░ी-рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмреЬी рддेрдЬी рд╕े рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ। ...... рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓реЬрдХिрдпों рдХो рдирдИ рджुрдиिрдпा рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрдирдоें рдирдП рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЕрдн्рдпुрджрдп рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рд╕े рд▓реЬрдХिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рднाрд╡ рдкैрджा рд╣ुрдЖ।”20 рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬрд╣ाँ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рджрдпा рдХी рднाрд╡рдиा рджिрдЦाрдИ рд╡рд╣ рдЕрдм рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдоाँрдЧ рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдпा। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे ‘рд╡िрдзрд╡ा-рд╕्рдд्рд░ी’ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рджोрдиों рдпुрдЧों (рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рддрдеा рдЫाрдпाрд╡ाрдж) рдоें рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै। рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд╡िрдзрд╡ा рдХे рд▓िрдП рднोрдЬрди рдФрд░ рдХрдкреЬा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдиे рдХा рднाрд╡ рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЧрдпी। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рд╡िрдзрд╡ा рдкрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдирд╣ीं рд▓िрдЦीं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд╡ाрд▓ рдХो рдирдП рд╕िрд░े рд╕े рдЙрдаाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдХि рдоूрд▓ рдк्рд░рд╢्рди рдиाрд░ी-рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рди рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдирд╣ीं, рдк्рд░ेрдо рдХा рд╣ै, рдмंрдзрди рдХा рдирд╣ीं, рдоुрдХ्рддि рдХा рд╣ै। рдпрджि рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рдмंрдзрди рд╣ै рддो рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╡िрдзрд╡ा-рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдХुрдоाрд░ी рдХा рджोрдиों рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╡्рдпрд░्рде рд╣ै।”21 
                 рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рдк्рд░ेрдо рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рднी рдкाрдардХों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рдХा рд░ूрдк рдкрд╣рд▓े рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХा рдк्рд░ेрдо рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рдк्рд░ेрдо рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░ेрдо рдиीрд░рд╕ рдЬीрд╡рди рдоें рд░рд╕ рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░ेрдо рд╣ै। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╕ाрдоंрддी рд╕рдоाрдЬ рдк्рд░ेрдо рдкрд░ рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬो рдХрд╡ि рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ेрдЧा рд╡рд╣ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЙрддрдиा рд╣ी рдмреЬा рд╕рдорд░्рдердХ рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рддрдд्рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рднी рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡ि рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। ‘рдк्рд░ेрдо’ рдХी рднाрд╡рдиा рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдмрдиाрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡ाрд░्рдердкрди рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрда рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдмंрдзुрдд्рд╡ рдХा рд╣ाрдоी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмिрдиा рдк्рд░ेрдо рдХे рдХ्рд░ांрддि рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬो рдХрд╡ि рдЬिрддрдиा рдмреЬा рдХ्рд░ांрддि рдХा рдХрд╡ि рд╣ोрдЧा рд╡рд╣ рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░ेрдо рдХрд╡िрддाрдПँ рднी рд▓िрдЦेрдЧा। рдкाрдм्рд▓ो рдиेрд░ुрджा рдЬैрд╕े рдХрд╡ि рдЗрд╕рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै “рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рдгрдп рд╕ंрдмंрдз рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдиे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рддрдеा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा। рдк्рд░рдгрдп рд╕ंрдмंрдзी рдХрд╡िрддाрдПँ рддो рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╣ोрддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдгрдп рдХा рдЬो рдЖрд╡ेрдЧрдкूрд░्рдг рддрдеा рдк्рд░рдЧाреЭ рд░ूрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдиूрдаा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдк्рд░рдгрдп рднाрд╡рдиा рд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рджोрдиों рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдоाрдирд╕-рдж्рд╡ंрдж рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдп рдХे рдХाрд░рдг рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдоुрдХ्рдд рд╣ृрджрдп рд╕े рднाрд╡-рд╡िрдиिрдордп рддрдеा рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХे рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рддрдеा рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдж्рд╡ाрд░ рдЦुрд▓ рдЧрдпा। рдПрдХ рд╣ी рдХोрдЯि рдХे рджो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдд्рддाрдУं рдХे рдпोрдЧ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрдзिрдХ рдЧूреЭ рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै।”22 рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ рдордз्рдпрдпुрдЧीрди рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рднिрди्рди рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдиाрд░ी рд╕ुрдзाрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рд╕े рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдШрд░ рдХे рдмंрджी рдЬीрд╡рди рд╕े рдеोреЬी рдоुрдХ्рдд рд╣ुрдИं। рд╡рд╣ рдЦुрдж рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧीं। рдкुрд░ुрд╖ рдХो рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЗрд╕ рд░ूрдк рдХा рджрд░्рд╢рди рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣ुрдЖ। рдЖрдкрд╕ рдоें рдкрд░िрдЪрдп рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдоें рдЗрдЬाрдлा рд╣ुрдЖ। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдк्рд░ेрдо рдХे рд▓िрдП рдкрд░िрдЪрдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдиिрдмंрдз ‘рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ीрддि’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै “рдкрд░िрдЪрдп рдк्рд░ेрдо рдХा рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рд╣ै। рдмिрдиा рдкрд░िрдЪрдп рдХा рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।”23 рдЕрддः рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓ा рддो рдпрд╣ рдХोрдИ рдЕрд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡рд╕्рддु рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╕рд╣рдЪрд░ рддрдеा рдоिрдд्рд░ рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдиाрд░ी рдХो рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे ‘рдЖрдзी рдоाрдирд╡ी рдФрд░ рдЖрдзी рдХрд▓्рдкрдиा’ рдоाрдиा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдк्рд░ेрдо рднाрд╡рдиा рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдк्рд░ेрдо рднाрд╡рдиा рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЙрд╕рдХा рднाрд╡ाрд╡ेрдЧ рд╣ै। рдордз्рдпрдпुрдЧीрди рдХрд╡ि рдк्рд░ेрдо рд╡्рдпंрдЬрдиा рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдорд░्рдпाрджिрдд рдФрд░ рдоिрддрд╡्рдпрдпी рдеे ;.... рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдХी рдк्рд░рдгाрдпाрдиुрднूрддि рдЕрдиुрднрд╡ों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рди рдХुрдЫ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рднाрд╡ों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдеी। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЪेрд╖्рдЯाрдПँ рддो рдХрдо рдХрд░рддा рдеा, рдкрд░ंрддु рдЕрдкрдиा рд╣ृрджрдп рдЦोрд▓рдХрд░ рд░рдЦ рджेрдиे рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджेрддा рдеा।...... рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдк्рд░рдгрдп рднाрд╡рдиा рдиे рдк्рд░ेрдо рдХे рдЖрд▓ंрдмрди рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдоाрдирджंрдб рд╣ी рдмрджрд▓ рджिрдпा। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдгрдп рд╕ंрдмंрдз рдоें рднाрд╡ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ो, рдЙрд╕рдоें рд╕्рдеूрд▓ рдпंрдЧ-рдпрд╖्рдЯि рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рдоिрд▓рдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै।”24 рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рднाрд╡ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै рди рдХि рд╕्рдеूрд▓ рдпंрдЧ-рдпрд╖्рдЯि рдХा। 
рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрднिрдпрдХ्рддि рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं рдЬो рдпा рддो рднाрд░рдд рдХी рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЕрддीрдд рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддी рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдкुрдиुрд░ुрдд्рдеाрди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рд╕ंрдкृрдХ्рдд рд╣ै рдЪूँрдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рднाрд░рддीрдпों рдХे рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рдХो рдХुрдЪрд▓рдиे рдХा рднिрди्рди-рднिрди्рди рддрд░ीрдХों рд╕े рддрдеा рдмाрд░-рдмाрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рддो рдмाрдд рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рдеी рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЪुрдк рдирд╣ीं рдмैрдарддे। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рднाрд░рддрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рдЕрдкрдоाрди рдХो рднूрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрддीрдд рдХे рд╕्рд╡рд░्рдгрдпुрдЧ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд╣ाрд░ рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрддीрдд рдХी рдЬीрдд рд╕े рджिрдпा। рд╣ीрдирддा рдХा рднाрд╡ рджूрд░ рд╣ुрдЖ। рдЬो рдЬाрддि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдеी, рд╡рд╣ рдЕрддीрдд рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдПрдХ рд╣ो рдЙрдаी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрддीрдд рдХे рдкुрдиुрд░ुрдд्рдеाрди рдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рдЬाрддीрдп рдЕрдерд╡ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा।”25 рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЕрддीрдд рдХा рдЧौрд░рд╡рдЧाрди рдПрд╡ं рдкुрдиुрд░ुрдд्рдеाрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рд╡िрднिрди्рди рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкुрдиः рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдиाрдЯрдХ ‘рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд’, ‘рд╕्рдХंрджрдЧुрдк्рдд’ рддрдеा ‘рдкेрд╢ोрд▓ा рдХी рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि’, ‘рд╢ेрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рд╢рд╕्рдд्рд░-рд╕рдорд░्рдкрдг’ рдпा рдиिрд░ाрд▓ा рдХी ‘рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдХा рдкрдд्рд░’, ‘рдЬाрдЧो рдлिрд░ рдПрдХ рдмाрд░’ рдпा ‘рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕’ рдЖрджि рдХрд╡िрддाрдПँ рди рд╕िрд░्рдл рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиा рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ंрджेрд╢ рднी рд▓िрдП рд╣ुрдИ рд╣ैं। 
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдХाрд▓्рдкрдиिрдХрддा рдХा рдк्рд░рдЪुрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ै। рдЗрд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХрддिрдкрдп рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХो рд╕िрд░्рдл рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЙреЬाрди рднी рдоाрдиा рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рди рд╕िрд░्рдл рдирд╡ीрди рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕े рдХाрд╡्рдпोрдЪिрдд рднी рдард╣рд░ाрдпा। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा ‘рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा’ рддрдеा ‘рдХुрддूрд╣рд▓’ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХा рдХрдерди рд╣ै “рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдердХ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдФрд░ рдХुрддूрд╣рд▓ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдоंрдЧрд▓ाрдЪрд░рдг рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╡ि, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЕрдерд╡ा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рдирдИ рдЪीрдЬ рджे рдЬाрддा рд╣ै। .... рджрдмे рд╣ुрдП рдорди рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рдЙрджрдп рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХे рдорди рдкрд░ рдкрд░िрдкाрдЯिрдпों рдХा рдЪिрд░-рд╕ंрдЪिрдд рднाрд░ рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдоें рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рд░рд╣рд╕्рдпों рдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рдХुрддूрд╣рд▓ рд╣ी рди рдеा।  рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рдорди рдЙрдирдоुрдХ्рдд рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдорди рд╣рд░ рджिрд╢ा рдоें рджौрд░ рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд░рд╣рддा рдеा। рдЗрд╕ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХी рд╣ी рдмрджौрд▓рдд рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдиाрд░ी-рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдЕрдиेрдХ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХिрдпा।”26 рдЗрд╕ी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХे рдХाрд░рдг рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै। 
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХे рд░ूрдк рд╡िрди्рдпाрд╕, рдЫंрдж рд╡िрдзाрди, рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХрддा рдЖрджि рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।  рдЪूँрдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा, рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХी рд░ोрдЪрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ुрдЖ рдеा рдЕрддः рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬैрд╕े рдЖрд▓ोрдЪрдХ рднी рдЪрдХिрдд рд╣ो рдЧрдП। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े ‘рдкрд▓्рд▓рд╡ рдХी рднूрдоिрдХा’ рдоें рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдкंрдд рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд╡ाрдгी рдХी рд╕рдЬाрд╡рдЯ рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рд╡े рднाрд╡ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдж्рд╡ाрд░ рд╣ैं। рднाрд╖ा рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП, рд░ाрдЧ рдХी рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЙрдкाрджाрди рд╣ैं, рд╡े рд╡ाрдгी рдХे рдЖрдЪाрд░, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рд░ीрддि-рдиीрддि рд╣ैं, рдкृрдердХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдкृрдердХ рд╕्рд╡рд░ूрдк, рднिрди्рди рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХे рднिрди्рди рдЪिрдд्рд░ рд╣ैं।”27 рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдпुрдЧीрди рдХрд╡िрддा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ीрдзी-рд╕ाрджी рддрдеा рдЕрдирд▓ंрдХृрддि рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рдЙрд▓рдЯ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рд╕ंрд╕्рдХृрддрдиिрд╖्рда рддрдеा рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХрддा рд╕े рдкूрд░्рдг। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдирд╡ीрдирддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡ि рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХो рдХрд╡िрддा рдкрд░ рдЖрд░ोрдкिрдд рдХрд░рддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓ंрдХाрд░ рд╕рд╣рдЬ рддрдеा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪीрдЬ рд╣ै। рдХрд╣ीं рднी рдЖрд░ोрдкिрдд рдЬैрд╕ा рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рд░ूрдк рд╡िрди्рдпाрд╕ рддрдеा рдкрдж рд╡िрди्рдпाрд╕ рдоें рдкूрд░्рд╡ рдХी рдХाрд╡्рдп рд░ीрддि рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рд╢рдм्рдж-рд░рдЪрдиा рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे, рднाрд╡ों рдХी рд╣ी рддрд░рд╣, рдХрднी-рдХрднी рдХाрдлी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рджिрдЦрд▓ाрдИ। рдЬो рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рднाрд╡ों рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд░ूреЭि рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं, рд╡े рднाрд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХी рд░ूреЭिрдпों рдоें рдмँрдзрдХрд░ рдХैрд╕े рдЪрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं? рдлрд▓рддः рдкंрдд рдиे ‘рдк्рд░िрдпाрд╣्рд▓ाрдж’ рдХी рдЬрдЧрд╣ ‘рдк्рд░िрдЖрд╣्рд▓ाрдж’ рдФрд░ ‘рдоाрд░ुрджाрдХाрд╢’ рдХी рдЬрдЧрд╣ ‘рдоाрд░ुрддाрдХाрд╢’ рд╕ंрдзिрдпाँ рдХीं।”28 рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЕрд░्рде рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдХाрдлी рд╕рдо्рдкрди्рди рдеे। рд╕рднी рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рд╢рдм्рджों рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рд╢рдм्рдж-рдЪрдпрди рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рджो рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै -
    1. рд╢्рд░ुрддि рдоाрдзुрд░्рдп 
    2. рд╕ुंрджрд░-рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдоृрддि-рдЪिрдд्рд░(рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢ंрд╕)

рдХрд╣рдиे рдХा рдиिрд╣िрддाрд░्рде рдпрд╣ рдХि рдРрд╕े рд╢рдм्рдж рдЬो рд╕ुрдирдиे рдоें рдордзुрд░ рд▓рдЧे рддрдеा рдЬिрдирд╕े рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдоृрддि-рдЪिрдд्рд░ рдЬрдЧे। 
рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें ‘рдоुрдХ्рдд рдЫंрдж’ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рднी рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоुрдХ्рдд рдЫंрдж рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд▓рдп рдПрд╡ं рдиाрдж рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдоें рдХрд╣ीं рднी рдХрдоी рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдЗрд╕े рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। 
        рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдкूрд░्рд╡ рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рдмाрддों рдХो рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓рд╣рдЬे рдоें рдЦंрдбिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдкुрд░ाрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕े  рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рддрдеा рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЕंрддिрдо рдЕрдз्рдпाрдп ‘рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि’ рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдорддों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЙрди рдоंрддрд╡्рдпों рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं рд╣ैं рдЬो рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕ंрдмрдз рдоें рджिрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХे рдЦंрдбрди рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдХрд╣ीं рднी рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓рд╣рдЬे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдпा рдЕрд╕рдо्рдоाрди рдХी рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдордд рдеा рдХि-
рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд, рдоुрдХुрдЯрдзрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдЖрджि рдХрд╡िрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдеी, рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी  рдХрд╡िрддा рдЙрд╕рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै।
 рдлिрд░ рдЖрдЧे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдордд рд╣ै рдХि -
“ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдЪрд▓рди рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдХाрд▓ рдХी рд░ूрдЦी рдЗрддिрд╡ृрддाрдд्рдордХ्рддा рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░рдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।” 29
           рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЗрди्рд╣ीं рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдХрд╣ा рдХि “рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╣ी рд╕ूрдЪрдХ рд╣ैं; рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрд░्рде рд╕рджैрд╡ рдкрд░िрдкाрдЯी - рдкाрд▓рди рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдХोрдИ рднी рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрд░ोрдз рдХे рдмिрдиा рдШрдЯिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЕрдирдЬाрдиे рд╣ी рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рдЧрдП। ” 30
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХрддा рддрдеा рд╡ैрдЪिрдд्рд░рдп्рддा рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╣ै। рд╡ो рд▓िрдЦрддे рд╣ैं -
 “рдордирдоाрдиे рдЖрд░ोрдк, рдЬिрд╕рдХा рд╡िрдзाрди рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдХेрдд рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рд╣ृрджрдп рдХे рдорд░्рдорд╕्рдерд▓ рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдХेрд╡рд▓ рд╡ैрдЪिрдд्рд░्рдп рдХा рдХुрддूрд╣рд▓ рдоाрдд्рд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдХे рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХрд╡िрддा рдкрд░ рдХрд▓्рдкрдиाрд╡ाрдж, рдХрд▓ाрд╡ाрдж, рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиाрд╡ाрдж рдЖрджि рдХा рднी рдк्рд░рднाрд╡ рдЬ्рдЮाрдд рдпा рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЬрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ा рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрдзाрди рдордирдоाрдиे рдЖрд░ोрдк рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै।”31 
            рдЖрдЪाрд░्рдп рдиंрджрджुрд▓ाрд░े рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдиे рдЗрд╕ी рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЦрдЯрдХрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдЙрдирдХे рднाрд╡ों рдХी рдЕрдк्рд░ाрд╕ाрджрдХрддा рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЙрд╕ рдкाрд░ рдЬो рдЬीрд╡рди рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд░рд╣рд╕्рдп рдЬाрди рд▓ेрдиा рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЧрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕िрдж्рдзांрддों рдХी рдЕрдиुрднूрддि рднी рд╕рдмрдХा рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬो рдЗрди рджोрд╖ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рдирд╣ीं рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддीं।”32
           рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬрд╣ाँ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХрддा рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡рд╣ीं рдЖрдЪाрд░्рдп рдиंрджрджुрд▓ाрд░े рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рднाрд╡ों рдХी рдЕрдк्рд░ाрд╕ाрджрдХрддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдХрд╡िрддा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдПрдХ рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдзाрд░рдгा рдеी, рдЬो рдХि рдЗрдирдХे рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдиिрдмंрдз ‘рдХрд╡िрддा рдХ्рдпा рд╣ै’, рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд╕्рдеिрд░ рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдпे рдХрдерди рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं  –
“рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдд्рдоा рдХी рдоुрдХ्рддाрд╡рд╕्рдеा рдЬ्рдЮाрдирджрд╢ा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ृрджрдп рдХी рдпрд╣ рдоुрдХ्рддाрд╡рд╕्рдеा рд░рд╕рджрд╢ा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рд╣ृрджрдп рдХी рдЗрд╕ी рдоुрдХ्рддि рдХी рд╕ाрдзрдиा рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╡ाрдгी рдЬो рд╢рдм्рдж-рд╡िрдзाрди рдХрд░рддी рдЖрдИ рд╣ै, рдЙрд╕े рдХрд╡िрддा рдХрд╣рддे рд╣ैं।” 33
“ рдЬ्рдЮाрди-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рднाрд╡-рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। ”34   
“рдХрд╡िрддा рдХा рдЕंрддिрдо рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЬрдЧрдд् рдХे рдоाрд░्рдоिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ीрдХрд░рдг рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп-рд╣ृрджрдп рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп-рд╕्рдеाрдкрди рд╣ै।”35 
           рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдХрд╡िрддा рдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрдХреЬ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧी рдЕрддः рднाрд╡ рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдмाрдзिрдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХा рдЬो рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै рд╡ो рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпेрдЧा। рдХ्рдпोंрдХि рдЬрдЧрдд् рдХे рдоाрд░्рдоिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХे рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп-рд╣ृрджрдп рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рддрднी рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдЧा рдЬрдм рдХрд╡िрддा рдХा рднाрд╡рдмोрдз рд╣ो।
           рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдЕрдн्рдпुрджрдп рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╣рдоाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╕े рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрд╕ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдиे рдПрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЙрд╕рдиे рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдкुрд░ाрдиी рд░ूреЭिрдпों рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХिрдпा, рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдУрд░ рднी рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा।” 36  рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдаीрдХ-рдаीрдХ рдФрд░ рдирд╡ीрди рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕-рдХ्рд░рдо рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рди рд╕िрд░्рдл рджेрдЦा рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी। 
         

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी

 1. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा.рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-11 
 2. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 16
 3. рдкंрдд, рд╕., 2012. рдоौрди-рдиिрдорди्рдд्рд░рдг/рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд - рдХрд╡िрддा рдХोрд╢. [online] Kavitakosh.org. Available at: <http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3_/_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A4> [Accessed 30 July 2022].
  4. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 467-468 
  5. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –468
  6. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –469
 7. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा.рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –19
 8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22 
 9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
12. рд╡рд╣ी
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 27 
14. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 33 
15. рд╡рд╣ी 
16. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 35 
17. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 35
18. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 37-38 
19. рдЧुрдк्рдд рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг, “рд╕ाрдХेрдд / рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд / рдЕрд╖्рдардо рд╕рд░्рдЧ / рдкृрд╖्рда рем.” рд╕ाрдХेрдд / рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд / рдЕрд╖्рдардо рд╕рд░्рдЧ / рдкृрд╖्рда рем - рдХрд╡िрддा рдХोрд╢, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢, 29 July 2020, http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A4_/_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3_%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4_/_%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE_%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_/_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A5%AC. 
20. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा.рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 11
21. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 51
22. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 57-58
23. рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓.“рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ीрддि/ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ / рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓.” рдЧрдж्рдпрдХोрд╢, Gadyakosh, 3 May 2013, gadyakosh.org/gk/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%AD_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF_/_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_/_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2.
24. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 64 
25. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 73 
26. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 83
27. рдбॉ. рдХुрд╕ुрдо рд░ाрдп, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЦंрдб-3, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╡рд░्рд╖-2016 (рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-45 (рдЙрдж्рдзृрдд)
28. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 114 
29. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 468 
30. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 150-151
31. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 471 
32. рдиंрджрджुрд▓ाрд░े рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2013, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 51-52
33. рд╢ुрдХ्рд▓, рд░., 1930. рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓:: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी :: рднाрдЧ 3 :: рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ : рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрдХ्рд╖ :: рдЖрд▓ोрдЪрдиा. [online] Hindisamay.com. Available at: <https://www.hindisamay.com/content/4646/5/-%E0%A4%86%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97-3%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88.cspx> [Accessed 30 July 2022].
34. рд╡рд╣ी 
35. рд╡рд╣ी 
36. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –151

рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

рдбॉ. рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

рдЬрди्рдо – рдЬुрд▓ाрдИ 1988, рдоंрдЭौрд▓, рдмेрдЧुрд╕рд░ाрдп, рдмिрд╣ाрд░ (рднाрд░рдд)

рд╢िрдХ्рд╖ा – рд╕्рдиाрддрдХ(рд╣िрди्рджी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा): рд▓рд▓िрдд рдиाрд░ाрдпрдг рдоिрдеिрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рджрд░рднंрдЧा
       рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░(рд╣िрди्рджी): рдкрдЯрдиा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкрдЯрдиा 
        рдПंрдо.рдлिрд▓.: (рд╣िрди्рджी)рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд░्рдзा 
        рдкीрдПрдЪ.рдбी. (рд╣िрди्рджी): рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж

рд▓ेрдЦрди: 2019 рдоें рдоाрдпा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдХाрдирдкुрд░ рд╕े ‘рд╣िрди्рджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рд╢िрд╡рдХुрдоाрд░ рдоिрд╢्рд░’ рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ेрддु , рд╕ेрддु, рдкрд░िрд╡рд░्рддрди , рдмрдпा рдЖрджि рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╢ोрдзाрд▓ेрдЦ, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рддрдеा рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।

рд╕ंрдк्рд░рддि: рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рдкрдЯрдиा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкрдЯрдиा
рдкूрд░्рд╡: рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдЕрддिрдеि рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд

рдИрдоेрд▓: sitareeflu@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖:  +91 897 823 8235

рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрд▓ा рдШोрд╖ рдЙрд░्рдл рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’

рдбॉ. рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

- рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрд▓ा рдШोрд╖ рдЙрд░्рдл ‘рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा’ рдХा рдЬрди्рдо рд╕рди् 1882 рдИ. рдоें рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХा рдиाрдо рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЧрдж्рдп рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा, рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрд▓ा рдШोрд╖ рдХा рд▓ेрдЦрдХीрдп рдиाрдо рдеा। рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЗрд╕ी рдЙрдкрдиाрдо рд╕े 19 рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕंрддिрдо рддрдеा 20 рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджрд╢рдХों рдоें рдЫрдкрддी рд░рд╣ीं। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЬैрд╕े –‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’, ‘рдЖрдиंрдж рдХाрджंрдмрдиी’, ‘рднाрд░рддेрди्рджु’, ‘рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ’, ‘рд▓рдХ्рд╖्рдоी’ рдЖрджि рдЫрдкीं। рдмंрдЧрд▓ा рднाрд╖ा рдоें рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ ‘рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдиी’ рдЙрдкрдиाрдо рд╕े рдЫрдкा рдХрд░рддीं рдеीं। рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдХा рдЬрди्рдо рдПрдХ рд╕ंрдн्рд░ांрдд рдмंрдЧाрд▓ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрди्рд╣ें рдмрдЪрдкрди рдоें ‘рд░ाрдиी’ рдФрд░ рдЪाрд░ुрдмाрд▓ा рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░ा рдЬाрддा рдеा। рдЗрдирдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдкूрд░्рдг рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рдеा рдЬिрдирдХी рдЕрд╕рдордп рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдЗрдирдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рдмंрдЧाрд▓ी рдеी рдЕрддः рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХाрдлी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЕрдиेрдХ рдмंрдЧрд▓ा рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣िрди्рджी рдоें рдХिрдпा। рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рдХि рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЗрдирдХा рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЖрдЬीрд╡рди рдмрдиा рд░рд╣ा।
рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдХा рд╕рдордп рд╣िрди्рджी рдЧрдж्рдп рдХा рдЖрд░ंрднिрдХ рд╕рдордп рдеा рдФрд░ рд╡ैрд╕े рд╕рдордп рдоें рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджुрдиिрдпा рдХो рдХрдИ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдиिрдмंрдз рддрдеा рдЕрдиेрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдпा। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’(1904 рдИ.), ‘рджुрд▓ाрдИ рд╡ाрд▓ी’ (1907 рдИ.), ‘рднाрдИ-рдмрд╣рди’(1908 рдИ.), ‘рд╣ृрджрдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा’(1915 рдИ.)рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рддрдеा ‘рдЧृрд╣-рдЪрд░्рдЪा’, ‘рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рд╕ुрдИ рдХा рдХाрдо’, ‘рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा’, ‘рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рджрд╢ा’ рдЖрджि рдиिрдмंрдзों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдиूрджिрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдиाрд░ाрдпрдгрджाрд╕ рд╕ेрди рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдоुрд░рд▓ा’, рджीрдиेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╕ेрди рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдоाрддृрд╣ीрдиा’, рд╣рд░िрд╣рд░ рд╕ेрда рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕ुрдЦ’, рд╕рдЦा рдУ рд╕ाрдеी рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЕрдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рдкाрд▓рди’, рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдаाрдХुрд░ рдХी рджो рдХрд╣ाрдиिрдпाँ –‘рджाрди-рдк्рд░рддिрджाрди’ рдФрд░ ‘рджाрд▓िрдпा’, рдиीрд░рджрд╡ाрд╕िрдиी рдШोрд╖ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдХुрдо्рдн рдоें рдЫोрдЯी рдмрд╣ु’, рджेрд╡ेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд░ॉрдп рдХा рдбिрдбेрдХ्рдЯिрд╡ рдиॉрд╡ेрд▓ ‘рддिрд▓ рд╕े рддाреЬ’, рдЕрд╡िрдиाрд╢ рдЪंрдж्рд░рд╣ाрд╕ рдХा рд▓ेрдЦ ‘рдЧृрд╣’, рд╢्рд░ी рдорддी рд▓ाрд╡рдг्рдп рдк्рд░рднा рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рд▓ेрдЦ ‘рдкрддि рд╕ेрд╡ा’, рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рдЪрдЯ्рдЯोрдкाрдз्рдпाрдп рдХे рд▓ेрдЦ ‘рдиीрд▓рдЧिрд░ि рдХी рд╣ोрдбा рдЬाрддि’ рдФрд░ ‘рдЕрдг्рдбрдоाрди рдж्рд╡ीрдк рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी’, рдмैрдХुंрда рджाрд╕ рдХा рд▓ेрдЦ ‘рднрдЧрд╡рддी рджेрд╡ी’ рддрдеा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд▓िрдП рдЧрдП рдПрдХ рдЪрд░िрдд्рд░ ‘рдЬोрдзा рдмाрдИ’ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं। рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдПрдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें ‘рдХुрд╕ुрдо рд╕ंрдЧ्рд░рд╣’ рдиाрдо рд╕े рд╕рди् 1911 рдИ. рдоें рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рдХाрд╢ी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।
‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдЬी рдХी рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕рди् 1904 рдИ. рдоें ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдиिрдмंрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी, рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдХрдИ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдкाрджрдХों рдиे рдЗрд╕े рдХрд╣ाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा। ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдкрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣िрди्рджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें 20рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдкрд╣рд▓े рджрд╢рдХ рдХे рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рддрдеा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрд╕े рд╣िрди्рджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдХрд╣ाрдиी рднी рдоाрдиा рд╣ै। рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рдЗрд╕рдХी рдХрдеाрд╡рд╕्рддु рдкрд░ 11 рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1903 рдИ. рдХो ‘рднाрд░рдд-рдоिрдд्рд░’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд рдХे рдиिрдмंрдз ‘рд╢िрд╡рд╢рдо्рднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे’ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै। ‘рд╢िрд╡рд╢рдо्рднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे’ рдиिрдмंрдз рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджेрд╢ рдХे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЧрд▓рдд рдиीрддिрдпों рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ुрдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХी рдкूрд░ी рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХ рд╢िрд▓्рдк рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ंрд╡ाрдж рднрдЧрд╡ाрди рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рд▓ेрдЦिрдХा рдХे рдмीрдЪ рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрдирдХे рдкрддि рдХा рдиाрдо рдкूрд░्рдг рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рдеा, рдЬिрдирдХी рдоृрдд्рдпु рдЕрд╕рдордп рд╣ो рдЧрдИ рдеी рдЕрддः рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рдмोрдзрди рдХрднी-рдХрднी рд▓ेрдЦिрдХा рдХे рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рдк्рд░рддि рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд▓рдЧाрд╡ рдХो рджिрдЦाрддा рд╣ै рддो рдХрднी ‘рд╢्рд╡ेрддांрдЧ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ’ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рддो рдХрднी ‘рдЪंрдж्рд░рдоा’ рдХा। 
‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рдкрд░ рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдХрд╣ाрдиी рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиे рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдЬिрд╕рдкрд░ рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рдЯिрдХी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕рди् 1899 рдИ. рдоें рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рднाрд░рдд рдХे рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдмрдиे। рдЗрдирдХा рд╕рдордп рдХाрдлी рд╡िрд╡ाрджिрдд рд░рд╣ा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рдЕрд╡рд╣ेрд▓рдиा рдХी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧुрд▓ाрдо рднाрд░рдд рдоें рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдиे рдиिрд░्рдордо рдХ्рд░ूрд░рддाрдПँ рдХी। рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд рдХृрдд ‘рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ. рд╡िрдЬрдпेрди्рдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ рдиे рдЗрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХुрдЫ рддрде्рдп рджिрдП рд╣ैं, рдЬो рдХि рдпрд╣ाँ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं –
“рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХ्рд░ूрд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХा рдЕрд╣ंрдХाрд░ी рд╢ाрд╕рдХ рдеा। рдЙрд╕рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХो рд╕ुрдЦ-рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиा рддो рдЕрд╕ंрднрд╡ рдеा рд╣ी, рдк्рд░рдд्рдпुрдд рд╡рд╣ рддो рдкрд╣рд▓े рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рднी рдЫीрдирдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдеा। рдлрд▓рддः рдЙрд╕рдиे рд╕िрд╡िрд▓ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХा рдиिрд╖ेрдз рдХिрдпा, рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрд░्рдЧ рдоें рд░ोреЬे рдЦреЬे рдХिрдпे, рдмंрдЧाрд▓ рдХो рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ рджेрд╢ рдоें рдлूрдЯ рдХे рдмीрдЬ рдмोрдП, рдХрд░ рд╡рд╕ूрд▓ी рдХे рдХाрд▓े рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рдЬрдирддा рдХो рджुрдЦ-рджैрди्рдп рдХे рдкाрд╢ рдоें рдХрд╕рдХрд░ рддреЬрдкाрдпा рдФрд░ рдиिрд░्рдзрди рдк्рд░рдЬा рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрд╣ं рдХी рддुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рджрд░рдмाрд░ рд░рдЪाрдпा рддрдеा рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा рдорд╣рд▓ рд╣ॉрд▓ рдмрдирд╡ाрдпा।”1
“ рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдХो рдЕрдкрдиा рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рджूрд╕рд░ी рдмाрд░ рдлिрд░ рджो рд╡рд░्рд╖ рдХे рд▓िрдП рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдЗрд╕ рдиिрдпुрдХ्рддि рдкрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдЦिрди्рди рд╣ुрдП рд▓ेрдХिрди рд╡े рдХрд░рддे рднी рдХ्рдпा –“рдЬो рдХुрдЫ рдЦुрджा рджिрдЦाрдП рд╕ो рд▓ाрдЪाрд░ рджेрдЦрдиा”2
“рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдЬा рдХो рдпрд╣ рдЖрд╢ा рдеी рдХि рджूрд╕рд░ी рдмाрд░ рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рд╣ोрдХрд░ рдЖрдиे рдкрд░ рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рднाрд░рддीрдпों рдХे рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░ेंрдЧे। рдЙрди्рд╣ें рдРрд╕ी рднी рдЖрд╢ा рдеी рдХि рдмреЬे рд▓ाрдЯ рдЕрдкрдиे рднाрд╖рдг рдоें рдЙрди рд╕ुрдзाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░ेंрдЧे рдЬो рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╡े рднाрд░рдд рдоें рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХिрди्рддु рдЙрдирдХा рдк्рд░рдердо рднाрд╖рдг рднाрд░рддीрдпों рдХी ‘рдЖрд╢ा рдХा рдЕंрдд’ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ।”3
рдЙрдкрд░्рд▓िрдЦिрдд рддрде्рдпों рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдХрд╣ाрдиी рдХो рднрд▓ी-рднाँрддि рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣рдиे рдоें рдХोрдИ рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рдХि ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрднिрд▓ेрдЦ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें 19 рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдкрд╣рд▓े рджрд╢рдХ рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧुрд▓ाрдо рднाрд░рдд рдХे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдордиोрджрд╢ा, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी-рдорд╣ाрдоाрд░ी рдЖрджि рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै।
            рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд рдХे ‘рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे’ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдоें рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХी рдзाрд░ рдХрдорддрд░ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдиिрдбрд░ рддрдеा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдмीрд╕ рдард╣рд░рддा рд╣ै। рдЕрддः рдЗрд╕рдХा рд╕्рдеाрдпी рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд рдХा рдкाрдд्рд░ ‘рд╢िрд╡рд╢ंрднु’ рд╕्рд╡рдпं рд▓ेрдЦрдХ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд░рдЪрдиा рдоें ‘рд╢िрд╡рд╢ंрднु’ рдЕрди्рдп рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ै, рд▓ेрдХिрди ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдХी рд▓ेрдЦिрдХा рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдмाрд▓ा рдШोрд╖ рдЙрд░्рдл рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рд▓ेрдЦिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡рдпं рдпाрдиि рдЙрдд्рддрдо рдкुрд░ुрд╖ рдоें рд╣ैं। рдЕрддः рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд▓ेрдЦिрдХा рдкрд░ рдЦрддрд░ा рдЬ्рдпाрджा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдд्рдп рдмाрддें рдХрд╣рдХрд░ рдПрдХ рд╕рдЬрдЧ рддрдеा рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा।
            рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рдордп рдиौрдХрд░ी рдоें рдЧोрд░ों рдХो рд╡рд░ीрдпрддा рджी рдЬाрддी рдеी рдЪाрд╣े рднрд▓े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЙрдирд╕े рдЕрдзिрдХ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рддрдеा рдпोрдЧ्рдп рдХ्рдпों рди рд╣ों। рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдХो рдпрд╣ рдмाрдд рдЦрдЯрдХ рд░рд╣ी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдиीрддि рдкрд░ рдЦुрд▓ा рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рд╡ो рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░ рдХрд╣рддीं рд╣ैं “рдпрджि рдЖрдкрдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдЬाрддि рдХी рд╕ेрд╡ा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рд╣ो рддो, рдПрдХ ‘рдПрдк्рд▓िрдХेрд╢рди’(рдиिрд╡ेрджрди рдкрдд्рд░) рд╣рдоाрд░े рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдк्рд░рднु рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдХे рдкाрд╕ рднेрдЬ рджेрд╡ें। рдЖрд╢ा рд╣ै рдХि рдЖрдкрдХो рдЖрджрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рдЕрд╡рд╢्рдп рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХрд░ेंрдЧे। рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдк рдЕрдзрдо рднाрд░рддрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рднाँрддि рдХृрд╖्рдгांрдЧ рддो рд╣ैं рд╣ी рдирд╣ीं, рдЬो рдЖрдкрдХो рдЕрдЪ्рдЫी рдиौрдХрд░ी рджेрдиे рдоें рдЙрдирдХी рдЧौрд░ांрдЧ рдЬाрддि рдХुрдкिрдд рд╣ो рдЙрдаेрдЧी।”4 рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рд░ंрдЧрднेрдж рдХी рдиीрддि рдкрд░ рдЗрд╕рд╕े рдмреЬा рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдФрд░ рднрд▓ा рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै!
             рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдмрддाрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдХो рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдмाрдж рдкुрдиः рджो рд╡рд░्рд╖ों рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдХा рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдЬрдмрдХि рднाрд░рддीрдп рдЗрд╕े рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рдеे। рдЗрд╕ी рдкрд░ рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдпрд╣ рдХ्рдпों? рдХ्рдпा рдЖрдкрдХे рдбिрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ (рдорд╣рдХрдоे) рдоें рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░(рдмрджрд▓ी) рд╣ोрдиे рдХा рдиिрдпा рдирд╣ीं рд╣ै?”5
              рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рднाрд░рдд рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рдоिрд╢рди рдФрд░ рдХрдоीрд╢рди рдмрдиाрдП। рд▓ेрдХिрди рдЬрдоीрди рдкрд░ рдпे рддрдоाрдо рдХрдоीрд╢рди рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рднाрд╡ी рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпीं। рдФрд░ рдЕрдм рдкुрдиः рдЬрдм рдЙрдирдХा рджूрд╕рд░ा рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рд╢ुрд░ू рд╣ोрдЧा рддो рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдоें рдЗрд╕рдХी рдЪिंрддा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдкрд░ рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХिрдпा рд╣ै-
“рдЬрдм рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рд╣рдоाрд░े рднाрд░рдд рдХे рд╕्рдеाрдпी рднाрдЧ्рдп рд╡िрдзाрддा рдмрдирдХрд░ рдЖрд╡ेंрдЧे, рддрдм рдЖрдкрдХो рдХिрд╕ी рдХрдоीрд╢рди рдХा рдоेрдо्рдмрд░ рдирд╣ीं рддो рдХिрд╕ी рдоिрд╢рди рдоें рднрд░्рддी рдХрд░рдХे рд╡े рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рднेрдЬ рджेрд╡ेंрдЧे рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХो рдХрдоीрд╢рди рдФрд░ рдоिрд╢рди, рджोрдиों рд╣ी, рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░िрдп рд╣ैं।”6
               рднाрд░рдд рдХे рдЕंрджрд░ рдлैрд▓ी рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдмेрдХाрд░ी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрджि рдХो рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдХोрдИ рдирд╣ीं рдеा। рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕िрдж्рдзि рдоें рд▓рдЧे рд╣ुрдП рдеे। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рдЬрд╣ाँ рднी рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрддी, рд╡ो рдЦुрдж рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд╡िрдзा рдвूँреЭ рд▓ेрддे, рд▓ेрдХिрди рдЖрдо рднाрд░рддीрдп рдоुँрд╣ рддाрдХрддे рд░рд╣ рдЬाрддे। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд▓ेрдЦिрдХा рдХो рдХрд╣рдиा рдкреЬा рдХि “ рд╣рдоाрд░े рд╢्рд╡ेрддांрдЧ рдорд╣ाрдк्рд░рднु рдЧрдг рдХो, рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдХुрдЫ рдХрдаिрдиाрдИ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा, рдЭрдЯ рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िрд╕ीрдЯी’(рдмिрдЬрд▓ी) рдХो рд▓ा рдкрдЯрдХा। рдмрд╕ рдХрдаिрди рд╕े рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рд╕рд╣рдЬ рдоें рд╕рдо्рдкाрджрди рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдпुрд╡рдХ рдХाрда рдХे рдкुрддрд▓ों рдХी рднाँрддि рдоुँрд╣ рддाрдХрддे рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।”7
              рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдоें рдПрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдХा рдЕрдк्рд░рддिрдо рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े ‘рдЖрдзुрдиिрдХрддा’ рдХे рдмीрдЬ рдмोрдП। рдкौрд░ाрдгिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдПрд╡ं рд░ूреЭिрдпों рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЦреЬे рдХिрдП рдПрд╡ं рдирд╡ीрди рдЪेрддрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХी рд╕ुंрджрд░ рдЭрд▓рдХ ‘рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें’ рдХрд╣ाрдиी рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рд╡ो рд▓िрдЦрддी рд╣ैं “рд╢ाрдпрдж рдЖрдк рдкрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рднी рдЕрднी рддрдХ рд╡िрджिрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдХि рдЖрдк рдФрд░ рдЖрдкрдХे рд╕्рд╡ाрдоी рд╕ूрд░्рдп рднрдЧрд╡ाрди рдкрд░ рдЬрдм рд╣рдоाрд░े рднूрдоंрдбрд▓ рдХी рдЫाрдпा рдкреЬрддी рд╣ै, рддрднी рдЖрдкрд▓ोрдЧों рдкрд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдкрд░ рдЖрдкрдХा рддो рдЕрдм рддрдХ, рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдЬрдм рдХुрдЯिрд▓ рдЧ्рд░рд╣ рд░ाрд╣ु рдЖрдкрдХो рдиिрдЧрд▓ рдЬाрддा рд╣ै рддрднी рдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд░ рдРрд╕ा рдеोрдеा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा рдЖрдк рд▓ोрдЧों рдХी рднाрд░ी рднूрд▓ рд╣ै। рдЕрддः рд╣े рджेрд╡! рдоैं рд╡िрдирдп рдХрд░рддी рд╣ूँ рдХि рдЖрдк рдЕрдкрдиे рд╣ृрджрдп рд╕े рдЗрд╕ рдн्рд░рдо рдХो рдЬреЬ рд╕े рдЙрдЦाреЬ рдХрд░ рдлेंрдХ рджें।”8 рдирд╡ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЪेрддрдиा рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рдЗрд╕ рдЙрдж्рдзрд░рдг рдХा рджूрд╕рд░ा рдЖрд╢рдп рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦिрдХा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЪेрддाрд╡рдиी рджे рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдЬрдм рдЬрдирддा рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдПрд╡ं рдЦुрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдмреЬी рд╕े рдмреЬी рд╕рдд्рддा рдПрд╡ं рд╕рд░рдХाрд░ рдкрд░ рд╡िрдкрдд्рддि рдпा рд╕рдХрддी рд╣ै। рддрдоाрдо рд╕рд░рдХाрд░ी рдЪрдордХ-рджрдордХ рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рдЬрдирддा рдкрд░ рд╣ी рдЯिрдХी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЕрддः рдЖрдк рдЪेрдд рдЬाрдПँ।
              рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдкрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдпрд╣ीрдирддा рдХा рдЖрд░ोрдк ‘рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд▓рдЧा рдЪुрдХे рдеे। ‘рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे’ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓िрдЦा рдеा “рдЖрдкрдиे рдоाрдИ рд▓ॉрд░्рдб! рдЬрдм рд╕े рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖ рдоें рдкрдзाрд░े рд╣ैं, рдмुрд▓рдмुрд▓ों рдХा рд╕्рд╡рдк्рди рд╣ी рджेрдЦा рд╣ै рдпा рд╕рдЪрдоुрдЪ рдХोрдИ рдХрд░рдиे рдХे рдпोрдЧ्рдп рдХाрдо рднी рдХिрдпा рд╣ै? рдЦाрд▓ी рдЕрдкрдиा рдЦ्рдпाрд▓ рд╣ी рдкूрд░ा рдХिрдпा рд╣ै рдпा рдпрд╣ाँ рдХी рдк्рд░рдЬा рдХे рд▓िрдП рднी рдХुрдЫ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдкाрд▓рди рдХिрдпा? рдПрдХ рдмाрд░ рдпрд╣ рдмाрддें рдмреЬी рдзीрд░рддा рд╕े рдорди рдоें рд╡िрдЪрд░िрдпे। ... рд╣िрд╕ाрдм рдХीрдЬिрдП рдиुрдоाрдпрд╢ी рдХाрдоों рдХे рд╕िрд╡ा рдХाрдо рдХी рдмाрдд рдЖрдк рдХौрди рд╕ी рдХрд░ рдЪрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рднреЬрдХрдмाрдЬी рдХे рд╕िрд╡ा рдб्рдпूрдЯी рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рдУрд░ рдЖрдкрдХा рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рдЖрдХाрд░ рдХрдм рдз्рдпाрди рд░рд╣ा рд╣ै?”9 рд▓ॉрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдХी рдЕрдиीрддि рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рджोрдиों рдПрдХ рдордд рд╣ैं।
             рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा рдиे рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े ‘рдЕрд░्рдердиीрддि’ рддрдеा ‘рд░ाрдЬрдиीрддि’ рдХो рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЧुрд▓ाрдо рд╕्рдеिрддि, рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХी рдЪाрдкрд▓ूрд╕ рдордиोрджрд╢ा рдЖрджि рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рднी рдпрдеाрд╕्рдеाрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдХी рднाрд╖ा рддрдд्рд╕рдо рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрддрдиिрд╖्рда рд╕ाрдоाрд╕िрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЬीрд╡ंрдд рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рд╡ाрдХ्рдп рдЬрд░ूрд░ рд▓ंрдмे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдиिрд╣рддाрд░्рде рдХो рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдк्рд░ेрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдзрди्рд╡ंрддрд░ी рддрдеा рдЪिрдд्рд░рдЧुрдк्рдд рд░ूрдкी рдоिрдердХीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рднी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд╡िрдзाрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдоें рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдЗрддрдиी рд╕рдорд░्рде рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдПрд╡ं рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЖрдпрдиा рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЬрдм-рдЬрдм рджेрд╢ рдХी рд╕рдд्рддा рдоूреЭрддा рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдЧी, рддрдм-рддрдм рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो рдЙрдаेрдЧी।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1. рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे, рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд, рдбॉ. рд╡िрдЬрдпेрди्рдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ(рд╕ंрдкाрджрдХ), рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдЪрд░рдг рдЬैрди рдЛрд╖рдн рдЪрд░рдг рдЬैрди рдПрд╡ं рд╕ंрддрддि, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-1985(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 6
2. рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे, рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд, рдбॉ. рд╡िрдЬрдпेрди्рдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ(рд╕ंрдкाрджрдХ), рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдЪрд░рдг рдЬैрди рдЛрд╖рдн рдЪрд░рдг рдЬैрди рдПрд╡ं рд╕ंрддрддि, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-1985(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा -7
3. рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे, рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд, рдбॉ. рд╡िрдЬрдпेрди्рдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ(рд╕ंрдкाрджрдХ), рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдЪрд░рдг рдЬैрди рдЛрд╖рдн рдЪрд░рдг рдЬैрди рдПрд╡ं рд╕ंрддрддि, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-1985(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा -10 
4. рдорд╣िрд▓ाрдмंрдЧ. “рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें - рдХрд╣ाрдиी.” рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा, Hindi Sarang, hindisarang.com/chandradev-se-meri-baatein. Accessed 30 May 2022.
5. рдорд╣िрд▓ाрдмंрдЧ. “рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें - рдХрд╣ाрдиी.” рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा, Hindi Sarang, hindisarang.com/chandradev-se-meri-baatein. Accessed 30 May 2022.
6. рдорд╣िрд▓ाрдмंрдЧ. “рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें - рдХрд╣ाрдиी.” рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा, Hindi Sarang, hindisarang.com/chandradev-se-meri-baatein. Accessed 30 May 2022.
7. рдорд╣िрд▓ाрдмंрдЧ. “рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें - рдХрд╣ाрдиी.” рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा, Hindi Sarang, hindisarang.com/chandradev-se-meri-baatein. Accessed 30 May 2022.
8. рдорд╣िрд▓ाрдмंрдЧ. “рдЪंрдж्рд░рджेрд╡ рд╕े рдоेрд░ी рдмाрддें - рдХрд╣ाрдиी.” рдмंрдЧ рдорд╣िрд▓ा, Hindi Sarang, hindisarang.com/chandradev-se-meri-baatein. Accessed 30 May 2022.
9. рд╢िрд╡рд╢ंрднु рдХे рдЪिрдЯ्рдаे, рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд, рдбॉ. рд╡िрдЬрдпेрди्рдж्рд░ рд╕्рдиाрддрдХ(рд╕ंрдкाрджрдХ), рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдЪрд░рдг рдЬैрди рдЛрд╖рдн рдЪрд░рдг рдЬैрди рдПрд╡ं рд╕ंрддрддि, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-1985(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 19

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░े рд╣िंрдж’

-рд╕ंрдЬрдп рдХुрдоाрд░

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдкीрдПрдЪрдбी (рд╣िंрджी), рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी


рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬреЬे рдЪाрд╣े рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдлैрд▓ी рдоिрд▓े рдкрд░рди्рддु рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣ी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рд╕े рдкрд╣рд▓े рднी рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕्рд░ोрдд рдоौрдЬूрдж рдеे, рдкрд░рди्рддु рдпा рддो рд╡े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдоौрдЦिрдХ рд░ूрдк рдоें рдоौрдЬूрдж рдеे рдпा рдХिрд╡рджрди्рддिрдпों рдПрд╡ं рдЧрд▓्рдкों рдХे рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рдоें рд░рдЪी рдЧрдИ рдкोрдеिрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдЬрд░ूрд░ рд╣िрди्рджी рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХрд╡िрдпों рдХे рдЬीрд╡рдирд╡ृрдд्рдд рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡ृрдд्рддांрдд рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рдкрд░рди्рддु рдЗрди рдкрд░िрдЪाрд▓рдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा।

рдЪौрд░ाрд╕ी рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдХी рд╡ाрд░्рддा, рднрдХ्рддрдоाрд▓, рдХрд╡िрдоाрд▓ा, рдХाрд▓िрджाрд╕ рд╣рдЬाрд░ा, рдЕрд▓ंрдХाрд░ рд░рдд्рдиाрдХрд░, рд╕ाрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рд░рд╕ рдЪंрдж्рд░ोрджрдп рдЖрджि рдРрд╕ी рд╣ी рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдпुрдЧीрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рд╕ीрдоिрдд рдЭрд▓рдХ рддрдеा рд╢्рд▓ाрдзाрдд्рдордХ рдХрд╡ि рд╡ृрдд्рддांрдд рдХे рд▓рдо्рдмे рдЪौреЬे рд╡ृрдд्рддांрдд рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЗрди рдкрд░िрдЪाрд▓рдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рд╣िрди्рджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкुрдЦ्рддा рдХिрддाрдм рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рдХ्рдпोंрдХि рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдПрд╡ं рд╕рди рд╕ंрд╡рдд् рдХा рдЕрднाрд╡ рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै।

19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рдорд╣िрдоाрдЧाрди, рдЕрддिрд╢рдпोрдХ्рддि рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рддрдеा рдПрдХрд░рд╕рддा рдХा рдЕрднाрд╡ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкुрд╕्рддрдХ рдирд╣ीं рдмрди рдкाрдпी। рдбॉ. рд░ाрдордХुрдоाрд░ рд╡рд░्рдоा рдиे рднी рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ- “рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХ्рд░рдоाрдЧрдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं, рдФрд░ рдХрд╡ि рд╡िрд╡рд░рдгों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрдХ्рд░рдо рдХी рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा।“1 
 рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдпाрд╕ ‘рдЧाрд░्рд╕ा рдж рддाрд╕ी’ рдХे рдл्рд░ेंрдЪ рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЗрд╕्рддрд╡ाрд░ рдж рд▓ा рд▓िрддेрд░ाрдд्рдпूрд░ рдРрди्рджुрдИ рдРрди्рджुрд╕्рддाрдиी’’1 рдЧ्рд░рди्рде рдХो рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╣िрди्рджी рдПрд╡ं рдЙрд░्рджू рдХे рдЕрдиेрдХ рдХрд╡िрдпों рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдердо рднाрдЧ 1839 рдоें рддрдеा рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ 1847 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। “рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдЗрд╕ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдХा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рддрдеा рдХрд╡िрдпों рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдХा рднी рдиिрд░्рджेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЕрди्рдпрдеा рдХрд╡िрдпों рдХो рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡рд░्рдгрдХ्рд░рдо рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा, рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдпुрдЧीрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХा рдХोрдИ рдк्рд░рдпाрд╕ рди рдХрд░рдиा, рд╣िрди्рджी рдХे рдХрд╡िрдпों рдоें рдЗрддрд░ рднाрд╖ाрдУं рдХो рдШुрд▓ाрдоिрд▓ा рджेрдиा рдЖрджि рдРрд╕ी рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рд╣ै, рдЬिрдирдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоाрдирдиे рдоें рд╕ंрдХोрдЪ рд╣ोрддा рд╣ै।”2 

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рджूрд╕рд░ा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ंрде ‘рдорд╣ेрд╢рджрдд्рдд рд╢ुрдХ्рд▓’ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд ’рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣’ рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╣िрди्рджी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдкрд╣рд▓ा рдЧ्рд░ंрде рдЗрд╕े рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдкрд╣рд▓े рдХुрдЫ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрд╡िрддाрдПं рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдХी рд╣ै рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХрд╡िрдпों рдХा рдЬीрд╡рди-рдЪрд░िрдд्рд░ рддрдеा рд╕рдордп рдХा рд╕ंрдХ्рд╖ेрдкीрдХрд░рдг рджिрдпा рд╣ै। рдЕрди्рдд рдоें рдХрдаिрди рд╢рдм्рджों рдХा рдХोрд╢ рднी рд╣ै। рдпрд╣ рдирд╡рд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдк्рд░ेрд╕, рд▓рдЦрдирдК рд╕े рд╕ंрд╡рдд् 1930 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдоें рднी рдХाрд▓-рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдпुрдЧीрди рд╕ंрджрд░्рднों рдХा рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
 рдорд╣ेрд╢рджрдд्рдд рд╢ुрдХ्рд▓ рддрдеा рддाрд╕ी рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕ेंрдЧрд░’ рдХो рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे ‘рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕рд░ोрдЬ’ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рдХрд╡िрдпों рдХे рдЬीрд╡рдирд╡ृрдд्рддों рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा। рдХрд╡िрдпों рдХे рдЬрди्рдордХाрд▓, рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рд╕ंрдХेрдд рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдЖрдЬ рд╡े рд╕ंрджिрдЧ्рдз рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рд╕ेंрдЧрд░ рдиे рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдХрд╡िрдпों рдХा рдПрдХ рдмреЬा рд╡ृрдд्рдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдеा, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдоें рд╣ुрдЖ। 

1888 рдоें рдПрд╢िрдпाрдЯिрдХ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдСреЮ рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрд░्рдЬ рдЧिрдпрд░्рд╕рди рдиे ‘рдж рдоाрд░्рдбрди рд╡рд░्рдиाрдХ्рдпूрд▓рд░ рд▓िрдЯ्рд░ेрдЪрд░ рдСреЮ рд╣िрди्рджोрд╕्рддाрди’ рдиाрдордХ рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рдиिрдмрди्рдз рд▓िрдЦा। “рдЬो рдиाрдо рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рди рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рде рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।“3 рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ 12 рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╡िрдпों рдХे рдХ्рд░рдо рдХा рднी рдЗрд╕рдоें рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдкिрддु рдпрд╣ рдоूрд▓рддः рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╡िрднिрди्рди рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдЗрд╕рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдЖ рдкाрдИ। рдлिрд░ рднी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХा рдпрд╣ рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдкрде рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ।

рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рд╢ीрд░्рд╖рддрдо рдХौрд╢рд▓ рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзुрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‘рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзु рд╡िрдиोрдж’ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрде рдЪाрд░ рднाрдЧों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдердо рддीрди рднाрдЧ 1913 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП рддрдеा рдЪрддुрд░्рде рднाрдЧ 1934 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рдЗрд╕рдХी рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХрддा рдХा рдЕрдиुрдоाрди рдЗрд╕ी рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдкांрдЪ рд╣рдЬाрд░ рдХрд╡िрдпों рддрдеा рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕ाрд▓ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕рдоेрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЗрд╕े ‘рд╣िрди्рджी рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рднाрд╡ी рд╡ृрдд्рдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣’ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рд╕ीрдзे рдЗрд╕ी рдЧ्рд░рди्рде рд╕े рд▓िрдП рдеे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рдпं рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ै рдХि “рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рджो рдмाрддें рдФрд░ рдХрд╣рдиी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХे рдкрд░िрдЪрдпाрдд्рдордХ рд╡ृрдд्рддों рдХी рдЫाрдирдмीрди рдоें, рдоैं рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ूँ, рдХ्рдпोंрдХि рдоेрд░ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдПрдХ рдкрдХ्рдХा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдвाँрдЪा рдЦреЬा рдХрд░рдиा рдеा рди рдХि рдХрд╡ि рдХीрд░्рддрди рдХрд░рдиा। рдЕрддः рдХрд╡िрдпों рдХे рдкрд░िрдЪрдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╡рд░рдг рдоैंрдиे рдк्рд░ाрдпः рдоिрд╢्рд░рдмंрдзु рд╡िрдиोрдж рд╕े рд▓िрдпे рд╣ै।”4 рдЖрда рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдЗрд╕ рднाрд░ी рднрд░рдХрдо рдЧ्рд░ंрде рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдХрд╡िрдпों рдХे рд╡िрд╡рд░рдгों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╡िрдз рднाрдЧों рдкрд░ рднी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХрд╡िрдпों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрдиे, рдХाрд▓ рдЦрдг्рдбों рдХा рд╕рдЯीрдХ рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдиाрдордХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рддрдеा рдХाрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдоें рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдФрд░ рдкрдж्рдзрддिрдпो рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рдиा ‘рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзु рд╡िрдиोрдж’ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдлрд▓рддा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдЧ्рд░рди्рде рднрд▓े рд╣ी рд╡ृрдд्рддाрдд्рдордХ рдЧ्рд░ंрде рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ो рдкрд░рди्рддु, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै।

рдоिрд╢्рд░рдмрди्рдзु рд╡िрдиोрдж рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЙрд╕ी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЕрди्рдп рдЫिрдЯрдкुрдЯ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдХाрд░्рдп рд╣ुрдП рдЬैрд╕े-рд╣िрди्рджी рдирд╡рд░рдд्рди рдХрд╡िрддा рдХौрдоुрджी, рдПрдбрд╡िрди рдЧ्рд░िрд▓्рд╕ рдХा ‘рдП рд╕्рдХेрдЪ рдСреЮ рд╣िрди्рджी рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░’ рд╡िрдпोрдЧी рд╣рд░ि рдХी ‘рдм्рд░рдЬрдоाрдзुрд░ीрд╕ाрд░’ рдкрджुрдорд▓ाрд▓ рдкुрди्рдиाрд▓ाрд▓ рдмрдЦ्рд╢ी рдХा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрдорд░्рд╢, рдмрджрд░ीрдиाрде рднрдЯ्рдЯ рдХी ‘рд╣िрди्рджी’ рдЖрджि рд╡िрднिрди्рди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдкुрд╕्рддрдХें рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖ рдЪुрдХी рдеी। рдкрд░рди्рддु рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдПрд╡ं рдкрдХ्рдХा рдвाँрдЪा рдЗрди рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕्рдеाрди рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЬो рдоूрд▓рддः рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджी рд╢рдм्рдж рд╕ाрдЧрд░’ рдХी рднूрдоिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। рдЕрднी рддрдХ рдХे рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЗрддिрд╣ाрд╕ों рдоें рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рдмрд▓्рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХрд╡िрдпों рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдоें рдХрд╣ा рдХि “рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдХा рд╕ंрдЪिрдд рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ोрддा рд╣ै, рддрдм рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдХि рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрджि рд╕े рдЕंрдд рддрдХ рдЗрди्рд╣ीं рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдкрд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।’ рдЬрдирддा рдХी рдЪिрдд्рддрд╡ृрдд्рддि рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрддः рдХाрд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдХिंрдЪिрдд рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рднी рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।”5 

рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдХाрд░्рдп-рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдзों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рдХрд╡िрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ 900 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдвाँрдЪा рддैрдпाрд░ рдХिрдпा। рд╣िрди्рджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЪाрд░ рдХाрд▓рдЦрдг्рдбों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдиाрдордХрд░рдг рдПрд╡ं рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рдХी рдзाрдХ рдЗрд╕ рдХрджрд░ рд░рд╣ी рдХि рдЕрднी рддрдХ рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдеोреЬे рдмрд╣ुрдд рдлेрд░рдмрджрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХो рддрде्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕рдд्рдпрддा рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЖрдЬ рднी рдорд╣рдд्рддा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।

рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХा, рдмाрдж рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдиे рднी рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХिрдпा। рдЙрдирдоें рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░ рджाрд╕ (рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп), рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕), рдбॉ. рд░ाрдордХुрдоाрд░ рд╡рд░्рдоा (рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕) рдЖрджि рдиे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдеोреЬे рдмрд╣ुрдд рд╣ेрд░рдлेрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा।

рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рд░рдЪрдиा-рд╡िрдзाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा’ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдирд╡ीрди рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा। рд╣рдоें рдирд╡ीрдирддा рдХी рдХ्рдпों рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬी, рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдбॉ. рд╕ुрдорди рд░ाрдЬे рдХा рдордд рд╣ै- “рд╢ुрдХ्рд▓ рдпुрдЧ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдХрдоिрдпों рдХो рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдиे рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкीрдаिрдХा рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХिрд╕ी рд╡ृрд╣рдж рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдХी рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рдХी। рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХी рд╡िрднिрди्рди рдХृрддिрдпों рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЙрдирдХे рдЬो рд╡िрдЪाрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рд╡े рдПрдХ рдирдпे рдпुрдЧ рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै।”6 

‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा’ рд▓िрдЦрдХрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдиे рдПрдХ рдирд╡ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬाрддीрдп рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкीрдаिрдХा рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рджिृрд╖्рдЯ рдкрде рд╣ी рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдкрде рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рднिрди्рди рдкрде рдХा рдЕрд╡рд▓ंрдмрди рдХрд░рдХे рднी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЕрдкрдиाрдпा। рдпрд╣ рдЕрдкрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдЕрдХेрд▓ा рдЧ्рд░ंрде рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджो рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдПं ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рддрдеा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрджिрдХाрд▓’ рд▓िрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджिрдпा।

рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдоें рдХोрдИ рдЦाрдоी рдирд╣ीं рдеी। “рдЕрд╕ंрдЧрддिрдпाँ рддो рдпрд╣ां рднी рд╣ै, рдЬैрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдвाँрдЪे рдоें рдЖрд░्рдп-рдЕрдиाрд░्рдп рдоूрд▓рдХ рдЬाрддिрдЧрдд рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा। рдЗрди рдХाрд░рдгों рд╕े рдирд╡ीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рд╣рдо рдЗрд╕рдХे рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рддрдеा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ै।”7 

рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдмाрдж рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХों рдПрд╡ं рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ों рдХी рдмाреЭ рд╕ी рдЖ рдЧрдИ। рдкрд░рди्рддु рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрдж्рдзрддि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХुрдЫेрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╣ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा। рдЕрди्рдпрдеा рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдкुрд╕्рддрдХें рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХो рдЖрддुрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै।

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдбॉ. рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдХे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рдиा рд╕рдоीрдЪीрди рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдиे рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдкूрд░्рд╡рд╡рдд рдХाрд▓ (1984-1997 рдИ.) рддрдХ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрднी рддрдХ рдХोрдИ рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╕ुрдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рд╕рдорд╕्рдпा рдеी рдХि рдоैं рдХिрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдЕрдиुрдЧрдорди рдХрд░ूँ। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоैंрдиे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХे рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдРрд╕े рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрдж рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдпा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХे рддрдеा рдЬिрд╕े рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рднी рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे।”8 

рдЧрдгрдкрддिрдЪंрдж्рд░ рдЧुрдк्рдд рдиे рдкाँрдЪ рдирд╡ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╡िрдХाрд╕рд╡ाрджी рд╕ूрдд्рд░ों рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд╡े рдкाँрдЪ рд╕ूрдд्рд░ рд╣ैं- рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ृрдЬрди рд╢рдХ्рддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рдж्рд╡рди्рдж्рд╡, рд╕ंрддुрд▓рди।

рдЗрди्рд╣ीं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╣िрди्рджी рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдкिрд░ोрдпा। рдЬो рдЕрддि рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХी рд╢िрдХाрд░ рд╕ी рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдзрд░ाрддрд▓ рддो рдаीрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣рд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдЙрд╕ рдкрд░ рдХрд╕рдиा рдХрд╣ाँ рддрдХ рдаीрдХ рд╣ै। рдЧрдгрдкрддि рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдпрд╣ीं рдкрд░ рдоाрдд рдЦाрддा рд╣ै рддрдеा рдЕрди्рддрддः рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдкुрд░ाрдиी рд▓ीрдХ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдоें рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдкрдж्рдзрддि рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╕ुрд▓рдн рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡ाрд╣рдЧाрдоी рдмрдиाрдиे рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ी рд╣ै। 1952 рдоें рдЖрдпी рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рддेрд╡рд░ рдиे рд╣ी рдмрддрд▓ा рджिрдпा рдеा рдХि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдХ्рдпा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрддिрдпाँ, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдХрд╣ाрдиी: рдирдпी рдХрд╣ाрдиी, рджूрд╕рд░ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдЦोрдЬ, рдХрд╡िрддा рдХे рдирдпे рдк्рд░рддिрдоाрди рдЖрджि рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

1954 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди рдХी рдкुрд╕्рддрдХ’ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд╕्рд╕ी рд╡рд░्рд╖’ рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै рдЬिрд╕рдоंे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХा рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╣िрди्рджी рдХे рдмреЬे рд▓ेрдЦрдХ, рдЪрди्рджрдмрд░рджाрдИ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдмिрд╣ाрд░ी рддрдеा рднाрд░рддेрди्рджु рддрдХ рдХो рдЪौрд╣ाрди рдЬी рдиे рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдкрдж्рдзрддि рдкрд░ рдХрд╕рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЕрдкिрддु рдЗрд╕ рдЕрддिрд╡ाрджी рдк्рд░рдпाрд╕ рдоें рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рдарддा рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╡े рднाрд╡рдЧрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рдоें рдмрд╣рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। “рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиा рдХोрдИ рднाрд╡рдЧрдд рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╡िрд░ंрдЬрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдпुрдЧीрди рд╕ंрджрд░्рднों рдХे рдЖрдЗрдиों рдоें рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдкрд░рдЦ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ै... рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдХो рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрдЪрд░рдЬ рд▓рдЧрддी рд╣ै।”9 
 рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдЕрдЧрд▓ा рдиाрдо рдбॉ. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдХा рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзी рдПрдХ рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी, рдкрд░рди्рддु рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рд╕ंрдкाрджिрдд рдЙрдирдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдирдЧेрди्рдж्рд░ рдиे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╖рдп рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рд╢ोрдз рдкрд░рдЦ рдЖрд▓ेрдЦों рдХा рдПрдХ рднाрд░ी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा, рдЬो рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдЖ। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕ рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рдХी рдЕрд▓рдЧ рд▓ीрдХ рдоौрдЬूрдж рдирд╣ीं рд╣ै, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрд╡ं рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдоूрд▓ рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। 

рдбॉ. рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕’ рдоें рдкुрд░ाрдиी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рд╕्рд╡рд░ рд╕े рд░рдЪрдиा рдПрд╡ं рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдХी рдирдИ рд╢ैрд▓ी рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै। рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХो ‘рд╢рдХ्рддिрдХाрд▓’ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдЧрдд рдЬрд░ूрд░ рд╡िрд╖рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдкрд░рди्рддु рдкрдж्рдзрддिрдЧрдд рд╡े рднी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдиाрдордХрд░рдг рдХी рд╢ैрд▓ी рдХो рдЕрдкрдиाрддे рджिрдЦрддे рд╣ैं। рд░ाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рдмाрдж рдХे рдмिрдЦрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрди рд╣ै।

 рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдЕрдЧрд▓ा рдк्рд░рдоुрдЦ рдбॉ. рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рджूрд╕рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдирдм्рдмे рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдмрджрд▓े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЫाрдк рдЙрдирдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдм рддрдХ рдвेрд░ों рд╢ोрдзрдЧ्рд░ंрде рдПрд╡ं рдкाрдг्рдбुрд▓िрдкिрдпाँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рдеी, рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдм рдХा рдлाрдпрджा рдбॉ. рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХो рдоिрд▓ा рдкрд░рди्рддु рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддрдм рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдХी- ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рджूрд╕рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рди рддो рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рджूрд╕рд░ा рдирдпा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди рдЫोреЬрдХрд░ рдирдпे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдПрдХ рдЪुрдиौрддी рд╣ै।“10 рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдиे рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдЪुрдиौрддी рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рднी рдХिрдпा рддрднी рддो рд╡े рдЖрджिрдХाрд▓ рдХे рдмрдиे-рдмрдиाрдпे рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдПрд╡ं рдмрд╣ुрддेрд░े рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬैрд╕े рдирдпा рдиाрдордХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ै। рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХो рдордз्рдпрдХाрд▓ рдХрд╣рдиे рдкрд░ рднी рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХो рдЖрдкрдд्рддि рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдоें рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рд╕े рджो рдХрджрдо рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдмрд╣ुрд░ीрддिрдХाрд▓, рд░ीрддिрдЪेрддрд╕ рддрдеा рдХाрд▓ рдЪेрддрд╕ рд╡ рдЕрди्рдп рдЬैрд╕े рдирдпे рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा। рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдкрд░ рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдаोрд╕ рдЬाрдирдХाрд░िрдпां рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдХाрд▓ рд╡िрднाрдЬрди рдПрд╡ं рдиाрдордХрд░рдг рдоें рдЙрдирдХे рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдз рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирдЬрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं । рд╡े рдЬिрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдХे рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╡ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХो рдЪुрдиौрддी рджे рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдХी рд╕рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХा рд╡िрднाрдЬрди рдХрд░рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рд╡े рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ाрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддाрд╡ाрдж рд╡ рдЙрдд्рддрд░рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддाрд╡ाрдж рдоें рдмांрдЯрдХрд░ рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдмрдЪ्рдЪрди рд╕िंрд╣ рдЕрди्рддрддः рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЕрди्рддрд░्рд╡िрд░ोрдзी рд╕ंрдЬाрд▓ рдоें рдлँрд╕े рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं।

 рд╕ुрдорди рд░ाрдЬे рдХा ‘рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрдзा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЕрдЧрд▓ी рд╕рд╢рдХ्рдд рдХреЬी рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрддा рдХा рдоुрдж्рджा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬोрд░рджाрд░ рдвंрдЧ рд╕े рдЙрдаाрдпा рддрдеा рддрдоाрдо рдЙрди рд╕्рдд्рд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рджिрд▓ाрдпा рдЬो рдпा рддो рдЕрднी рддрдХ рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдеी рдпा рдлिрд░ рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдХो рдЙрднाрд░ा рдирд╣ीं рдЧрдпा। рд╕ुрдорди рд░ाрдЬे рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХी рдкрдж्рдзрддि рднрд▓े рд╣ी рдПрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ी рд╣ै рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдХे рдЪрдпрди рдФрд░ рд╕рдорди्рд╡рдп рдоें рдЪाрд╣े рдЙрддाрд░-рдЪреЭाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ो рдкрд░рди्рддु рд╕्рдд्рд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рдЬ рдХрд░рдиा, рдЙрдирдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╕рдлрд▓рддा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕्рдд्рд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╡े рдзрд░्рдо, рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп, рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рддрдХ рдХो рдзрдд्рддा рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдоुреШрдо्рдорд▓ рдЕंрдЬाрдо рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╕ीрдоाрдПँ рднी рд╣ै рдФрд░ рддाрдХрдд рднी।

 рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп (рджрд▓िрдд, рд╕्рдд्рд░ी, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХो рдирдпे рд╕िрд░े рд╕े рдЪुрдиौрддी рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै। рдЕрдм рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкुрд░ाрдиे рдкैрддрд░ों рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕्рд╡ाрдиुрднूрддि рдПрд╡ं рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдХी рдирдИ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рдЙрдд्рддрд░-рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рджौрд░ рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдХाрд░्рдп рдЬाрд░ी рд╣ै। рддрдеा рд╣िрди्рджी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдкुрдирд░्рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд▓рдЧाрддाрд░ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдмреЭрддे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдорддрднेрдж, рдЙрднрд░े рдирдпे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрджी рдоूрд▓्рдп рддрдеा рдмрджрд▓рддी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдоाँрдЧ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै।


 рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж’
 
рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЬ्рдпाрджा рдкुрд░ाрдиी рдирд╣ीं рд╣ै। 18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХा рдеा। рдХрдеाрд╕ाрд░, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЪрди्рдж्рд░िрдХा рдЬैрд╕ी рдЕрдиूрджिрдд рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеी। рдоौрд▓िрдХрддा рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░े рд╣िंрдж рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ’ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। “рдпрд╣ рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдердо рдоौрд▓िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧ्рд░ंрде рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрди्рдп рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ рднी рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдП рд╣ै।”11 рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рд╕ांрддрд╡े рджрд╢рдХ рдоें рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдРрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдеी рдЬिрд╕ рдкрд░ рдк्рд░ाрдЪ्рдпрд╡िрджों рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиाрдИ рдЧрдИ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ंрдмंрдзी рд╢ोрдз рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХा рд╕рдмрд╕े рдЧрд╣рд░ा рддрдеा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЕрд╕рд░ рдеा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ рдЪूंрдХि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд░ोрдЪрдХрддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧंрднीрд░рддा рддрдеा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдпрддा рдХे рдкрдХ्рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╣рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддे। рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ рднी рд╕рдЪ рд╣ै рдХि ‘рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ’ рдиे рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрдЧे рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдмोрдз рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЪेрддрдиा рдХा рдЬो рдЬुрдЭाрд░ूрдкрди рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХी рдЗрд╕ рд░рдЪрдиा рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдеा рд╡рд╣ी рдмाрдж рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा।

 рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдРрд╕े рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рди рдХेрд╡рд▓ рдоौрд▓िрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдоें рд╡िрд╡िрдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХो рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।

 рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рд╡ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рд░ोрдд рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рд╕рд╡ाрдиेрд╣ рдЙрднрд░ी’ рдоें рднी рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЕंрджрд░ूрдиी рдЭрд▓рдХ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдоिрд▓рддी рд╣ै। “ рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж’ рдХा рдЬрди्рдо рддीрди рдлрд░рд╡рд░ी рд╕рди् 1824 рдИ. рдХो рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рднूрддрд╣ी рдЗрдорд▓ी рдоुрд╣рд▓्рд▓े рдХी рднाрдЯ рдХी рдЧрд▓ी рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।”12 рдЙрдирдХे рдкुрд░рдЦों рдХो рдоुрдЧрд▓ рдмाрджрд╢ाрд╣ों рдиे рдкрд╣рд▓े ‘рд░ाрдЬा’ рдФрд░ рдлिрд░ ‘рдЬрдЧрддрд╕ेрда’ рдХी рдЙрдкाрдзि рджी рдеी। рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдХाॅрд▓ेрдЬ рдоें рд╣ुрдИ। рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рд╕рдд्рд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рддрдХ рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िрди्рджी-рдЙрд░्рджू рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдлाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рднी рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा। 
 рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЬрд╣ाँ рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдЖрдЧाрдЬ рдЗрд╕ी рд╕рдордп рд╣ुрдЖ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдоें рд╕рддीрдк्рд░рдеा рддрдеा рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдЬैрд╕ी рдХुрдк्рд░рдеाрдУं рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд▓ाрдордмंрдз рд╣ोрдХрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдЧрдардиों рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рдоें рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдИ। 19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдоोреЬ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЪрд╣ुँрдоुрдЦी рдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ोрдЧों рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЗрд╕ी рд╕рдордп рд╣ुрдЖ। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХा рд╕рдордп рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдЬैрд╕े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЖंрдХрдиा рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рддрдХ рддрдеा рднाрд╖ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЪाрд╣े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्рдиों рдоें рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िंрддाрд░ेрд╣िंрдж рдХो рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдХी рддрд░рд╣ рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдЗрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рдлाрд░рд╕ी рднाрд╖ा рдХो рдЕрджाрд▓рддी рднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ो, рдЬो рд╣िрди्рджी рдХो рд░ाрдЬрдХीрдп рднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдХा рдХрдЯ्рдЯрд░ рд╕рдорд░्рдердХ рд╣ो рддрдеा рдЬो рдЧौрд╢ाрд▓ा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдЬрдоा рдкूँрдЬी рджाрди рдХрд░ рджे, рднрд▓ा рдРрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣िрди्рджी рд╡िрд░ोрдзी рдХैрд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЗрддिрд╣ाрд╕ рддिрдоिрд░рдиाрд╢рдХ’ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рднूрдЧोрд▓рд╣рд╕्рддाрдорд▓рдХ рдЬैрд╕ी рд╡िрд╡िрдз рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╣िрди्рджी рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд░рдЪрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि, рднрд▓ा рд╣िрди्рджी рдХा рдХैрд╕े рд╡िрд░ोрдзी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЕрдкрдиी рдкुрд░ाрдиी рдкुрд╢्рддैрдиी рдЬрдоीрди рдХो рдЧिрд░рд╡ी рд░рдЦрдХрд░ рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि ‘рдмрдиाрд░рд╕’ рдЬैрд╕ा рд╣िрди्рджी рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ो? рднрд▓ा рдЗрд╕рд╕े рдмреЬा рд╣िрди्рджी рд╣िрддैрд╖ी рдХौрди рд╣ोрдЧा। “рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж’ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣рд╕्рддी рдеे। рдЙрд╕ рджौрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ूрдд्рд░ рдЙрдирд╕े рдЬुреЬे рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдЫोреЬрдХрд░ рдЙрд╕ рджौрд░ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рди рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рди рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”13

 рд╣िрди्рджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдЕंрджрд░ рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрдкрдиे рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░े рдк्рд░рд╡ाрд╣рдкूрд░्рдг рдЧрдж्рдп рдХे рдХाрд░рдг, рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рд╕рд╢рдХ्рддрддा рдХे рдХाрд░рдг рддрдеा рд╣िрди्рджी-рдЙрд░्рджू рд╡िрд╡ाрдж рдХी рд╕рд╣ी рдкреЬрддाрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рдЫрд╡ि рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдоें рднिрди्рди рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕рдордп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдФрд░ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЙрдирдХी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рдкुрдирд░्рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। 
 
 

рд╕ंрджрд░्рдн:
1. рд╡рд░्рдоा, рд░ाрдордХुрдоाрд░, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 1
2. рдирдЧेрди्рдж्рд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 26 
3. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 26
4. рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 6
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15
6. рд░ाрдЬे, рд╕ुрдорди, рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕: рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдкृрд╖्рда 122
7. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ, рдкृрд╖्рда 12
8. рдЧुрдк्рдд, рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдоिрдХा, рдкृрд╖्рда 6
9. рдд्рд░िрдкाрдаी рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдкृрд╖्рда 86
10. рд╕िंрд╣, рдмрдЪ्рдЪрди, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рджूрд╕рд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕, (рднूрдоिрдХा) рдкृрд╖्рда 2 
11. рдПрдЪ.рдЖрд░. рд╕िंрд╣, рд╣िрд╕्рдЯाрд░िрдХрд▓ рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ рдЗрди рд╣िрди्рджी, рдкृрд╖्рда 462 
12. рддрд▓рд╡ाрд░ рд╡ीрд░рднाрд░рдд, рд░ाрдЬा рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрддाрд░ेрд╣िंрдж, рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕ंрдХрд▓рди
13. рддрд▓рд╡ाрд░, рд╡ीрд░рднाрд░рдд, рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╕ंрдХрд▓рди, рдкृрд╖्рда 24


рдкं. рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдФрд░ рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’

рдбॉ. рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж

- рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж


рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рднाрд░рддेрди्рджु рдпुрдЧ рдХे рдмाрдж рдХे рдпुрдЧ рдХो рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЕрднिрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдЗрд╕े рдЬाрдЧрд░рдг рд╕ुрдзाрд░рдХाрд▓ рдХрд╣рдиा рднी рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭा рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиाрдордХрд░рдгों рдХे рдкीрдЫे рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рддрдеा рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХрд░्рдоों рдХी рдЫाрдк рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╕ाрдордиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдХрдИ рдмреЬे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рдЙрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпा рдЬिрд╕рдХे рд╡ो рд╣рдХрджाрд░ рдеे! рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рд╡ рднी рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ै, рдЬिрдирдХे рдорд╣рдд рдпोрдЧрджाрди рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрди्рд╣ें рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрдзु рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдиे рдЕрдкрдиा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕ेрд╡ा рдоें рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рд╣िрди्рджी-рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрдеा рдЕрдоूрд▓्рдп рд░рдЪрдиाрдПँ рджीं। рд╕ंрддोрд╖ рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╕рдк्рд░े рдЬी рдЪाрд╣рддे рддो рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें, рд╕ंрдкाрджрдХ рдпा рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧुрд░ु рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдаाрда-рдмाрдЯ рд╕े рдЬीрд╡рди-рдпाрдкрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे। рдкрд░ंрддु рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдРрд╕ा рдХрд░рдиा рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╕рдордЭा, рдпрд╣ рдЙрдирдХे рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХी рд╡िрдкрд░ीрдд рдмाрдд рдеी। ... ... рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд╖рдг, рдХीрд░्рддрди, рдк्рд░рд╡рдЪрди, рдФрд░ рд╕рдд्рд╕ंрдЧ рдХрд░ рд▓ोрдЧों рдоें рд╕рдж्рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि, рд╕рджाрдЪрд░рдг рдФрд░ рд╕ुрд░ुрдЪि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी, рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा। рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдХी рдЪिंрддा рдХिрдП рдмिрдиा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдердХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХिрдпा।”1 рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХा рдЬрди्рдо 19 рдЬूрди, 1871 рдХो рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдХे рджाрдоोрд╣ рдЬिрд▓े рдХे рдкрдерд░िрдпा рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдзрдиी рд╕рдк्рд░े рдЬी рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╣िрди्рджी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдорд░ाрдаी рддрдеा рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдЬाрдирдХाрд░ рдеे, рд▓ेрдХिрди рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рд╕ाрд░ा рд▓ेрдЦрди рд╣िрди्рджी рдоें рд╣ी рдХिрдпा।

рдкं. рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े
19 рдЬूрди 1871 - 26 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1926
рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рднी рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХी рд╣ी рддрд░рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ी рд╕े рдЗрд╕्рддीреЮा рджेрдХрд░ рдЬрдирд╡рд░ी, 1900 рд╕े рд╢्рд░ी рд░ाрдорд░ाрд╡ рдЪिंрдЪोрд▓рдХрд░ рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕ंрдкाрджрдХрдд्рд╡ рдоें ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдХाрд▓рдиी рд╢ुрд░ू рдХी рдеी। рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рдмिрд▓ाрд╕рдкुрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ी рдеी। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЙрди्рдирддि рд╣ेрддु рд╕рдорд░्рдкिрдд рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдХे рдкрд╣рд▓े рдЕंрдХ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдкृрд╖्рда рдоें рдШोрд╖рдгा рдХी рдЧрдИ рдеी рдХि “рд╕ुрд╕ंрдкाрджिрдд рдкрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рдЙрди्рдирддि рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЕрддрдПрд╡ рдпрд╣ाँ рднी ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рдЙрди्рдирддि рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдз्рдпाрди рджे। рдЖрдЬрдХрд▓ рднाрд╖ा рдоें рдмрд╣ुрдд–рд╕ा рдХूреЬा рдХрд░рдХрдЯ рдЬрдоा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдП; рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдкрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рднी рдХрд╣ें।”2  рдЗрд╕ рдШोрд╖рдгा рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕рдк्рд░े рдЬी рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рднрд▓ी-рднाँрддि рд╕рдордЭ рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕ рдЙрдж्рдзрд░рдг рд╕े рдпрд╣ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕рдк्рд░े рдЬी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдеे рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рдЖрд▓ोрдЪрдиा/рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рдХी рднी рдЬрд░ूрд░рдд рд╕рдордЭрддे рдеे। 
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдмेрд╣рдж рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрдкूрд░्рдг рдеा рдХि рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рд╕िрд░्рдл рджो рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╣ी рдиिрдХрд▓ рд╕рдХी। рдзрди рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рджिрд╕ंрдмрд░,1902 рдИ. рдоें рдмंрдж рд╣ो рдЧрдИ। рд╕рдк्рд░े рдЬी рдорд╣ाрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рддिрд▓рдХ рд╕े рдмेрд╣рдж рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЕрддः рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рддिрд▓рдХ рдХे рд▓ेрдЦों рдХो рд╣िрди्рджी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЗрди्рд╣ोंрдиे 1907 рдИ. рд╕े рдиाрдЧрдкुрд░ рд╕े ‘рд╣िрди्рджी рдХेрд╕рд░ी’ рдиाрдордХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдЗрд╕рдоें рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рддिрд▓рдХ рдХे рдкрдд्рд░ ‘рдХेрд╕рд░ी’ рдХे рд▓ेрдЦों рдХा рд╣िрди्рджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рд░рд╣рддा рдеा। “рд╕рди 1908 рдоें рд▓िрдЦे рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рддिрд▓рдХ рдХे рд▓ेрдЦ ‘рдпे рдЙрдкाрдп рдЯिрдХाрдК рдирд╣ीं рд╣ैं’ (рдЬिрд╕े рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд░ाрдЬрдж्рд░ोрд╣ाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦ рдХрд░ाрд░ рджेрдХрд░ рддिрд▓рдХ рдХो рдЫрд╣ рд╕ाрд▓ рдХी рдХैрдж рдХी рд╕рдЬा рджी рдеी) ‘рд╣िрди्рджी рдХेрд╕рд░ी’ рдоें рдЫрдкрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдкрд░ рд░ाрдЬрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ा рдеा।”3 рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рдеा। рдЗрдирдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рд╣िрди्рджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдХाрд╢ рдоें рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХрдИ рд▓ेрдЦрдХ рдЖрдП। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦрдХों рдХो рдЦूрдм рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рднी рдХिрдпा। рдЗрдирдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рд╕ेрда рдЧोрд╡िंрджрджाрд╕, рдж्рд╡ाрд░िрдХाрдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ рдЬैрд╕े рдмреЬे рд▓ेрдЦрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдУрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдП। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдХрд░्рдорд╡ीрд░’ рдХे рдиिрдХрд▓рдиे рдХे рдкीрдЫे рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХी рд╣ी рдк्рд░ेрд░рдгा рдеी। 
рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдкूрд░्рдгрддः рдЬुреЬे рд╣ुрдП рд▓ेрдЦрдХ рдеे। рд╡ो рдЬाрдирддे рдеे рдХि рджेрд╢ рдоें рдЖрдЬाрджी рдХा рдоाрд╣ौрд▓ рдкैрджा рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрд╕े рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕्рдеाрдпी рднूрдоिрдХा рд╣ै। рдЕрддः рдЗрд╕े рд╣ी рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1905 рдИ. рдоें рдиाрдЧрдкुрд░ рдоें ‘рд╣िрди्рджी рдЧ्рд░ंрде рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоंрдбрд▓ी’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоंрдбрд▓ी рд╕े рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкुрд╕्рддрдХें рдЫрдкीं। 1921 рдИ. рдоें рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдпрдкुрд░ рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рд░ाрдпрдкुрд░ рдоें рд╣ी рдкрд╣рд▓े рдХрди्рдпा рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЬाрдирдХी рджेрд╡ी рдкाрдард╢ाрд▓ा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдпे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЕрднी рднी рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХे рдмीрдЪ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХे рдпрд╢ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡ рдХा рдкрддा рдЗрд╕ рддрде्рдп рд╕े рднी рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЗрди्рд╣ोंрдиे 1924 рдИ. рдоें рджेрд╣рд░ाрджूрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдХी рдеी।  
      рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрджрд░्рд╢ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХ рдеे। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдЧाрддाрд░ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз рдЙрд╕ рд╕рдордп рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рддрдд्рд╡ рдеा। рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे 11 рд╕िрддंрдмрд░ 1926 рдХे ‘рдХрд░्рдорд╡ीрд░’ рдоें рд▓िрдЦा рдеा “рдкिрдЫрд▓े рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдкं. рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рд╣िрди्рджी рдХे рдПрдХ рдЖрдзाрд░ рд╕्рддंрдн, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдд्рдкाрджрдХ рддрдеा рдЙрдирдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рддेрдЬ рднрд░рдиे рд╡ाрд▓े, рдк्рд░рджेрд╢ों рдХे рдЧाँрд╡ों рдоें рдШूрдо-рдШूрдо рдХрд░, рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдд्рддा рд╕े рдЬрдХреЬे рд╣ुрдП рдЧрд░ीрдмों рдХा рдХрд░ूрдг рдХ्рд░ंрджрди рдмрдиा рдбाрд▓рдиे рд╡ाрд▓े, рдзрд░्рдо рдоें рдзँрд╕ рдХрд░, рдЙрд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ेрд╡ा рдоें рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рддрдеा рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рд╕рд░्рд╡рдеा рдоिрдЯाрдХрд░, рд╕рд░्рд╡рдеा рдирдЧрдг्рдп рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдмреЭाрдиे рдФрд░ рдЪिрд░ंрдЬीрд╡ी рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рдеे।”4 рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рд╕ाрде рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рдЪूँрдХि рдЙрдирдХा рдпुрдЧ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдпुрдЧ рдеा рдЕрддः рдЗрд╕рдХी рдЫाрдпा рдЗрдирдХी рддрдоाрдо рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। 
рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ीрди рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдеे। рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдиेрдХ рдорд░ाрдаी рдкुрд╕्рддрдХों рдФрд░ рд▓ेрдЦों рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣िрди्рджी рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЧुрд░ु рд░ाрдорджाрд╕ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рджाрд╕рдмोрдз’, рд▓ोрдХрдоाрди्рдп рддिрд▓рдХ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЧीрддा рд░рд╣рд╕्рдп’, рдЪिंрддाрдордгी рд╡िрдиाрдпрдХ рд╡ैрдж्рдп рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЙрдкрд╕ंрд╣ाрд░’ рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж ‘рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоीрдоांрд╕ा’ рдиाрдо рд╕े рдХिрдпा। рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиूрджिрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдоें ‘рд╢ाрд▓ोрдкрдпोрдЧी рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖’ рддрдеा ‘рджрдд्рдд рднाрд░्рдЧрд╡ рд╕ंрд╡ाрдж рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। 
рд╕рдк्рд░े рдЬी рдиे рдХाрд╢ी рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा, рдХाрд╢ी рдХे рд▓िрдП рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рдоाрдирдХ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рднी рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХिрдпा। рдпे рд╢рдм्рджाрд╡рд▓िрдпाँ ‘рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рд╕рднा’ рдХी ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХोрд╢ рдпोрдЬрдиा’ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЕрддः рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЧрд▓рдд рди рд╣ोрдЧा рдХि рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдиे рд╣िрди्рджी рдоें рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдеी। рдмाрдж рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╕рдо्рдкрдд्рддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░’, рд░ाрдзाрдоोрд╣рди рдЧोрдХुрд▓ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рджेрд╢ рдХा рдзрди(1910 рдИ.) рддрдеा рдкाрд░рд╕рдиाрде рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рджेрд╢ рдХी рджрд╢ा’ рдЖрддी рд╣ैं। 
рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдиे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдиिрдмंрдзों рдХा рднी рдк्рд░рдгрдпрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рдЧрдП рдиिрдмंрдзों рдоें ‘рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЖंрджोрд▓рди рдФрд░ рдмॉрдпрдХाрдЯ’ (1906 рдИ.), ‘рдЗрдЯाрд▓िрдпрди рджेрд╢рднрдХ्рдд рдоेрдЬिрдиी’ (1907 рдИ.), рдпूрд░ोрдк рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмाрддें(1913 рдИ., рдпрд╣ рдПрдХ рдиिрдмंрдзрдоाрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЫрд╣ рдиिрдмंрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдЫрдкे рдеे।), рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬाрдЧृрддि рдХी рдоीрдоांрд╕ा (рд╕िрддंрдмрд░,1915 рдХो ‘рдорд░्рдпाрджा’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें), ‘рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░’(1915 рдИ. рдоें ‘рдорд░्рдпाрджा’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें), ‘рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣्рд░ाрд╕ рдХे рдХुрдЫ рдХाрд░рдгों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░’ рдЖрджि рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдЗрдирдХे рдХрдИ рдиिрдмंрдз рдЬो рдЬ्рдпोрддिрд╖, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рджेрд╢рдк्рд░ेрдо, рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрджि рдкрд░ рд╣ैं рдЬो рдХि рдЙрд╕ рджौрд░ рдХी рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЬैрд╕े рдХि ‘рдорд░्рдпाрджा’, ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’, ‘рдЕрдн्рдпुрджрдп’, ‘рд╢्рд░ी рд╢ाрд░рджा’ рдЖрджि рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рдЗрдирдХी рдЕрдкрдиी рдкрдд्рд░िрдХा рдЬैрд╕े ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’, ‘рд╣िрди्рджी рдХेрд╕рд░ी’ рддрдеा ‘рдХрд░्рдорд╡ीрд░’ рдоें рддो рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ृрдЬिрдд рд╡िрдкुрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЖрдЬ рднी рд╢ोрдз рддрдеा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। 
рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХा рдпुрдЧ, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрдИ рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЖрд░ंрдн рд╣ोрдиे рдХा рднी рдпुрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдпुрдЧ рдоें рдХрд╣ाрдиी рд╡िрдзा рдХा рднी рдЖрд░ंрдн рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рддрдеा рдмांрдЧ्рд▓ा рдХी рдоौрд▓िрдХ рддрдеा рдЕрдиूрджिрдд рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоिрд▓ी рдеीं। рдЕрддः рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╣िрди्рджी рд▓ेрдЦрдХों рдкрд░ рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдЬрд░ूрд░ рдкреЬा рд╣ै। рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХे рд▓ेрдЦрди рдХрд░्рдо рдкрд░ рднी рдпрдд्рд░–рддрдд्рд░ рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмेрд╣рдж рдиिрд░ाрд╢ाрдЬрдирдХ рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрд░ंрднिрдХ рдХрдеाрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХी рдЪрд░्рдЪा рддो рджूрд░ рдиाрдоोрд▓्рд▓ेрдЦ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдоें рдЫрдкрддी рд░рд╣ीं। рдХाрдлी рдмाрдж рдоें рджेрд╡ीрдк्рд░рд╕ाрдж рд╡рд░्рдоा рдЬी рдиे рдЗрдирдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╕рдо्рдкाрджрди рдХिрдпा। ‘рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рдиाрдо рд╕े рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкाрджिрдд рдХिрддाрдм рд╕рди् 1982 рдоें рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдПрдХेрдбрдоी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕рдоें рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै рдХि рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХी рдЫрд╣ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ 1900 рдИ. рд╕े рд▓ेрдХрд░ 1901 рдИ. рддрдХ ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеीं। ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдХे рдкाँрдЪ рдЕंрдХों рдоें рдЫрдкी рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдЙрдЪिрдд рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдЕрдмрддрдХ рди рд╣ो рд╕рдХा рд╣ै। рдЗрди рдЫрд╣ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдХ्рд░рдо рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं – 
   1. рд╕ुрднाрд╖िрдд-рд░рдд्рди – рдЬрдирд╡рд░ी,1990   
   2. рд╕ुрднाрд╖िрдд-рд░рдд्рди – рдлрд░рд╡рд░ी, 1900 
   3. рдПрдХ рдкрдеिрдХ рдХा рд╕्рд╡рдк्рди- рдоाрд░्рдЪ-рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1900
   4. рд╕рдо्рдоाрди рдХिрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं? 
   5. рдЖрдЬрдо – рдЬूрди, 1900 
   6. рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी 

            рдпे рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдпुрдЧीрди рдЖрджрд░्рд╢ рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा рд╕े рдкрд░े рдирд╣ीं рд╣ैं। рдлрд░рд╡рд░ी, 1968 рдоें рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдоें рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХे рдпोрдЧрджाрди рдкрд░ рдХाрдлी рдмрд╣рд╕ рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рдмрд╣рд╕ рдкрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –“рд╕ाрд░िрдХा рдХे рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдоें рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж рд╡рд░्рдоा рдХा рд▓ेрдЦ ‘рд╣िрди्рджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी : рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди’ рджेрддे рд╣ुрдП рд╕ंрдкрджाрдХ рдиे рдЯिрдк्рдкрдгी рджी, ‘рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдердо рдоौрд▓िрдХ рдХрд╣ाрдиी рдХौрди рд╕ी рд╣ै?.... рд╕рди् 1901 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी (рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी) рдХाрд▓рдХ्рд░рдоाрдиुрд╕ाрд░ рднी рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдердо рдоौрд▓िрдХ рдХрд╣ाрдиी рдард╣рд░рддी рд╣ै। 
рдЖрдЪाрд░्рдп рд▓ोрдЧ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХी рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХी рдУрд░ рдз्рдпाрди рди рджे рдкाрдП, рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдоें рди рдЫрдкрдХрд░ ‘рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоिрдд्рд░’ рдоें рдЫрдкी рдеी। рд╣िрди्рджी рдХो рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рд▓ेрдЦрдХों рдХा рдмрд░ाрдмрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣िрди्рджी рдХे рд▓िрдП рдЧрд░्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдердо рдоौрд▓िрдХ рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рдпрджि рдорд░ाрдаी рднाрд╖ी рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХो рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдпрд╣ рднी рдЧрд░्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП……।5  рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рдХрдеा-рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдиे рд╣िрди्рджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдЬी рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’ рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै।
‘рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’ рдЕрдкрдиी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдоें рдХाрдлी рдЫोрдЯी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдкृрд╖्рда рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ рдмेрд╣рдж рдоाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рдордЬрдмूрдд рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рдХो рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХрд╣ाрдиी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЬрдоींрджाрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕрд╣ाрддे рдоें рдПрдХ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдзрд╡ा рдХी рдЭोрдкреЬी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрдоींрджाрд░ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рд╡ृрдж्рдз рд╡िрдзрд╡ा рдХी рдЬрдоीрди рд▓े рд▓े рддाрдХि рдЬрдоींрджाрд░ рдХी рдЬрдоीрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ो рдЬाрдп। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рддрдоाрдо рд╣рдердХंрдбे рдЕрдкрдиाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рд╡िрдзрд╡ा рдХो рд╣рдЯाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмाрдж рдоें рд╡िрдзрд╡ा рдХे рдПрдХ рдХрдерди рд╕े рдЬрдоींрджाрд░ рдХा рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдкुрдиः рдЙрд╕рдХी рдЭोрдкреЬी рд╡ाрдкрд╕ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। 
рдЗрддрдиी рдЫोрдЯी рд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдЖрдЬ рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд▓рдЧрддी рд╣ै рдЬिрддрдиी рдХि рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдоें рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рджो рдкाрдд्рд░ рд╣ैं рдЬрдоींрджाрд░ рддрдеा рдЕрдиाрде рд╡िрдзрд╡ा, рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╡िрддाрди рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдЧौрдг рдкाрдд्рд░ рдЬैрд╕े – рд╡рдХीрд▓, рд╡िрдзрд╡ा рдХी рдкोрддी рддрдеा рдиौрдХрд░ рдХी рднी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рд╕ंрд╡ाрдж рднी рдПрдХрддрд░рдлा рд╣ै। рд╡िрдзрд╡ा рд╣ी рдмोрд▓рддी рд╣ै। рдЬрдоींрджाрд░ рдмोрд▓рддा рдирд╣ीं рд╣ै рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рдпा рдХाрдиूрдиी рдЪेрд╖्рдЯाрдПं рдХрд░рддा рдирдЬрд░ рдЖрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдПрдХрддрд░рдлा рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрд░्рдердмोрдз рдоें рдХрд╣ीं рднी рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै। 
‘рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’ рд╡рд░्рдЧ рднेрдж рдХो рдмрдЦूрдмी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕ рдмिрдбрдо्рдмрдиा рдХो рд╕ाреЮрддौрд░ рдкрд░ рджिрдЦाрддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рди्рдпाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрди्рдпाрдп рддрдеा рдЕрд╕िрд╣िрд╖्рдгुрддा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЙрд╕ी рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдПрд╡ं рди्рдпाрдп рджिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рдХीрд▓ рдЕрди्рдпाрдпी рддрдеा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ी рдХी рдорджрдж рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдордирдЪाрд╣ी рдЬीрдд рднी рджिрд▓ा рджेрддे рд╣ैं। 
рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рднी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╡ो рдЧुрд▓ाрдо рднाрд░рдд рдХा рд╕рдордп рдеा। рдмрд╣ुрдд рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдкाрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬрдоींрджाрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ो рддрдеा рд╡िрдзрд╡ा рднाрд░рддीрдпों рдХा рдФрд░ рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдХрд╣ाрдиी рд╣ो। рдХрд╣ाрдиी рдХी рдЗрд╕ी рдк्рд░рддिрдХाрдд्рдордХрддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╕рдд्рдпрдХाрдо рдЬैрд╕े рдмреЬे рдЖрд▓ोрдЪрдХ рднी рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХो рдЬрдоींрджाрд░ рдХे рдЬुрд▓्рдо рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдоाрддृрднूрдоि рдХे рдк्рд░рддि рд▓рдЧाрд╡ рдХी рдХрд╣ाрдиी рдоाрдирддे рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиी рдХी рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдкूрд░े рджेрд╢ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдмрди рдЬाрддी рд╣ै।
рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рд╡ाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдордирд╡ाрдиे рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рднी рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдХ्рд╖ рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдиीрддि рдоीрдоांрд╕ा рдХे рдЕंрджрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े ‘рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди’ рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рддрдеा рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рддो рдмрд╣ुрдд рдмाрдж рдоें рдЖрдпा, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдЗрд╕рдХी рдордЬрдмूрдд рдЭрд▓рдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी, рдмрд▓्рдХि рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। 
рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдмेрдЬोреЬ рд╣ै। рдПрдХ рдУрд░ рдиिрдпрддि рдиिрд░्рдгрдп рдХा рдоाрд░ा рд╣ुрдЖ рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдкрд░ рднी рдЕрди्рдп рдордиुрд╖्рдп рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХा рд╢ोрд╖рдг। рд╕्рдеिрддि рдЗрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрдж्рд░ूрдк рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЧрд░ीрдм рд╣ै, рдЕрдиाрде рд╣ै, рд╡िрдзрд╡ा рд╣ै рддрдеा рд╡ृрдж्рдзा рд╣ै। рдШрд░ рдоें рдХोрдИ рдХрдоाрдиे-рдЦрдЯाрдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдм्рдпोрд░ा рд╣ै “ рд╡рд╣(рд╡िрдзрд╡ा) рддो рдХрдИ рдЬрдоाрдиे рд╕े рд╡рд╣ीं рдмрд╕ी рдеी; рдЙрд╕рдХा рдк्рд░िрдп рдкрддि рдФрд░ рдЗрдХрд▓ौрддा рдкुрдд्рд░ рднी рдЙрд╕ी рдЭोрдкреЬी рдоें рдорд░ рдЧрдпा рдеा। рдкрддोрд╣ू рднी рдкाँрдЪ рдмрд░рд╕ рдХी рдХрди्рдпा рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдЪрд▓ рдмрд╕ी рдеी। рдЕрдм рдпрд╣ी рдЙрд╕рдХी рдкोрддी рдЗрд╕ рд╡ृрдж्рдзाрдХाрд▓ рдоें рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЖрдзाрд░ рдеी।”6 рдЕрдм рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рдЙрднрд░рддा рд╣ै рдХि рдЗрддрдиी рдкीреЬा рдФрд░ рддрдХрд▓ीрдл рдХे рдмाрдж рднी рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрдЬ рдХрд╣ाँ рд╣ै? рд╕рдк्рд░े рдЬी рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХोрдИ рдЪрд░्рдЪा рдирд╣ीं рдХी рд╣ै। рдРрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╢ाрдпрдж рд╕рдоाрдЬ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╕ाрдордиे рдирддрдорд╕्рддрдХ рд╣ै, рдЭुрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдЬुрд▓्рдоी рдХे рд╕ाрде рд▓реЬрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдк्рд░े рдЬी рдЬрдоींрджाрд░ рдХा рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рд╡ाрдиे рдХा рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд░ूрдкрдХ рдЧреЭрддे рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рдпрдеाрд░्рде рдоें рдРрд╕ा рдмिрд▓рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। 
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХा рд╕рдордп рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рддрдеा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХा рднी рд╕рдордп рдеा। рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдпोрдж्рдзा рдЪाрд╣े рд╡ो рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпा рдлिрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рдЙрд╕рдХे рдЕंрджрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рддрдеा рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рд▓рд╣рд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी। рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рднी рдЙрд╕े рдЭेрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ाँ рдЬрдоींрджाрд░ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдзрд╡ा рдХी рдЬрдоीрди рд╣реЬрдкрдиे рдХी рдиीрддि рдХो рд╕рдк्рд░े рдЬी рдиे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдХрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡рд╢ाрд▓ी рджेрд╢ों рдХी рдиीрддि рдХो рд╣ी рд╕ाрдордиे рд▓ाрдпा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░ौреЭ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЬрдм рд╡िрдзрд╡ा рд╡ृрдж्рдзा рдЕрдкрдиे рдкुрд░ाрдиे рджिрдиों рдХो рдпाрдж рдХрд░ рд░ोрддी рд╣ै। рд░ोрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рджो рдмाрд░ рдЖрдпी рд╣ै। рд░ोрдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рджोрдиों рдмाрд░ рддрдм рдЖрдпी рд╣ै рдЬрдм рд╡िрдзрд╡ा рдХो рдЕрдкрдиे рдкुрд░ाрдиे рджिрдиों рдХा рд╕्рдорд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै – 
     “рдЬрдм рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдкूрд░्рд╡ рд╕्рдеिрддि рдХी рдпाрдж рдЖ рдЬाрддी рддो рдоाрд░े рджुрдЦ рдХे рдлूрдЯ-рдлूрдЯ рд░ोрдиे рд▓рдЧрддी рдеी।”7  
     “рд╡िрдзрд╡ा рдЭोрдкреЬी рдХे рднीрддрд░ рдЧрдИ। рд╡рд╣ाँ рдЬाрддे рд╣ी рдЙрд╕े рдкुрд░ाрдиी рдмाрддों рдХा рд╕्рдорд░рдг рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрдЦों рд╕े рдЖँрд╕ू рдХी рдзाрд░ा рдмрд╣рдиे рд▓рдЧी।”8   
        
         рдЖрдЬ рднी рджेрд╢ рддрдеा рджेрд╢ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓ рддрдеा рдЬрдоीрди рдХी рд▓реЬाрдИ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдЬ рднी рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдкीреЬा рдХे рдХाрд░рдг рдЖँрд╕ू рдмрд╣ाрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ैं। рд╣рдо рд╕рдм рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рдХे рдЬрдоीрди рдЫीрдирдиे рд╡ाрд▓े рдкं. рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдПрдХ рдЯोрдХрд░ी рднрд░ рдоिрдЯ्рдЯी’ рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं рдХि рдкीреЬिрдд рдХी рдмाрдд рд╕ुрдирдХрд░ рдЙрдирдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╡ो рд▓ोрдЧों рдХो рдЙрдирдХी рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрди рд╕े рдмेрджрдЦрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे। рдЕрдкрдиी рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдк्рд░े рдЬी рдЪाрд╣рддे рдеे рдХि рдХिрд╕ी рдХो рднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдХрд╖्рдЯ рд╣ी рди рд╣ो। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╕рд░рд▓ рдХрдеाрдирдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрдардХों рдХो рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै рдХि рдЬрд░ूрд░рдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЖрдкрдХो рдкрде рд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЕрддः рдЬрд░ूрд░рдд рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдкрд░ рд▓рдЧाрдо рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै।
        

 рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी  
1. рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдпुрдЧ рдиिрд░्рдоाрддा рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े, рд╕ंрддोрд╖ рдХुрдоाрд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдк्рд░рднाрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2008, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 26 
2. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдЗрддिрд╣ाрд╕ (рдж्рд╡िрддीрдп рдЦंрдб), рдбॉ. рдХुрд╕ुрдо рд░ाрдп, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╡рд░्рд╖ -2012(рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा -259 (рдЙрдж्рдзृрдд) 
3. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдЗрддिрд╣ाрд╕ (рдж्рд╡िрддीрдп рдЦंрдб), рдбॉ. рдХुрд╕ुрдо рд░ाрдп, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╡рд░्рд╖ -2012 (рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा -263 
4.  рдкांрдбेрдп рдоैрдиेрдЬрд░. “ рдоाрдзрд╡рд░ाрд╡ рд╕рдк्рд░े рдХा рдорд╣рдд्рд╡ .” рд╣िрди्рджी рд╕рдордп , M G A H V, Wardha, 24 June 2021, 01:28 p.m. , www.hindisamay.com/content/3678/1/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%AF-%E0%A4%86%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5.cspx#:~:text=%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87,%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%20%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A5%A4.(рдЙрдж्рдзृрдд) 
  5. рд╣िрди्рджी рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2008, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 45 (рдЙрдж्рдзृрдд)
   6. рд╣िрди्рджी рдЧрдж्рдп-рдкрдж्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣(рднाрдЧ-2), рджिрдиेрд╢ рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िंрд╣(рд╕ं.) , рдСрд░िрдпंрдЯ рдм्рд▓ैрдХрд╕्рд╡ॉрди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж, рд╡рд░्рд╖ -2012, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 4 
   7. рд╡рд╣ी 
   8. рд╡рд╣ी