- рд╕िрддाрд░े рд╣िрди्рдж
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЪрд▓े рдХाрд╡्рдп рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХा рд╕рдордп 1916 рдИ. рд╕े 1936 (рдЙрдЪ्рдЫ्рд╡ाрд╕ рд╕े рдпुрдЧांрдд) рддрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдРрд╕े рдФрд░ рднी рдХрд╡ि рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдФрд░ рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХे рдоुрдЦ्рдп рд╕्рддंрдн рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдЖрд░ंрдн рд╕ाрдоाрди्рдпрддः 1920 рдИ. рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि 1920 рдИ.рддрдХ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’рд╕ंрдЬ्рдЮा рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдоुрдХुрдЯрдзрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे 1920 рдХी рдЬुрд▓ाрдИ, рд╕िрддंрдмрд░, рдирд╡ंрдмрд░ рдФрд░ рджिрд╕ंрдмрд░ рдХी рд╢्рд░ीрд╢ाрд░рджा(рдЬрдмрд▓рдкुрд░) рдоें ‘рд╣िрди्рджी рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдЪाрд░ рдиिрдмंрдзों рдХी рдПрдХ рд▓ेрдЦрдоाрд▓ा рдЫрдкрд╡ाрдИ рдеी। рдЬрдмрддрдХ рдХिрд╕ी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा, рдЗрд╕ी рдХो рдЫाрдпाрд╡ाрдж-рд╕ंрдмंрдзी рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдиिрдмंрдз рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”1 рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдпे рдмाрддें 1955 рдИ.рдоें рдХрд╣ी рдеी। рдЖрдЬ рднी рдоुрдХुрдЯрдзрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдХो рд╣ी рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдпोрдХ्рддा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
 |
| рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ |
рд╣рдо рд╕рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рдХрд▓्рдкрдиा, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЫाрдпा, рдЕрддिрд╢рдп рднाрд╡рдк्рд░рдмрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ेрджрдиा рдЖрджि рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЫाрдпा рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рдХ्рд▓िрд╖्рдЯрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХी рдХрд╡िрддा рдкाрдардХों рдХो рдЖрдЬ рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬिрддрдиी рдХि рдЙрд╕ рджौрд░ рдоें! рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╣рд░ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рдЖрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЖрдзाрд░ ‘рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж’ рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдмेрд╣рдж рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХैрд╕े рдХिрдпा рд╣ै? рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд░ीреЭ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдбॉ.рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рджिрдП рдЧрдП рдоंрддрд╡्рдпों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे ‘рдЯूрд▓्рд╕’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдпा рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдЬреЬрддा, рдЙрд╕рдХी рд░ूреЭिрд╡ाрджिрддा, рдЙрд╕рдХे рдХूрдкрдоंрдбूрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЖрджि рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдаोрд╕ рдХрджрдо рдЙрдаाрдП рд╣ैं рдпा рдХि рдирд╣ीं। рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдмрджрд▓рдиे рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдкाрда(Text) рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ोрдж्рджेрд╢्рдпрддा рд╕े рдкрд░े рд╣ै рддो рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдпрд╣ рдЕрд░्рде рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рд╡рд╕्рддु рдкрдХ्рд╖ (Content) рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддी рд╣ै рддрдеा рд░ूрдк рдкрдХ्рд╖ рдпा рд╢िрд▓्рдк рдкрдХ्рд╖ (Form)рдЙрд╕рдХी рдирдЬрд░ों рд╕े рдУрдЭрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा ‘рд╡рд╕्рддु’ рддрдеा ‘рд░ूрдк’ рдХे рдЙрдЪिрдд рд╕ंрдШрдЯрди рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддी рд╣ै।
рдбॉ.рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди 1955 рдИ.рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдЦुрд▓рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд╣ैं। рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджौрд░ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд▓िрдП ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा ‘рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж’ рддрдеा ‘рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж’ рдиाрдо рднी рдк्рд░рдЪाрд▓рди рдоें рдеा। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рддрдоाрдо рддрде्рдпों рдХी рди рд╕िрд░्рдл рдЫाрдирдмीрди рдХी, рдмрд▓्рдХि рддрд░्рдХрд╕рдо्рдордд рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдпрдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдиाрдо ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╣ी рдЙрдЪिрдд рд╣ै। рд╡ो рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж, рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рддीрдиों рдПрдХ рд╣ी рдХाрд╡्рдпрдзाрд░ा рдХी рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдПрдХ рд╣ी рдЬрдЧрд╣ рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж, рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рддीрдиों рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдгрд╕्рд╡рд░ूрдк рдкंрдд рдХे рдоौрди рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдХो рд▓ें। рдЗрд╕рдоें ‘рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा’ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╣ै, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╣ै рдФрд░ рдХрд▓्рдкрдиा-рд▓ोрдХ рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рднी рд╣ै।”2 рдоैं рдпрд╣ рдмрддाрддा рдЪрд▓ूँ рдХि ‘рдоौрди рдиिрдоंрдд्рд░рдг’ рдХрд╡िрддा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ рдирд╡рдо्рдмрд░ -1923 рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा ‘рдкрд▓्рд▓рд╡’ рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХा рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै –
“ рд╕्рддрдм्рдз рдЬ्рдпोрдд्рд╕рдиा рдоें рдЬрдм рд╕ंрд╕ाрд░
рдЪрдХिрдд рд░рд╣рддा рд╢िрд╢ु-рд╕ा рдиाрджाрди,
рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдкрд▓рдХों рдкрд░ рд╕ुрдХुрдоाрд░
рд╡िрдЪрд░рддे рд╣ैं рдЬрдм рд╕्рд╡рдк्рди рдЕрдЬाрди,
рди рдЬाрдиे рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рд╕े рдХौрди
рдиिрдоंрдд्рд░рдг рджेрддा рдоुрдЭрдХो рдоौрди।
рд╕рдШрди рдоेрдШों рдХा рднीрдоाрдХाрд╢
рдЧрд░рдЬрддा рд╣ै рдЬрдм рддрдорд╕ाрдХाрд░,
рджीрд░्рдШ рднрд░рддा рд╕рдоीрд░ рдиिःрд╢्рд╡ाрд╕
рдк्рд░рдЦрд░ рдЭрд░рддी рдЬрдм рдкाрд╡рд╕ рдзाрд░,
рди рдЬाрдиे, рддрдкрдХ рддреЬिрдд рдоें рдХौрди
рдоुрдЭे рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рддрдм рдоौрди। ”3
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрдж рди рд╕िрд░्рдл рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд░ूреЭ рднी рд╣ै рдЕрддः рдордирдоाрдиी рдкрд░िрднाрд╖ा рдЧреЭрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдЗрд╕рдХे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рддрдеा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрд░्рде рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдЕрдзिрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдХुрдЫ рдордд рджिрдП рд╣ैं। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдХрдерди рд╣ै –
“ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рджो рдЕрд░्рдеों рдоें рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдПрдХ рддो рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рдХे рдЕрд░्рде рдоें, рдЬрд╣ाँ рдЙрд╕рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХाрд╡्рдпрд╡рд╕्рддु рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬрд╣ाँ рдХрд╡ि рдЙрд╕ рдЕрдиंрдд рдФрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдк्рд░िрдпрддрдо рдХो рдЖрд▓ंрдмрди рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдЪिрдд्рд░рдордпी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░ेрдо рдХी рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХрд░рддा рд╣ै। рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рд╕े рдЕंрддрд░्рднूрдд рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ुрдП рдкुрд░ाрдиे рд╕ंрддों рдпा рд╕ाрдзрдХों рдХी рдЙрд╕ी рд╡ाрдгी рдХे рдЕрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рддुрд░ीрдпाрд╡рд╕्рдеा рдпा рд╕рдоाрдзिрджрд╢ा рдоें рдиाрдиा рд░ूрдкрдХों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрддी рд╣ुрдИ рдоाрдиी рдЬाрддी рдеी।рдЗрд╕ рд░ूрдкाрдд्рдордХ рдЖрднाрд╕ рдХो рдпूрд░ोрдк рдоें рдЫाрдпा(рдлैंрдЯрд╕рдоाрдЯा) рдХрд╣рддे рдеे। рдЗрд╕ी рд╕े рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдм्рд░рд╣्рдорд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рдЙрдХ्рдд рд╡ाрдгी рдХे рдЕрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рдЬो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧीрдд рдпा рднрдЬрди рдмрдирддे рдеे рд╡े ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХрд╣рд▓ाрдиे рд▓рдЧे। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдзाрд░्рдоिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡рд╣ाँ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдмाрдмू рдХी рдзूрдо рдордЪрдиे рдкрд░ рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдЖ।”4
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХे рджूрд╕рд░े рдЕрд░्рде рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं –
“ ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рджूрд╕рд░ा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХाрд╡्рдпрд╢ैрд▓ी рдпा рдкрдж्рдзрддिрд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें рд╣ै। рд╕рди् 1885 рдоें рдл्рд░ांрд╕ рдоें рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рдПрдХ рджрд▓ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдЬो рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж(рд╕िंрдмाрд▓िрд╕्рдЯ्рд╕) рдХрд╣рд▓ाрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрддों рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рдк्рд░рддीрдХों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддे рдеे। рдЗрд╕ी рд╕े рдЙрдирдХी рд╢ैрд▓ी рдХी рдУрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХрд░рдХे ‘рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। ...рд╣िंрджी рдоें ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЬो рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें –рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рднी- рдЧ्рд░рд╣рдг рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рдЗрд╕ी рдк्рд░рддीрдХ рд╢ैрд▓ी рдХे рдЕрд░्рде рдоें। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЕрд░्рде рд╣ुрдЖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЫाрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрдерди। рдЗрд╕ рд╢ैрд▓ी рдХे рднीрддрд░ рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдпा рд╡िрд╖рдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।”5
рдк्рд░рддीрдХ рдпा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкрд░ рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдпोрдЬрдиा рд╕ाрдо्рдпрднाрд╡рдиा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рд╕ाрдо्рдп рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрджृрд╢्рдп(рд░ूрдк рдпा рдЖрдХाрд░ рдХा рд╕ाрдо्рдп), рд╕ाрдзрд░्рдо्рдп(рдЧुрдг рдпा рдХ्рд░िрдпा рдХा рд╕ाрдо्рдп) рдФрд░ рдХेрд╡рд▓ рд╢рдм्рдж рд╕ाрдо्рдп(рджो рднिрди्рди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдПрдХ рд╣ी рдиाрдо рд╣ोрдиा)।”6
рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╢рдм्рдж рд╕ाрдо्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢्рд▓ेрд╖ рдХी рд╢рдм्рдж рдХ्рд░ीреЬा рджिрдЦाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рдХाрдо рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें ‘рд╕ाрджृрд╢्рдп’ рддрдеा ‘рд╕ाрдзрд░्рдо्рдп’ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмреЬी рд╕рд╣ृрджрдпрддा рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬैрд╕े – рдк्рд░िрдпा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдоुрдХुрд▓, рджीрдк्рддिрдоाрди рдпा рдХाрди्рддिрдоाрди рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг, рд╡िрд╖ाрдж рдпा рдЕрд╡рд╕ाрдж рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрди्рдзрдХाрд░, рдоाрдирд╕िрдХ рдЖрдХुрд▓рддा рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЭंрдЭा рдпा рддूреЮाрди, рднाрд╡рддрд░ंрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЭंрдХाрд░ рдЖрджि। рдЗрд╕ рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпंрдЬрдиाрдд्рдордХ рдкрдж्рдзрддि рдХे рдк्рд░рдЧрд▓्рдн рдФрд░ рдк्рд░рдЪुрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХाрд╡्рдпрд╢ैрд▓ी рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдоाрдирддे рд╣ैं।
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬो рдХि рдПрдХ рд╕ाрде рд╡िрджेрд╢ी рдкрд░ाрдзीрдирддा рддрдеा рдкुрд░ाрдиी рд░ूреЭिрдпों рд╕े рдоुрдХ्рддि рдЪाрд╣рддा рдеा। рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ेрддु рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХाрдлी рддрд░्рдХ рджिрдП। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рдоाрдирддा। рдХрд╡ि рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рдЙрдд्рддрдо рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों (рдоैं, рдоुрдЭे, рдоेрд░ा, рдоेрд░ी рдЖрджि) рдоें рдХрд╣рддा рд╣ै। ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдоें рдЗрд╕рдХे рдЕрдиेрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं –
“рдоैंрдиे ‘рдоैं’ рд╢ैрд▓ी рдЕрдкрдиाрдИ” – рдиिрд░ाрд▓ा
“рд▓े рдЪрд▓ рдоुрдЭे рднुрд▓ाрд╡ा рджेрдХрд░ рдоेрд░े рдиाрд╡िрдХ рдзीрд░े-рдзीрд░े” – рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж
“рдмाрд▓िрдХा рдоेрд░ी рдордиोрд░рдо рдоिрдд्рд░ рдеी” – рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд
“рдмीрди рднी рд╣ूँ рдоैं рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд░ाрдЧрдиी рднी рд╣ूँ” – рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा
“рдордзुрд░-рдордзुрд░ рдоेрд░े рджीрдкрдХ рдЬрд▓” – рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдж्рдпोрддрдХ рд╣ैं। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХрддा рдХा рдпрд╣ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкुрд░ाрдиी рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд░ूреЭिрдпों рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рдк्рд░рддि рддीрдЦा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рдирдЧ्рди рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдпा рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╡рд░рдг рдпा рдоिрдердХीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рдирд╣ीं рд▓िрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рднрдХ्рддों рдХे рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрди рд╕े рдХрд╣ीं рдЖрдЧे рдХी рдЪीрдЬ рд╣ै। рднрдХ्рддों рдиे рдЬो рдЖрдд्рдордиिрд╡ेрджрди рдХिрдпा, рдЙрд╕рдкрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдЖрд╡рд░рдг рдеा। рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдпрд╣ рдЖрд╡рд░рдг рд╣ी рдЙрд╕े рддрдЯрд╕्рдерддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рддрдеा рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рддрдеा рдиैрддिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдиे рддो рдирдИ рдкीреЭी рдХे рдорди рд╕े рд╡рд╣ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╡рд░рдг рднी рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдЙрддाрд░ рдлेंрдХा। рдордз्рдпрдпुрдЧ рдХी рдзाрд░्рдоिрдХрддा рдХा рд╕्рдеाрди рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рдРрд╣िрдХрддा рдиे рд▓े рд▓िрдпा। рдлрд▓рддः рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдХी рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдРрд╣िрдХ рдпुрдЧ рдоें рдХोрдИ рдЖрд╡рд░рдг рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा।”7 рджेрд╡рддाрдУं рдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдХे рдк्рд░ेрдо рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕े рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЬрдирддाрди्рдд्рд░िрдХ рднाрд╡ рдХी рд╡िрдЬрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдХ्рд╖ рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ाрд▓ी рд╢ैрд▓ी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЗрддрдиा рдЕрдзिрдХ рдкреЬा рдХि рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦрдХों рдиे ‘рдЖрдд्рдордХрдеा’ рд▓िрдЦी। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдпрд╣ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рднाрд╡рдиा рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдХिрддрдиी рд╡्рдпाрдк्рдд рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдкрддा рдЗрд╕ी рд╕े рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि ‘рдЖрдд्рдордХрдеा’ рд▓िрдЦрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा-рд╕ी рдЪрд▓ рдкреЬी। рдЧांрдзी, рдиेрд╣рд░ू, рд░рд╡ीрди्рдж्рд░рдиाрде, рд╢्рд░рдж्рдзाрдиंрдж, рд╢्рдпाрдорд╕ुंрджрд░ рджाрд╕, рд╡िрдпोрдЧी рд╣рд░ि, рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдЖрджि рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮों, рдзрд░्рдо рд╕ुрдзाрд░рдХों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдордХрдеा рдЕрдерд╡ा рдЬीрд╡рди рд╕्рдоृрддि рд▓िрдЦी।”8 рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЗрд╕े рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдФрд░ рдЕрдиैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд╣рд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЦुрдж рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдЪाрд╣рдд рдпा рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдХुрд▓рддा рдХो рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдиे рдПрдХ рджिрд╢ा рджी, рдПрдХ ‘рд╕्рдкेрд╕’ рджिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдЗрд╕े рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि “рдЙрд╕рдХी рдЗрд╕ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХी рдХाрдордиा рдеी рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдоें рд╕ाрд╣рд╕। рд╣рд░ рджेрд╢ рдоें ‘рд░ोрдоेрди्рдЯिрд╕िреЫ्рдо’ рдХा рдЕрдн्рдпुрджрдп рдк्рд░ाрдпः рдЗрд╕ी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдЖ рд╣ै।”9 рдЕрддः рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХो рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕्рддा рд╕ुрдЭाрдиा рдкрд░ाрдзीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдордп рдоें рдХрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЗрд╕े рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै।
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдмрд╣ुрдзा рдпрд╣ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рднाрд╡ рднी рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд╣ैं। рдпрд╣ рдЖрдд्рдо рдк्рд░рд╕ाрд░ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рд╡्рдпрдХ्рддि рд░ूреЭि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░े, рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡рддा рдХी рдмाрдд рдХрд░े рдФрд░ ‘рдк्рд░ेрдо’ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░े। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ –
“рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рд╣рд░ рддрд░рд╣ рдХे рдЬाрддि-рднेрдж рдФрд░ рджेрд╢-рднेрдж рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдеा।”10
“рдХрд╡ि рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬрдХреЬे рд╣ुрдП рд╣ृрджрдп-рдХрдкाрдЯ рдХो рдЦोрд▓рдХрд░ рдирд╡्рдп рд╡िрд░ाрдЯ рдХे рдЖрдЧрдорди рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा।”11
рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдиिрд░ाрд▓ा рдХे ‘рдкंрдЪрд╡рдЯी-рдк्рд░рд╕ंрдЧ’ рдХा рдЙрдж्рдзрд░рдг рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд░ाрдо рдПрдХрджрдо рдЖрдзुрдиिрдХ рд▓рдЧрддे рд╣ैं рддрдеा рд╕ीрддा рдХो рдЖрдд्рдо-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं। рдХрд╡िрддा рд╣ै –
“рдЫोрдЯे-рд╕े рдШрд░ рдХी рд▓рдШु рд╕ीрдоा рдоें
рдмंрдзे рд╣ैं рдЫुрдж्рд░ рднाрд╡
рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдк्рд░िрдпे
рдк्рд░ेрдо рдХा рдкрдпोрдиिрдзि рддो рдЙрдореЬрддा рд╣ै
рд╕рджा рд╣ी рдиिःрд╕ीрдо рднू рдкрд░। ”12
рдк्рд░ेрдо рдЬैрд╕ी рдЪीрдЬ рдХрднी рднी рд╕ंрдХीрд░्рдгрддाрдУं рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рдпрд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рд╡рд░्рдЧ, рд░ंрдЧ рдЖрджि рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрдоंрддी рд╕рдд्рддा рд╕े рдЗрд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдЪुрдиौрддी рдоिрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕рдорд░्рдердХ рд╕ाрдоंрддी рддрдеा рд░ूреЭिрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдЕрд░्рде рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ैं। рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╖्рдЯрдо рдПрдбрд╡рд░्рдб рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рддрдеा рдЙрдирдХा рдЧौрд░рд╡ рдЧाрди рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрдпा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдзрди рдФрд░ рдоाрди рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा рдЕрдорд░ीрдХा рдХी рдПрдХ рд╡िрдзрд╡ा рд╕्рдд्рд░ी рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХिрдпा।
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдиिрд░्рдЭрд░ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦीं। рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि “рдиिрд░्рдЭрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЧрдпा; рд╡рд╣ рд╢िрд▓ा-рдЦंрдбों рдХे рдЧрддिрд░ोрдз рдХो рддोреЬрддा рд╣ुрдЖ, рдШрди-рд╡рди-рдЕंрдзрдХाрд░ рдХो рдкाрд░ рдХрд░рдХे рд╡ेрдЧ рд╕े рдЕрдиंрдд рдЬрд▓-рдиिрдзि рдХी рдУрд░ рдЪрд▓ рджेрддा рд╣ै।”13 рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें ‘рдЕрд╕ीрдо’, ‘рдЕंрддрд╣ीрди’, ‘рдоुрдХ्рдд рдирдн’ рдЬैрд╕े рд╢рдм्рдж рдмाрд░-рдмाрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЪूँрдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдпुрдЧ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХा рднी рдпुрдЧ рд╣ै, рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдШрд░ों рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХा рднी рдпुрдЧ рд╣ै рдЕрддः рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдоें рдЕрд╕ीрдо рдХो рдЬाрдирдиे рдХी рдПрдХ рдирдИ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ै। рдЕрддः рд╡े рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдмौрдж्рдзिрдХрддा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдпे рд╢рдм्рдж рдЙрдирдХे рдЖрдд्рдордк्рд░рд╕ाрд░ рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рд╣ी рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। “рдЪूँрдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдЖрдд्рдо-рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдеे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЬрд╣ाँ рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрд╕ीрдо, рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдФрд░ рд╡िрд░ाрдЯ рдХो рдк्рд░िрдпрддрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕ рдкрд░ рд╡े рдПрдХ рдЖрд╡рд░рдг рдбाрд▓ рджेрддे рд╣ैं।” 14
“рд░рдЬрдд рд░рд╢्рдоिрдпों рдХी рдЫाрдпा рдоें рдзूрдоिрд▓ рдШрди-рд╕ा рд╡рд╣ рдЖрддा।”15
рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдкुрд░ाрдиे рдХрд╡िрдпों рдХो рдкीрдЫे рдЫोреЬ рдХрд╣ीं рдФрд░ рдирд╡ीрди рдвंрдЧ рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдиिрд░ाрд▓ा рдХी ‘рдЬूрд╣ी рдХी рдХрд▓ी’, рдкंрдд рдХी ‘рдиौрдХा рд╡िрд╣ाрд░’, рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी ‘рдмीрддी рд╡िрднाрд╡рд░ी рдЬाрдЧ рд░ी’ рдЬैрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдоिрд▓ рдЬाрдПँрдЧी рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдЪेрддрдирддा рдХा рдЖрд░ोрдк (рдоाрдирд╡ीрдХрд░рдг) рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рдирдЬрд░ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╣рд░ рдПрдХ рдЫрд╡ि рд╡िрд╕्рдордп рд╕े рдкूрд░्рдг рд╣ै।
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे ‘рдкрд▓-рдкрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдк्рд░рдХृрддि рд╡ेрд╢’ рдиाрдордХ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै “рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡ि рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдФрд░ рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рднाрд╡рдиा рдпрджि рдПрдХ рдУрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ूреЭ рдорд░्рдпाрджाрдУं рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдИ рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рдХे рд░ूрдк рдоें।”16 рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рдХो рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рд╕े рдЬोреЬा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि “рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХी рднाрд╡рдиा рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рд╕े рд╣ी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдИ рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд╡ुрдХ рд╣ृрджрдп рджेрд╢-рд╕ेрд╡ा рддрдеा рджेрд╢ोрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдП।”17 рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЪंрдбी рдк्рд░рд╕ाрдж ‘рд╣ृрджрдпेрд╢’ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рд╕ंрдХрд▓्рдк’ рддрдеा рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдиिрдмंрдз ‘рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджृрд╢्рдп’ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХा рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рд╣ी рдЙрд╕рдХे рджेрд╢ рдк्рд░ेрдо рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдзрд░्рдо рдХे рдмрд░рдЕрдХ्рд╕ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЬ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдУрд░ рдЭुрдХрдиा, рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиा, рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдд्рддा рдХो рдХाрд╡्рдп рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдиा рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиा - рдпрд╣ рд╕рдм рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। .... рдзрд░्рдо рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЕंрдзрд╢्рд░рдж्рдзा рдХा рднाрд╡ рдЬрдЧाрдХрд░ рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЬाрдирдиे рд╕े рд░ोрдХा, рд╡рд╣ाँ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рд╡िрд╡ेрдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХा рд░рд╣рд╕्рдпोрдж्рдШाрдЯрди рдХिрдпा।”18
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдиाрд░ी-рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा рд╣ै। рдиाрд░ी-рд╕ंрдмंрдзी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЗрд╕ рдоाрдпрдиे рдоें рднिрди्рди рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдХी рдиाрд░ी рднोрдЧ्рдпा рдиा рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╣рдЪрд░, рд╕рдЦी рдпा рдлिрд░ рд╕ाрдеी рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХा рд╕्рдд्рд░ी рд╕ंрдмंрдзी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХिрд╕ी рд╕े рдЫुрдкा рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ाрдоंрддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рд╕्рдд्рд░ी рдХो рд╕िрд░्рдл рдоांрд╕рд▓ рд╕ुंрджрд░рддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиाрдХрд░ рдЫोреЬ рджिрдпा। рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХрдоोрдмेрд╢ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдпुрдЧीрди рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рдХे рдЕрдЧ्рд░िрдо рдкंрдХ्рддि рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдиे ‘рд╕ाрдХेрдд’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै-
“рд╕ौ рдмाрд░ рдзрди्рдп рд╡рд╣ рдПрдХ рд▓ाрд▓ рдХी рдоाрдИ,
рдЬिрд╕ рдЬрдирдиी рдиे рд╣ै рдЬрдиा рднрд░рдд-рд╕ा рднाрдИ।”19
рдпрд╣ाँ рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдиिрдХाрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХैрдХेрдпी рдЗрд╕рд▓िрдП рдзрди्рдп рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рднрд░рдд рдЬैрд╕े рдЖрджрд░्рд╢ рднाрдИ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХैрдХेрдпी рдХी рдЧрд░िрдоा рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рдирдХाрд░ рд╕ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рдоाрдирддाрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоुрдЦрд░рддा рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै। рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдмрджрд▓ी рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рдХे рдкीрдЫे рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣ुрдП рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрдзाрд░рд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдеे। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдиाрд░ी-рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмреЬी рддेрдЬी рд╕े рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ। ...... рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓реЬрдХिрдпों рдХो рдирдИ рджुрдиिрдпा рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрдирдоें рдирдП рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдЕрдн्рдпुрджрдп рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рд╕े рд▓реЬрдХिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рднाрд╡ рдкैрджा рд╣ुрдЖ।”20 рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬрд╣ाँ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рджрдпा рдХी рднाрд╡рдиा рджिрдЦाрдИ рд╡рд╣ рдЕрдм рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдоाँрдЧ рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдпा। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे ‘рд╡िрдзрд╡ा-рд╕्рдд्рд░ी’ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рджोрдиों рдпुрдЧों (рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рддрдеा рдЫाрдпाрд╡ाрдж) рдоें рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै। рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд╡िрдзрд╡ा рдХे рд▓िрдП рднोрдЬрди рдФрд░ рдХрдкреЬा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░рд╡ाрдиे рдХा рднाрд╡ рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЧрдпी। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рд╡िрдзрд╡ा рдкрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдирд╣ीं рд▓िрдЦीं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рд╡ाрд▓ рдХो рдирдП рд╕िрд░े рд╕े рдЙрдаाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдХि рдоूрд▓ рдк्рд░рд╢्рди рдиाрд░ी-рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рди рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдирд╣ीं, рдк्рд░ेрдо рдХा рд╣ै, рдмंрдзрди рдХा рдирд╣ीं, рдоुрдХ्рддि рдХा рд╣ै। рдпрджि рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рдмंрдзрди рд╣ै рддो рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╡िрдзрд╡ा-рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдХुрдоाрд░ी рдХा рджोрдиों рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╡्рдпрд░्рде рд╣ै।”21
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рдк्рд░ेрдо рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рднी рдкाрдардХों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рдХा рд░ूрдк рдкрд╣рд▓े рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХा рдк्рд░ेрдо рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рдк्рд░ेрдо рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░ेрдо рдиीрд░рд╕ рдЬीрд╡рди рдоें рд░рд╕ рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░ेрдо рд╣ै। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╕ाрдоंрддी рд╕рдоाрдЬ рдк्рд░ेрдо рдкрд░ рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬो рдХрд╡ि рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ेрдЧा рд╡рд╣ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЙрддрдиा рд╣ी рдмреЬा рд╕рдорд░्рдердХ рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдк्рд░ेрдо рддрдд्рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рднी рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡ि рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। ‘рдк्рд░ेрдо’ рдХी рднाрд╡рдиा рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдмрдиाрддी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рд╕्рд╡ाрд░्рдердкрди рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрда рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдмंрдзुрдд्рд╡ рдХा рд╣ाрдоी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмिрдиा рдк्рд░ेрдо рдХे рдХ्рд░ांрддि рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬो рдХрд╡ि рдЬिрддрдиा рдмреЬा рдХ्рд░ांрддि рдХा рдХрд╡ि рд╣ोрдЧा рд╡рд╣ рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░ेрдо рдХрд╡िрддाрдПँ рднी рд▓िрдЦेрдЧा। рдкाрдм्рд▓ो рдиेрд░ुрджा рдЬैрд╕े рдХрд╡ि рдЗрд╕рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै “рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рдгрдп рд╕ंрдмंрдз рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдиे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рддрдеा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा। рдк्рд░рдгрдп рд╕ंрдмंрдзी рдХрд╡िрддाрдПँ рддो рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╣ोрддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдгрдп рдХा рдЬो рдЖрд╡ेрдЧрдкूрд░्рдг рддрдеा рдк्рд░рдЧाреЭ рд░ूрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдиूрдаा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдк्рд░рдгрдп рднाрд╡рдиा рд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рджोрдиों рдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдоाрдирд╕-рдж्рд╡ंрдж рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдп рдХे рдХाрд░рдг рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдоुрдХ्рдд рд╣ृрджрдп рд╕े рднाрд╡-рд╡िрдиिрдордп рддрдеा рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХे рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рддрдеा рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рдж्рд╡ाрд░ рдЦुрд▓ рдЧрдпा। рдПрдХ рд╣ी рдХोрдЯि рдХे рджो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдд्рддाрдУं рдХे рдпोрдЧ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрдзिрдХ рдЧूреЭ рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै।”22 рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ рдордз्рдпрдпुрдЧीрди рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рднिрди्рди рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдиाрд░ी рд╕ुрдзाрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рд╕े рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдШрд░ рдХे рдмंрджी рдЬीрд╡рди рд╕े рдеोреЬी рдоुрдХ्рдд рд╣ुрдИं। рд╡рд╣ рдЦुрдж рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧीं। рдкुрд░ुрд╖ рдХो рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЗрд╕ рд░ूрдк рдХा рджрд░्рд╢рди рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╣ुрдЖ। рдЖрдкрд╕ рдоें рдкрд░िрдЪрдп рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ी рдоें рдЗрдЬाрдлा рд╣ुрдЖ। рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдк्рд░ेрдо рдХे рд▓िрдП рдкрд░िрдЪрдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдиिрдмंрдз ‘рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ीрддि’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै “рдкрд░िрдЪрдп рдк्рд░ेрдо рдХा рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рд╣ै। рдмिрдиा рдкрд░िрдЪрдп рдХा рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा।”23 рдЕрддः рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрджрд▓ा рддो рдпрд╣ рдХोрдИ рдЕрд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╕्рдд्рд░ी рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡рд╕्рддु рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╕рд╣рдЪрд░ рддрдеा рдоिрдд्рд░ рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдиाрд░ी рдХो рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे ‘рдЖрдзी рдоाрдирд╡ी рдФрд░ рдЖрдзी рдХрд▓्рдкрдиा’ рдоाрдиा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдк्рд░ेрдо рднाрд╡рдиा рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдк्рд░ेрдо рднाрд╡рдиा рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЙрд╕рдХा рднाрд╡ाрд╡ेрдЧ рд╣ै। рдордз्рдпрдпुрдЧीрди рдХрд╡ि рдк्рд░ेрдо рд╡्рдпंрдЬрдиा рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдорд░्рдпाрджिрдд рдФрд░ рдоिрддрд╡्рдпрдпी рдеे ;.... рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдХी рдк्рд░рдгाрдпाрдиुрднूрддि рдЕрдиुрднрд╡ों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рди рдХुрдЫ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рднाрд╡ों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдеी। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЪेрд╖्рдЯाрдПँ рддो рдХрдо рдХрд░рддा рдеा, рдкрд░ंрддु рдЕрдкрдиा рд╣ृрджрдп рдЦोрд▓рдХрд░ рд░рдЦ рджेрдиे рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рджेрддा рдеा।...... рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдЗрд╕ рдирд╡ीрди рдк्рд░рдгрдп рднाрд╡рдиा рдиे рдк्рд░ेрдо рдХे рдЖрд▓ंрдмрди рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдоाрдирджंрдб рд╣ी рдмрджрд▓ рджिрдпा। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдгрдп рд╕ंрдмंрдз рдоें рднाрд╡ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ो, рдЙрд╕рдоें рд╕्рдеूрд▓ рдпंрдЧ-рдпрд╖्рдЯि рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рдоिрд▓рдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै।”24 рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рднाрд╡ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै рди рдХि рд╕्рдеूрд▓ рдпंрдЧ-рдпрд╖्рдЯि рдХा।
рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрднिрдпрдХ्рддि рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं рдЬो рдпा рддो рднाрд░рдд рдХी рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЕрддीрдд рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддी рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдкुрдиुрд░ुрдд्рдеाрди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕े рд╕ंрдкृрдХ्рдд рд╣ै рдЪूँрдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рднाрд░рддीрдпों рдХे рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рдХो рдХुрдЪрд▓рдиे рдХा рднिрди्рди-рднिрди्рди рддрд░ीрдХों рд╕े рддрдеा рдмाрд░-рдмाрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рддो рдмाрдд рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рдеी рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЪुрдк рдирд╣ीं рдмैрдарддे। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рднाрд░рддрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рдЕрдкрдоाрди рдХो рднूрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрддीрдд рдХे рд╕्рд╡рд░्рдгрдпुрдЧ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рд╣ाрд░ рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрддीрдд рдХी рдЬीрдд рд╕े рджिрдпा। рд╣ीрдирддा рдХा рднाрд╡ рджूрд░ рд╣ुрдЖ। рдЬो рдЬाрддि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдеी, рд╡рд╣ рдЕрддीрдд рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдПрдХ рд╣ो рдЙрдаी। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрддीрдд рдХे рдкुрдиुрд░ुрдд्рдеाрди рдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рдЬाрддीрдп рдЕрдерд╡ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдХिрдпा।”25 рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЕрддीрдд рдХा рдЧौрд░рд╡рдЧाрди рдПрд╡ं рдкुрдиुрд░ुрдд्рдеाрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рд╡िрднिрди्рди рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдпों рдХो рдкुрдиः рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдиाрдЯрдХ ‘рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд’, ‘рд╕्рдХंрджрдЧुрдк्рдд’ рддрдеा ‘рдкेрд╢ोрд▓ा рдХी рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि’, ‘рд╢ेрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рд╢рд╕्рдд्рд░-рд╕рдорд░्рдкрдг’ рдпा рдиिрд░ाрд▓ा рдХी ‘рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдХा рдкрдд्рд░’, ‘рдЬाрдЧो рдлिрд░ рдПрдХ рдмाрд░’ рдпा ‘рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕’ рдЖрджि рдХрд╡िрддाрдПँ рди рд╕िрд░्рдл рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╡рдиा рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ंрджेрд╢ рднी рд▓िрдП рд╣ुрдИ рд╣ैं।
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдХाрд▓्рдкрдиिрдХрддा рдХा рдк्рд░рдЪुрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ै। рдЗрд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХрддिрдкрдп рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХो рд╕िрд░्рдл рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЙреЬाрди рднी рдоाрдиा рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рди рд╕िрд░्рдл рдирд╡ीрди рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕े рдХाрд╡्рдпोрдЪिрдд рднी рдард╣рд░ाрдпा। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा ‘рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा’ рддрдеा ‘рдХुрддूрд╣рд▓’ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХा рдХрдерди рд╣ै “рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдердХ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдФрд░ рдХुрддूрд╣рд▓ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдоंрдЧрд▓ाрдЪрд░рдг рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╡ि, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЕрдерд╡ा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рдирдИ рдЪीрдЬ рджे рдЬाрддा рд╣ै। .... рджрдмे рд╣ुрдП рдорди рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рдЙрджрдп рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХे рдорди рдкрд░ рдкрд░िрдкाрдЯिрдпों рдХा рдЪिрд░-рд╕ंрдЪिрдд рднाрд░ рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдоें рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЬрдЧрдд рдХे рд░рд╣рд╕्рдпों рдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рдХुрддूрд╣рд▓ рд╣ी рди рдеा। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рдорди рдЙрдирдоुрдХ्рдд рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдорди рд╣рд░ рджिрд╢ा рдоें рджौрд░ рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд░рд╣рддा рдеा। рдЗрд╕ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХी рд╣ी рдмрджौрд▓рдд рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдиाрд░ी-рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдЕрдиेрдХ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХिрдпा।”26 рдЗрд╕ी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХे рдХाрд░рдг рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै।
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХे рд░ूрдк рд╡िрди्рдпाрд╕, рдЫंрдж рд╡िрдзाрди, рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХрддा рдЖрджि рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдЪूँрдХि рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा, рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХी рд░ोрдЪрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ुрдЖ рдеा рдЕрддः рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬैрд╕े рдЖрд▓ोрдЪрдХ рднी рдЪрдХिрдд рд╣ो рдЧрдП। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े ‘рдкрд▓्рд▓рд╡ рдХी рднूрдоिрдХा’ рдоें рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдкंрдд рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ рд╡ाрдгी рдХी рд╕рдЬाрд╡рдЯ рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं, рд╡े рднाрд╡ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдж्рд╡ाрд░ рд╣ैं। рднाрд╖ा рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП, рд░ाрдЧ рдХी рдкрд░िрдкूрд░्рдгрддा рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЙрдкाрджाрди рд╣ैं, рд╡े рд╡ाрдгी рдХे рдЖрдЪाрд░, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рд░ीрддि-рдиीрддि рд╣ैं, рдкृрдердХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдкृрдердХ рд╕्рд╡рд░ूрдк, рднिрди्рди рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХे рднिрди्рди рдЪिрдд्рд░ рд╣ैं।”27 рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдпुрдЧीрди рдХрд╡िрддा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ीрдзी-рд╕ाрджी рддрдеा рдЕрдирд▓ंрдХृрддि рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рдЙрд▓рдЯ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рд╕ंрд╕्рдХृрддрдиिрд╖्рда рддрдеा рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХрддा рд╕े рдкूрд░्рдг। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдирд╡ीрдирддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡ि рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХो рдХрд╡िрддा рдкрд░ рдЖрд░ोрдкिрдд рдХрд░рддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓ंрдХाрд░ рд╕рд╣рдЬ рддрдеा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪीрдЬ рд╣ै। рдХрд╣ीं рднी рдЖрд░ोрдкिрдд рдЬैрд╕ा рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рд░ूрдк рд╡िрди्рдпाрд╕ рддрдеा рдкрдж рд╡िрди्рдпाрд╕ рдоें рдкूрд░्рд╡ рдХी рдХाрд╡्рдп рд░ीрддि рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рд╢рдм्рдж-рд░рдЪрдиा рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे, рднाрд╡ों рдХी рд╣ी рддрд░рд╣, рдХрднी-рдХрднी рдХाрдлी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рджिрдЦрд▓ाрдИ। рдЬो рд╡िрдЪाрд░ों рдФрд░ рднाрд╡ों рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд░ूреЭि рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं, рд╡े рднाрд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ी рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХी рд░ूреЭिрдпों рдоें рдмँрдзрдХрд░ рдХैрд╕े рдЪрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं? рдлрд▓рддः рдкंрдд рдиे ‘рдк्рд░िрдпाрд╣्рд▓ाрдж’ рдХी рдЬрдЧрд╣ ‘рдк्рд░िрдЖрд╣्рд▓ाрдж’ рдФрд░ ‘рдоाрд░ुрджाрдХाрд╢’ рдХी рдЬрдЧрд╣ ‘рдоाрд░ुрддाрдХाрд╢’ рд╕ंрдзिрдпाँ рдХीं।”28 рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЕрд░्рде рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдХाрдлी рд╕рдо्рдкрди्рди рдеे। рд╕рднी рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рд╢рдм्рджों рдХा рдЕрдж्рднुрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдиे рд╢рдм्рдж-рдЪрдпрди рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рджो рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै -
1. рд╢्рд░ुрддि рдоाрдзुрд░्рдп
2. рд╕ुंрджрд░-рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдоृрддि-рдЪिрдд्рд░(рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢ंрд╕)
рдХрд╣рдиे рдХा рдиिрд╣िрддाрд░्рде рдпрд╣ рдХि рдРрд╕े рд╢рдм्рдж рдЬो рд╕ुрдирдиे рдоें рдордзुрд░ рд▓рдЧे рддрдеा рдЬिрдирд╕े рд╕ुंрджрд░ рд╕्рдоृрддि-рдЪिрдд्рд░ рдЬрдЧे।
рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдоें ‘рдоुрдХ्рдд рдЫंрдж’ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рднी рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоुрдХ्рдд рдЫंрдж рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд▓рдп рдПрд╡ं рдиाрдж рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдоें рдХрд╣ीं рднी рдХрдоी рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдиे рдЗрд╕े рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै।
рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдкूрд░्рд╡ рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рдмाрддों рдХो рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓рд╣рдЬे рдоें рдЦंрдбिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдкुрд░ाрдиी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕े рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рддрдеा рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЕंрддिрдо рдЕрдз्рдпाрдп ‘рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि’ рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдорддों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдпा рд╣ै। рдиाрдорд╡рд░ рдЬी, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЙрди рдоंрддрд╡्рдпों рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं рд╣ैं рдЬो рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕ंрдмрдз рдоें рджिрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдиाрдорд╡рд░ рдЬी рдХे рдЦंрдбрди рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдХрд╣ीं рднी рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓рд╣рдЬे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдпा рдЕрд╕рдо्рдоाрди рдХी рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी ‘рдЫाрдпाрд╡ाрдж’ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдордд рдеा рдХि-
рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд, рдоुрдХुрдЯрдзрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдЖрджि рдХрд╡िрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рдЦреЬी рдмोрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдеी, рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рдХी рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдЙрд╕рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै।
рдлिрд░ рдЖрдЧे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдордд рд╣ै рдХि -
“ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХा рдЪрд▓рди рдж्рд╡िрд╡ेрджीрдХाрд▓ рдХी рд░ूрдЦी рдЗрддिрд╡ृрддाрдд्рдордХ्рддा рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░рдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।” 29
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдЗрди्рд╣ीं рдЕंрддрд░्рд╡िрд░ोрдзों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдХрд╣ा рдХि “рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╣ी рд╕ूрдЪрдХ рд╣ैं; рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЕрд░्рде рд╕рджैрд╡ рдкрд░िрдкाрдЯी - рдкाрд▓рди рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдХोрдИ рднी рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрд░ोрдз рдХे рдмिрдиा рдШрдЯिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЕрдирдЬाрдиे рд╣ी рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рдЧрдП। ” 30
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХрддा рддрдеा рд╡ैрдЪिрдд्рд░рдп्рддा рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╣ै। рд╡ो рд▓िрдЦрддे рд╣ैं -
“рдордирдоाрдиे рдЖрд░ोрдк, рдЬिрд╕рдХा рд╡िрдзाрди рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдХेрдд рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рд╣ृрджрдп рдХे рдорд░्рдорд╕्рдерд▓ рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдХेрд╡рд▓ рд╡ैрдЪिрдд्рд░्рдп рдХा рдХुрддूрд╣рд▓ рдоाрдд्рд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдХे рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХрд╡िрддा рдкрд░ рдХрд▓्рдкрдиाрд╡ाрдж, рдХрд▓ाрд╡ाрдж, рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиाрд╡ाрдж рдЖрджि рдХा рднी рдк्рд░рднाрд╡ рдЬ्рдЮाрдд рдпा рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЬрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ा рдЕрдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрдзाрди рдордирдоाрдиे рдЖрд░ोрдк рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै।”31
рдЖрдЪाрд░्рдп рдиंрджрджुрд▓ाрд░े рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдиे рдЗрд╕ी рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЦрдЯрдХрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдЙрдирдХे рднाрд╡ों рдХी рдЕрдк्рд░ाрд╕ाрджрдХрддा рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЙрд╕ рдкाрд░ рдЬो рдЬीрд╡рди рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд░рд╣рд╕्рдп рдЬाрди рд▓ेрдиा рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЧрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕िрдж्рдзांрддों рдХी рдЕрдиुрднूрддि рднी рд╕рдмрдХा рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬो рдЗрди рджोрд╖ों рд╕े рдоुрдХ्рдд рдирд╣ीं рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддीं।”32
рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬрд╣ाँ рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдХी рд░рд╣рд╕्рдпाрдд्рдордХрддा рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं рд╡рд╣ीं рдЖрдЪाрд░्рдп рдиंрджрджुрд▓ाрд░े рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрддा рдоें рднाрд╡ों рдХी рдЕрдк्рд░ाрд╕ाрджрдХрддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдХрд╡िрддा рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдПрдХ рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдзाрд░рдгा рдеी, рдЬो рдХि рдЗрдирдХे рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдиिрдмंрдз ‘рдХрд╡िрддा рдХ्рдпा рд╣ै’, рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд╕्рдеिрд░ рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдпे рдХрдерди рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं –
“рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдд्рдоा рдХी рдоुрдХ्рддाрд╡рд╕्рдеा рдЬ्рдЮाрдирджрд╢ा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ृрджрдп рдХी рдпрд╣ рдоुрдХ्рддाрд╡рд╕्рдеा рд░рд╕рджрд╢ा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै। рд╣ृрджрдп рдХी рдЗрд╕ी рдоुрдХ्рддि рдХी рд╕ाрдзрдиा рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╡ाрдгी рдЬो рд╢рдм्рдж-рд╡िрдзाрди рдХрд░рддी рдЖрдИ рд╣ै, рдЙрд╕े рдХрд╡िрддा рдХрд╣рддे рд╣ैं।” 33
“ рдЬ्рдЮाрди-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рднाрд╡-рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। ”34
“рдХрд╡िрддा рдХा рдЕंрддिрдо рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЬрдЧрдд् рдХे рдоाрд░्рдоिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ीрдХрд░рдг рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп-рд╣ृрджрдп рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп-рд╕्рдеाрдкрди рд╣ै।”35
рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдХрд╡िрддा рдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрдХреЬ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧी рдЕрддः рднाрд╡ рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдмाрдзिрдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХा рдЬो рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै рд╡ो рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпेрдЧा। рдХ्рдпोंрдХि рдЬрдЧрдд् рдХे рдоाрд░्рдоिрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХे рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп-рд╣ृрджрдп рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рддрднी рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдЧा рдЬрдм рдХрд╡िрддा рдХा рднाрд╡рдмोрдз рд╣ो।
рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдЕрдн्рдпुрджрдп рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдЫाрдпाрд╡ाрдж рд╣рдоाрд░ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╕े рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрд╕ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдиे рдПрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЙрд╕рдиे рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдкुрд░ाрдиी рд░ूреЭिрдпों рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХिрдпा, рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдУрд░ рднी рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा।” 36 рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдаीрдХ-рдаीрдХ рдФрд░ рдирд╡ीрди рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕-рдХ्рд░рдо рдоें рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХो рди рд╕िрд░्рдл рджेрдЦा рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी।
рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा.рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-11
2. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 16
3. рдкंрдд, рд╕., 2012. рдоौрди-рдиिрдорди्рдд्рд░рдг/рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд - рдХрд╡िрддा рдХोрд╢. [online] Kavitakosh.org. Available at: <http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A3_/_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A4> [Accessed 30 July 2022].
4. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 467-468
5. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –468
6. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –469
7. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा.рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –19
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
11. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 22
12. рд╡рд╣ी
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 27
14. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 33
15. рд╡рд╣ी
16. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 35
17. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 35
18. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 37-38
19. рдЧुрдк्рдд рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг, “рд╕ाрдХेрдд / рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд / рдЕрд╖्рдардо рд╕рд░्рдЧ / рдкृрд╖्рда рем.” рд╕ाрдХेрдд / рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд / рдЕрд╖्рдардо рд╕рд░्рдЧ / рдкृрд╖्рда рем - рдХрд╡िрддा рдХोрд╢, рдХрд╡िрддा рдХोрд╢, 29 July 2020, http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A4_/_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3_%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4_/_%E0%A4%85%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE_%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_/_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A5%AC.
20. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा.рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 11
21. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 51
22. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 57-58
23. рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓.“рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ीрддि/ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ / рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓.” рдЧрдж्рдпрдХोрд╢, Gadyakosh, 3 May 2013, gadyakosh.org/gk/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%AD_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF_/_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_/_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2.
24. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 64
25. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 73
26. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 83
27. рдбॉ. рдХुрд╕ुрдо рд░ाрдп, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЦंрдб-3, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╡рд░्рд╖-2016 (рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-45 (рдЙрдж्рдзृрдд)
28. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 114
29. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 468
30. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 150-151
31. рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖ – 2014, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा - 471
32. рдиंрджрджुрд▓ाрд░े рд╡ाрдЬрдкेрдпी, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖-2013, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 51-52
33. рд╢ुрдХ्рд▓, рд░., 1930. рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓:: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी :: рднाрдЧ 3 :: рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ : рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрдХ्рд╖ :: рдЖрд▓ोрдЪрдиा. [online] Hindisamay.com. Available at: <https://www.hindisamay.com/content/4646/5/-%E0%A4%86%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97-3%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%93%E0%A4%AE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88.cspx> [Accessed 30 July 2022].
34. рд╡рд╣ी
35. рд╡рд╣ी
36. рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдЫाрдпाрд╡ाрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рд╡рд░्рд╖- 2011(рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЖрд╡ृрдд्рддि), рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा –151