Showing posts with label рд╕рд░्рдк. Show all posts
Showing posts with label рд╕рд░्рдк. Show all posts

рд╕рд░्рдкрджंрд╢ : рдоिрдердХ рдФрд░ рддрде्рдп - рднाрдЧ 3

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЖрд▓ेрдЦों рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХा рддीрд╕рд░ा рдФрд░ рдЕंрддिрдо рднाрдЧ

рдЗрд╕ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХी рдкिрдЫрд▓ी рдХреЬिрдпों рдоें рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡ рдиे рд╕рд░्рдк рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджंрд╢ рд╕े рдмрдЪाрд╡ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдк्рд░рджाрди рдХी рдеीं। рдкिрдЫрд▓ी рдХреЬी рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рдк्рд░рд╢्рди рднी рдкूрдЫे рдеे। рдЕрддि рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рдЗрд╕ рдХреЬी рдХो рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЖрдЬ рдоैं, рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдЙрди рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдХृрдкрдпा рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдХि рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХिрд╕ी рдФрд╖рдзि, рдпा рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдд्рд╡рд░िрдд рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै? рд╡िрд╖ рдХाрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕рдХी рдХिрддрдиी рдоाрдд्рд░ा рджी рдЬाрддी рд╣ै? рдЗрд╕рдХे рдХ्рдпा рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ैं?

рдЙрдд्рддрд░: рдЯॉрдХ्рд╕िрди рд╡िрд╖ рдХा рдкрд░्рдпाрдп рд╣ै рдФрд░ рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рд╣ै। рдПंрдЯीрд╡ेрдирдо (Antivenom) рд╡े рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдФрд╖рдзिрдпाँ рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд╖ों рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рднी рднिрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं рдпा рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдЬीрд╡िрдд рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд░рдХ्рдд рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдк्рд░рддिрдкिंрдб (antibody) рдмрдиाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें рдХिрд╕ी рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡ рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╡िрд╖ рджेрдХрд░ рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрд╖ рдХो рдиिрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдзाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдк्рд░рддिрдкिंрдбों (рдПंрдЯीрдмॉрдбीреЫ) рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рдЙрд╕ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рд░рдХ्рдд рдХे рд╕ाрде рдиिрдХाрд▓ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдХे рдЯीрдХे рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдк्рд░рддिрдкिंрдбों рдХो рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рддрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╕ुрдИ рдЖрджि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкीреЬिрдд рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдХा рдк्рд░рдХाрд░, рд╢рдХ्рддि, рдоाрдд्рд░ा, рдФрд░ рдЖрд╡ृрдд्рддि рдЖрджि рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╖рдпाрдиुрд╕ाрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдкीреЬिрдд рдХी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рд▓िрдпे рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ (рдХैрдЯेрд▓िрд╕्рдЯ) рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдкीреЬिрдд рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рддंрдд्рд░ рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдХो рднी рдмाрд╣рд░ी рддрдд्рд╡ рд╕рдордЭрдХрд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдоाрдирд╡ेрддрд░/рдкрд╢ु рд╕्рд░ोрддों рд╕े рдмрдиे рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдХे рдк्рд░рддि рд╢рд░ीрд░ рд╕рдо्рд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдЬ्рд╡рд░, рдкिрдд्рдд, рдкीреЬा рдЖрджि рд▓рдХ्рд╖рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕ीрд░рдо рд╕िрдХрдиैрд╕ (serum sickness) рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдиिрджाрди рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै।

рдЪिрдд्рд░: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рдЭाреЬрдлूँрдХ рд╕े рднी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдЭाреЬрдлूँрдХ рд╕े рдХुрдЫ рднी рдаीрдХ рд╣ोрдиे рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рдЭाреЬрдлूँрдХ рдХा рдХोрдИ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЖрдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рдкрдж्рдзрддि рдХे рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рд▓рдХ्рд╖рдг рдЙрд╕рдХी рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддिрдпों рдоें рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░  рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдоें рд╕ाрддрдд्рдп рд╣ोрдиा рднी рд╣ै। рдЭाреЬрдлूँрдХ рдоें рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдкीреЬिрдд рдХे рд▓िрдпे рдХाрд▓рдЪрдХ्рд░ рдмрд╣ुрдд рд╢ीрдШ्рд░рддा рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдПрдХ-рдПрдХ рдкрд▓ рднाрд░ी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд╣ी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкाрдиा рдЕрддि рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХो рдЭाреЬрдлूँрдХ рдЖрджि рдоें рдЧँрд╡ाрдиा рдШाрддрдХ рдоूрд░्рдЦрддा рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рдоृрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рджुрдмाрд░ा рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдж्рдпрдоृрдд (clinically dead) рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдХाрд░्рдбिрдпрдХ рдЕрд░ेрд╕्рдЯ рдЖрджि рдЬैрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдпрд╣ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдоृрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рдмाрдж рдоें рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоुрдЦ्рдпрддः рдоाрдирд╡ीрдп рднूрд▓ों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдоृрддрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдорд░ा рд╣ी рдирд╣ीं рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рдоें, рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें, рдоृрддрдХों рдХे рджुрдмाрд░ा рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рд╢ूрди्рдп рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕рд░्рдк рдХे рджंрд╢ рдоें рднी рдЙрдкрдЪाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдоें рднी рдЙрдкрдЪाрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ाрдиि рд╕рд░्рдк рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджाँрддों рдХे рдЖрдХाрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рджंрд╢ рд╕े рдмрдиे рдШाрд╡ рдоें рдд्рд╡рдЪा, рдкेрд╢ी рддрдеा рддंрддुрдУं рдХी рд╣ाрдиि рддो рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рд╣ी, рдЕрди्рдп рд╡рди्рдпрдк्рд░ाрдгिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╕рд░्рдк рднी рдЕрдиेрдХ рд░ोрдЧों рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡े рдЕрдиेрдХ рд░ोрдЧрдХाрд░рдХ рдПрдХрдХोрд╢ी (protozoa) рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рд╣ी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдкीреЬिрдд рдХे рд▓िрдпे рд╕рдЯीрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा рдХा рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдЙрдирдкрд░ рд╣ी рдЫोреЬрдиा рдЪाрд╣िрдпे।

рд╕рд░्рдкрджंрд╢ : рдоिрдердХ рдФрд░ рддрде्рдп - рднाрдЧ 2

рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡

рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡, рдПрдо. рдбी.

рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдХा рдк्рд░рдердо рднाрдЧ рд╕ेрддु рдХे рдЬूрди 2018 рдЕंрдХ рдоें

рдЕрдЧрд░ рдХिрд╕ी рдХो рд╕ाँрдк рдХाрдЯ рд▓े рддो рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП? рдЙрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдЖрдЗрдпे рдЗрд╕ рдоिрдердХ рд╕े рдкрд░्рджा рдЙрдаाрдпें рдХि рд╣рд░ рд╕ाँрдк рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдФрд░ рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд╕ाँрдк рдЬрд╣рд░ीрд▓े рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рдФрд░ рдпे рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдирд╣ीं рдХि рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕ाँрдк рдХे рдХाрдЯрдиे рд╕े рднी рд╣рдоाрд░े рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╡िрд╖ рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рд╣ी рд╣ो। рд▓рдЧрднрдЧ 60 рд╕े 70 рдлीрд╕рджी рд▓ोрдЧ рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдбрд░ рдХे рдоाрд░े рдШрдмрд░ाрдпे рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдоें рдоाрдд्рд░ рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд╕ाँрдк рдЬрд╣рд░ीрд▓े рд╣ैं? рдЪाрд░ рдХुрдЦ्рдпाрдд рдиाрдо рд╣ैं - рдХрд░ैрдд, рдХोрдмрд░ा, рд░рд╕ेрд▓ рд╡ाрдИрдкрд░ рдФрд░ рд╕्рдХेрд▓ рд╡ाрдИрдкрд░। рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕िрд░्рдл рдЗрди рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाँрдк 95 рдлीрд╕рджी рд╡िрд╖рдпुрдХ्рдд рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдХाрд░рдг рдмрдирддे рд╣ैं। рдЦाрд░े рдкाрдиी рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд╕ाँрдк рдЬрд╣рд░ीрд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдоीрдаे рдкाрдиी рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХрджрдо рд╡िрд╖рд╣ीрди। рдЬрд▓ीрдп рд╕ाँрдкों рдХी рдкूंрдЫ рддैрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЪिрдкрдЯी рд╣ोрддी рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдмाрд░ рд▓ोрдЧ рдЗрди्рд╣ें рдордЫрд▓ी рднी рд╕рдордЭ рд▓ेрдЯे рд╣ैं। рд╕्рдерд▓ीрдп рд╕ाँрдкों рдоें рд╡िрд╖рдзрд░ рдФрд░ рд╡िрд╖рд╣ीрди рдоें рд╡िрднेрдж рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдЙрдирдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдмрдиाрд╡рдЯ рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕ाँрдкों рдХे рд╕рд░ рддिрдХोрдиे рдЖрдХाрд░ рдоें рдкीрдЫे рдлैрд▓े рд╣ुрдП рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕ाँрдкों рдоें рдпे рдЧोрд▓ाрдХाрд░। рдЖंрдЦ рдХी рдкुрддрд▓ी рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЧोрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै рд╕рднी рдЬीрд╡ों рдоें, рдордЧрд░ рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕ाँрдкों рдоें рдпрд╣ рд╕्рд▓िрдЯ рд╢ेрдк्рдб рдпाрдиी рдкрддрд▓ी рджрд░ाрд░рдиुрдоा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдкेрдЯ рдХी рдд्рд╡рдЪा рдоें рдзाрд░ीрджाрд░ рд╕्рдХेрд▓्рд╕ рдХी рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рд╣ों рддो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाँрдк рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕ाँрдкों рдХे рдкेрдЯ рдоें рд╕्рдХेрд▓ рдХी рдПрдХ рд╣ी рдкंрдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд▓рдЧे рдЪिрдд्рд░ рдоें рдЗрд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕ाँрдкों рдХे рдКрдкрд░ी рдЬрдмреЬे рдоें рдкंрдХ्рддिрдмрдж्рдз рджाँрддों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкीрдЫे рдХी рдФрд░ рдоुреЬे рд╣ुрдП рддрдеा рдЕрди्рдп рджाँрддों рд╕े рдХाрдлी рд▓рдо्рдмे рджो ‘рд╡िрд╖рджंрдд’ рдпाрдиी ‘рдлैंрдЧ’ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдШाрд╡ рдпाрдиी рджाँрддों рдХे рдиिрд╢ाрди (рдмाрдЗрдЯ-рдоाрд░्рдХ) рдоें рд╡िрд╖рджंрдд рдХे рдиिрд╢ाрди рдоौрдЬूрдж рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЪिрдд्рд░ рдоें рдЗрд╕े рднी рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦें, рдпрд╣ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХा рдЕंрджाрдЬा рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े।

рд╡िрд╖ рдпाрдиी ‘рд╕्рдиेрдХ рд╡ेрдирдо’ рдЕрд╕рд▓ рдоें рд╣ै рдХ्рдпा рдФрд░ рд╕ाँрдкों рдоें рд╡िрд╖ рдХ्рдпों рд╣ोрддा рд╣ै? рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕ाँрдк рддेрдЬ рднाрдЧрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╢िрдХाрд░ рдХो рдЬрдмреЬे рдоें рдЬрдХреЬрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХे рдЪрд╣ुँ-рдУрд░ рд▓िрдкрдЯрдХрд░ рдЙрд╕े рджрдо рдШोंрдЯрдХрд░ рдоाрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдорд░े рд╣ुрдП рд╢िрдХाрд░ рдХो рдиिрдЧрд▓рдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдордЧрд░ рд╕рднी рд╕ाँрдк рдЗрддрдиे рдлुрд░्рддीрд▓े рдФрд░ рддाрдХрддрд╡рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╖рджंрдд рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рдКрдкрд░ी рдЬрдмреЬे рдоें рд▓рдЧे рджो рд╡िрд╖рджंрдд рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд▓ाрд░ рдЧ्рд░ंрдеि рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░рд╕ाрдпрди рдХो рд╢िрдХाрд░ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╡ाрд▓े рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рдоाрдд्рд░ рд╣ैं। рд▓ाрд░ рдЧ्рд░ंрдеि рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рднी рд╣ै, рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдиिрдХрд▓рддे рд▓ाрд░ рдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдк्рд░ोрдЯीрди рдиिрд░्рдоिрдд рдПंрдЬाрдЗрдо рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рднोрдЬрди рдХो рдкрдЪाрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкाрдЪрди рд╣ै рдХ्рдпा - рдЦाрдж्рдп рдкрджाрд░्рде рдоें рдоौрдЬूрдж рдмреЬे рдХрдгों рдХो рдЫोрдЯे рдХрдгों рдоें рддोрдбрдиा, рдлिрд░ рдмреЬे рдЕрдгुрдУं рд╡ाрд▓े рдпौрдЧिрдХ-рд░рд╕ाрдпрдиों рдХो рдЫोрдЯे рдЕрдгुрдУं рдоें рдмрджрд▓рдиा рддाрдХि рд╡े рд░рдХ्рдд рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдХрд░ рд╣рд░ рдХोрд╢िрдХा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдкाрдпें рдФрд░ рдлिрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╕े рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХрд░ рдХे рдЙрд░्рдЬा рдпाрдиी ATP рдкैрджा рдХрд░ рд╕рдХें। рдмреЬे рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ी рдЬाрдирд╡рд░ों рдХे рдкाрд╕ рддो рд╣ाрде-рдкैрд░ рдФрд░ рдмреЬे рдЬрдмреЬे рд╣ैं рдЬिрдирдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡े рдоांрд╕ рдХो рдиोрдЪ-рдЦрд╕ोрдЯ рдХрд░ рдФрд░ рдЪрдмा-рдЪрдмा рдХрд░ рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдЯुрдХреЬों рдоें рдмрджрд▓ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдлिрд░ рд▓ाрд░ рдоें рдоौрдЬूрдж рдПंрдЬाрдЗрдо рдмреЬे рдЕрдгुрдУं рдХो рддोреЬрдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдордЧрд░ рдЕрд╕рд▓ी рдкाрдЪрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдкेрдЯ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЕрдоाрд╢рдп рдХी рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдХ्рд▓ोрд░िрдХ рдЕрдо्рд▓ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд░рд╕ाрдпрдиों рдХी рдорджрдж рд╕े рдаोрд╕ рднोрдЬрди рдХो рдж्рд░рд╡िрдд ‘рдХाрдЗрдо’ рдпाрдиी рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ूрдк рдоें рдмрджрд▓ рджेрддी рд╣ै। рдордЧрд░ рдмेрдЪाрд░े рд╕ाँрдк рдЙрди्рд╣ें рддो рд╢िрдХाрд░ рд╕ाрдмुрдд рд╣ी рдиिрдЧрд▓рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдоाрд╢рдп рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкूрд░े рдзреЬ рдоें рдПंрдарди рдкैрджा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдРрд╕े рд░рд╕ाрдпрдиों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдиिрдЧрд▓рдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рднोрдЬрди рдХो ‘рддोреЬрдиा’ рдФрд░ ‘рдЧрддिрд╣ीрди’ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджे। рдЗрди рджोрдиों рд╢рдм्рджों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджें। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╡िрд╖ рдХे рднी рдоुрдЦ्рдпрддः рдпрд╣ी рджो рдХाрдо рд╣ोрддे рд╣ैं- рд╢िрдХाрд░ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХो рддोрдбрдиा рдФрд░ рд╢िрдХाрд░ рдХो рдЧрддिрд╣ीрди рдпाрдиी рдкैрд░ाрд▓ाрдЗреЫ рдХрд░рдиा। рд╣рд░ рд╕ाँрдк рдХा рд╡िрд╖ рдХрдоोрдмेрд╢ рдЗрди्рд╣ी рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХाрдо рдХे рд▓िрдП рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рдо рд╡िрд╖рдзрд░ рд╕рд░्рдкों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдРрд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं - ‘рд╡ैрд╕्рдХुрд▓ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ’ рдФрд░ ‘рди्рдпूрд░ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ’।

рд╡िрд╖ рд╕ाँрдкों рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдпрд╣ рддो рдЖрдк рд╕рдордЭ рд╣ी рдЧрдП рд╣ोंрдЧे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕ाँрдк рдЬрд▓्рджी рдХिрд╕ी рдкрд░ рд╡िрд╖ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдмрд▓्рдХि рд╢िрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдмрдЪा рдХे рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рд╕ाँрдк рдмрд╣ुрдд рджिрди рд╕े рднूрдЦे рд╣ों рддो рдЬाрд╣िрд░ рд╕ी рдмाрдд рд╣ै рдЙрдирдХी рд╡िрд╖рдЧ्рд░ंрдеि рднрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ोрдЧी рдФрд░ рд╡िрд╖рджंрдд рдЬрд╣ाँ рднी рд▓рдЧेंрдЧे, рдЕрдзिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╡िрд╖ рдЗंрдЬेрдХ्рдЯ рдХрд░ेंрдЧे।

рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рд╡ैрд╕्рдХुрд▓ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╕ाँрдкों рдоें рд╕рдмрд╕े рдХॉрдорди рдФрд░ рдЦрддрд░рдиाрдХ рдиाрдо рд╣ै ‘рд╡ाрдЗрдкрд░’। рдЗрди्рд╣ें рднाрд░рдд рдоें рдЬाреЬा рдмрд╣िрд░ा, рд╕िрдпाрд░рдЪंрджा, рдкрдд्рдерд░рдЪрдЯ्рдЯा, рдЪिрдд्рддेрдмрд░рд╡ा, рдХौреЬिрдпा рдЖрджि рдиाрдоों рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЪिрдд्рд░ рдоें рдЖрдк рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдиाрдо рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ी рдЗрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рдЧोрд▓-рдЧोрд▓ рд╕िрдХ्рдХे рдЬैрд╕े рдиिрд╢ाрди рдмрдиे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпे рдкрдерд░ीрд▓े рдЗрд▓ाрдХों, рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдпा рдиिрд░्рдЬрди рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдпे рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुрд╕्рдд рдФрд░ рд╢ांрдд рд╕ाँрдк рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдпों рд╕े рджूрд░ рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕реЬрдХ рдкाрд░ рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЧрд▓рддी рд╕े рдЗрдирдХे рдКрдкрд░ рдкैрд░ рдкреЬ рдЬाрдиे рд╕े рдпे рдЖрдд्рдорд░рдХ्рд╖ा рдоें рдХाрдЯ рд▓ेрддे рд╣ैं।

рд╡ैрд╕्рдХुрд▓ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╡िрд╖ рд╢िрдХाрд░ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддे рд╣ी рдКрддрдХों рдХो рдЧрд▓ाрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдШाрд╡ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕ूрдЬрди рдФрд░ рджрд░्рдж рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рд▓рдЧाрддाрд░ рдмреЭрддा рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै। рд░рдХ्рдд рдХोрд╢िрдХाрдПं рдЯूрдЯрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдЫिрди्рди-рднिрди्рди рд░рдХ्рддрдХрдг рд░рдХ्рддрд╡ाрд╣िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдордЪा рджेрддे рд╣ैं, рдЦूрди рдоें ‘рдж्рд░рд╡ рдФрд░ рдаोрд╕ рдХрдгों рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕ंрддुрд▓рди’ рдмिрдЧреЬ рдЬाрддा рд╣ै, рдХрд╣ीं рдЦूрди рдЬрдордиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рд╕े рдмрд╣рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд░рдХ्рддрд╡ाрд╣िрдХाрдУं рдпाрдиी рдзрдордиी рдФрд░ рд╢िрд░ाрдУं рдХी рджीрд╡ाрд░ рднी рддрд╣рд╕-рдирд╣рд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд░рдХ्рддрдЪाрдк (рдм्рд▓рдбрдк्рд░ेрд╕рд░) рд▓рдЧाрддाрд░ рдХрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХो ‘рд╣ाрдЗрдкोрдЯेंрд╕िрд╡ рд╢ॉрдХ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЬрдм рд░рдХ्рддрдЪाрдк рд╣ी рдирд╣ीं рддो рд░рдХ्рдд рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХैрд╕े рд╣ो? рд╢рд░ीрд░ рдХे рд╢ेрд╖ рдЕंрдЧों рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЦूрди рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдШुрд▓े рдЧ्рд▓ूрдХोрд╕, рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдЖрджि рдХी рдЖрдкूрд░्рддि рдХрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕंрдЧ рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░рдХे рддрдмाрд╣ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдирд╖्рдЯ рд╣ोрддे рдКрддрдХों рдХे рдЯुрдХреЬे рдХिрдбрдиी (рдЧुрд░्рджे) рдХी рд╕ंрдХрд░ी рдзрдордиिрдпों рдФрд░ рдХेрд╢िрдХाрдУं рдоें рдЕрдЯрдХ рдЬाрддे рд╣ैं, рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк ‘рдХिрдбрдиी рдлेрд▓िрдпрд░’। рдоेрдбिрдХрд▓ рднाрд╖ा рдоें рдЗрд╕े ‘рдПрдХ्рдпूрдЯ рд░ेрдирд▓ рдлेрд▓िрдпрд░’ рдпा ‘рдПрдХ्рдпूрдЯ рдХिрдбрдиी рдЗंрдЬрд░ी’ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдПрдХ्рдпूрдЯ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдм рдХुрдЫ рдЕрдЪाрдирдХ рд╕े рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдХिрдбрдиी рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрдо рд╣ै рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЬрд▓-рд╡ाрд░्рдзрдХ्рдп рдХे рд╕ाрде рдпूрд░िрдпा рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬी рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдоूрдд्рд░рд░ूрдк рдоें рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиा। рдХिрдбрдиी рдлेрд▓िрдпрд░ рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдоूрдд्рд░рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмाрдзिрдд рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкाрдиी рдЬрдоा рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рд╢рд░ीрд░ рдлूрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рдпूрд░िрдпा рдЖрджि рд░рд╕ाрдпрди рд╢рд░ीрд░ рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдоें рдмाрдзा рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рд╣ृрджрдп, рдорд╕्рддिрд╖्рдХ, рдлेрдлреЬे рдЖрджि рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдд्рд╡рдЪा рдкрд░ рд▓ाрд▓ рдЪрдХрдд्рддे рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд▓ाрд▓ рдкेрд╢ाрдм рдиिрдХрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕्рдХुрд▓ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рдкीреЬिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЦूрди рдХो рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдЕрдЧрд░ рдПрдХ рдкрд░рдЦрдирд▓ी рдпा рд╡ाрдпрд▓ рдоें рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрдпे рддो 20 рдоिрдирдЯ рдХे рдмाрдж рднी рдпे рдЦूрди рдирд╣ीं рдЬрдорддा, рдж्рд░рд╡ рд╣ी рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЯ्рдпूрдм рдХो рдЙрд▓рдЯрдиे рдкрд▓рдЯрдиे рдкрд░ рдкाрдиी рдХी рддрд░рд╣ рд╕рд░рдХрддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рдкीреЬिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЦूрди 20 рдоिрдирдЯ рдоें рдЬрдо рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрд▓рдЯрдиे рдкрд░ рд╕िрд░्рдл рд╕ीрд░рдо рд╣ी рд╕рд░рдХрддा рд╣ै, рд░рдХ्рддрдХрдг рдФрд░ рдк्рд▓ाрдЬ्рдоा рдкेंрджी рдоें рдЪिрдкрдХे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕े рдЯेрд╕्рдЯ рд╕े рд╣рдо рдХिрддрдиी рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдФрд░ рдмреЬे рдХрдо рд╕рдордп рдоें рд╣ी рдпрд╣ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рдХि рд╡ैрд╕्рдХुрд▓ोрдЯॉрдХ्рд╕िрди рд╢рд░ीрд░ рдоें рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдКрдкрд░ рдмрддाрдпे рдЕрди्рдп рд▓рдХ्рд╖рдгों рдкрд░ рднी рдЧौрд░ рдХрд░рдиा рдмрд╣ुрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░ рдмाрдд, рдХрдИ рдмाрд░ рд▓ोрдЧ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдШाрд╡ рдХे рдаीрдХ рдКрдкрд░ рдЕंрдЧ рдХो рд░рд╕्рд╕ी рд╕े рдмांрдз рджेрддे рд╣ै, рдЗрд╕ рд╕े рд╡िрд╖ рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рддो рдирд╣ीं рд╣ी рд░ुрдХрддा рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ाँ рд░рдХ्рдд рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд░ुрдХрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдРрд╕े рд╣ी рд╕ूрдЬрди рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдкрддा рд▓рдЧाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпे рд╕ूрдЬрди рд╡िрд╖ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣ै рдпा рдмंрдзрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдШाрд╡ рдоें рдм्рд▓ेрдб рдпा рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░े рдиुрдХीрд▓े рдФрдЬाрд░ рд╕े рдЪीрд░ा рд▓рдЧा рджेрддे рд╣ै, рдЗрд╕ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдХि рд╡िрд╖ рдЦूрди рдХे рд╕ाрде рдмрд╣ рдЬाрдпेрдЧा। рд╡िрд╖ рддो рдирд╣ीं рдмрд╣рддा, рдЙрд▓्рдЯे рдмрд╣рддा рдЦूрди рд╡िрд╖ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рджेрдЦрдиे рдоें рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддा рд╣ै, рдШाрд╡ рдоें рдЗрди्рдлेрдХ्рд╢рди, рдЯेрдЯрдирд╕ рдЖрджि рдЬैрд╕े рдЧंрднीрд░ рдкрд░िрдгाрдоों рдХा рдЦрддрд░ा рдмреЭрддा рд╣ै рд╕ो рдЕрд▓рдЧ рд╕े। рдЕрдЧрд░ рдкीреЬिрдд рдХा рдХुрдЫ рдлाрдпрджा рд╣ी рдкрд╣ुँрдЪाрдиा рд╣ै рддो рдмрд╕ рдЗрддрдиा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж рдШाрд╡ рдХो рд╕ाреЮ рдкाрдиी рд╕े рдзो рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЕंрдЧ рдХो рд╕ीрдзा рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд░рдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рддाрдХि рд╡рд╣ рдЬ्рдпाрджा рд╣िрд▓े-рдбुрд▓े рдирд╣ीं, рдорд░ीрдЬ рдХो рдЬ्рдпाрджा рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкाрдиी рдкिрд▓ा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдПрдХ рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдХे рдмाрдж рдпे рд╕рдм рднी рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЬрд▓्рдж рд╕े рдЬрд▓्рдж рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ реЫрд░ूрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рд╡ैрд╕्рдХुрд▓ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╡िрд╖-рдк्рд░рднाрд╡ рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдкीреЬिрдд рдХो рдЯेрдЯрдирд╕ рдХा рдЯीрдХा, рджрд░्рджрдиिрд╡ाрд░рдХ рд╕ुрдИ, рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдПंрдЯीрдмाрдпोрдЯिрдХ, рд░рдХ्рддрдЪाрдк рдмреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЗрд╡ी рдл्рд▓ूрдЗрдб рдоें рдбोрдкाрдоिрди- рдиॉрд░ рдПрдб्рд░ीрдирд▓ीрди, рдЦूрди рдоें рдЧреЬрдмреЬी рдЬैрд╕े рд╣ेрдоोрд▓िрд╕िрд╕ рдпा рдбीрдЖрдИрд╕ी рдЬैрд╕ी рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд╕्рдеिрддि рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рддाрдЬा рдЦूрди рдпा рдк्рд▓ाрдЬ्рдоा рдЖрджि рджेрддे рд╣ैं। рдХिрдбрдиी рдлेрд▓िрдпрд░ рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдбाрдпрд▓िрд╕िрд╕ рдХी рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬрддी рд╣ै। рдХрднी рдХрднी рдЧैंрдЧ्рд░ीрди рдмрди рдЬाрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдкैрд░ рдпा рд╣ाрде рдЬैрд╕े рдЕंрдЧों рдХो рдХाрдЯрдиे рдХी рднी рдиौрдмрдд рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬो рд╕рдмрд╕े рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै- ‘рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди’ рдЬिрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣рдо рдЖрдЧे рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╕рдордЭ рд▓ें рдХि рд╕рдордп рдкрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрдП рддो рдХрд░ीрдм 98 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдорд░ीрдЬ рдмрдЪाрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рди्рдпूрд░ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╕рд░्рдк рдпाрдиी рдХрд░ैрдд рдФрд░ рдХोрдмрд░ा। рдХрд░ैрдд рдЪрдордХीрд▓े рд░ंрдЧ рдХा рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рд╕ाँрдк рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣рдо рдкिрдЫрд▓े рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдмाрдд рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдХोрдмрд░ा рдпाрдиी рдиाрдЧ, рдиाрдЧрд░ाрдЬ, рдлрдиिрдХ, рдЧेрд╣ुँрдЕрди рдпा рдлрди рдзाрд░ी рд╕рд░्рдк рдЬिрд╕рдХे рдорд╕्рддрдХ рдкрд░ рдмрдиे рдЪिрд╣्рди рдХो рд╣िрди्рджू рдоाрди्рдпрддाрдУं рдоें рдХृрд╖्рдг рдХे рдЪрд░рдгрдЪिрд╣्рди рдпा рд╢ंрдЦ рдХी рдЖрдХृрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

рди्рдпूрд░ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╢िрдХाрд░ рдХा ‘рддंрдд्рд░िрдХाрддंрдд्рд░’ рдпाрдиी рджिрдоाрдЧ, рддрдеा рдЙрд╕े рдкूрд░े рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдЬोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдирд╕ों рдХे рдЬाрд▓ рдФрд░ рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпों рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрд╕рд▓ рдоें рди्рдпूрд░ोрдЯॉрдХ्рд╕िрди рд╣рдоाрд░ी ‘рдирд░्рд╡्рд╕’ рдХे рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िрдХрд▓ рд╕िрдЧ्рдирд▓िंрдЧ рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд▓рди рдоें рд░ुрдХाрд╡рдЯ рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै। рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЕрдм рд╢рд░ीрд░ рдХी рд╡िрднिрди्рди рдРрдЪ्рдЫिрдХ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЕрдиैрдЪ्рдЫिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै। рдкीреЬिрдд рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓рддा рдШрдЯрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рд▓рдХрд╡ा рд╣ी рд╣ै, рдЬрдм рдкीреЬिрдд рдЪाрд╣рдХрд░ рднी рдЕрдкрдиी рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рдЬिрддрдиे рдиिрдХрдЯ рд╣ो, рдк्рд░рднाрд╡ рдЙрддрдиा рд╣ी рд╢ीрдШ्рд░ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдпрджि рдХрд░ैрдд рд╕ोрдпे рд╣ुрдП рдЖрджрдоी рдХी рдЧрд░्рджрди рдоें рдбрд╕ рд▓े рддो рдЪूँрдХि рд╡िрд╖-рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдирд╕ें рдХाрдо рдХрд░рдиा рдмंрдж рдХрд░ рджेрддी рд╣ैं, рджрд░्рдж рдХा рднी рдЕрдиुрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдХрдИ рдмाрд░ рддो рдкीреЬिрдд рдХी рдоौрдд рдиींрдж рдоें рд╣ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рдЕрдирдЬाрди рд╕рди्рдиाрдЯे рд╡ाрд▓ी рдоौрдд। рдЕрдЧрд░ рд╕ाँрдк рдиे рдкैрд░ों рдоें рдбрд╕ा рд╣ो рддो рд╡िрд╖ рдХो рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╡िрд╖ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖँрдЦो рдХी рдкрд▓рдХें рднाрд░ी рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдкूрд░्рдгрддрдпा рд╣ोрд╢ рдоें рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖँрдЦें рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЦुрд▓ी рдирд╣ीं рд░рдЦ рдкाрддा рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЕрди्рдп рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпाँ рднी рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं। рд╕рдмрд╕े рдЧंрднीрд░ рд╕्рдеिрддि рддрдм рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрдм рдбाрдпाрдл्рд░ाрдо рддрдеा рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рдорджрджрдЧाрд░ рдЕрди्рдп рдкेрд╢िрдпाँ рднी рдХрдордЬोрд░ рдкреЬрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рддрдм рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рддрдХрд▓ीрдл рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдЖрджрдоी рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдПрдХ рд╕ाँрд╕ рдоें рдкूрд░ी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै, рд╢рд░ीрд░ рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХा рд╕्рддрд░ рдШрдЯрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рддрдеा рдХाрд░्рдмрдирдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдХा рд╕्рддрд░ рдмреЭрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдд्рд╡рдЪा рдХा рд░ंрдЧ рдиीрд▓ा рдкреЬрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдоुँрд╣ рдоें рд╕्рд░ाрд╡िрдд рд╣ोрдиेрд╡ाрд▓े рд▓ाрд░ рдХो рднी рдШोंрдЯрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоुँрд╣ рдоें рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд▓ाрд░ рдПрдХ рдХोрдиे рд╕े рд╣рд▓рдХे рдлेрди рдХी рд╢рдХ्рд▓ рдоें рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЬрдм рдЗंрд╕ाрди рдмेрд╣ोрд╢ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм। рдЕрдЧрд░ рд╕ाँрд╕े рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдХрд░ рд░ुрдХ рдЬाрддी рд╣ैं рддो рдоृрдд्рдпु рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै।

рди्рдпूрд░ोрдЯॉрдХ्рд╕िрдХ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рдЗрди्рд╕ाрди рдкрд▓ рднрд░ рдоें рдХाрд▓ рдХे рдЧाрд▓ рдоें рд╕рдоा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдпрд╣ाँ рд╢ीрдШ्рд░ाрддिрд╢ीрдШ्рд░ рдЙрдкрдЪाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдКрдкрд░ рдмрддाрдпे рдЧрдП рд▓рдХ्рд╖рдг рдЖ рд░рд╣े рд╣ों рддो рдЬिрддрдиी рдЬрд▓्рджी рд╣ो рд╕рдХे рдкीреЬिрдд рдХो рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рд▓े рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЕрдЧрд░ рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рд╣рд▓्рдХी-рдлुрд▓्рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиी рд╣ो рддो рд╕िрд░्рдл рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдоाрд╕्рдХ рд▓рдЧाрдиे рд╕े рднी рдХाрдо рдЪрд▓рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рддрдм рд╕्рдеिрддि рдЧंрднीрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЬрдм рдЗрди्рд╕ाрди рдлेрдлреЬों рдХो рдЬрд░ा рд╕ा рднी рдлैрд▓ा-рд╕िрдХुреЬा рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдЧрд▓े рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдлेрдлреЬे рддрдХ рдПрдХ рд░рдмрд░ рдХी рдирд▓ी (рдЗंрдбोрдЯ्рд░ैрдХिрдпрд▓ рдЯ्рдпूрдм) рдШुрд╕ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕े рдмाрд╣рд░ рдПрдХ рдЧुрдм्рдмाрд░े рдЬैрд╕े рдмैрдЧ (рдЕрдо्рдмु рдмैрдЧ) рд╕े рдЬोреЬा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмैрдЧ рдХो рд╣ाрде рд╕े рджрдмाрдиे рд╕े рджрдмाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ेрд╢рд░ рдХे рд╕ाрде рд╣рд░ рд╕ाँрд╕ рдЕрди्рджрд░ рдзрдХेрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдоें рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдЗрд╕ рд░рдмрд░ рдХी рдиाрд▓ी рдХो рдПрдХ рдорд╢ीрди рд╕े рдХрдиेрдХ्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡ेंрдЯिрд▓ेрдЯрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рдпंрдд्рд░ реЫрд░ूрд░рдд рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдХृрдд्рд░िрдо рд╕ाँрд╕ें рдкीреЬिрдд рдХो рджेрддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рддрдм рддрдХ рд╡िрд╖ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЕрди्рдп рдЙрдкाрдп рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрд╖ рдХी рдХाрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди рдпрд╣ाँ рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдоांрд╕рдкेрд╢िрдпों рдХी рдХрдордЬोрд░ी рд╕े рдЙрдмрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдУрд╕्рдЯिрдЧрдоिрди рдиाрдордХ рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдордЧрд░ рдЗрд╕рдХे рдХुрдЫ рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рднी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрде рдоें рдПрдЯ्рд░ोрдкिрди рдХा рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдпрдж्рдпрдкि рдХिрд╕ी рднी рджрд╡ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмिрдиा рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХीрдп рд╕рд▓ाрд╣ рдХे рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рд╡рд░рдиा рдЧंрднीрд░ рджुрд╖्рдкрд░िрдгाрдо рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдХрд░ैрдд рдпा рдХोрдмрд░ा рдХा рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдЗрддрдиा рдШाрддрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рд▓ोрдЧ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрддे। рднाрд░рдд рдоें рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ों рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рддो рдХिрд╕ी рд╕े рдЫुрдкी рд╣ुрдИ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЖрдзे рд▓ोрдЧ рддो рдЕрднी рднी рдЭोрд▓ा рдЫाрдк рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рднрд░ोрд╕े рдЬिрди्рджा рд╣ैं। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдк्рд░ाрдгрд░рдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоाрдд्рд░ рд╕े рдоैं рдЗрди рджрд╡ाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддा рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдордЧрд░ рдЗрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрд╕ी рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी рдоें рд╣ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाँрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╡рдпрд╕्рдХ рдХो рдиिрдУрд╕्рдЯिрдЧрдоिрди рдЗंрдЬेрдХ्рд╢рди 1 рдоिрд▓ीрд▓ीрдЯрд░ рдЖрдИрд╡ी рд╣рд░ 5 рдоिрдирдЯ рдкрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдПрдЯ्рд░ोрдкिрди рдХा рдПрдХ рдПрдо्рдкрд▓ рд╣рд░ 15 рдоिрдирдЯ рдкрд░। рдпाрдиी рдиिрдУрд╕्рдЯिрдЧрдоिрди рдХे рддीрди рдбोрдЬ рдкूрд░े рд╣ोрдиे рдкрд░ рдПрдЯ्рд░ोрдкिрди рдХा рдПрдХ рдбोрдЬ। рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдмрдвाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдЯ्рд░ोрдкिрди рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдЖрджрдоी рдоें рдеोреЬी рджेрд░ рдХे рд▓िрдП рдкाрдЧрд▓рдкрди рдпा рдмुрдЦाрд░ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рджिрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдордЧрд░ рдЗрдирд╕े рдШрдмрд░ाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рджрд╡ा рдмंрдж рд╣ोрддे рд╣ी рдпे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╕्рд╡рддः рд╣ी рдоिрдЯ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै? рд╡िрд╖ рдХाрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕рдХी рдХिрддрдиी рдоाрдд्рд░ा рджी рдЬाрддी рд╣ै? рдЗрд╕рдХे рдХ्рдпा рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ैं? рдХ्рдпा рдЭाрдбрдлूंрдХ рд╕े рднी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै? рдХ्рдпा рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рдоृрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рджुрдмाрд░ा рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рдХ्рдпा рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕рд░्рдк рдХे рджंрд╢ рдоें рднी рдЙрдкрдЪाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै?

рдЗрди рд╕рдм рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдЧрд▓े рдЕंрдХ рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░ें। (рдХ्рд░рдорд╢ः)

рд╕рд░्рдкрджंрд╢: рд╕ाँрдк рдХा рдХाрдЯा

рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡

рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡, рдПрдо. рдбी.

 ‘рд╕ाँрдк’ рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рд╕ुрдирддे рд╣ी рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдЧे рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп, рд░рд╣рд╕्рдп, рднрдп, рдХौрддूрд╣рд▓, рд╕े рднрд░े рдЕрдиेрдХ рджृрд╢्рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं - рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдХो рдЕрдкрдиे рдорд╕्рддрдХ рдкрд░ рдзाрд░рдг рдХिрдпे рд╢ेрд╖рдиाрдЧ, рд╢िрд╡ рдХी рдЧ्рд░ीрд╡ा рдоें рд╢ोрднिрдд рд╡िрд╖рдзрд░, рдХाрд▓рдХाрджрд╣ рдоें рдХृрд╖्рдг рдХा рдиृрдд्рдп, рдкрд░ीрдХ्рд╖िрдд рдХा рдХाрд▓ рддрдХ्рд╖рдХ, рд╡िрд╖рдХрди्рдпा, рдиाрдЧрдордгि, рдЗрдЪ्рдЪाрдзाрд░िрдгी рдиाрдЧिрди рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдиाрдЧрдкंрдЪрдоी рдХा рдкрд░्рд╡, рдиाрдЧрд░ाрдЬ рдХे рд░ोрдоांрдЪрдХ рдХॉрдоिрдХ्рд╕, рдФрд░ рдмीрди рдмрдЬाрддे рд╕ंрдкेрд░ों рдХा рдЬीрд╡рди рдЗрдд्рдпाрджि। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ рднाрд░рддрднूрдоि рдХो ‘рд╕ाँрдк рдФрд░ рд╕ंрдкेрд░ों рдХा рджेрд╢’ рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдордЧрд░ рджुрдЦрдж рдкрд╣рд▓ू рдпрд╣ рдХि рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рд╣ी рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпाрдиि рд▓рдЧрднрдЧ 20 рд╣рдЬाрд░ рдоौрддें рд╕िрд░्рдл рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЙрд╕ рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдХрд╖्рдЯрдХрд░ рдмाрдд рдпे рдХि рдЗрдирдоें рд╕े 90 рдлीрд╕рджी рдоौрддें рд╕िрд░्рдл рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╣ोрддी рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рд╕ाँрдк рдФрд░ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕рдЯीрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдирд╣ीं рд░рдЦрддे, рд╕рдордп рдкрд░ рдЗрд▓ाрдЬ рди рдХрд░ाрдХे рдЭाреЬ-рдлूँрдХ-рдЯोрдЯрдХा рдЬैрд╕े рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрддे рд╣ैं। рдХрдИ рдмाрд░ рдоेрд░े рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдоें рднрд░рддी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдорд░ीреЫ рдХे рдкреЭे рд▓िрдЦे рдкрд░िрдЬрди рд╣рдорд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рд╕рд░! рд╣рдо рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЕрдкрдиे рдорд░ीрдЬ рдХी рдЭाреЬрдлूंрдХ рдХрд░ा рд▓ें рдпрд╣ीं рдкрд░, рдмрд╕ рдеोреЬी рджेрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें ICU рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджीрдЬिрдпे। рдоेрд░े рдЧाँрд╡ рд╕े рдЖрдпे рдмाрдмा рдмाрд╣рд░ рдмрд░ाрдорджे рдоें рд╣ी рдЙрдирдХा рджेрд╣ाрддी рдЗрд▓ाрдЬ рдХрд░ рджेंрдЧे। рдХुрдЫ рдЬреЬी-рдмूрдЯी рдФрд░ рд╕िрдж्рдз рдорди्рдд्рд░ рд╣ै рдЙрдирдХे рдкाрд╕, рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдЧों рдХो рдоौрдд рдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╣ै рдЙрди्рд╣ोंрдиे। рдаीрдХ рд╣ै рдХि рдЖрдк рдЗрди рдмाрддों рдоें рднрд░ोрд╕ा рдирд╣ीं рд░рдЦрддे, рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рддो рднрд░ोрд╕ा рд░рдЦрддे рд╣ैं рди! рдЖрдкрдХा рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ाрдЗंрд╕ рдЕрднी рдЙрддрдиा рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै, рдПрдХ рджिрди рдЖрдкрдХो рднी рдЗрдирдХी рд╢рдХ्рддि рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा। рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рд╣рдоाрд░े рдорд░ीрдЬ рдХो рдирд╣ीं рдЫोреЬेंрдЧे рддो рд╣рдо рд╣िंрд╕рдХ рд░ाрд╕्рддा рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрдпेंрдЧे।”

рднाрд░рдд рдоें рдоाрдирд╕ूрди рдХा рдЖрдЧрдорди рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕рдордп рд╣ै рдЬрдм рд╣рдоाрд░े рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдоें рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдоाрдорд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рдХ्рдпों? рд╣рдо рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдХा рддाрдкрдоाрди рд╕्рдеिрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдкिрдЫрд▓े рд▓ेрдЦ рдоें рдЖрдкрдиे рдкреЭा рдХि рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдаंрдвे рдоौрд╕рдо рдоें рдЪрд░्рдмी рдкिрдШрд▓ाрдХрд░, рд░ोрдордЫिрдж्рд░ рдмंрдж рдХрд░ рдХे рддрдеा рдХंрдкрдХंрдкी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╣рдо рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЧрд░्рдоी рдкैрджा рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ै। рдаीрдХ рдЗрд╕рдХे рдЙрд▓्рдЯे рдмाрд╣рд░ी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЧрд░्рдо рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкрд╕ीрдиा рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рд╣рдо рд╢рд░ीрд░ рдХा рдЕंрджрд░ूрдиी рддाрдкрдоाрди рдмреЭрдиे рдирд╣ीं рджेрддे। рдордЧрд░ рд╕ाँрдк рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рддाрдкрдоाрди рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рдРрд╕ी рдХोрдИ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЙрдирдХी рдд्рд╡рдЪा рд╢ुрд╖्рдХ рдФрд░ рдЪिрдХрдиी рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡े рдкрд╕ीрдиा рдирд╣ीं рдиिрдХाрд▓ рд╕рдХрддे, рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХ्рдпोंрдХि рдкैрд░ों рдХे рдмिрдиा рд░ेंрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдРрд╕े рд╢рд░ीрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬो рдШрд░्рд╖рдг рдХो рдмрд░्рджाрд╢्рдд рдХрд░ рдкाрдП। рдЙрди्рд╣ें рдЖंрддрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдХा рддाрдкрдоाрди 30 рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рд░рдЦрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдордиुрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ 37 рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕ाँрдк рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рдаंрдбा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें ‘рдХोрд▓्рдб рдм्рд▓рдбेрдб рдПрдиिрдорд▓’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдКрд╖्рдо рдпा рд╢ीрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╕ाँрдк рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдХे рддाрдкрдоाрди рдХो рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓рдо्рдмी рдиिрдж्рд░ा рдоें рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рдЧ्рд░ीрд╖्рдордиिрдж्рд░ा рдпा рд╢ीрддрдиिрдж्рд░ा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рд╕ाँрдк рдиा рддो рдЦाрддे-рдкीрддे рд╣ैं рдиा рд╣ी рдХोрдИ рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмрд╕ рд╣ृрджрдп рдФрд░ рдлेрдлреЬे рдХी рдоंрджрдЧрддि рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдоौрд╕рдо рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рд▓рдо्рдмा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХ्рдпा рдордиुрд╖्рдп рднी рдмिрдиा рднोрдЬрди-рдкाрдиी рдХे рдорд╣ीрдиों рддрдХ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै? рдХ्рдпा рдпोрдЧी рднी  рд╢ीрддрдиिрдж्рд░ा рдЬैрд╕ी рдХिрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╣िрдоाрд▓рдп рдЬैрд╕े рдаंрдбे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡рд░्рд╖ों рд╕рдоाрдзि рдоें рд▓ीрди рд░рд╣рддे рд╣ैं? рдХ्рдпा рд╢ीрддрдиिрдж्рд░ा рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕рджिрдпों рддрдХ рдЬिрди्рджा рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рддाрдХि рд╣рдо рд╕ुрджूрд░ рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХрд░ рд╕рдХें? рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЧрд╣рди рд╢ोрдз рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЗрдпे рд╣рдо рд╕ाँрдкों рдкрд░ рд▓ौрдЯрддे рд╣ैं।

рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХा рд╢рдм्рдж ‘рд╕рд░्рдк’ рдФрд░ рдл्рд░ेंрдЪ рдоें ‘рд╕рд░्рдкेंрдЯाрдЗрди’ рднाрд╖ाрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े ‘рдПрдХीрдХृрдд рднाрд░ोрдкीрдп (рдЗंрдбो-рдпूрд░ोрдкिрдпрди) рднाрд╖ा рдкрд░िрд╡ाрд░’ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдФрд░ ‘рдбाрдИрд╡рд░्рдЬेंрдЯ рде्рдпोрд░ी рдСреЮ рдЗрд╡ोрд▓्рдпूрд╢рди’ рдХो рдкुрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рднाрд░рдд рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рднी рд╕ाँрдкों рд╕े рдЬुреЬी рдХрдИ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдоाрди्рдпрддाрдПँ-рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдФрд░ рдеाрдИрд▓ैंрдб рдоें рд▓ोрдЧ рдкौрд░ुрд╖рд╡ृрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рдк-рд░рдХ्рддрдкाрди рдХрд░рддे рд╣ैं, рдХुрдЫ рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рд╕рд░्рдк-рдиिрд░्рдоिрдд рд╢рд░ाрдм рдХा рднी рдк्рд░рдЪрд▓рди рд╣ै। рдоिрд╢्рд░ рдоें рдХ्рд▓िрдпोрдкेрдЯ्рд░ा рдХा рдЖрдд्рдорджाрд╣ рдФрд░ рддुрдд-рдЕंрдЦाрдорди рдХा рд╕िंрд╣ाрд╕рди рд╣ो рдпा рдордз्рдпрдПрд╢िрдпाрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рджंрддрдХрдеाрдУं рдоें рдкрд░-рдкैрд░ рд╡ाрд▓े рдб्рд░ैрдЧрди рдХा рд╡рд░्рдгрди। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╕ाँрдкों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд▓िрдЬाрд░्рдб/рдЫिрдкрдХрд▓ी рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рджोрдиों рд╣ी рд╕рд░ीрд╕ृрдк рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं। рдмрд╕ рдЗрд╡ोрд▓्рдпूрд╢рди рдХे рджौрд░ाрди рд╕ाँрдкों рдиे рдкैрд░ों рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓рдо्рдмी рдкूँрдЫ рдФрд░ рдкрддрд▓े-рд▓рдо्рдмे рд╡рдХ्рд╖ рдХो рдЕрдкрдиाрдпा। рд▓ेрдХिрди рдЫिрдкрдХрд▓ी рдХी рддрд░рд╣ рд╕ाँрдк рдХी рдкूँрдЫ рдХाрдЯрдиे рдкрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдирд╣ीं рдмрдврддी। рдордЧрд░ рдПрдиाрдХोंрдбा рдФрд░ рдЕрдЬрдЧрд░ рдХी рдХुрдЫ рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдоें рдЕрд▓्рдкрд╡िрдХрд╕िрдд рдкैрд░ों рдХे рдЕंрд╢ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдХ्рд░рдоिрдХ-рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдХिрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдпे рдкैрд░ рдЬ्рдпाрджा рд╡िрдХрд╕िрдд рд░рд╣े рд╣ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рджेрдЦ рдХрд░ рд╣ी рдб्рд░ैрдЧрди рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рд╣ो।

рд╕ाँрдкों рд╕े рдЬुреЬे рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХा рдХाрд░рдг рд╢ाрдпрдж рдЙрдирдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд░рдЪрдиा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣ै। рдЖрдЗрдпे рдЙрдирд╕े рдЬुреЬे рдХुрдЫ рд░ोрдЪрдХ рддрде्рдпों рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें। рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдХुрдЫ рдРрд╕े рд╕्рдеाрди рднी рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рд╕ाँрдк рдмिрд▓рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдкाрдП рдЬाрддे, рдЬैрд╕े – рдЕрди्рдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा, рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб, рдЖрдЗрд╕рд▓ैंрдб, рдЖрдпрд░рд▓ैंрдб, рд╣рд╡ाрдИ рдж्рд╡ीрдк рдФрд░ рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рдКँрдЪी рдмрд░्рдлीрд▓ी рд╢ृंрдЦрд▓ाрдПँ। рд╢ाрдпрдж рдЗрди рд╕्рдеाрдиों рдХा рдиिрдо्рди рддाрдкрдоाрди рдпा рдЕрдиुрдХूрд▓ рднोрдЬрди рдХे рдЕрднाрд╡ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े। рдпा рдлिрд░ рдЙрдж्рдЧрдорд╕्рдерд▓ рд╕े рд╡рд╣ाँ рддрдХ рд╕ाँрдкों рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рддैрд░ рдХрд░ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХे рд╣ों, рдпा рдлिрд░ рд╕рд░ीрд╕ृрдк рдХा рдХ्рд░рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╡рд╣ाँ рдЕрд▓рдЧ рджिрд╢ा рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ो। рд╕ाँрдкों рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ 10 рд╕ेंрдЯीрдоीрдЯрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ 7 рдоीрдЯрд░ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рд▓рдо्рдмा рд╕ाँрдк рдЕрдЬрдЧрд░ рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рднाрд░ी рд╕ाँрдк рдПрдиाрдХोंрдбा рд╣ै। рд╕ाँрдк рдХे рдХाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рд╡рд╣ рд╕ुрди рдирд╣ीं рд╕рдХрддा рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиे рдкेрдЯ рдФрд░ рдЬрдмреЬे рдХो рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдЯिрдХा рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдХрдо्рдкрди рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ंрдкेрд░े рдХे рдмीрди рдкрд░ рдиाрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाँрдк рдмीрди рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдкрд░ рдирд╣ीं рдиाрдЪрддे рдмрд▓्рдХि рд╕ंрдкेрд░े рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рд╣िрд▓ाрддे рдбुрд▓ाрддे рдмीрди рдХे рдлुрд▓े рд╣ुрдП рд╣िрд╕्рд╕े рдХो рд╢िрдХाрд░ рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рддрд░рдл рдЭрдкрдЯрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рд╕ंрдкेрд░ा рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╢ांрдд рдмैрдардХрд░ рдмीрди рдмрдЬाрдпे рддो рд╕ाँрдк рднी рд╢ांрдд рдкреЬे рд░рд╣ेंрдЧे। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХрднी рдХрднी рд╕ंрдкेрд░े рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рд╕े рдоुрдЯ्рдаी рдмрдиाрдХрд░ рд╕ाँрдк рдХी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рдШुрдоा-рдШुрдоा рдХрд░ рдЙрд╕े рдЙрдХрд╕ाрддे рд╣ै рддрдм рдмीрди рдмрдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рднреЬрдХाрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рднाрд░рддीрдп рд╡рди्рдп рдЬीрд╡ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1971 рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд╕ाँрдкों рдкрд░ рджिрдЦाрдП рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдЦेрд▓ рдЧैрд░ реШाрдиूрдиी рд╣ैं рдФрд░ ‘рдЬीрд╡ों рдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░’ рдЬैрд╕े рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЖрддे рд╣ैं।

рд╕ाँрдк рдХी рдЖँрдЦें рднी рдмрд╣ुрдд рд╡िрдХрд╕िрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी, рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╕ाँрдк рдмрд╕ рдЕँрдзेрд░े рдФрд░ рдЙрдЬाрд▓े рдоें рдлрд░्рдХ рдХрд░ рдкाрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╕ाँрдк рдЕрдкрдиे рд╢िрдХाрд░ рдХो рдЙрд╕рдХी рдЧрддि рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдкрд╣рдЪाрдирддे рд╣ैं। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╕ाँрдкों рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬ рдбाрдпрдиाрд╕ोрд░ рдХी рдлिрд▓्рдоों рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ीрд░ो рдЙрдирдХे рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ी рдЬाрди рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХрджрдо рд╕्рдеिрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдк рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि ‘рд╕ाँрдк рдЕрдкрдиे рд╣рдд्рдпाрд░े рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдЦींрдЪ рд▓ेрддा рд╣ै’ рдЬैрд╕ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрдХ рдЧрдк्рдк рдХे рд╕िрд╡ाрдп рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднी рдЙрдирдХा рджिрдоाрдЧ рдЗрддрдиा рд╡िрдХрд╕िрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡े рдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдпा рдкीрдЫा рдХрд░ рдХे рдЦोрдЬ рдиिрдХाрд▓рдиे рдЬैрд╕े рдЬрдЯिрд▓ рдХाрдо рдХो рдЕंрдЬाрдо рджें। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдкेреЬ рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाँрдк рдХी рджृрд╖्рдЯि рдЕрдзिрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡े рд░ंрдЧ рднी рдкрд╣рдЪाрдирддे рд╣ैं। рд╕ाँрдк рдЕрдкрдиे рд╢िрдХाрд░ рдХो рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдХी рдЧрд░्рдоी рд╕े рдкрд╣рдЪाрдирддे рд╣ैं рдЗрди्рдл्рд░ाрд░ेрдб рд╕ेंрд╕рд░ рдХे рд╕рд╣ाрд░े। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡े рдЕँрдзेрд░े рдоें рднी рдЕрдкрдиा рд╢िрдХाрд░ рдкрдХреЬ рд▓ेрддे рд╣ैं। рд╢िрдХाрд░ рдХा рдкीрдЫा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рдЕрдкрдиी рджोрдоुँрд╣ी рдЬीрдн рдХो рдмाрд░-рдмाрд░ рд╣рд╡ा рдоें рдиिрдХाрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдоौрдЬूрдж рдХрдгों рдХो рдЕрдкрдиे рддाрд▓ू рдХे рдкाрд╕ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдЧंрдз рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдЕрддिрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдЕंрдЧ рдоौрдЬूрдж рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ाँрдкों рдХे рдЬрдмреЬे рдХрдИ рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рд╣рдб्рдбिрдпों рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдирддे рд╣ै рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рдЪौреЬे рд╢िрдХाрд░ рдХो рднी рдиिрдЧрд▓рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕ाँрдк рдХी рдЫाрддी рдоें рдбाрдпाрдл्рд░ाрдо рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрдирдХा рд╣ृрджрдп рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕्рдеिрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдмрд▓्рдХि рдХाрдлी рдмреЬे рд╢िрдХाрд░ рдХो рдиिрдЧрд▓рдиे рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдЧे рдкीрдЫे рдЦिрд╕рдХ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдлेрдлреЬा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдХिрдбрдиी рдЕрдЧрд▓ рдмрдЧрд▓ рдиा рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╕ाँрдк рд╣рдоेрд╢ा рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ी рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╡े рдкाрдиी рдХी рдХुрдЫ рдмूंрджें рдЪाрдЯрддे рд╣ैं рдпрджा-рдХрджा рд▓ेрдХिрди рджूрдз рдХрднी рдирд╣ीं рдкीрддे। рдмрд▓्рдХि рдЬрдмрд░рди рджूрдз рдкिрд▓ाрдиे рд╕े рд╡े рдмीрдоाрд░ рднी рдкреЬ рдЬाрддे рд╣ैं। рдиाрдЧрдкंрдЪрдоी рдХे рджिрди рджुрдЧ्рдзрдкाрди рдХрд░рддे рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд░्рдк рдХрдИ рд╕рдк्рддाрд╣ рд╕े рднूрдЦे-рдк्рдпाрд╕े рд░рдЦे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЧाँрд╡ों рдХी рдЧोрд╢ाрд▓ाрдУं рдоें рджिрдЦ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाँрдк рд╡рд╣ाँ рдЪूрд╣ों рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдЬाрддे рд╣ैं рдиा рдХि рджूрдз рдкीрдиे। рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЧाрдп рдХी рдерди рдХो рд╡े рд╢िрдХाрд░ рдХे рдн्рд░рдо рдоें рдкрдХреЬ рд▓ेрддे рд╣ों рдФрд░ рдбрд░ рд╕े рдЙрдирдХे рдкैрд░ों рд╕े рд▓िрдкрдЯ рдЬाрддे рд╣ों। 
рдирд░-рд╕рд░्рдк рдХा рдЬрдирдиांрдЧ рдПрдХ рдЬोреЬा рдЕрд░्рдзрд╢िрд╖्рдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЫुрдкा рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╕िрд░्рдл рдоैрдеुрди рдХे рд╕рдордп рдоाрджा-рд╕рд░्рдк рдХे рдЬрдирдирдж्рд╡ाрд░ рдоें рдЯेреЭा рдШुрд╕ рдХрд░ рдЕрдЯрдХ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡ीрд░्рдп рд╕्рдЦрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рдЧाँрд╡ों рдоें рдРрд╕ा рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि ‘рдиाрдЧ’ рдирд░ рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ ‘рдзाрдоिрди’ рдоाрджा। рдЬी рдирд╣ीं, рд╕ाँрдк рд╕िрд░्рдл рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬाрддि рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╕े рдоैрдеुрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдирд░ рд╕рд░्рдкों рдХो рдоाрджा рдХो рд░िрдЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдорд╢рдХ्рдХрдд рдХрд░рдиी рдкреЬрддी рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдХрд▓ा рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдирд░ों рд╕े рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдХोрдмрд░ा рддो рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдирд░ рдХो рдиिрдЧрд▓ рднी рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЯेрд░िрдЯрд░ी рдкрд░ рдХрдм्реЫा рдЬрдоाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдЬрдпी рдирд░ рдХो рдХрдИ рдоाрджाрдУं рд╕े рд╕ंрд╕рд░्рдЧ рдХрд░рдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╕ाँрдк рдкрд░िрд╡ाрд░ рдирд╣ीं рдмрд╕ाрддे, рд╡े рдЕंрдбे рджेрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рдЫोреЬ рдХрд░ рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдХोрдмрд░ा рдФрд░ рдЕрдЬрдЧрд░ рдоाрджाрдПँ рдЕрдкрдиे рдЕрдг्рдбों рдХो рд▓िрдП рдШोрд╕рд▓ा рдмрдиाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдг्рдбों рд╕े рд▓िрдкрдЯी рд░рд╣рддी рд╣ैं рдЬрдмрддрдХ рдЙрдирдоे рд╕े рд╕ंрдкोрд▓े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓рддे। рд╕рд░्рдк-рдоैрдеुрди рд╕े рдордгि рдХा рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиा рдорд╣рдЬ рдХोрд░ी-рдХрд▓्рдкрдиा рд╣ै।

рдХेंрдЪुрд▓ी рднी рд▓ोрдЧों рдХे рдХौрддुрд╣рд▓ рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрдИ рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рд▓ोрдЧ рдЗрд╕े рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдФрд░ рд╕рдо्рдкрди्рдирддा рдХा рд╡ाрд╣рдХ рд╕рдордЭ рдХрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╕ाँрдк рдРрд╕े рдЬीрд╡ рд╣ैं рдЬो рдЬीрд╡рдирднрд░ рд▓рдо्рдмाрдИ рдоें рдмреЭрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд░ेंрдЧрдиे рдХे рдХाрд░рдг рднी рдЗрдирдХी рдд्рд╡рдЪा рдХी рдмाрд╣рд░ी рдкрд░рдд рдЬीрд░्рдг-рд╢ीрд░्рдг рд╣ोрддी рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдЖँрдЦों рдоें рдкुрддрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рд╕рддрд╣ рд╣ोрддी рд╣ै, рдХेंрдЪुрд▓ी рдХी рдПрдХ рдкрд░рдд рдпрд╣ाँ рднी рдкреЬ рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЗрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдХрдордЬोрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рддрдм рд╕рд░्рдк рдЦाрдиा-рдкीрдиा рдЫोреЬ рдХрд░ рдХिрд╕ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдеाрди рдоें рдЬाрдХрд░ рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рднोрдЬрди рдФрд░ рдЙрд░्рдЬा рдХे рдЕрднाрд╡ рд╕े рдХुрдЫ рджिрдиों рдоें рдЗрдирдХी рдоोрдЯाрдИ рдХрдо рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै, рддрдм рдпे рдХिрд╕ी рдХрдаोрд░ рд░ुрдЦреЬे рд╕рддрд╣ рдкрд░ рд░рдЧреЬрддे рд╣ुрдИ рдЦुрдж рдХो рдиिрд░्рдЬीрд╡, рдЯूрдЯे-рдлूрдЯे, рдЫोрдЯे рдкреЬ рдЧрдП рдХेंрдЪुрд▓ी рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं। рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ी рд╕рд░्рдк рд╕्рдлुрд░्рддिрд╢ीрд▓ рдФрд░ рдЪрдордХीрд▓े рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЬрд╡ाрди рд╕ाँрдк рд╕ाрд▓ рдоें рджो рддीрди рдмाрд░ рдХेंрдЪुрд▓ी рдЫोреЬрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдмूреЭे рд╣ो рдЧрдП рд╕ाँрдк рд╕ाрд▓-рджो рд╕ाрд▓ рдоें рдПрдХ рдмाрд░। рдЪुрдХि рдХेंрдЪुрд▓ी рд╕ाँрдкों рдХो рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдирдпा рдЬीрд╡рди рджेрддी рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕ाрдЗंрд╕ рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдХे рд▓ोрдЧो рдоें ‘рдПрдХ рд╕्рддрдо्рдн рд╕े рд▓िрдкрдЯे рджो рд╕рд░्рдк’ рд╣ीрд▓िंрдЧ рдХे рдк्рд░рддीрдХрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕंрдХिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдХुрдЫ рдкेреЬ-рдкौрдзों рдХे рдЧंрдз рд╕ाँрдкों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рдХुрдЫ рдкौрдзों рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рд╢िрдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдЪुрд░рддा рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рдХेंрдЪुрд▓ी рдЫोреЬрдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢िрдХाрд░ рдХो рдиिрдЧрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕े рдкрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдЗрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдХрдаोрд░ рдбंрдард▓ рдХे рдЪाрд░ो рддрд░рдл рд▓िрдкрдЯрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЪрди्рджрди рдХे рдкेреЬ, рдХेрд╡рдбा, рд░ाрддрд░ाрдиी рдФрд░ рдХрдиेрд░ рдХी рдЭाреЬिрдпाँ рд╕ाँрдкों рдХे рдЖрд╢्рд░рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдорд╢рд╣ूрд░ рд╣ैं। рдкुрд░ाрдиे рдЦंрдбрд╣рд░ рдЪूрд╣ों рдХे рд▓िрдП рднी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдШрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рддो рд╕ाँрдк рднी рдРрд╕े рд╕्рдеाрди рдХाрдлी рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╢िрдХाрд░ рдиिрдЧрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ें рдкрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाँрдкों рдХो рдХрд░ीрдм 4-5 рдШंрдЯे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рд╡े рдПрдХрджрдо рд╕ुрд╕्рдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдЦрддрд░े рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдпा рддो рд╢िрдХाрд░ рдХो рдЙрдЧрд▓ рдХрд░ рднाрдЧ рдЬाрддे рд╣ैं рдпा рдлिрд░ рдоाрд░े рдЬाрддे рд╣ैं। рдПрдХ рдЪूрд╣े рдХा рднोрдЬрди рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рджिрди рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рднी рд╕ाँрдк рддेрдЬ рдирд╣ीं рд░ेंрдЧ рдкाрддे, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╢िрдХाрд░ рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдП ‘рд╡िрд╖рджंрдд’ рдпाрдиि ‘рдлैंрдЧ’ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рд╕ाँрдк ‘рдХрд░ैрдд’ рдмрд╣ुрдд рд╕ुрд╕्рдд рдФрд░ рдмेрд╡рдХूрдл рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдпрд╣ рдЗंрд╕ाрдиी рдмрд╕्рддी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдЪुрд░рддा рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕े рдЬ्рдпाрджा рднाрдЧрдиा рдирд╣ीं рдкреЬрддा। рдЕрдХ्рд╕рд░ рдпрд╣ рдШрд░ рдоें рдШुрд╕ рдЬाрддा рд╣ै, рдмिрд╕्рддрд░ рдоें рдШुрд╕рдХрд░ рдЗंрд╕ाрдиों рдХो рдХाрдЯ рд▓ेрддा рд╣ै, рдордЧрд░ рдХाрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡рд╣ीँ рдкреЬा рд░рд╣рддा рд╣ै, рднाрдЧрддा рдирд╣ीं рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоाрд░ा рднी рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдХोрдмрд░ा рдеोрдбा рддेрдЬ рднाрдЧ рд▓ेрддा рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗंрд╕ाрдиों рд╕े рджूрд░ рд╣ी рд░рд╣рдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕ाँрдк рдмрд╣ुрдд рддेрдЬ рднाрдЧрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрддे рд╣ैं। рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдШрд░ों рдоें рдкाрдП рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рд╡िрд╖рд╣ीрди ‘рдзाрдоिрди’ рдпाрдиि ‘рд░ैрдЯрд╕्рдиेрдХ’ рд╕рдмрд╕े рддेрдЬ рджौреЬрддे рд╣ैं। рдЪुрдХि рдпे рд╣ाрдиिрд░рд╣िрдд рд╕рд░्рдк рдШрд░ рд╕े рдЪूрд╣ों рдХा рд╕рдлाрдпा рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХिрд╕ाрди рдЗрди्рд╣ें рдоाрд░рддे рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрди рдХрд░ рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдкाрд▓рддे рднी рд╣ैं।

рд╕рднी рд╕ाँрдк рд╡िрд╖ैрд▓े рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рд╕ाँрдкों рдХी рдХुрд▓ 3,600 рд╕्рдкीрд╢ीрдЬ рд╣ैं, рдЙрдирдоे рд╕े рдХрд░ीрдм 2 рд╣рдЬाрд░ рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рднाрд░рдд рдоें рднी рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рдордЧрд░ рдоाрдд्рд░ 725 рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рд╡िрд╖ैрд▓ी рд╣ैं। рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬрд▓ рдоें рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд╕рд░्рдк рдЬрд╣рд░ीрд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं, рдордЧрд░ рдоीрдаे рдкाрдиी рдХे рд╕ाँрдк рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЬрд▓ीрдп рд╕ाँрдкों рдХी рдкूँрдЫ рддैрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЪिрдкрдЯी рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЬрдоीрди рдкрд░ рдкाрдП рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рд╕ांрдкो рдоें рдХौрди рд╡िрд╖рдзрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдХौрди рд╡िрд╖рд╣ीрди, рдпे рдХैрд╕े рдкрд╣рдЪाрдиें? рдЕрдЧрд░ рд╕ाँрдк рдкрдХреЬ рдоें рдирд╣ीं рдЖрдпा рдпा рджिрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं рддो рдХैрд╕े рдЬाрдиेंрдЧे рдХि рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╡िрд╖рдпुрдХ्рдд рдеा рдпा рдирд╣ीं? рдХ्рдпा рд╕рднी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдк्рд░ाрдгрдШाрддрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं? рдХ्рдпा рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдмिрдиा рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рднी рдаीрдХ рд╣ोрддा рд╣ै? рдЭाреЬ-рдлूंрдХ рд╕े рднी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдаीрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпा? рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╣ोрдиे рдкрд░ рддुрд░ंрдд рдХ्рдпा рдХрд░ें? рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдоें рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдпрд╣ рдХिрддрдиा рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै, рдХ्рдпा рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡рд╕ुрд▓рдн рд╣ै? рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рджрд╡ा рдХैрд╕े рдмрдирддी рд╣ै?

рдЗрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдЧрд▓े рдЕंрдХ рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░ें। (рдХ्рд░рдорд╢ः) 
рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдиोрдЯ: рд░ांрдЪी, рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдиिрд╡ाрд╕ी рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡, рдПрдордмीрдмीрдПрд╕, рдПрдордбी (рдоेрдбिрд╕िрди) рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдирдпा рд╕्рддрдо्рдн рд╕ेрддु рдХे рдкाрдардХों рдХो рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╕ेрддु рдХे рдЖрдЧाрдоी рдЕंрдХों рдХा рд╕्рдеाрдпी рдЕंрдЧ рд╣ोрдЧा। рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕े рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рдбॉ. рдоाрдзрд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднी рд╣ैं।