Showing posts with label 201808H. Show all posts
Showing posts with label 201808H. Show all posts

рдСрдЧрд╕्рдЯрд╕ рд╕ीреЫрд░ рдХा рдиिрдЬी рдоाрд╕


рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рд╕рдоुрджाрдпों рдоें рд░рдХ्рд╖ाрдмंрдзрди рдХे рджिрди рднрдЧрд╡ाрди рдХृрд╖्рдг рдХो рд░ाрдЦी рдмांрдзрдиे рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ै। рднाрдИ-рдмрд╣рдиों рдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рдмंрдзрди рддрдХ рд╕िрдордЯрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╢्рд░ाрд╡рдгी рдкूрд░्рдгिрдоा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЕрдзिрдХ рдеा рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдд рдкुрд░ рдХा рд╣िрддैрд╖ी рд╡рд░्рдЧ рд╢ाрд╕рдХ рдХो рд░рдХ्рд╖ाрд╕ूрдд्рд░ рдмांрдзрддा рдеा। рдлिрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХी рдЭреЬी рд▓рдЧी рдФрд░ рджेрд╢ी-рд╡िрджेрд╢ी рдоूрд▓ рдХे рд╢ाрд╕рдХों, реЫрдоींрджाрд░ों, рдХрдо्рдкрдиी-рдмрд╣ाрджुрд░ों рдХी рдиीрдпрддें рдмрджрд▓ीं, рдФрд░ рдРрд╕े рд╣ी рдХिрд╕ी рджुрд╖्рдХाрд▓ рдоें рдЗрди рд╕рдоुрджाрдпों рдиे рднрдЧрд╡ाрди рдХृрд╖्рдг рдХो рдЕрдкрдиा рд╢ाрд╕рдХ, рддрдеा рдЧीрддा рдХो рдЕрдкрдиा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рдоाрдирдХрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╢ाрд╕рдХों рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा। рдХृрд╖्рдг рдХी рд░ाрдЦी рдЙрд╕ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдПрдХ рд╕्рдоृрддि рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдЧीрддा рд╕े рд╣рдоाрд░े рдЕрдиेрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдиे рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ी рдФрд░ рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд╣ी рдХрд╣े рдЕрдирдХрд╣े рдмрд▓िрджाрдиों рдХी рдмрджौрд▓рдд рдЖрдЬ рд╣рдо рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд╕ाँрд╕ рд▓े рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рднी рднाрд░рддीрдпों рдФрд░ рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд╡рд╕, 15 рдЕрдЧрд╕्рдд рдХी рдмрдзाрдИ।

735 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рд░ोрдоुрд▓рд╕ (Romulus) рдХे рдоाрд░्рдЪ рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े 10 рдоाрд╕ рдХे рдкрдЮ्рдЪांрдЧ рдХा рдЫрдаा рдорд╣ीрдиा, 35 рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рд░ाрдЬा рдиूрдоा рдкॉрдо्рдкिрд▓िрдпрд╕ (Numa Pompilius) рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдирд╡рд░ी рдФрд░ реЮрд░рд╡рд░ी рдЬुреЬрдиे рдХे рдХाрд░рдг 29 рджिрдиों рд╡ाрд▓ा рдЖрдард╡ाँ рдоाрд╕ рд╣ुрдЖ। 46 рдИрд╕ाрдкूрд░्рд╡ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░ोрдорди рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЬूрд▓िрдпрд╕ рд╕ीреЫрд░ (Julius Caesar) рдиे рдЗрд╕рдоें рджो рджिрди рдЬोреЬрдХрд░ рдЗрд╕े 31 рджिрди рдХा рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे 38 рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рд░ोрдорди рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдСрдЧрд╕्рдЯрд╕ рд╕ीреЫрд░ (Augustus Caesar) рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдиाрдордХрд░рдг рд╣ुрдЖ рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдЧрд╕्рдЯрд╕ рдЗрд╕ рдоाрд╣ рдХो рдЕрдкрдиे рд▓िрдпे рдмреЬी рдмрд░рдХрддों рд╡ाрд▓ा рдоाрдирддा рдеा।

рднाрд░рдд рдоें рдпрд╣ рд╕рдордп рдЪрддुрд░्рдоाрд╕, рдУрдгрдо, рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди, рдХोрд▓्рд▓ाрд╡рд░्рд╖рдо, рдмрд▓рд░ाрдо рдЬрдпंрддी, рдФрд░ рд╢्рд░ाрд╡рдгी рдЙрдкाрдХрд░्рдо рдХे рдкрд░्рд╡ों рдХा рд╣ै। рдЖрдк рд╕рднी рдХो рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ। рдЕрддिрд╡ृрд╖्рдЯि рд╕े рдХेрд░рд▓ рдоें рд╣ुрдИ рдЬрди-рдзрди рдХी рднाрд░ी рд╣ाрдиि рд╕े рдорди рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рд╣рдо рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рджрд╡ाрдм рддрдеा рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдХे рд▓िрдпे рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рджोрд╣рди рдХी рдкрд░िрдгрддि рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡рд╣ीं рдмांрдзों рдХी рджेрдЦрд░ेрдЦ рдФрд░ рд╕ाрд╡рдзाрдиिрдпों рдХा рдЕрднाрд╡ рднी рджेрд╢ рдХे рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдЬрд▓-рднрд░ाрд╡ рдФрд░ рднूрд╕्рдЦрд▓рди рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддा рд╣ै। рдирджी рдФрд░ рдмांрдзों рдХे рдиिрдпрдорди рдФрд░ рджेрдЦрд░ेрдЦ рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдКрдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╕рдордп рдХी рдоांрдЧ рд╣ै। 

рдЗрд╕ рдоाрд╣ 2018 рдХी рд░ाрд╣ी рд░ैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЬ्рдЮाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рдк्рд░рдмोрдз рдЧोрд╡िрд▓ рдХी рдкрд╣рд▓ рдкрд░ рдХुрдЫ рд╢ोрдзाрд░्рдеिрдпों, рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों, рд╕рдо्рдкाрджрдХों, рддрдеा рдкाрдардХों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी рдЧрдИ рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд╕ूрдЪी рдоें рд╣िंрджी рдХे рдЬीрд╡िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдХ्рд░рдо рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ूрдЪी рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд▓ेрдЦрдХों рдХो рд╣рдоाрд░ी рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ। рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╕ेрддु рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдоें рд╕े рднी рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ूрдЪी рдХो рд╕ुрд╢ोрднिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िрди्рджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХी рдоिрд▓ी-рдЬुрд▓ी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िрди्рджी рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рдорд╣ाрдиुрднाрд╡ों рдХो рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рдмрдзाрдИ। рдЗрд╕ рдмाрд░ рдХे рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдкрд░ рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рд╣िंрджी рдХрд╡ि рд╢्рд░ी рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдХे рдЕрд╡рд╕ाрди рдХी рдЫाрдпा рд░рд╣ी। рдЗрд╕ी рдоाрд╣ рдЯ्рд░िрдиिрдбैрдб рдоें рдЬрди्рдоे рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рдиोрдмрд▓ рд╡िрдЬेрддा рд▓ेрдЦрдХ рд╕рд░ рд╡िрдж्рдпाрд╕ाрдЧрд░ рд╕ूрд░рдЬрдкाрд▓ рдиाрдпрдкॉрд▓ (Vidiadhar Surajprasad Naipaul) рдХा рд▓рдг्рдбрди рдоें рджेрд╣ांрдд рд╣ुрдЖ। рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рджोрдиों рдХो рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि!

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рднों рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдЕंрдХ рд╣рдоाрд░े рд╕ुрдзी рдкाрдардХों рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै। рдЖрдкрдХी рд░ाрдп рдФрд░ рд╕ुрдЭाрд╡ों рдХा рд╕рджा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै, рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕ाрдЭा рдХीрдЬिрдпे।

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рдЕंрд╢ 24

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп
рдкрдг्рдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдиे рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рдиी рд╕рди् 1927 рдоें рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬेрд▓ рдХी рдХोрдард░ी рдоें рд▓िрдЦी рдеी। рдЙрдирдХी рдлाँрд╕ी рд╕े рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े 18 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЬрдм рдЙрдирдХी рдоाँ рд╢्рд░ी рд╢िрд╡ рд╡рд░्рдоा рдХे рд╕ाрде рдЙрдирд╕े рдЕंрддिрдо рдмाрд░ рдоिрд▓рдиे рдЖрдпीं рддрдм рдкंрдбिрдд рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкांрдбुрд▓िрдкि рдЦाрдиे рдХे рдбрдм्рдмे рдоें рдЫिрдкाрдХрд░ рдЬेрд▓ рдХे рдмाрд╣рд░ рднिрдЬрд╡ा рджी। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕िंрдз рдоें рднрдЬрдирд▓ाрд▓ рдмुрдХрд╕ेрд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рди 1927 рдоें рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ। рдмाрдж рдоें рдЗрд╕े рд╢्рд░ी рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡рд░्рдоा рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЫрдкрд╡ाрдпा рдЧрдпा। рдкुрд╕्рддрдХ рдЫрдкрддे рд╣ी рджрдордирдХाрд░ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧा рджिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдпाँ рдЬрдм्рдд рдХрд░ рд▓ी рдЧрдпीं।

рдкрдг्рдбिрдд рдЬी 19 рджिрд╕рдо्рдмрд░ 1927 рдХो рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдЬिрд▓ा рдЬेрд▓ рдоें рдЕрд╢рдлाрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЦाँ, рд░ोрд╢рди рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд▓ाрд╣िреЬी рдХे рд╕ाрде рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рдлाँрд╕ी рдЪрдв़ рдЧрдП।

рд╣ुрддाрдд्рдоा рдкंрдбिрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 'рдмिрд╕्рдоिрд▓' рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдХे рдЕंрд╢: рд╕ेрддु рдХे рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХों рд╕े
  рдмीрдЬрд╢рдм्рдж: Autobiography, Bismil, Excerpt, рдЖрдд्рдордХрдеा, рдЬीрд╡рдиी, рдиाрдпрдХ, рдмिрд╕्рдоिрд▓, рд╣िрди्рджी,
... рдФрд░ рдЕрдм, рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा - рдЕंрд╢ 24

рдЪрддुрд░्рде рдЦрдг्рдб (рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХ рд╕े рдЬाрд░ी)

рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХा рдЕंрдЧूрдаा рдФрд░ рдж्рд░ोрдг рдХा рдЧुрд░ुрдд्рд╡

рдоेрдбिрдЯрд░ेрдиिрдпрди рдмो рдб्рд░ा рдХे рдмрд╣ाрдиे, рдПрдХ рдкुрд░ाрдиे реШिрд╕्рд╕े рдХा рдкुрдирд░्рдкाрда
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा


рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд░ोрдг рдХो рдЫрд▓ рд╕े рдРрд╕े рдХिрд╢ोрд░ рдХा рдЕंрдЧूрдаा рдХाрдЯрдиे рдХी рдХोрдИ реЫрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рдеी, рдЬो рдЙрдирдХे рдЗрд╢ाрд░े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╕рд░ рдХाрдЯрдХрд░ рд░рдЦ рджेрддा।
рдордШा рдкाрдХ्рд╖िрдХ рдоें рд░ाрдоाрдпрдг рдкрд░ рд▓िрдЦ рд░рд╣े рдоिрдд्рд░ рдЧिрд░िрдЬेрд╢ рд░ाрд╡ рдиे рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХे рджौрд░ाрди рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдХि, "рдпुрдж्рдз рдоें рд╣рд░ рдмाрд░ рд░ाрдо рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдж्рд╡ाрд░ा рдЧोрд╣ рдХे рдЪрд░्рдо рд╕े рдмрдиे рд╣рд╕्рдд-рдд्рд░ाрдг рдкрд╣рдирдХрд░ рдзрдиुрд╖ рдмाрдг рдЪрд▓ाрдиे рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै। рдд्рд╡рд░िрдд рдЧрддि рд╕े рдХрдо рд╕рдордп рдоें рд╣ी рдЕрдзिрдХ рдмाрдг рдЪрд▓ा рд▓ेрдиे рдХी рджрдХ्рд╖рддा рдФрд░ рдмाрдг рдЪреЭाрдиे рдоें рдЕंрдЧूрдаे рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдирд╣ीं рдмैрдарддा। рдХोрдИ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдЕрд╡рд╢्рдп рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी рдЬो рдмाрд░рдо्рдмाрд░рддा рдХे рдХाрд░рдг рдЕंрдЧूрдаे рдХो рдШाрдпрд▓ рд╣ोрдиे рд╕े рдмрдЪाрддी рд╣ोрдЧी। рд╕рдо्рднрд╡рдд: рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЕंрдЧूрдаे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рди рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ो।"
рдХांрдЪी рдХे рдХैрд▓ाрд╢рдиाрде рдоंрджिрд░ рдоें рдЕंрдЧूрдаा рдмрдЪाрддे рдзрдиुрд░्рдзрд░ рдЕрд░्рдЬुрди 
рдХिрддрдиे рд╣ी рд▓ोрдЧों рдиे рд░ाрдоाрдпрдг рдкреЭी рд╣ै, рдХिрддрдиे рддो рдЙрд╕рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди рднी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╕рдмрдХी рджृрд╖्рдЯि рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рднी। рд╣рдо рддрдорд╕ो рдоा рдЬ्рдпोрддिрд░्рдЧрдордп рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ैं। рд╣рдоाрд░े рдЕंрдХ, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдпोрдЧ, рд╢рд░्рдХрд░ा, рд╣ीрд░े, рдзाрддुрдХрд░्рдо, рд╕ंрдЧीрдд, рд╢िрд▓्рдк, рд╢ाрдХाрд╣ाрд░, рд╡िрд╢्рд╡-рдмंрдзुрдд्рд╡, рд╢рд╡рджाрд╣, рдФрд░ рдоाрдирд╡рдоाрдд्рд░ рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрдХрд░, рдк्рд░ाрдгिрдоाрдд्рд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдЬैрд╕े рдХिрддрдиे рд╣ी рддрдд्рд╡ рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рдХрднी рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╕े рджेрдЦे рдЧрдП рдФрд░ рдХрднी рдиिрд░ुрдд्рд╕ाрд╣िрдд рднी рдХिрдпे рдЧрдП। рд▓ेрдХिрди рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕े рдЖрд▓ोрдХिрдд рд╣ुрдП, рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рджोрдиों рд╣ी рдмреЭрддे рдЪрд▓े рдЧрдпे।

рдЧिрд░िрдЬेрд╢ рдХे рд░ाрдоाрдпрдг рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рд╕े рд╕ंрдмрди्рдзिрдд рдПрдХ рдХुрдЯिрд▓ рдЧ्рд░ंрдеि рдиिрд░्рдХूрдЯ рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрдеि рд╣ै рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдФрд░ рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХा рдн्рд░рдо। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдордЭ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдиे рдЕрд░्рдЬुрди рдХो рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдзрдиुрд░्рдзрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рд╕े рд╢्рд░ेрд╖्рда рдзрдиुрд░्рдзрд░ рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХा рдЕंрдЧूрдаा рд▓े рд▓िрдпा।

рдХ्рдпा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧुрд░ु рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рд╢िрд╖्рдп рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рдЕрдЬेрдп рдпोрдж्рдзाрдУं рдХे рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд░ोрдг рдХो рдЫрд▓ рд╕े рдРрд╕े рдХिрд╢ोрд░ рдХा рдЕंрдЧूрдаा рдХाрдЯрдиे рдХी рдХोрдИ реЫрд░ूрд░рдд рдеी, рдЬो рдЙрдирдХे рдЗрд╢ाрд░े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╕рд░ рдХाрдЯрдХрд░ рд░рдЦ рджेрддा? рдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдоें рдПрдХ рдЕрдирдЬाрди рд╢िрд╖्рдп рдХो рдПрдХ рджुрд░्рд▓рдн рд╕ूрдд्рд░ рджे рджेрдиे рдХी рдмाрдд рд╕рдордЭ рдЖрддी рд╣ै। рдоांрдЧрдиे рдХा рдЕрд░्рде рд╕рджा рдХाрдЯрдиा рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдПрдХ рдЖрдЪाрд░्рдп рдХो рдЬाрдирддा рд╣ूँ рдЬो рдЧुрд░ुрджрдХ्рд╖िрдгा рдоें рдЕрдкрдиे рд╕िрдЧрд░ेрдЯрдЦोрд░ рд╢िрд╖्рдпों рдХी рдзूрдо्рд░рдкाрди рдХी рд▓рдд рдоांрдЧ рд▓ेрддे рдеे।
рдЕрде рдЧुрдгрдоुрд╖्рдЯрдпः
рдкрддाрдХा рд╡рдЬ्рд░рдоुрд╖्рдЯिрд╢्рдЪ рд╕िंрд╣рдХрдгीं рддрдеैрд╡ рдЪ। рдордд्рд╕рд░ी рдХाрдХрддुрдг्рдбी рдЪ рдпोрдЬрдиीрдпा рдпрдеाрдХ्рд░рдордо् ॥83॥
рджीрд░्рдШा рддु рддрд░्рдЬрдиी рдпрдд्рд░ рдЖрд╢्рд░िрддाрдЩ्рдЧुрд╖्рдардоूрд▓рдХрдо्। рдкрддाрдХा  рд╕ा рдЪ рд╡िрдЬ्рдЮेрдпा рдирд▓िрдХा рджूрд░рдоोрдХ्рд╖рдгे ॥84॥
рддрд░्рдЬрдиी рдордз्рдпрдоाрдордз्рдпрдордЩ्рдЧुрд╖्рдаो рд╡िрд╢рддे рдпрджि। рд╡рдЬ्рд░рдоुрд╖्рдЯिрд╕्рддु рд╕ा рдЬ्рдЮेрдпा рд╕्рдеूрд▓े рдиाрд░ाрдЪрдоोрдХ्рд╖рдгे ॥85॥
рдЕрдЩ्рдЧुрд╖्рдардирдЦрдоूрд▓े рддु рддрд░्рдЬрди्рдпрдЧ्рд░ं рд╕ुрд╕ंрд╕्рдеिрддрдо्। рдордд्рд╕рд░ी рд╕ा рдЪ рд╡िрдЬ्рдЮेрдпा рдЪिрдд्рд░рд▓рдХ्рд╖्рдпрд╕्рдп рд╡ेрдзрдиे ॥86॥
рдЕрдЩ्рдЧुрд╖्рдаाрдЧ्рд░े рддु рддрд░्рдЬрди्рдпा рдоुрдЦं рдпрдд्рд░ рдиिрд╡ेрд╢िрддрдо्। рдХाрдХрддुрдг्рдбी рдЪ рд╡िрдЬ्рдЮेрдпा рд╕ूрдХ्рд╖्рдорд▓рдХ्рд╖्рдпेрд╖ु рдпोрдЬिрддा ॥87॥ (рдзрдиुрд░्рд╡ेрджः)
рдЖрдзुрдиिрдХ рдзрдиुрд░्рдзрд░ी рд╢ैрд▓िрдпाँ
рдЖрдзुрдиिрдХ рдзрдиुрд░्рдзрд░ी рдоें рдЕंрдЧूрдаा рдЫूрдП рдмिрдиा рддрд░्рдЬрдиी рдФрд░ рдордз्рдпрдоा рдЕंрдЧुрд▓ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рддीрд░ рдЪрд▓ाрдиे рдХी рд╡िрдзि рдХो рдоेрдбिрдЯрд░ेрдиिрдпрди рдмो рдб्рд░ा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдзрдиुрд░्рд╡ेрдж рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЗंрдЧिрдд рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХे рдЦोрдЬрдХрд░्рддा рд╕рдо्рднрд╡рддः рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд░ोрдг рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХा рдЕंрдЧूрдаा рдоांрдЧрдиे рдХा рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдЕрд░्рде рдЗрддрдиा рд╣ी рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдЕंрдЧूрдаे рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдзा рд╕े рдмрдЪрдиे рдХा рдпрд╣ рдЧुрд░ुрдоंрдд्рд░ рджिрдпा рдЬाрдпे। рдЬрдм рдж्рд░ोрдг рдиे рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХा рд╢िрд╖्рдпрдд्рд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рддो рдЙрд╕े рдпрд╣ рд╡िрдзि рдмрддाрдХрд░ рдРрд╕ा рд╕ूрдд्рд░ рджिрдпा, рдЬो рддрдм рдЧुрдк्рдд рдФрд░ рджुрд░्рд▓рдн рдеा। рд╡рд░рдиा рдЕंрдЧूрдаा рдХ्рдпा, рдПрдХрд▓рд╡्рдп рддो рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╕ंрдХेрдд рдоाрдд्рд░ рд╕े рдЕрдкрдиा рд╢ीрд╢ рджे рджेрддा। рдЕंрдЧूрдаा рд▓ेрдиे рдХा рд╕ांрдХेрддिрдХ рдЕрд░्рде рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХो рдЕрддिрдоेрдзाрд╡ी рдЬाрдирдХрд░ рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдиे рдЙрд╕े рд╢िрд╖्рдп рд╕्рд╡ीрдХाрд░рддे рд╣ुрдП рдЕँрдЧूрдаे рдХे рдмिрдиा рдзрдиुрд╖ рдЪрд▓ाрдиे рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрдж्рдпा рдХा рджाрди рджिрдпा рдФрд░ рдЧुрд░ुрджрдХ्рд╖िрдгा рдоें рдЕंрдЧूрдаा рджेрдиे рдХे рдмाрдж рдПрдХрд▓рд╡्рдп рддрд░्рдЬрдиी рдФрд░ рдордз्рдпрдоा рдЕंрдЧुрд▓ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рддीрд░ंрджाрдЬी рдХрд░рдиे рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рднूрдордз्рдп рд╢ैрд▓ी (Mediterranean bow draw) рд╕े рддीрд░ рдЪрд▓ाрдиे рд▓рдЧा। рдиिःрд╕рди्рджेрд╣ рдпрд╣ рдмेрд╣рддрд░ рддрд░ीрдХा рд╣ै। рдж्рд░ोрдг рдХे рд╕рднी рдзрдиुрд░्рдзाрд░ी рд╢िрд╖्рдп рдЗрд╕ рд╕ूрдд्рд░ рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдеे рдФрд░ рдЖрдЬрдХрд▓ рддीрд░ंрджाрдЬी рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЕрд╕ीрд░िрдпा рд╢ाрд╕рдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдзрдиुрд░्рдзрд░ рдЕрд╕ुрд░ рдмрдиिрдкाрд▓ (668 – 627 рдИ.рдкू.)
рдд्рд╡рд░िрдд рдзрдиुрд░्рдзрд░ी рдХे рдЬिрд╕ рд░рд╣рд╕्рдп рдХो рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдЕрдкрдиी рд▓рдо्рдмी рддрдкрд╕्рдпा рдоें рди рдЬाрди рд╕рдХा рдеा рдЙрд╕े рдЧुрд░ु рдж्рд░ोрдг рдХे рд╕्рдкрд░्рд╢ рдиे, рд╢िрд╖्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдиे, рдХ्рд╖рдгрдоाрдд्рд░ рдоें рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдеा।

рдЕंрдЧूрдаे рдХे рдмिрдиा рдзрдиुрд░्рдзрд░ी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा 'рдоेрдбिрдЯрд░ेрдиीрдпрди рдмो рдб्рд░ा' рдЖрдЬ рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рд╣ै। рдХांрдЪी рдХे рдХैрд▓ाрд╢рдиाрде рдоंрджिрд░ рдоें рдЕंрдЧूрдаा рдмрдЪाрддे рдзрдиुрд░्рдзрд░ рдЕрд░्рдЬुрди рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдИрд░ाрдХ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╢ाрд╕рдХ рдЕрд╕ुрд░ рдмрдиिрдкाрд▓ рдХे рдкाрд╖ाрдг рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рднी рдоेрдбिрдЯрд░ेрдиीрдпрди рдмो рдб्рд░ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рднूрдордз्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рднाрд░рдд рд╕े рдХ्рдпा рд╕рдо्рдмंрдз рд╣ै? рдЕрд╕ुрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдЕрд╕ीрд░िрдпा рдХे рд╡ाрд╕ी рдеे। рдЕрд╕ुрд░ों рдХे рдЧुрд░ु рднृрдЧुрд╡ंрд╢ी рд╢ुрдХ्рд░ाрдЪाрд░्рдп рдеे। рдЬाрдорджрдЧ्рдиेрдп рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рд╢ुрдХ्рд░ाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╡ंрд╢ рдоें рдЬрди्рдоे рдеे। рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдиे рдзрдиुрд░्рд╡िрдж्рдпा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рд╕े рд╕ीрдЦी рдФрд░ рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХे рд╢िрд╖्рдпрдд्рд╡ рдХो рдоाрди्рдпрддा рджेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЙрд╕рдХी рдзрдиुрд░्рд╡िрдж्рдпा рд╕े рдЕंрдЧूрдаे рдХी рднूрдоिрдХा рд╣рдЯрд╡ा рджी। рдкрд▓рднрд░ рдХे рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдоें рдЕрдкрдиे рд╢िрд╖्рдп рдХी рджрдХ्рд╖рддा рдоें рдРрд╕ा рдЬाрджुрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХрд░рдиा рдЖрдЪाрд░्рдпрдд्рд╡ рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рд╕े рд╣рдо рдЗрддрдиा рдХрдЯ рдЧрдпे рд╣ैं рдХि рдЕрдкрдиे рдЕрддीрдд рдХी рд╕рд░рд▓ рд╕ी рдШрдЯрдиा рдоें рднी рдЕрдиिрд╖्рдЯ рдХी рдЖрд╢ंрдХा, рдФрд░ рдЧुрд░ुрдд्рд╡ рдоें рдЫрд▓ рдвूँрдврддे рд╣ैं। рд╣рдоें рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрди рджेрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХो рднाрд░рдд рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ-рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╕рдордЭрдиा рднी рд╣рдоाрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдХो рд╕ीрдоिрдд рд╣ी рдХрд░ेрдЧा।

рд╕ेрддु, рдЕрдЧрд╕्рдд 2018 - рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा

рд╕ेрддु 

рд╡рд░्рд╖ 3, рдЕंрдХ 3

рдЕрдЧрд╕्рдд 2018

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рд▓рдШुрдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी-рд╡्рдпंрдЧ्рдп

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी / рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрдд्рдд

рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि

рдЕрдиुрд╡ाрдж

рдзрд░ोрд╣рд░

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рд╕рд░्рдкрджंрд╢ : рдоिрдердХ рдФрд░ рддрде्рдп - рднाрдЧ 3

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рдЖрд▓ेрдЦों рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХा рддीрд╕рд░ा рдФрд░ рдЕंрддिрдо рднाрдЧ

рдЗрд╕ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХी рдкिрдЫрд▓ी рдХреЬिрдпों рдоें рдбॉ. рдЧोрд╡िंрдж рдоाрдзрд╡ рдиे рд╕рд░्рдк рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджंрд╢ рд╕े рдмрдЪाрд╡ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рдк्рд░рджाрди рдХी рдеीं। рдкिрдЫрд▓ी рдХреЬी рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рдк्рд░рд╢्рди рднी рдкूрдЫे рдеे। рдЕрддि рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡े рдЗрд╕ рдХреЬी рдХो рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЖрдЬ рдоैं, рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдЙрди рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдХृрдкрдпा рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдХि рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХिрд╕ी рдФрд╖рдзि, рдпा рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдд्рд╡рд░िрдд рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै? рд╡िрд╖ рдХाрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕рдХी рдХिрддрдиी рдоाрдд्рд░ा рджी рдЬाрддी рд╣ै? рдЗрд╕рдХे рдХ्рдпा рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ैं?

рдЙрдд्рддрд░: рдЯॉрдХ्рд╕िрди рд╡िрд╖ рдХा рдкрд░्рдпाрдп рд╣ै рдФрд░ рдПंрдЯीрдЯॉрдХ्рд╕िрди рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рд╣ै। рдПंрдЯीрд╡ेрдирдо (Antivenom) рд╡े рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдФрд╖рдзिрдпाँ рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд╖ों рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рднी рднिрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं рдпा рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рдЬीрд╡िрдд рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рд░рдХ्рдд рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдк्рд░рддिрдкिंрдб (antibody) рдмрдиाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдоें рдХिрд╕ी рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡ рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╡िрд╖ рджेрдХрд░ рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрд╖ рдХो рдиिрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡ рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдзाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдк्рд░рддिрдкिंрдбों (рдПंрдЯीрдмॉрдбीреЫ) рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рдЙрд╕ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рд░рдХ्рдд рдХे рд╕ाрде рдиिрдХाрд▓ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдХрд░рдХे рдЯीрдХे рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдк्рд░рддिрдкिंрдбों рдХो рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рддрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╕ुрдИ рдЖрджि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкीреЬिрдд рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдХा рдк्рд░рдХाрд░, рд╢рдХ्рддि, рдоाрдд्рд░ा, рдФрд░ рдЖрд╡ृрдд्рддि рдЖрджि рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╖рдпाрдиुрд╕ाрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдкीреЬिрдд рдХी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рд▓िрдпे рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ (рдХैрдЯेрд▓िрд╕्рдЯ) рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдкीреЬिрдд рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдзрдХ рддंрдд्рд░ рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдХो рднी рдмाрд╣рд░ी рддрдд्рд╡ рд╕рдордЭрдХрд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдоाрдирд╡ेрддрд░/рдкрд╢ु рд╕्рд░ोрддों рд╕े рдмрдиे рдк्рд░рддिрд╡िрд╖ рдХे рдк्рд░рддि рд╢рд░ीрд░ рд╕рдо्рд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдЬ्рд╡рд░, рдкिрдд्рдд, рдкीреЬा рдЖрджि рд▓рдХ्рд╖рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХो рд╕ीрд░рдо рд╕िрдХрдиैрд╕ (serum sickness) рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдиिрджाрди рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै।

рдЪिрдд्рд░: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рдЭाреЬрдлूँрдХ рд╕े рднी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рдЭाреЬрдлूँрдХ рд╕े рдХुрдЫ рднी рдаीрдХ рд╣ोрдиे рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рдЭाреЬрдлूँрдХ рдХा рдХोрдИ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЖрдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рдкрдж्рдзрддि рдХे рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рд╣ोрдиे рдХा рдПрдХ рд▓рдХ्рд╖рдг рдЙрд╕рдХी рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддिрдпों рдоें рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░  рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдоें рд╕ाрддрдд्рдп рд╣ोрдиा рднी рд╣ै। рдЭाреЬрдлूँрдХ рдоें рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдХे рдкीреЬिрдд рдХे рд▓िрдпे рдХाрд▓рдЪрдХ्рд░ рдмрд╣ुрдд рд╢ीрдШ्рд░рддा рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдПрдХ-рдПрдХ рдкрд▓ рднाрд░ी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд╣ी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкाрдиा рдЕрддि рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХो рдЭाреЬрдлूँрдХ рдЖрджि рдоें рдЧँрд╡ाрдиा рдШाрддрдХ рдоूрд░्рдЦрддा рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рдоृрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рджुрдмाрд░ा рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рд╕рдж्рдпрдоृрдд (clinically dead) рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдХाрд░्рдбिрдпрдХ рдЕрд░ेрд╕्рдЯ рдЖрджि рдЬैрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдпрд╣ рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдоृрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рдмाрдж рдоें рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдЕрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоुрдЦ्рдпрддः рдоाрдирд╡ीрдп рднूрд▓ों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдоृрддрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдорд░ा рд╣ी рдирд╣ीं рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рдоें, рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें, рдоृрддрдХों рдХे рджुрдмाрд░ा рдЬीрд╡िрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рд╢ूрди्рдп рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди: рдХ्рдпा рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕рд░्рдк рдХे рджंрд╢ рдоें рднी рдЙрдкрдЪाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: рд╡िрд╖рд╣ीрди рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдоें рднी рдЙрдкрдЪाрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ाрдиि рд╕рд░्рдк рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджाँрддों рдХे рдЖрдХाрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рджंрд╢ рд╕े рдмрдиे рдШाрд╡ рдоें рдд्рд╡рдЪा, рдкेрд╢ी рддрдеा рддंрддुрдУं рдХी рд╣ाрдиि рддो рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рд╣ी, рдЕрди्рдп рд╡рди्рдпрдк्рд░ाрдгिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╕рд░्рдк рднी рдЕрдиेрдХ рд░ोрдЧों рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡े рдЕрдиेрдХ рд░ोрдЧрдХाрд░рдХ рдПрдХрдХोрд╢ी (protozoa) рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рд╣ी рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдкीреЬिрдд рдХे рд▓िрдпे рд╕рдЯीрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा рдХा рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдЙрдирдкрд░ рд╣ी рдЫोреЬрдиा рдЪाрд╣िрдпे।

рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХे рдЕрдн्рдпुрджрдп рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि

рд╕ंрджीрдк рдХुрдоाрд░

рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╕े рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╢ोрдзрд░рдд
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 936 948 5212, +91 807 442 5417


рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдХा рд░ूрдк рдЬिрд╕ рдЧрддि рд╕े рдмрджрд▓ा рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдЙрддрдиी рд╣ी рдЧрддि рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпे рджोрдиों рд╕рдордп рдФрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣рдоेрд╢ा рдмрджрд▓рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдпे рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рд╣ैं। рдЕрдм рд╣рдо рдЗрдХ्рдХीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЙрд╕ рджौрд░ рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд▓ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕рдм рдмрджрд▓ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдкुрдирд░्рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी рдоांрдЧ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡े рд╕рдм рдоिрдердХ рдкाрдЦंрдб рд╕े рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╕ाрде рд╣ी рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЕрдзूрд░ाрдкрди рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕рдм рдХ्рдпों рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै? рдЗрд╕े рдЬाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдкреЬे рднूрдЦे, рдЕрдзрдиंрдЧे, рд╢ोрд╖िрдд, рдкीреЬिрдд рдЬीрд╡рди рдЬी рд░рд╣े рд╕рдоाрдЬ рдХे рднुрдХ्рддрднोрдЧी рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╣िрд╕्рд╕े рдХो рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬिрд╕рдХो рдЖрдЬ рднी рдЪрдордЪрдоाрддी рд▓рдХ्рдЬрд░ी рдЧाреЬिрдпाँ, рдЧрдЧрдирдЪुрдо्рдмी рдЗрдоाрд░рддें, рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╢рд╣рд░, рдХाрд▓े рд╕реЮेрдж рд╣ो рдЪुрдХे рдзрди рд╕े рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рднूрдЦे рдкेрдЯ рдХो рднрд░рдиे рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдРрд╕े рд╣ी рдкीреЬिрддрдЬрдиों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдХो рджрд▓िрдд рдХрд╡िрдпों рдиे рдЙрдаाрдпा। рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣рд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдХि рдЙрд╕рдХा рджोрд╖ी рдХौрди рд╣ै? рдЬिрд╕рдХो рдЖрдЬ рднी рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬाрддा, рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓рдиा рддो рджूрд░ рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рдРрд╕े рдХौрди рд╕े рддрдд्рд╡ рд╣ैं? рдЬिрдирдХे рдЪрд▓рддे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддрдиे рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХुрдЫ рдЬाрддिрдЧрдд рд╡िрдорд░्рд╢ рдмрди рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рдмрди рд░рд╣े рд╣ैं।

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдмीрдЬ рдХैрд╕े рдкрдирдкे рдФрд░ рдлिрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдХैрд╕े рдлрд▓-рдлूрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं? рдЗрди рд╕рдм рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЪूंрдХि рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ो рд░рд╣े рднेрджрднाрд╡, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рд╢ोрд╖рдг, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкाрдЦंрдб рдЖрджि рдоुрдж्рджों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЕрдм рддрдХ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдж्рд╡ंрдж्рд╡ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рджрд▓िрдд рдЪिрди्рддрдХ рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे ‘рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрдд рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा’ рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै “рд╡ैрджिрдХ-рдХाрд▓ рдПрд╡ं рд╕्рдоृрддि-рдХाрд▓ рдХी рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЗрдирдХा рдШрдиिрд╖्рда рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╢ूрдж्рд░, рдЬाрддिрдпों, рдЙрдкрдЬाрддिрдпों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд░рд╣ा, рдлिрд░ рдЗрдирдХो ‘рдЪांрдбाрд▓’, ‘рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдп’, ‘рдЕрдЫूрдд’, ‘рд╣рд░िрдЬрди’ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдиाрдоों рд╕े рдЗрдирдХो рдкुрдХाрд░ा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рдд्рддा рдиे рдЬो рджु:рдЦрдж рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпे рд╡े рджрд░्рджрдиाрдХ рд╣ै।”1 рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдХा рдпрд╣ рдордд рдЙрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рджрд▓िрддों рдХो рдХрдордЬोрд░, рдмेрдмрд╕, рдмेрдЬुрд╡ाрди рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдЬिрд╢ рдмрдирддी рд░рд╣ी। рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ुрдЪाрд░ु рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЬैрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдпी рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рд░рд╣े, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ी рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрддिрд╡ाрдж, рд╕ंрдк्рд░рджाрдп, рд░ूреЭिрд╡ाрдж рдЬैрд╕े рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдЬрд╣рд░ рдлैрд▓рддे рд░рд╣े। рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдирдлрд░рдд рдФрд░ рдШृрдгा рдЬैрд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП। рд╡рд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЗंрддिрдЬाрд░ рдирдИрдо рдЦां рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдХी рд▓ोрдХोрдд्рддрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЙрд╕рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддрдеा рдЬाрддि-рдк्рд░рдеा рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдЖрдард╡ाँ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХрд╣рдиे рдоें рдХोрдИ рдЕрдд्рдпुрдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрдорд░ рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рд╡рд░्рдг -рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣िрди्рджू рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрд╡рд╢ рдЙрд╕рдоें рдХ्рдпों рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЧрдИ, рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкाрдардХों рдХो рджेрдиा рдкрд░рдоाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।”2

 рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЬिрд╕े рдирдИрдо рдЦाँ рдиे рд╣िрди्рджू рдЬाрддि рдХा рдХрдорд░рддोреЬ рдоाрдиा рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рдЧंрднीрд░ рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рдоुрдж्рджा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рдХेрд╡рд▓ рд╣िрди्рджू рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдкूрд░ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рддाрд░-рддाрд░ рд╣ुрдИ рд╣ै। рджिрдиों-рджिрди рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓рддी рд░рд╣ी। рдЬिрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХрд░्рдоों рдХो рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдм्рд░ाрд╣्рдордг, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп, рд╡ैрд╢्рдп рдФрд░ рд╢ूрдж्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдИ। рд╡рд╣ рдЬाрддिрд╡ाрдж рдХे рд░ूрдк рдоें рдлैрд▓ рдЧрдпा। рдЬिрд╕рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХा рдмрдЦूрдмी рд╡िрдЦंрдбрди рдХिрдпा। рдЗрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХिрддрдиी рдЫрд╡ि рджूрд╖िрдд рд╣ुрдИ рдЗрд╕े рдмрддाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं। рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдЬ рддрдХ рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рдЦाрдИं рдХो рдирд╣ीं рдкाрдЯ рдкाрдпा। рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рдЬिрд░рд╣рдмрдЦ्рддрд░ рдкрд╣рди рд░рдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣рдорд▓े рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рдЯूрдЯ рдирд╣ीं рдкाрдИ। рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╣рдорд▓ा рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे рдХिрдпा рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХिрдпा। рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рджिрдЦाрдИ рдкреЬा। рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рддोреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЯूрдЯрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рддрднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдорд░рд╕рддा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрдкрдЬी рд╡िрдн्рд░рдо рд╕्рдеिрддि рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।”3 рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рджिрдпों рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрддрдиी рдЕрд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рдШाрддрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ рдЬीрд╡िрдд рдХैрд╕े рд╣ै? рдЗрди рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕рдХो рдз्рд╡рд╕्рдд рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд▓ेрдХिрди рд╕рдд्рддा рдХे рд▓ोрднी рд▓ोрдЧ рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдЗрд╕рдХो рдЬीрд╡िрдд рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдирддा рднाрдИрдЪाрд░ा рдХे рд▓िрдП рдмреЬे-рдмреЬे рдЧ्рд░рди्рде, рдмреЬे-рдмреЬे рд╕ंрддों рдХे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди, рд╕рдд्рдпрдо्, рд╢िрд╡рдо्, рд╕ुрди्рджрд░рдо्, рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо рдХी рднाрд╡рдиा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рднी рдЕрд╕рдлрд▓ рджिрдЦे। рдпा рддो рдпрд╣ рдХрд╣े рдХी рдЙрдирдХा рдЪोрд▓ा рд╡рд╣ी рд╣ै। рд╕рджिрдпों рд╕े рдЬो рдЪрд▓ा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै, ‘рдорди рдоें рд░ाрдо рдмрдЧрд▓ рдоें рдЫूрд░ी’। рд╕рдЪ рдмाрдд рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЭूрда рдФрд░ рд╡ेрдмुрдиिрдпाрджी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдЯिрдХा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा।

рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдоेрд░ी рд░ाрдп рдоें рдЗрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЬрдм рддрдХ рдЖрдк рдЕрдкрдиी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं рдмрджрд▓ेंрдЧे, рддрдм рддрдХ рдХोрдИ рдк्рд░рдЧрддि рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी। рдЖрдк рд╕рдоाрдЬ рдХो рд░рдХ्рд╖ा рдпा рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдиींрд╡ рдкрд░ рдЖрдк рдХोрдИ рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे: рдЖрдк рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे, рдЖрдк рдиैрддिрдХрддा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдиींрд╡ рдкрд░ рдЖрдк рдХोрдИ рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ेंрдЧे, рд╡े рдЪрдЯрдХ рдЬाрдпрдЧा рдФрд░ рдХрднी рдкूрд░ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।”4 рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдирддा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдмिрдиा рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рд╕े рди рдХрднी рдХोрдИ рд╕ाрд░्рдердХ рдоूрд▓्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै рди рдХрднी рд╣ोрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдмрджрд▓рдиा рд╣ोрдЧा। рдЖрдкрд╕ी рдж्рд╡ेрд╖ рдХो рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░ा рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рд╣ोрдЧा। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рддрдХрд▓ीреЮें рдЭेрд▓ीं, рдЕрдкрдоाрди рд╕рд╣ा, рдШुрдЯрди рд╕े рднрд░ा рдЬीрд╡рди рдЬिрдпा। рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдЙрдирдХा рд╕ाрде рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЙрди рд╕ाрд░े рдХाрд░рдгों рдХो рдвूंрдврдиा рдЪाрд╣िрдпे рдЬो рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै। рдЖрдЬрдХрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднрд░рдоाрд░ рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдоें рд╡рд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ै। рд╕рд░्рд╡ेрд╢ рдХुрдоाрд░ рдоौрд░्рдп рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЖрдЬ рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рдЙрд╕ी рджрд▓िрдд рд╡िрд░ोрдзी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рд╡ेрдж рдкुрд░ाрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд, рдЧीрддा, рдХौрдЯिрд▓्рдп рдХा рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдпाрдЬ्рдЮрд╡рд▓्рдХ्рдп рд╕्рдоृрддि, рдордиुрд╕्рдоृрддि, рд░ाрдоाрдпрдг, рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕, рдХुрдоाрд░िрд▓ рднрдЯ्рдЯ рдХा рд╢्рд▓ोрдХ्рд╡ाрд░्рддिрдХा, рддेрдЬрд╡ाрд░्рддिрдХा рддрдеा рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдХा рдм्рд░рд╣्рдо-рд╕ूрдд्рд░ рднाрд╖्рдп рдЖрджि рд╕рднी рджрд▓िрдд-рд╡िрд░ोрдзी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬिрдирдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднрд░рдоाрд░ рди рд╣ोрддी рддो рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХрднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ी рди рдкреЬрддी। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕рдд्рдп рд╣ै।”5 рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдХ्рд░िрдпा рд╣ोрдЧी рддो рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рднी рд╣ोрдЧी; рдпрд╣ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдиिрдпрдо рд╕рд░्рд╡рдеा рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рди рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХि рдХрдоी рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी। рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХा рдЖрдзाрд░ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдмрдиाрдПं рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдоाрдирд╡ рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рдоोрдХ्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдкрд░рди्рддु рдпрд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдордиुрд╖्рдп-рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмीрдЪ рдЦाрдИं рднी рдмрдиाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдШाрддрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдП। рдХ्рдпोंрдХि рд╕рдоाрдЬ рдиे рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиाрдпा рдЬो рдЗрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рд▓िрдЦा। рдЙрддрдиा рд╣ी рд╕ोрдЪा рдЬिрддрдиा рдЗрди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╕ोрдЪा। рдЕрдЧрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдХрд╣ рджिрдпा рдХि рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ा рдордиुрд╖्рдп рд╕рдмрд╕े рддाрдХрддрд╡рд░ рдордиुрд╖्рдп рд╣ै, рддो рд╡рд╣ी рд╕рд╣ी рд╣ै। рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рдмेрд╣рдж рдХाрдпрд░ рдФрд░ рдбрд░рдкोрдХ рд╣ी рдХ्рдпों рди рд╣ो। рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХे рдШрд░ рдкैрджा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЬ्рдЮाрдиी рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рд╢ूрдж्рд░ рдХे рдШрд░ рдкैрджा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдЬ्рдЮाрдиी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмреЬे рд╡рд░्рдЧ рдХो рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдЕрд╡рдзि рддрдХ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдп рдмрдиाрдпे рд░рдЦा। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЕрдЧрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдЬ्рдЮाрди рдЕрд░्рдЬिрдд рднी рдХрд░ рд▓िрдпा рддो рдЙрд╕े рд░ोрдХрдиे рдХी рдЪाрд▓ рдЪрд▓рдиे рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрдП। рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд░ाрдоाрдпрдг-рдХाрд▓ рдоें рд╢рдо्рдмूрдХ рдЛрд╖ि рдХे рд╢ूрдж्рд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рддрдкрд╕्рдпा рдХрд░рдиे рдкрд░, рд░ाрдЬा рд░ाрдо рдЪрди्рдж्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХा рд╡рдз рдХिрдпा рдЧрдпा।” рдорд╣ाрднाрд░рдд-рдХाрд▓ рдоें рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдХी рдХрдеा рд╢ूрдж्рд░ों рдкрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा-рдк्рд░ाрдк्рддि рдоें рдк्рд░рддिрдмंрдз рдкрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЧुрд░ु рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рд╢िрдХ्рд╖ा рди рджेрдиे рдкрд░ рднी ‘рдПрдХрд▓рд╡्рдп’ рдХा рджाрдпाँ рдЕँрдЧूрдаा рдХрдЯрд╡ा рд▓ेрдиा рд╢ूрдж्рд░ों рдХे рд╕ाрде рдЫрд▓-рдк्рд░рдкंрдЪ рдХрд░рдХे рдЙрдирдХो рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рд╕े рд░ोрдХрдиा рд╣ी рдеा।”6 

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдШोрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╡िрд░ोрдзी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдЪрд▓рддे рд╣ी рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╣ुрдИ рдЬिрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा। рдЬिрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдмुрдж्рдз, рдХрдмीрд░, рд░ैрджाрд╕, рдиाрде рд╕िрдж्рдз, рдЖंрдмेрдбрдХрд░рд╡ाрджी рдФрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХी рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी। рдЗрди рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдиे рдмреЬी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕ोрдЪ-рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░ рдЬреЬрддा рдХो рддोреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрди рд╕ाрд░ी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो реЩाрд░िрдЬ рдХрд░ рджिрдпा рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЯिрдХा рдеा। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХोрдИ рдПрдХ рджो рджिрди рдоें рдирд╣ीं рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ुрдЖ рдмрд▓्рдХि рд╕ौ рд╕ाрд▓ рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдХा рд╣ै। рдХँрд╡рд▓ рднाрд░рддी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ौ рд╕ाрд▓ рд╕े рднी рдЬ्рдпाрджा рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╣рдо рдФрд░ рдкीрдЫे рд▓े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╕े рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рддрдХ рджрд▓िрдд рдиे рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрдеा рдХो рд╣рд░ рдпुрдЧ рдФрд░ рдХाрд▓ рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा। рд╡рд╣ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рджैрд╡ рдоुрдЦрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддिрдмंрдзों рдХो рдХрднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдФрд░ рди рд╕рд╣рди рдХिрдпा। рдЖрд░्рдпों рдХे рд╡ैрджिрдХ рджрд░्рд╢рди (рдкрд░рд▓ोрдХрд╡ाрджी) рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдиाрд░्рдпों (рдоूрд▓рдиिрд╡ाрд╕ी) рдХी рдЕрдЬीрд╡рдХ рджрд░्рд╢рди-рдзाрд░ा (рд▓ोрдХрд╡ाрджी) рдиे рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрди-рдЬाрдЧрд░рдг рдХिрдпा। рдордиुрд╕्рдоृрддि рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╢ूрдж्рд░ों рдиे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдФрд░ рд╕рджैрд╡ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЙрд╕рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा।”7 рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдШреЬी рдоें рдХौрди рдЪैрди рдХी рд╡ंрд╢ी рдмрдЬाрддा рд╣ै । рд╕рднी рдЙрд╕рд╕े рдиिрджाрди рд╣ी рдЪाрд╣рддें рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддो рдЬाрдирд╡рд░ рднी рджुрд╢्рдорди рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╣ुंрдХाрд░ рднрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддो рдкूрд░ी-рдкूрд░ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрд╕्рдоिрддा рд╣ी рджाँрд╡ рдкрд░ рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рдкाрдЦंрдб, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдХे рдЪрд▓рддे рдШुрдЯрди рд╕े рднрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी рдЬीрдиे рд╡ाрд▓ा рдХैрд╕े рд╢ांрдд рдмैрдаेрдЧा।

рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рд╕рдм рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे ‘рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा рдоें’ рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╕рд░рд╣рдкा рдиाрдордХ рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि “рдлिрд░ рднी рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рддрдЯрд╕्рдерддा рдХा рд╣ी рдЖрд▓ंрдмрди рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдХрднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рдЙрдЧ्рд░рддрдо рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрд╢्рд╡рдШोрд╖ (рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдкूрд░्рд╡рд╡рд░्рддी рдХрд╡ि ) рдХी рд▓िрдЦी рд╣ुрдИ рд╡рдЬ्рд░рд╕ूрдЪि рдПрдХ рдРрд╕ी рд╣ी рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै। рд╕рд░ोрд░ूрд╣्рдкाрдж (рд╕рд░рд╣рдкा) рдиाрдордХ рд╕рд╣рдЬрдпाрдиी рд╕िрдж्рдз рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рднрдпंрдХрд░ рд╡िрд░ोрдзी рдеे। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдм्рд░рд╣्рдоा рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП рдеे, рдЬрдм рд╣ुрдП рдеे рддрдм рд╣ुрдП рдеे। рдЗрд╕ рд╕рдордп рддो рд╡े рднी рджूрд╕рд░े рд▓ोрдЧ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкैрджा рд╣ुрдП рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡ैрд╕े рд╣ी рдкैрджा рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं рддो рдлिрд░ рдм्рд░рд╣्рдордд्рд╡ рдХрд╣ाँ।”8 рдХрд╣рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рд╣ूрдмрд╣ू рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╕рд░्рд╡рджा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоौрдЬूрдж рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╡िрддा рдоें, рдЧीрдд рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЦोрдЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЫрд╡ि рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░ा рдХे рд▓िрдП рдиाрдеों, рд╕िрдж्рдзों рдФрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдиिрд░्рдЧुрдгрдзाрд░ा рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬो рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╡рд╣ рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рд░ूрдмрд░ू рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдХрдмीрд░рджाрд╕, рд░ैрджाрд╕, рдиाрдирдХ, рд╕ेрдиा, рдкीрдкा, рдзрди्рдиा рдЖрджि рдиिрдо्рди рдЬाрддि рдХे рдХрд╡ि рдеे। рдЬिрдирдХे рдпрд╣ाँ рдкाрдЦंрдб, рдЖрдбрдо्рдмрд░, рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा рдЖрджि рдХा рдЦुрд▓рдХрд░ рд╡िрд░ोрдз рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдФрд░ рд░ैрджाрд╕ рдЬैрд╕े рд╕ंрдд рдХрд╡ि рд╣ुрдП рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрддि-рдкांрддि рдХा рдЦंрдбрди рдХिрдпा। рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू рдиे рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдЬाрдд-рдкाрдд рд╡ рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдХрджाрдЪिрдд рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рдЦрд░ рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рдХрд╡ि рд░рд╣े। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдгीрдпрддा рдмेрдЬोреЬ рдеी। рдХрдмीрд░ рдХा рд░рдЪрдиा рдХрд░्рдо рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै: -
“рд╕ंрддрди рдЬाрдд рди рдкूрдЫो рдиिрд░рдЧुрдиिрдпां
рд╕ाрдз рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕ाрдз рдЫрдд्рддрд░ी
рд╕ाрдз рдЬाрддी рдмрдиिрдпां
рд╕ाрдзрди рдоां рдЫрддीрд╕ рдХौрдо рд╣ै рдЯेреЬी рддोрд░ рдкुрдЫाрдиिрдпां।
рд╣िрди्рджू рддुрд░्рдХ рджुрдИ рджीрди рдмрдиे рд╣ैं рдХрдЫू рдирд╣ीं рдкрд╣्рдЪाрдиिрдпां।

рдХрдмीрд░ рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ ‘рд░ैрджाрд╕’ рднी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдХрд╡ि рд╣ैं। рдкрд░ рдЙрддрдиे рдиिрдбрд░ рд╢ाрдпрдж рдирд╣ीं। рд╣рдо рдпрд╣ाँ рдЙрдирдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдкंрдХ्рддिрдпों рдЙрдж्рдзрдд рдХрд░ेंрдЧे –
“рд░ैрджाрд╕ рд╡ाрдорди рдордд рдкूрдЬिрдпे, рдЬрдК рд╣ोрд╡े рдЧुрдг рд╣ीрди,
рдкूрдЬрд╣ि рдЪрд░рдг рдЪांрдбाрд▓ рдХे,рдЬрдК рд╣ोрд╡े рдЧुрди рдк्рд░рд╡ीрди।”9

рдЗрди рд╕ंрддों рдХे рдкाрд╕ рджрд▓िрдд рдЪिंрддрди рдХे рд╡े рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдоौрдЬूрдж рдеे। рдЬिрд╕рд╕े рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрдж, рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЖрджि рдХा рдЦंрдбрди рдЗрдирдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рднेрджрднाрд╡ рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕рдоाрдирддा рдХा рдкाрда рд╕рджैрд╡ рдкреЭाрдпा। рдЗрди рд╕ंрддों рдХे рдмीрдЪ рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдПрдХ рдРрд╕े рд╕ंрдд рдХрд╡ि рдеे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХा рдкूрд░े рддेрд╡рд░ рдХे рд╕ाрде рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдХुрд░ीрддिрдпों, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों, рджрдХिрдпाрдиूрд╕ी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рдоें рд▓िрдк्рдд рд▓ोрдЧों рдХो рдЬрдордХрд░ рдлрдЯрдХाрд░ рд▓рдЧाрдИ рд╣ै। рд╕ंрддों рдиे рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдПрдХ рдирдпा рдоोреЬ рджिрдпा। рд▓ेрдХिрди рднрдХ्рддि рдХрд╡ि рдХे рднांрддि рдЙрд╕ рднाрд╡рдиा рдХो рдирд╣ीं рдд्рдпाрдЧ рдкाрдП рдЬिрдирдХा рджрд▓िрдд рдХрд╡ि рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдоें рд░ैрджाрд╕ рдФрд░ рдХрдмीрд░ рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЦреЬे рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рд╡े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рджрд▓рджрд▓ рдоें рдлँрд╕рдХрд░ рдЙрд╕ी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдиे рд╡рд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдкुрдЦ्рддा рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрддा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЧрд╣рди рдЕрднिрдк्рд░ेрд░рдгा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддी рд╣ै, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд░ोрдз рдХे рд╕्рд╡рд░ рдХो рдКँрдЪा рдХрд░рддीं рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдмрдирдХрд░ рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдмрдирддी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд░рд╣рд╕्рдпрд╡ाрдж, рднрдХ्рддिрд╡ाрдж, рдиिрд░्рдЧुрдгрд╡ाрдж рдЖрджि рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЬोреЬ рджेрддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЦреЬा рд╣ै।”10 рд╕рдЧुрдг-рдиिрд░्рдЧुрдг рднрдХ्рддि, рдк्рд░ेрдо рдЖрджि рджрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рдХрдмीрд░рджाрд╕ рд╕рдЧुрди-рдиिрд░्рдЧुрдг рдХे рд░рд╣рд╕्рдп рдоें рдЙрд▓рдЭे рд░рд╣े। рдЙрдирдХा рдИрд╢्рд╡рд░ рдиिрд░्рдЧुрдг рдиिрд░ाрдХाрд░ рд╣ै рдЬрдмрдХि рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдИрд╢्рд╡рд░ рдиाрдо рдХी рдХोрдИ рдЪीрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХे рдкाрд╕ рдЬो рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рдФрд░ рддेрд╡рд░ рд╣ै। рд╡рд╣ीं рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкाрд╕ рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЪिंрддрди рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬो рдиींрд╡ рд╕ंрддों рдиे рд░рдЦी рдеी। рд╡рд╣ рджिрдиों-рджिрди рдЕрдкрдиे рдоुрдХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рджिрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрдмीрд░рджाрд╕ рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪिंрддрди рдоाрдирд╡ рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдпा рдеा। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЖрдд्рдордмрд▓ рдЗрдирдХे рдкाрд╕ рдеा। рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдХेрд▓े рд╣ी рдкाрдЦंрдбिрдпों рдХो рдзूрд▓ рдЪрдЯाрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХोрдИ рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ें рд▓ेрдХिрди рдХрдмीрд░ рдХे рдмिрди рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдзूрд░ा рд╣ै। рдЦैрд░ рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╡рд░्рдгрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЙрд╕ी рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЕрдм рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиा рд╕рдХी।

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдиाрде, рд╕िрдж्рдз, рдХрдмीрд░, рд░ैрджाрд╕ рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд ‘рд╣ीрд░ा рдбोрдо’ рдХी рдХрд╡िрддा ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░ рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рднрд▓ा рд╣ो рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд╣े рдЬैрд╕े рдЫाрдкी рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1914 рдХी ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдоें рдЫрдкी рдеी рдлिрд░ рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рд╣ी рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрди рдЧрдпी। рдЗрд╕рдоें рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдЦाрд╕рдХрд░ рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдЕрдЫूрддों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдХी рд╣ै। рдмреЬे рд╣ी рдХाрддрд░ рд╕्рд╡рд░ рдоें рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдиे рджрд▓िрддों рдХे рджीрди рд╣ीрди рджрд╢ा рдХा рд╣ाрд▓ рд╕ुрдиाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдпрдеाрд░्рде рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рджрд▓िрдд рдЬीрд╡рди рдХा рдиंрдЧा рдпрдеाрд░्рде рд╣ै।”11 рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा। рдЬिрд╕े рджुрдиिрдпा рдк्рд░рдЬाрдкाрд▓рдХ рдоाрдирддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдиे рдж्рд░ौрдкрджी рдФрд░ рдк्рд░рд╣्рд▓ाрдж рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рддाрд░ рд▓िрдпा। рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░ा рджрд░्рдж рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕ुрдирддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиी рдкрд╕ीрдиे рдХी рдХрдоाрдИ рдЦाрддे рд╣ैं, рдлिрд░ рднी рд╕ुрдХूрди рдирд╣ीं рдкाрддे। рдХрд╡िрддा рдиे рдЬाрддिрд╡ाрдж рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣ा рдХि рдбोрдо рдЬाрдирдХрд░ рд╡рд╣ рднी рд╣рдордХो рдЫूрдиे рд╕े рдбрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। “рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें ‘рд╣ीрд░ा рдбोрдо’ рдХी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдбॉ. рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдХे рдордд рд╕े рдпрд╣ 1914 рдоें рдЫрдкी। рдПрдо. рдЖрд░ . рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ 1916 рдоें рдЫрдкी। рдкाрдг्рдбेрдп рдЬी рдЗрд╕े рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╡рд╣ рдПрдХ рдордд рдХाрдпрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि ‘рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджрд▓िрдд рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ैं।”12 рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдЬैрд╕ा рдЬीрд╡рди рдЬीрддा рд╣ै рдЗрдирдХे рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╡рд╣ीं рдЖрдд्рдоाрдиुрднрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╡्рдпрдеा рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХी рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╣ै। рдЬिрдирдХा рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рднрдЧрд╡ाрди рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрд╡िрддा рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕्рд╡рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै। рдЬिрд╕े рдкреЭрдиे рдХे рдмाрдж рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдмेрдЪैрди рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рд╣ै। ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рдХрд╡िрддा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рд▓िрдЦा рд╣ैं рдХि “ ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдХрд╡िрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдордз्рдпрдХाрд▓ рдХे рд╕ंрддों рдХी рддрд░рд╣ рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╢िрдХंрдЬे рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рди рд╕ंрдд рдмрдирдиे рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд╣ै рдФрд░ рди рд▓ोрдХ рдХे рджुःрдЦ рдХे рдмрджрд▓े рдкрд░рд▓ोрдХ рдоें рд╕ुрдЦ рдкाрдиे рдХी рдЪिंрддा рд╣ै।

рдпрд╣ाँ рдХрд╡ि рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХे рднрдЧрд╡ाрди рд╕े рдиिрд░ाрд╢ рд╣ी рдирд╣ीं рдиाрд░ाрдЬ рднी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै-
рд╣рдордиी рдХे рджुःрдЦ рднрдЧрд╡рдирдУ рди рджेрдЦрддाрдЯे
рд╣рдордиी рдХे рдХрдмрд▓े рдХрд▓ेрд╕рд╡ा рдЙрдаाрдЗрдмि।”13

рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдЗрд╕ीрд▓िрдП рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдЖрдзाрд░ рд╕्рддрдо्рдн рдмрдирддी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдоें рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкीреЬा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдзрд░्рдо рдХे рд░рдХ्рд╖рдХों рдХो рдлрдЯрдХाрд░ рд╣ै। рдХрд╡ि рдиे рднрдЧрд╡ाрди рд╕े рд╕рд╡ाрд▓ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рддू рднी рдоुрдЭे рдЫूрдиे рд╕े рдбрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рддाрд░्рдХिрдХ рдк्рд░рд╢्рдиों рдиे рдЪрд▓े рдЖ рд░рд╣े рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╣िंрджी рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ाрдордиे рдЪुрдиौрддी рдЦреЬी рдХी рдЬिрд╕рд╕े рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рдЖрдЧाрдЬ рд╣ुрдЖ। рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддि рдоें рдХрд╣рдХрд░ рд╕рдмрдХो рдЪौрдХा рджिрдпा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╣िंрджू рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЬाрддिрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХिрдпा। рдРрд╕े рд╣ी рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рдЕрдЫूрддाрдирди्рдж рдХे рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рджिрдЦा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░ рдиे рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рдЕрдЫूрддाрдирди्рдж’ рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЧीрдд рдФрд░ рдЧрдЬрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рдордиु рдФрд░ рдордиुрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЦिрд▓्рд▓िрдпाँ рдЙреЬाрдпी рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рджрд▓िрддों рдХे рдЧौрд░рд╡ рдкूрд░्рдг рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рд╡ाрдоी рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╕рддрд░्рдХ рдФрд░ рд╕ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдд्рдо-рд╣ीрдирддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рджрд▓िрддों рдХो рд╕ीрдиा рддाрдирдХрд░ рдЬीрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рднाрд╡ों рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬाрдЧрд░рдг рдЕрди्рдп рдЧीрдд рднी рдЧाрдпे। рд╣िрди्рджू-рд╡ंрд╢ рдХा рдЧौрд░рд╡ рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे ‘рдеिрдпेрдЯрд░ рдз्рд╡рдиि’ рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджрд▓िрдд рдЬीрд╡рди рдХा рдЬो рдоाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै -
рдордиुрдЬी рддुрдордиे рд╡рд░्рдг рдмрдиा рджिрдП рдЪाрд░।
рдЬा рджिрди рддुрдордиे рд╡рд░्рдг рдмрдиाрдпे, рди्рдпाрд░े рд░ंрдЧ рдмрдиाрдпे рдХ्рдпों рдиा
рдЧोрд░े рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд▓ाрд▓ рдХ्рд╖рдд्рд░ी рдмрдиिрдпा рдкीрд▓े рдмрдиाрдпे рдХ्рдпों рдиा
рд╢ूрдж्рд░ рдмрдиाрддे рдХाрд▓े рд╡рд░्рдг рдХे, рдкीрдЫे рдХो рдкैрд░ рд▓рдЧाрдпे рдХ्рдпों рди?।”14

рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдЬाрддि рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рддो рдкैрджा рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд░ूрдк, рд░ंрдЧ рдЖрдХाрд░ рдЖрджि рдоें рднिрди्рдирддा рдХрд░рддा। рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдиे рд╕рдмрдХो рд╕ाрдоाрди рдмрдиाрдпा। рд▓ेрдХिрди рдЬреЬ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╡ाрд▓े рдЖрдЬ рднी рдЗрд╕рдХो рдоाрдирдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕ंрддों, рд▓ेрдЦрдХों, рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд▓ोрдЧों рдиे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рддाрд░्рдХिрдХ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХी рдпрд╣ рдЕрдм рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдкूрд░े рддेрд╡рд░ рдХे рд╕ाрде рджрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╢्рд░ेрдп рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ुрд╕्рдд рдкреЬ рдЪुрдХी рдирд╕ों рдоें рдЬाрди рдбाрд▓ा। рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХा рдпрд╣ рдХрдерди рдХाрдлी рд╣ै “рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЖрдзाрд░ рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХा рдЬीрд╡рди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдПрд╡ं рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рдХा рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рд╕рднी рджрд▓िрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЗрд╕ рдмिрди्рджुрдУं рдкрд░ рдПрдХрдордд рд╣ै рдХि рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рдиे рд╕्рд╡рдпं рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд░рд╣рдХрд░ рд╕ाрдоंрддी рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧुрд▓ाрдоी рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ рддेрдЬ рдХिрдпा рдеा। рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдпा рдк्рд░рднुрдд्рдд्рд╡ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрди्рджोрд▓рди рдЦреЬा рдХिрдпा рдеा। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдХि рдЬрд╣ाँ рд░рдЪрдиा рдХाрд░ों рдиे рдЬ्рдпोрддिрдмा рдлुрд▓े рдХो рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рдоाрдиा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХो рдЕрдкрдиा рд╢рдХ्рддिрдкुंрдЬ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।”15 рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╢рдХ्рддि рдмрдиे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рдоूрд▓рдоंрдд्рд░ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдмрдиो, рд╕ंрдЧрдаिрдд рдмрдиो, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ो рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЬрди рдЪेрддрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рд╣ुрдЖ। рд╕ाрде рд╣ी рд╡े рдЕрдкрдиी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ुрдП। рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рдЬ्рдЮाрди рд╡िрд╣ीрди рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рдЬी рд░рд╣े рд▓ोрдЧों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдЕрдж्рднुрдд рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।

рдХрд╡िрддा рдХा рдЬो рд░ूрдк рдиाрдеों, рд╕िрдж्рдзों рд╕े рдоिрд▓ा рдеा। рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░рд╡ाрдж рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдоें рдЖрдХ्рд░ोрд╢, рддेрд╡рд░ рдФрд░ рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рджिрдЦрдиे рд▓рдЧी। рджрд▓िрдд рдХрд╡ि рдЕрдкрдиी рдмाрддें рд╕्рд╡рдпं рдХी рдЬुрдмाрди рд╕े рд╕ुрдиाрдиे рд▓рдЧे। рд▓ोрдЧों рдиे рддрдм рд╡िрд░ोрдз рднी рдХिрдпा। рд▓ेрдХिрди рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдиे рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा рдХि рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рджिрдпों рд╕े рдмोрд▓рдиे рди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ो рд╡рд╣ рдЕрдЧрд░ рдмोрд▓े рддो рдЙрд╕рдоें рдХोрдИ рдмुрд░ाрдИ рдирд╣ीं। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдоें рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЬीрд╡рди рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╡ाрдЬिрдм рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд░ोंрдЧрдЯे рдЦреЬे рд╣ुрдП। рд╕्рд╡рд░्рдЧ-рдирд░्рдХ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдЫोреЬрдХрд░ рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрд╡ाрдЬ рдХी рджुрд╣ाрдИ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рджिрдЦाрдИ рджिрдП। рдмрджрддрд░ рдЬीрд╡рди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмेрд╣рддрд░ рдЬिрди्рджрдЧी рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд▓ोрдЧ рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ुрдП। рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╣ो рд╣рд▓्рд▓ा рд╣ुрдЖ рдЕрднрдж्рд░ рдХрд╣ा рдЧрдпा, рдЬंрдЧрд▓ी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдпे рдмिрдиा рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХрд░ рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдЦреЬे рд░рд╣े।

рдЗрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХा рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рджрд▓िрдд рдЪिंрддрди рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рд╕े рдоुрдЦ्рдп рдКрд░्рдЬा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрде्рдп рд╕े рд╕рднी рджрд▓िрдд рд▓ेрдЦрдХ рдПрдХрдордд рд╣ैं। рджрд▓िрдд рдЪेрддрдиा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु рд╣ैं –
1. рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕рд╡ाрд▓ों рдкрд░ рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा।
2. рдмुрдж्рдз рдХा рдЕрдиीрд╢्рд╡рд░рд╡ाрдж, рдЕрдиाрдд्рдорд╡ाрдж, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рдкाрдЦंрдб-рдХрд░्рдордХांрдб рд╡िрд░ोрдз।
3. рд╡рд░्рдг- рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз, рдЬाрддिрднेрдж-рд╡िрд░ोрдз, рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рд╡िрд░ोрдз।
4. рдЕрд▓рдЧाрд╡рд╡ाрдж рдХा рдирд╣ीं рднाрдИрдЪाрд░ा рдХा рд╕рдорд░्рдерди।
5. рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा।
6. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा।
7. рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ीрдп рдкрд░िрднाрд╖ा рд╕े рдЕрд╕рд╣рдорддि।
8. рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз।
9. рд╡рд░्рдгрд╡िрд╣ीрди, рд╡рд░्рдЧрд╡िрд╣ीрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा
10. рднाрд╖ाрд╡ाрдж, рд▓िंрдЧрд╡ाрдж рдХा рд╡िрд░ोрдз।”16

рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рд╣ो рдпा рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдЗрди्рд╣ीं рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░рд╡ाрджी рд╕िंрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдоाрдирд╡ рдоुрдХ्рддि, рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рднाрдИрдЪाрд░ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдкूंрдЬीрд╡ाрдж, рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрдж, рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ै। рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдкृрд╖्рдЯрднूрдоि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрдЪाрдирдХ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдбॉ. рдПрди. рд╕िंрд╣ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдоें рд╣ुрдИ। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ेрд░рдХ рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рддो рдеी рд╣ी, рдорд╣ाрдд्рдоा рдлुрд▓े рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдХी рдХ्рд░ांрддि рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рдЕрд╢्рд╡ेрддों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдм्рд▓ैрдХ рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рднी рдеा। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдоें рд╣рдо рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж рдФрд░ рдбॉ. рд╢िрд░ोрдордгि рд╣ोрд░िрд▓ рдЬैрд╕े рдХрд╡िрдпों рдХे рд╕ृрдЬрди рдХो рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।”17 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд▓िрдП рд╣ै। рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдЦंрдбрди рд╣ै рддो рдкूрд░े рддрд░्рдХ рдХे рд╕ाрде рд╣ै। рдЬो рднी рд╣ो рдЗрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдЬिрд╕рдиे рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ों рдФрд░ рдлूрд▓ों рдХी рд╡ाрджिрдпों рдХा рд╡рд░्рдгрди рддो рдХिрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рднूрдЦ, рдк्рдпाрд╕ рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рдЭोंрдкреЬिрдпों рдХी рддрд░рдл рджेрдЦрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╕рдордЭा। рдЬिрд╕рд╕े рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ ।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде-
1. рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрдд рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा, рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: 1
2. рдЗंрддिрдЬाрд░ рдирдИрдо, рджрд▓िрдд рд╕рдорд╕्рдпा рдЬреЬ рдоें рдХौрди? рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ौрд░рдн: 29
3. рдУрдордк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рд░ाрдзा рдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди: 60
4. рдбॉ. рдЖंрдмेрдбрдХрд░ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡ाрдЩ्рдордп, рдЦंрдб 1: 89
5.рд╕рд░्рд╡рд╢ рдХुрдоाрд░ рдоौрд░्рдп, рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдФрд░ рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди: 123
6. рдоाрддा рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рджрд▓िрдд рдХाрд╡्рдп рдзाрд░ा, рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी: 11
7. рдХँрд╡рд▓ рднाрд░рддी,рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди: 13
8. рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднूрдоिрдХा: 42-43
9. рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू, рдирдм्рдмे рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди: 10
10. рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 73
11. рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 403
12. рд░рдЬрдд рд░ाрдиी рдоीрдиू, рдирдм्рдмे рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣िрди्рджी рджрд▓िрдд рдХрд╡िрддा, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди: 12
13. рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рджрд▓िрдд рджृрд╖्рдЯि, рд╕ंрдкा. рд╕рд░्рд╡рд╢ рдХुрдоाрд░ рдоौрд░्рдп: 158
14. рд╣рд░िрдиाрд░ाрдпрдг рдаाрдХुрд░, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 405 -406
15. рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 31
16.рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рд╡ाрд▓्рдоीрдХि, рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░: 53
17. рдк्рд░рдгрд╡ рдХुрдоाрд░ рдмंрджोрдкाрдз्рдпाрдп, рджрд▓िрдд рдк्рд░рд╕ंрдЧ: 64

рдЖреЫाрджी рдХे рдорддрд╡ाрд▓े

рдЕрднिрд╖ेрдХ рд╢ुрдХ्рд▓ा, рд╕ीрддाрдкुрд░
- рдЕрднिрд╖ेрдХ рд╢ुрдХ्рд▓ा, рд╕ीрддाрдкुрд░

рдЖреЫाрджी рдХे рдорддрд╡ाрд▓े рд╣ँрд╕рдХрд░ рдлंрджे рдкрд░ рдЭूрд▓ рдЧрдпे,
рдмोрд▓ो рдЙрди рд╡ीрд░ рд╕рдкूрддों рдХो рд╣рдо рд╕рдм рдХैрд╕े рднूрд▓ рдЧрдпे।

рдоंрдЧрд▓ рдкांрдбेрдп рдиे рджेрдЦो рдЖрдЬाрджी рдХा рдмिрдЧुрд▓ рдмрдЬाрдпा рдеा,
рдЯोрд▓ी рд╕ंрдЧ рдЕрдкрдиी рдЕंрдЧ्рд░ेреЫों рдХो рдЦूрдм рдордЬा рдЪрдЦाрдпा рдеा।

рд░ाрдиी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬो рдХे рдЫрдХ्рдХे рдЫुреЬा рджिрдпे,
рдЕрдкрдиी рддрд▓рд╡ाрд░ рд╕े рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рджुрд╢्рдорди рдоिрдЯा рджिрдпे।

рдЖрдЬाрджी рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдЪंрдж्рд░рд╢ेрдЦрд░ рдЖреЫाрдж рд╕िрдЦा рдЧрдпे,
рдЕрд▓्рдл्рд░ेрдб рдкाрд░्рдХ рдоें рди рдЬाрдиे рд╡े рдХिрддрдиी рд▓ाрд╢ें рдмिрдЫा рдЧрдпे।

рдКрдзрдорд╕िंрд╣ рд╕рдмрдХो рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╕े рд░рд╣рдиा рд╕िрдЦा рдЧрдпे,
рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓े рдХा рд▓े рдмрджрд▓ा рдбाрдпрд░ рдХो рдореЫा рдЪрдЦा рдЧрдпे।

рд╕ुрднाрд╖ рдЪрди्рдж्рд░ рдмोрд╕ рд╢ाрди рд╕े 'рдЬрдп рд╣िंрдж'рдХा рдиाрд░ा рд▓рдЧा рдЧрдпे,
рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рд╕ेрдиा рдХा рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рд╡ рдорд╣рдд्рд╡ рд╕िрдЦा рдЧрдпे।

рднрдЧрдд рд╕िंрд╣, рд╕ुрдЦрджेрд╡, рд░ाрдЬрдЧुрд░ु рдХे рднी рдЕंрджाрдЬ рдиिрд░ाрд▓े рдеे,
рдпे рд╕рдм рд╡ीрд░ рд╕рдкूрдд рднाрд░рдд рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд╕рдЪ्рдЪे рд░рдЦрд╡ाрд▓े рдеे।

рдЕрд╢рдлाрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣, рд░ाрдЬрдирд░ाрдпрди рдЖреЫाрджी рдХा рдкрде рджिрдЦा рдЧрдпे,
рдХрд░ рдЖрд╣ुрдд рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдг рд╡े рднी рд╢ाрди рд╕े рдз्рд╡рдЬा рдлрд╣рд░ा рдЧрдпे ।

рдоोрд╣рдо्рдордж рдЗрдХрдмाрд▓ рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХी рд╢ाрди рд╕े рд╢ौрд░्рдп рдЧाрдеा рдЧा рдЧрдпे,
'рд╕ाрд░े рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рд╣рдоाрд░ा' рдпे рд╕рдмрдХो рдмрддा рдЧрдпे।

рдпे рджेрд╢ рдк्рд░рдгाрдо рдЙрди рд╡ीрд░ рд╕рдкूрддों рдХो рдЖрдЬ рднी рдк्рд░рддिрдкрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै,
рдЬो рдЖреЫाрджी рджिрд▓ा рдЧрдпे рдЙрдирдХो рдирдорди "рдЕрднिрд╖ेрдХ" рдпрд╣ рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╡्рдпंрдЧ्рдп: рдЕрдкрдиी рддाрдХрдд рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ें

рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

рдмिंрджाрд╕: рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди


рдоैं рдЬेрд▓ рдЧрдпा рд╣ूँ। рдЪौंрдХिрдП рдордд, рдоैं рдХिрд╕ी рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рдХाрд░рдг рдЬेрд▓ рдирд╣ीं рдЧрдпा। рд░िрд╢्рд╡рдд рд▓ेрдиा, рдХाрд▓ाрдмाреЫाрд░ी рдХрд░рдиा рдпा рддрд╕्рдХрд░ी рдХрд░рдиा рдХोрдИ рдЕрдкрд░ाрдз рд╣ै рдХ्рдпा! рдРрд╕े рджुрд╖्рдХрд░्рдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмिрд░рд▓े рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЬेрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рдоिрдд्рд░ рдкूрдЫрддे рд╣ैं рддुрдо рдЬेрд▓ рдХ्рдпों рдЬाрддे рд╣ो! рдХौрди-рд╕े рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рдЕंрджрд░ рд╣ैं? рдХ्рдпा рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдоाрдиा, рддुрдордоें рдЖрджрдоी рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рддिрдХреЬрдо рд▓рдЧाрдиे рдХे рдЧुрдг рдирд╣ीं рд╣ै, рдкрд░ рдеाрдиेрджाрд░ рдпा рд░ाрдЬрдиेрддा рдХी рдЬेрдм рддो рдЧрд░्рдо рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ो। рддुрдо рдмाрд░-рдмाрд░ рдЬेрд▓ рдХी рд╣рд╡ा рдЦाрддे рд╣ो, рд╣рдоें рдпрд╣ рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा। рдоैं рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рдоें рд░рд╣рддे рдХрдИ рдмाрд░ рдЬेрд▓ों рдоें рдЧрдпा рд╣ूँ। рдпрд╣ рдоेрд░ा рд╢ौрдХ рд╣ै। рдЬेрд▓ों рдоें рдЬा рдХрд░ рдоैं рдХрдеिрдд рдЕрдкрд░ाрдзिрдпों рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ूँ, рдЙрдирдХो рд╕ुрдирддा рд╣ूँ рдФрд░ рдмाрд╣рд░ рдЖ рдХрд░ рд╣рдоाрд░ी рди्рдпाрдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдХोрд╕рддा рд╣ूँ। рдоुрдЭे рдХोрд╕рдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рд╣ै। рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рд╣ूँ, рдоुрдЭे рдпрд╣ी рдЖрддा рд╣ै, рдЗрд╕ी рд╕े рдоेрд░ी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै।

рдЙрди рджिрдиों рдоैं рднोрдкाрд▓ рдоें рдеा। рд╡рд╣ाँ рдХिрд╕рдиा рд╕े рдоिрд▓ा। рд╡рд╣ рдвाрдмे рдоें рдХाрдо рдХрд░рддा рдеा। рд╡рд╣ рдпुрдж्рдз рдмंрджी рдеा, рдЕрдоीрд░ों рдФрд░ реЪрд░ीрдмों рдХे рдмीрдЪ рдпुрдж्рдз рдХा, рдЕрдЧреЬों рдФрд░ рдкिрдЫреЬों рдХे рдмीрдЪ рдпुрдж्рдз рдХा। рдЙрд╕ рдвाрдмे рдоें рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рд╕े рджो рд▓ोрдЧ рдорд░ рдЧрдП। рдвाрдмा рдоाрд▓िрдХ рдиे рдЕрд╕рд▓ी рд╡िрд▓ाрдпрддी рд╢рд░ाрдм рдХा рдПрдХ рдмॉрдХ्рд╕ рдеाрдиेрджाрд░ рдХो рднेंрдЯ рдЪреЭा рджिрдпा рдФрд░ рдкंрдЪрдиाрдоे рдоें рдирдХрд▓ी рдЕрдж्рджे рдХी рдмोрддрд▓ рдХिрд╕рдиा рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦрд╡ा рджी। рдЕрд╕рд▓ी рд╢рд░ाрдм рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╕ेрда, рдФрд░ рдирдХрд▓ी рдХा рд░рдЦрд╡ाрд▓ा рдХिрд╕рдиा। рдХिрд╕рдиा рд╕िрд░्рдл рдиौрдХрд░ рдеा, рд╡рд╣ рди्рдпाрдп рдХी рддрд░ाрдЬू рдкрд░ рдЪреЭ рдЧрдпा। рдПрдХ рдкрд▓реЬे рдоें рдХुрдЫ рдиोрдЯ рдеे рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдоें рдХिрд╕рдиा। рдиोрдЯ рдХिрд╕ी рдХी рдЬेрдм рдоें рдЬрдмрд░рди рдШुрд╕ рдХрд░ рднाрд░ी рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рдХिрд╕рдиा рдЖрдЬрди्рдо рдХे рд▓िрдП рдмाрд░рд╣рддाреЬी рдоें। рдЗрд╕ рд╕рдмрд╕े рдХिрд╕рдиा рдХो реЫ्рдпाрджा рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкреЬा। рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рдмрдЪा-рдЦुрдЪा рдЦा рдХрд░ рдвाрдмे рдоें рд╕ो рдЬाрддा рдеा; рдЕрдм рдирдкा-рддुрд▓ा рдЦा рдХрд░ рдЬेрд▓ рдоें рд╕ो рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрд▓िрдХ рдХा рдвाрдмा рдпрдеाрд╡рдд рдЪाрд▓ू рд╣ै। рдХाрдиूрди рдХे рд╕ाрдордиे рд╕рднी рд╕рдоाрди рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХा рдХाрдо рджाрд▓-рд░ोрдЯी рдЦाрдиे рдФрд░ рдЪрдХ्рдХी рдкीрд╕рдиे рд╕े рд╣ो рдЬाрдП рдЙрд╕े рдЙрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд░рдЦрдиा рд╣ी рди्рдпाрдп рд╣ै।

рдЙрд╕ी рд╣реЮ्рддे рднोрдкाрд▓ рдоें рдпूрдиिрдпрди рдХाрд░्рдмाрдЗрдб рдоें рдЧैрд╕ рд▓ीрдХेрдЬ рд╣ुрдЖ। рд╣реЫाрд░ों рд▓ोрдЧ рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рдЧैрд╕ рд╕े рджрдо рдШुрдЯрдиे рд╕े рдорд░ рдЧрдП। рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧ рдмीрдоाрд░ рд╣ो рдЧрдП। рдХंрдкрдиी рдХे рдоुрдЦिрдпा рдПंрдбрд░рд╕рди рдЯाрд▓рдордЯोрд▓ рдХрд░рддे рднोрдкाрд▓ рдЖрдП। рднोрдкाрд▓рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЙрдо्рдоीрдж рдеी рдкुрд▓िрд╕ рдПंрдбрд░рд╕рди рдХो рдкрдХреЬ рд▓ेрдЧी। рджुрдиिрдпा рдХे рдмреЬे рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рд╡рд╣ рдк्рд░рдЬाрддंрдд्рд░ी рд╕рд░рдХाрд░ рдеी рдпा рдХрд▓ंрдХ, рдХ्рдпा рдоाрд▓ूрдо; рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░, рдЕрдкрдиे рд╡िрдоाрди рд╕े рдЙрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдиिрдХाрд▓ рд▓े рдЧрдИ। рдЬेрд▓ рдХी рд╕рдЬ़ा рддो рджूрд░, рдЙрд╕рдХा рдмाрд▓ рднी рдмाँрдХा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ुрдЖ, рди्рдпाрдп-рдиाрдпिрдХा рдХी рдЖँрдЦों рдкрд░ рдкрдЯ्рдЯी рдмंрдзी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЕрди्рдпрдеा рд╡рд╣ рднी рд╢рд░्рдорд╕ाрд░ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ोрддी। рдПंрдбрд░рд╕рди рддाрдЙрдо्рд░ рдиिрд░्рджोрд╖ рд░рд╣ा, рдЙрд╕े рдЕрдкрд░ाрдзी рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓े рдЕреЮрд╕рд░ рдмрд╣ुрдд рдКँрдЪे рдЙрдаा рджिрдП рдЧрдП। рдЗрддрдиे рдКрдкрд░ рдХि рдЙрди्рд╣ें рдиीрдЪे рд╕рдкाрдЯ рдоैрджाрди рдиреЫрд░ рдЖрддा рдеा, рд▓ाрд╢ों рдкрд░ рдоंрдбрд░ाрдП рдЧिрдж्рдз рдЙрди्рд╣ें рдХрднी рдирд╣ीं рджिрдЦे। рдкिрдЫрд▓े рджिрдиों рдоें рдПрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдЧृрд╣ рдЧрдпा। рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЬेрд▓ों рдХो рд╕ुрдзाрд░ рдЧृрд╣ рдХрд╣рдиा рд╢ाрд▓ीрди рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╕рдн्рдп рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХे рдЕрдЪ्рдЫे-рд╕े рд╕рд░्рд╡рдиाрдо рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдП। рдпрд╣ाँ рдПрдХ

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕े рдоिрд▓ा। рд╡рд╣ рдХंрд╕्рдЯ्рд░рдХ्рд╢рди рд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдореЫрджूрд░ी рдХрд░рддा рдеा। рднीрд╖рдг рдаंрдб рдоें рдаिрдаुрд░ рд░рд╣ा рдеा рддो рдкाрд╕ рдХे рд╕्рдЯोрд░ рдоें рдШुрд╕ рдХрд░ рдХрдкреЬे рдФрд░ рдХрдо्рдмрд▓ рдЪुрд░ा рд▓िрдП। рдРрд╕े рдоाрдорд▓ों рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдмрд╣ुрдд рдоुрд╕्рддैрдж рд╣ोрддी рд╣ै, рдЙрд╕े рд░ंрдЧे рд╣ाрдеों, рд╕рдмूрдд рд╕рд╣िрдд рдкрдХреЬ рд▓िрдпा। рдкिрдЯाрдИ рд╕े рдЙрд╕рдХी рдаंрдб рджूрд░ рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ рджो-рддीрди рд╣реЫाрд░ рдХा рд╕ाрдоाрди рдЪुрд░ाрдиे рдХे рдЕрдкрд░ाрдз рдоें рдЙрд╕े рдЬेрд▓ рдХी рдпूрдиिрдлाрд░्рдо рдоिрд▓ рдЧрдИ। рдЗрдзрд░ рдоाрд▓्рдпा рджिрди-рджрд╣ाреЬे рдиौ рд╣реЫाрд░ рдХрд░ोреЬ рд░ुрдкрдпे рд▓े рднाрдЧा рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рдмрд╕ рдЧрдпा। рдиीрд░рд╡ рдоोрджी рдХो рдШрдкрд▓ा-рдУрд▓ंрдкिрдХ рдХा рдпрд╣ рд░िрдХॉрд░्рдб рдЫोрдЯा рд▓рдЧा, рдЙрд╕рдиे рдмрдб़ा рдХीрд░्рддिрдоाрди рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдЦुрд╢ी рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рднाрдЧ рдЧрдпा। рдкुрд▓िрд╕ рдЕंрдХрдЧрдгिрдд рдоें рдХрдореЫोрд░ рд╣ै। рдЙрд╕े рд╣реЫाрд░, рджрд╕ рд╣реЫाрд░, рд▓ाрдЦ рддрдХ рдХी рдЧिрдирддी рдЖрддी рд╣ै; рдХрд░ोреЬ рд╢рдм्рдж рдХा рдаोрд╕ рд░ूрдк рдЙрд╕े рдХ्рдпा рдоाрд▓ूрдо! рдХрд░ोреЬों рдХे рдоाрдорд▓े рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдкुрд▓िрд╕ рдЪौрджрд╣ рд╣реЫाрд░ рд░ुрдкрдпे рдФрд░ рдЪौрджрд╣ рд╣реЫाрд░ рдХрд░ोреЬ рд░ुрдкрдпे рдХे рдШрдкрд▓े рдоें рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкा рд░рд╣ी, рднрдЧोрдб़ों рдХो рдкрдХрдб़ рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣ी।

рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдорд╣ाрдШрдкрд▓ेрдмाрдЬ рднрдЧोрдб़ों рдХे рдирдП рдЕрддे-рдкрддे рдоाрд▓ूрдо рд╣ैं, рдкрд░ рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рдХी рддрд░рд╣ рджीрдирджрдпाрд▓ु рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдШिрд╕ा-рдкिрдЯा рдмрд╣ाрдиा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрдХреЬ рдХрд░ рд▓ाрдиे рдоें рдХाрдиूрдиी рдЕреЬрдЪрдиें рд╣ैं। рдЙрди рдкрд░ рдбंрдбा рдЙрдаाрдиे рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рд╣ी рдбрд░рддी рд╣ै рддो рдмेрдЪाрд░े рд╕िрдкाрд╣ी рдХी рдХ्рдпा рдФрдХाрдд! рдЕрди्рдпрдеा рд╕рд░рдХाрд░ рдЪाрд╣े рддो рднाрд░рддीрдп рдкुрд▓िрд╕ рдХा рдЕрджрдиा-рд╕ा рд╕िрдкाрд╣ी рдиिрд░्рджोрд╖ рдмाрдмा рд░ाрдорджेрд╡ рдХो рднेрд╖ рдмрджрд▓ рдХрд░ рднाрдЧрддे рд╣ुрдП рднी рдкрдХреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрддि рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдЕрдлрд╕рд░ рд╣ी рдРрд╕े рд▓рдЪрд░ рдХाрдиूрди рдмрдиाрддे рд╣ैं, рд╡े рдЕрдкрдиे рдорддрд▓рдм рдХे рд▓िрдП рд▓ूрдкрд╣ोрд▓ рдЫोреЬрддे рд╣ैं рддाрдХि рдЕрдоीрд░ों рдХी рд╣рдоेрд╢ा рдкौ-рдмाрд░рд╣ рд░рд╣े рдФрд░ реЪрд░ीрдмों рдкрд░ рд╣рдоेрд╢ा рддрд▓рд╡ाрд░ рд▓рдЯрдХी рд░рд╣े। рд╣реЫाрд░ों рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рднी рди्рдпाрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдРрд╕ी рд╣ी рдеी, рдХुрдд्рддे рдХी рдкूँрдЫ рдЬैрд╕ी। рдоुрдЭे рдЗрд╕рдоें рдХुрдд्рддे рдХो рдирд╣ीं рдШрд╕ीрдЯрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдмेрдЪाрд░े рдиिрд░ीрд╣ рдк्рд░ाрдгी рдкрд░ рдЕрд╡рдоाрдирдиा рдХा рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ рдЬाрдПрдЧा। рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХी рдЬेрд▓ों рдоें рдХрдо рд╕े рдХрдо рдЖрдзे рдмंрджी рддो рдРрд╕े рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдЕрдкрд░ाрдз рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдкрд╣рд▓ा рдЕрдкрд░ाрдз рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрддрдиी рдЫोрдЯी рд╡ाрд░рджाрдд рдХी। рдЬ्рдЮाрдиिрдпों рдиे рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╕рддрд░्рдХ рдХिрдпा рдеा - рдЪोрд░, рдЪोрд░ी рд╕े рди рдЬाрдП, рд╣ेрд░ाрдлेрд░ी рд╕े рдЬाрдП। рдЫोрдЯी рд╡ाрд░рджाрдд рдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╕ рдЕрдкрдиा рд╣ी рдЬुрдЧाреЬ рдХिрдпा। рдКрдкрд░ी рд▓ोрдЧों рдХा рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рд░рдЦा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдбрдХैрдд рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддिрдпों рдЬैрд╕ा рд╣ाрде рдоाрд░ा рд╣ोрддा рддो рднाрд░рддीрдп рдкुрд▓िрд╕ рдХ्рдпा, рдЗंрдЯрд░рдкोрд▓ рднी рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдЙрдЦाреЬ рдкाрддी। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдиे рд╣рдоें рд╕िрдЦाрдпा рд╣ै рдХि рдмिрди рд▓ाрджेрди рдпा рджाрдКрдж рдЗрдм्рд░ाрд╣िрдо рдЬैрд╕े рдбॉрди рдХो рдкрдХреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧ्рдпाрд░рд╣ рджेрд╢ рдХी рдкुрд▓िрд╕ рднी рдХрдо рд╣ै। рдЫोрдЯी рд╡ाрд░рджाрддें рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкрдХрдб़े рдЧрдП рдЗрди рдмंрджिрдпों рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░рдиे рдХा реЩ्рдпाрд▓ рдирд╣ीं рдЖрдпा। рдЦुрдж рдХे рд╣ी рд▓ाрд▓े рдкреЬ рд░рд╣े рдеे рддो рд╡рдХीрд▓ рдЦреЬा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рдкैрд╕े рдХрд╣ाँ рдЦोрджрддे! рдЧрд╡ाрд╣ рдШреЬрдиे, рддोреЬрдиे рдФрд░ рдЦрд░ीрджрдиे рдХा рдЧोрд░рдЦрдзंрдзा рдЙрдирдХी рд╕рдордЭ рдХे рдмाрд╣рд░ рдеा। рд╡े рдЕрд░рдмрдкрддि рд╣ोрддे рддो рдЙрдирдХा рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдЧुрдиाрд╣ рдЕрдкрдиे рд╕िрд░ рд▓े рд▓ेрддा। рдЬрдм рддрдХ рд╕ुрдирд╡ाрдИ рдкूрд░ी рд╣ोрддी рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖рджрд░्рд╢ी рдЧрд╡ाрд╣ рдкрд░рд▓ोрдХ рд╕िрдзाрд░ рдЬाрддे, рдЙрдирдХे рд╕ाрд░े рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖рджрд░्рд╢ी рдХाрд▓े рдЧрд╡ाрд╣ рд╕рдлेрдж рд╣ो рдЬाрддे।

рдХुрдЫ рдХीрдЬिрдП рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि। рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХी рдФрд░ рдЦाрд╕ рдХрд░ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рддрдеा рдЕрд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХी рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХाрдПं, рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╣ैं। рдЬрдирддा рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓े рд▓िрдпा। рднाрд░рдд рдоें рдХोрд░्рдЯ рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрдиा рдШोреЬे рдХी рд▓ीрдж рдЙрдаाрдиे рдЬैрд╕ा рд╣ै। рд▓ीрдж рдЙрдаाрдИ, рдФрд░ рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдЕрд╕्рдеिрдпों рдЬैрд╕े рдмिрдЦрд░ा рджीं। рджेрд╢ рдкрд╡िрдд्рд░ рд╣ो рдЧрдпा। рдЬрдирддा рдиे рдЬाрди рд▓िрдпा рдХि рдХोрд░्рдЯ рдиे рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓े рд▓िрдпा рдФрд░ реЫрд░ूрд░ी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рд╣ो рдЧрдИ। рдХ्рдпा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ рдЗрд╕рд╕े рдХिрд╕ рдХो рдорддрд▓рдм! рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдмрд╣ुрдд рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣ै, рджुрдиिрдпा рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ंрд╡िрдзाрдиों рдХा рдиिрдЪोреЬ рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд░ा рд░рд╕

рдХाрдиूрди рдХी рдХिрддाрдмों рдоें рд╣ै, рдФрд░ рдЬो рд▓ुрдЧрджी рдмрдЪी рд╣ै, рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдЙрд╕े рдкाрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдЦुрд╢ рд╣ै। рдХाрдиूрди рдХी рд▓ुрдЧрджी, рдХाрдиूрди рдХे рд░рд╕ рд╕े реЫ्рдпाрджा рднाрд░ी рд╣ै।

рдоेрд░े рдПрдХ рдоिрдд्рд░ рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рд╣ैं। рд╡े рджो рдиंрдмрд░ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рддो рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं - рдоाрдирдиीрдп рджो рдиंрдмрд░ рдЧрдП рд╣ैं। рдПрдХ рдмाрд░ рдоेрд░े рдоुँрд╣ рд╕े рднी рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा - рдоाрдирдиीрдп, рддो рд╡े рд╕рдХрдкрдХा рдЧрдП। рдкूрдЫрдиे рд▓рдЧे - рдХрд╣ीं рдоैं рд╡्рдпंрдЧ्рдп рддो рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा। рдоैं рдХैрд╕े рдХрд╣рддा рдХि рд╡्рдпंрдЧ्рдп рддो рддрдд्рдХाрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै, рди्рдпाрдп рдХी рддрд░рд╣ рджрд╕-рдмीрд╕ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╡े рд╕ुрдмрд╣ рдХी рдирд░्рдо рдзूрдк рд╕ेंрдХ рд░рд╣े рдеे, рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे - рд╕्рдЯेрдиो рдХा рдЗंрддреЫाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдлैрд╕рд▓े рдбिрдХ्рдЯेрдЯ рдХрд░рд╡ाрдиा рд╣ै। рдЪрд▓िрдП, рдХрд╣ीं рддो рд╡े рдбिрдХ्рдЯेрдЯрд░ рд╣ैं। рд╡े рд░ुрдЖँрд╕े рд╣ो рдХрд╣рдиे рд▓рдЧे - рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рдкреЬा рд╣ै। рддाрд░ीрдЦ рдкे рддाрд░ीрдЦ, рддाрд░ीрдЦ рдкे рддाрд░ीрдЦ, рдмрд╣ुрдд рд╡рд░्рдХ рд▓ोрдб рд╣ै। рдХाрдо рдХी рддाрджाрдж рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ी рдЬे рддрдХ рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЖँрд╕ू рд╣ैं।

рдоैं рд╣рддрдк्рд░рдн рд╣ूँ। рдЙрдирдХे рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдоें рд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдЖрдо рдЖрджрдоी рдЦुрдж рдмिрдХ рднी рдЬाрдП рддो рд╡рд╣ рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдХो реЩрд░ीрдж рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдЕрдл़рд╕рд░рд╢ाрд╣ी рдЕрдоीрд░ों рдХे рдкैрд░ों рдХी рдЬूрддी рд╣ै। рдЖрдкрдХे рдкाрд╕ рдЕрдоीрд░ों рдХा рдЖрдиा-рди рдЖрдиा, рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे рдлाрдпрджे-рдиुрдХрд╕ाрди рдХे рдЧрдгिрдд рдкрд░ рдЯिрдХा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдЖрдкрдХी рдЪौрдЦрдЯ рдкрд░ рдЬो рдЖрддा рд╣ै, рдЙрдирдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рд╡ंрдЪिрдд рд╣ैं, рдкीрдб़िрдд рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рди्рдпाрдп рдХी рдЖрдкрд╕े рдЬ़्рдпाрджा, рд╕рдЦ्рдд рдФрд░ рд╢ीрдШ्рд░ реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдЖрдк рдЕрдкрдиी рддाрдХрдд рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓े рд▓ें рдмрд╕।
_________________________________________
рдИрдоेрд▓: dharmtoronto@gmail.com рдл़ोрди: + 416 225 2415
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: 1512-17 Anndale Drive, Toronto M2N2W7, Canada

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рдоें рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди

рдбॉ. рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡



 рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди рдкाрддी рдЪрд▓ी рдЖрдпी ‘рд░ाрдо рдХी рдкाрд╡рди рдХрдеा’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे– ‘рди рднूрддो рди рднрд╡िрд╖्рдпрдд’– рдХे рдХрдерди рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдкрдиे рдорд╣ाрди् рдХाрд╡्рдпрдЧ्рд░рди्рде рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдиाрдиाрдкुрд░ाрдгрдиिрдЧрдоाрдЧрдо рдоें рдмिрдЦрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд░ीрддि-рдиीрддि рдЗрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЖ рд╡िрд░ाрдЬрддी рд╣ै। рд░ाрдордХрдеा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЬिрддрдиी рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ुрдИ рд╣ैं, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХा ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЙрди рд╕рдм рдоें ‘рдирд╡рд▓ рд╡िрдзु’ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдорд╣ाрди् рдЧ्рд░рди्рде рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдзрд░्рдо, рд░ाрдЬрдиीрддि, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рднी рдХुрдЫ рд╕ाрдХाрд░ рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै। рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдЫोрдЯी–рд╕े рдЫोрдЯी рднाрд╡рдиा рднी рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрддी рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें, рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рднрдХ्рддि рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдорд╣ाрди् рдЧ्рд░рди्рде рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рднी рд╣ै।

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдРрд╕ा ‘рдирд╡рд╡िрдорд▓рд╡िрдзु’ рд╣ै, рдЬो рдХрднी рдШрдЯрддा рдирд╣ीं, рдиिрд░ंрддрд░ рдмреЭрддा рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा рддрдеा рдЬो рдХрднी рдЕрд╕्рдд рднी рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं। ‘рд╕िрдпा–рд░ाрдордордп рд╕рдм рдЬрдЧ–рдЬाрдиी’ рдХी рдоाрди्рдпрддा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे, рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд░ाрдо рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЧुрдгрдЧाрди рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХिрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдХी рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рдордЭी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдорд╕्рдд рд▓ोрдХрдоाрди्рдпрддाрдПँ рддрдеा рд╕рдордЧ्рд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд░ाрдо рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЬीрддा–рдЬाрдЧрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдХोрдИ рднी рд▓ोрдХ-рдорд░्рдпाрджा рдпा рдзाрд░्рдоिрдХ-рдорд░्рдпाрджा рдРрд╕ी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕े рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рди рдоिрд▓ा рд╣ो। рдпрд╣ рдХाрд╡्рдпрд░рдд्рди ‘рдиाрдиाрдкुрд░ाрдгрдиिрдЧрдоाрдЧрдо’ рдоें рдЬो рдХुрдЫ рднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╣ै, рдЙрди рд╕рдм рдХा рд╕ाрд░рд░ूрдк рд╣ै।

 рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХी рд░рдЪрдиा ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХी рдеी рдкрд░ рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЬीрд╡рди рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдлैрд▓ाрдиे рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиी। рддुрд▓рд╕ी рдХा ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдк्рд░рдпрдд्рди ‘рдЬрди–рдЬрди рд╣िрддाрдп’ рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдХाрд░рдг рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рди рддो рд▓ौрдХिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдФрд░ рди рд╣ी рдзाрд░्рдоिрдХ рддрдеा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдХोрдИ рдЕंрд╢ рдмाрдХी рдмрдЪा рдЬिрд╕े рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рди рдоिрд▓ा рд╣ो। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдж्рдпोрддрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЧ्рд░рди्рде рдФрд░ рддुрд▓рд╕ी рдХो рднाрд░рддीрдпрддा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡ि рдХрд╣рдиा рдХोрдИ рдЕрдд्рдпुрдХ्рддि рдирд╣ीं। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╕े рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╡рд╕्рддुрдкрд░рдХ рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХी рд░рдЪрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЬिрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдИ, рдЙрд╕ рд╕рдордп рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рд╡िрдЦрд░ाрд╡ рдХे рдкрде рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдеा। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдкрдиे рдХाрд▓ рдоें рд╣ी рдХрд░्рдордХाрдг्рдб рдФрд░ рдЬ्рдЮाрдирдХाрдг्рдб рдХे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрдкрд░ीрддрдЧाрдоी рдкрдеों рдкрд░ рдЪрд▓ рдкреЬा рдеा। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рдзрд░्рдо рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдЖрд╕्рддिрдХ рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдиाрд╕्рддिрдХ рдзрд░्рдоो рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдж्рднूрдд рд╣ुрдП। рджोрдиों рдоें рдбрдЯрдХрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЪрд▓ा। рдпрд╣ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЕрднी рдЪрд▓ рд╣ी рд░рд╣ा рдеा рдХि рдкुрд░ाрдгों рдХी рдЕрд╡рддाрд░рд╡ाрджी рднाрд╡рдиाрдУं рдиे рд╕्рд╡рдпं рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдоें рднी рджрд░ाрд░ें рдбाрд▓рдиी рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХрд░ рджीं। рдлрд▓рддः рдПрдХ рд╣ी рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо-рд╢ैрд╡, рд╢ाрдХ्рдд рддрдеा рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдЖрджि рд╡िрд╡िрдз рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпрдЧрдд рдзрд░्рдоो рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдПрдХ рд╣ी рдоूрд▓ рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЗрди рдзрд░्рдоो рдФрд░ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рдЕрдкрдиी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпे-рджिрди рд▓реЬрддे рд░рд╣рддे рдеे। рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЙрда рдЦреЬे рд╣ुрдП рдЬैрди рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рднी рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рддंрдд्рд░ рдФрд░ рдпोрдЧ рдХी рд╡िрдХृрддिрдпों рдоें рднрдЯрдХрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЦेрдоों рдоें рдмँрдЯा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЙрд▓рдЭ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рдмрд▓ рдЖрд╡ेрдЧ рдиे рдЙрд╕े рддрд╣рд╕-рдирд╣рд╕ рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдзрд░्рдо рдХी рдРрд╕ी рд╣ी рдЬрдЯिрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди् рдЖрдд्рдоा рдХा рдк्рд░рджुрд░्рднाрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХो рд╕рдорди्рд╡िрдд рдХрд░ рдПрдХ рдкрд░्рд╡ рдкрд░ рд▓ाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी। рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд░рдиे рдХा рд╕्рддुрдд्рдп рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзाрд░ाрдУं рдоें рдмрд╣рддे рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХो рдПрдХ рд╣ी рдзाрд░ा рдХा рд░ूрдк рджेрдиे рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдиे ‘рд░ाрдо’ рдХे рдРрд╕े рдзрд░्рдо-рд╕рдо्рдордд рд░ूрдк рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी, рдЬिрд╕े рд╡ैрд╖्рдгрд╡, рд╢ैрд╡ рдФрд░ рд╢ाрдХ्рдд рд╕рднी рдоाрди्рдпрддा рджे рд╕рдХें। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ी рдХрд▓्рдкрдиा рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд░्рдордХाрдг्рдб рдФрд░ рдЬ्рдЮाрдирдХाрдг्рдб рдХो рднी рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд▓ा рдмैрдаाрдпा। рддुрд▓рд╕ी рдХे рд░ाрдо рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕрд╡рддाрд░ рд╣ैं। рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЕрди्рдп рд░ूрдк рд╢िрд╡ рдХे рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ै। рд╢िрд╡ рднी рд░ाрдо рдХे рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рднрдХ्рдд рд╣ैं। рдЙрдзрд░ рдкाрд░्рд╡рддी рдФрд░ рд╕ीрддा рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╢िрд╡ рдФрд░ рд░ाрдо рдХी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рдиे рд░ाрдо рдХे рд╣ी рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рддрдоाрдо рдкौрд░ाрдгिрдХ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХो рднी рд▓ा рдмैрдаाрдпा। рдЪाрд╣े рдЧрдгेрд╢ рд╣ों, рдЪाрд╣े рдХाрд░्рддिрдХेрдп, рдЪाрд╣े рджुрд░्рдЧा рд╕рднी рджेрд╡ी-рджेрд╡рддा рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕंрд╢ рд╣ैं। рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рддीрди рдоूрд░्рддिрдпाँ рд╣ैं – рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╡िрд╖्рдгु, рдорд╣ेрд╢। рд░ाрдо рд╡िрд╖्рдгु рдХे рдЕрд╡рддाрд░ рд╣ैं। рд╡िрд╖्рдгु рдм्рд░рд╣्рдоा рдХा рдкाрд▓рдХ рд░ूрдк рд╣ै, рдм्рд░рд╣्рдоा рд╕рд░्рдЬрдХ рддрдеा рдорд╣ेрд╢ рд╕ंрд╣ाрд░рдХ рд░ूрдк рд╣ैं।

 рдЕрд╕्рддु! ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╕рдорд╕्рдд рд╡ैрджिрдХ рдпा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрд░्рдо рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ा рдХाрд╡्рдп рдЧ्рд░рди्рде рд╣ैं। рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдХोрдИ рдРрд╕ी рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддा рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЬो рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рди рдкा рд╕рдХी рд╣ो। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рддुрд▓рд╕ी рдХे рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рдХा рд╕ुрд╕्рд╡ाрджु рдлрд▓ рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХो рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХी рд╕ंрд╣िрддा рдХрд╣ा рдЬाрдпे рддो рдХोрдИ рдЕрдд्рдпुрдХ्рддि рди рд╣ोрдЧी। рдЕрдХेрд▓ा рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рд╣ी рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХा рдзрд░्рдо рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрд░्рдо рд╣ै। рд╡े рдкрд░рдо рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╢िрд╡ рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдХे рднी рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ैं। рдкुрд░ाрдгों рдХे рдЕрди्рдп рджेрд╡ी-рджेрд╡рддा рднी рдЙрди्рд╣ें рдоाрди्рдп рд╣ैं। рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं।

 рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХे рдЬ्рдЮाрддा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдХे рднी рдорд░्рдордЬ्рдЮ рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдеे। рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕рднी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдк्рд░рдд्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ुрдмोрдз рднाрд╖ा- рд╢ैрд▓ी рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕्рдеाрдкрдиाрдУं рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕े рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рддुрд▓рд╕ी рдХो рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рд╕े рдЬोреЬ рдкाрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡-рд╕ा рджिрдЦрддा рд╣ै। рддрдЯрд╕्рде рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рддुрд▓рд╕ी рдиे рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдХे ‘рдЕрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж’ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд░ाрдоाрдиुрдЬ рдХे ‘рд╡िрд╢िрд╖्рдЯाрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рд╣ै। рд╢ंрдХрд░ рдиे рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдоाрдд्рд░ ‘рдЪिрдд्’ рд╕рдд्рддा рдоाрдиी рдеी। рд░ाрдоाрдиुрдЬ ‘рдЪिрдд्’ рдФрд░ ‘рдЕрдЪिрдд्’ рджोрдиों рд╣ी рд╕рдд्рддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рднी рдЬрдЧрдд् рдХो ‘рд╕िрдпाрд░ाрдордордп’ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рд╕ीрддा рдк्рд░рдХृрддि рд╕्рд╡рд░ूрдкा рд╣ैं। рд░ाрдо рдм्рд░рд╣्рдо рд╕्рд╡рд░ूрдк। рдк्рд░рдХृрддि ‘рдЕрдЪिрдд्’ рд╣ै, рдм्рд░рд╣्рдо ‘рдЪिрдд्’। рдЕрдд: рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рд╕рдд्рддा ‘рдЪिрджрдЪिрдж्рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ’ рд╣ै, рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрде्рдп рдХो рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЕрдзोрд▓िрдЦिрдд рджोрд╣े рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं-
“рдЧिрд░ा рдЕрд░्рде рдЬрд▓ рдмीрдЪि рд╕рдо, рдХрд╣िрдпрдд рднिрди्рди рди рднिрди्рди।
 рдмंрджौं рд╕ीрддाрд░ाрдо рдкрдж, рдЬिрдирд╣िं рдкрд░рдо рдк्рд░िрдп рдЦिрди्рди।I”1

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╕рдд्рддा рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрддे рд╣ुрдП рднी, рд╡े рднрдХ्рддों рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХे рдЕрдирдХूрд▓ рджिрдЦाрдпी рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рд░ूрдк-рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдкрд░ рд╣ी рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं।

рддुрд▓рд╕ी рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪेрддрдиा рднी рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ै। рдХिрд╕ी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдЙрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ी рдирд╣ीं рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी ‘рд░ाрдордХрдеा’ рдоें рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрдд्рд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХिрдпा рдХि рд╡े рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рджो рднिрди्рди рджिрд╢ाрдУं рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рдХी рдзाрд░ाрдУं рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓ा рд╕рдХें। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рджो рд╡िрдкрд░ीрддрдЧाрдоी рдзाрд░ाрдУं рдХा рдкुрдиीрдд рд╕ंрдЧрдо рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рдоें рдХोрдИ рднेрдж рдирд╣ीं, рдмिрдиा рдПрдХ рдХे рджूрд╕рд░ा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै। рдмिрдиा рджूрд╕рд░े рдХे рдХे рдк्рд░рдердо рд╕ुрд╕्рд╡ाрджु рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। ‘рдХाрдХрднुрд╢ुрдг्рдбि’ рдЧрд░ूрдг рд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं-
 “рднрдЧрддिрд╣िं рдЧ्рдпाрдирд╣िं рдирд╣ि рдХुрдЫ рднेрджा। рдЙрднрдп рд╣рд░рд╣िं рднрд╡-рд╕ंрднрд╡ рдЦेрджा।”2

 рдЕंрддрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиा рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрди рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рднрдХ्рддि рд╕्рдд्рд░ी। рджोрдиों рдХा рд╕ंрдпोрдЧ рдХिрддрдиा рдордзुрд░ рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рдоीрдк рднрдХ्рддि рдХे рд░рд╣рддे рд╣ुрдП, рджूрд╕рд░ी рд╕्рдд्рд░ी рдоाрдпा рдЙрд╕рдХे рд╕рдоीрдк рднी рдирд╣ीं рдлрдЯрдХрддी।

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рддुрд▓рд╕ी рдХा рдк्рд░рддिрдкाрдж्рдп рднрдХ्рддि рд╣ै। рдпрджि рд╡े рд░ाрдо-рднрдХ्рддि рдХा рдкрдж рдЫोреЬрдХрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ोрддे рддो рдЙрди्рд╣ें рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЕрдж्рд╡ैрддрд╡ाрджी рдХрд╣ा рдЬाрддा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХे рднрдХ्рддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХि рднрдХ्рддिрдкрдж्рдзрддि рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдЧрдкूрд░्рдгрддा। рдЬीрд╡рди рдХे рдХिрд╕ी рдкрдХ्рд╖ рдХो рд╕рд░्рд╡рдеा рдЫोреЬрдХрд░ рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЪрд▓рддी рд╣ै। рд╕рдм рдкрдХ्рд╖ों рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╣ै। рди рдЙрдирдХा рдХрд░्рдо рдпा рдзрд░्рдо рд╕े рд╡िрд░ोрдз рд╣ै, рди рдЬ्рдЮाрди рд╕े। рдзрд░्рдо рддो рдЙрд╕рдХा рдиिрдд्рдпрд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХी рднрдХ्рддि рдХो рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рджोрдиों рдХी рд░рд╕ाрдиुрднूрддि рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпोрдЧ рдХा рднी рдЙрд╕рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╣ै, рдкрд░ рдЙрддрдиे рд╣ी рдХा рдЬिрддрдиा рдз्рдпाрди рдХे рд▓िрдП, рдЪिрдд्рдд рдХो рдПрдХाрдЧ्рд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।”3
 рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдПрдХ рдкрд░рдорд╕्рдоृрддि рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рднрдХ्рдд рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢्рд░ुрддिрдпों рдФрд░ рд╕्рдоृрддिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рднрдХ्рддि рдХे рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдоाрд░्рдЧ рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдХिрдпा। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЬ्рдЮाрди рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ुрдП рднी рднрдХ्рддि рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмрддाрддे рд╣ैं। рдЬ्рдЮाрди рдХा рдоाрд░्рдЧ рдХृрдкाрдг рдХी рдзाрд░ рд╣ै, рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рддो рднрдХ्рддि рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдмिрдиा рднрдХ्рддि рдХे рдоोрдХ्рд╖ рдкрдж рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।
 рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рдоोрдХ्рд╖рджाрдпिрдиी рднрдХ्рддि рд╕ेрд╡рдХ-рд╕ेрд╡्рдп рдХी рднрдХ्рддि рд╣ै। рдЙрдирдХा рдХрдерди рд╣ै-
“рд╕ेрд╡рдХ рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рдмिрдиु, рднрд╡ рди рддрд░िрдп рдЙрд░рдЧाрд░ि।
рднрдЬрд╣ु рд░ाрдо рдкрдж рдкंрдХрдЬ, рдЕрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╡िрдЪाрд░ि।I”4

 рд╕ेрд╡рдХ рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рд╕े рд░ाрдо рдХे рдЪрд░рдгों рдХी рд╡рди्рджрдиा, рдЕрд░्рдЪрдиा рдФрд░ рдкूрдЬा рд╣ी рдЙрдирдХी рднрдХ्рддि рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддрдо рдорд░्рдпाрджा рд╣ै। рд╕ाрд░ा ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЙрдирдХी рдЗрд╕ी рднाрд╡-рднрдХ्рддि рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै। рднрд░рдд, рд╣рдиुрдоाрди рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рд╕рднी рд░ाрдо рдХे рдЪрд░рдгों рдХी рд╡рди्рджрдиा рд╕ेрд╡рдХ-рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рд╣ी рддुрд▓рд╕ी рдХी рднрдХ्рддि рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рднी рд╣ैं। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рднрдХ्рддि рдХे рд╕ाрдзрдиों рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рддुрд▓рд╕ी рдиे рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдо рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдХрд░рд╡ाрдпा рд╣ै-
 “рднрдЧрддि рдХे рд╕ाрдзрди рдХрд╣ौं рдмрдЦाрдиी। рд╕ुрдЧрдо рдкрди्рде рдоोрд╣िं рдкाрд╡рд╣िं рдк्рд░ाрдиी।I
 рдк्рд░рдердорд╣िं рд╡िрдк्рд░-рдЪрд░рди рдЕрддि рдк्рд░ीрддी। рдиिрдЬ-рдиिрдЬ рдзрд░्рдо рдиिрд░рдд рд╢्рд░ुрддि рд░ीрддी।I
 рдпрд╣िрдХрд░ рдлрд▓ рдкुрдиि рд╡िрд╖рдп рд╡िрд░ाрдЧा। рддрдм рдордо рдЪрд░рди рдЙрдкрдЬ рдЕрдиुрд░ाрдЧा।I
 рд╢्рд░рд╡рдиाрджिрдХ рдирд╡ рднрдЧрддि рджृрдвाрд╣ीं। рдордо рд▓ीрд▓ा рд░рддि рдЕрддि рдорди рдоाрд╣ीं।I
 рд╕ंрдд рдЪрд░рди рдкंрдХрдЬ рдЕрддि рдк्рд░ेрдоा। рдордирдХ्рд░рдорд╡рдЪрди рднрдЬрди рджृреЭ рдиेрдоा।I
 рдЧुрд░ुрдкिрддु рдоाрддु-рдмрди्рдзु рдкрддि рджेрд╡ा। рд╕рдм рдоोрд╣िं рдХрд╣ँ рдЬाрдирд╣िं рджृреЭ рд╕ेрд╡ा।I
 рдордо рдЧुрди рдЧाрд╡рдд рдкुрд▓рдХ рд╕рд░ीрд░ा। рдЧрдж् рдЧрдж् рдЧिрд░ा рдирдпрди рдмрд╣ рдиीрд░ा।I
 рдХाрдо рдЖрджि рдордж рджंрдн рди рдЬाрдХे। рддाрдд рдиिрд░рди्рддрд░ рдмрд╕ рдоैं рддाрдХे।I
 рдмрдЪрди рдХрд░рдо рдорди рдоोрд░ि рдЧрддि , рднрдЬрди рдХрд░िрд╣िं рдиिрд╖्рдХाрдо।
 рддिрдирдХे рд╣ृрджрдп рдХрдорд▓ рдорд╣ुं, рдХрд░ौं рд╕рджा рд╡िрд╢्рд░ाрдо।I”5

 рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рднрдХ्рддि рдХा рд╕ाрд░ा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ी рдирд╡рдзा рднрдХ्рддि ‘рдЕрдиुрдкрдо рд╕ुрдЦ рдоूрд▓ा’ рд╣ै। рдордирд╕ा, рд╡ाрдЪा, рдХрд░्рдордгा рд░ाрдо рдкрджाрдиुрд░рдХ्рддि рд╣ी рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░ेрдпрд╖्рдХрд░ рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा рддुрд▓рд╕ी рдХी рдЗрд╕ी рджाрд╕्рдп рднाрд╡ рдХी рднрдХ्рддि-рднाрд╡рдиा рд╕े рдз्рд╡рдиिрдд рд╣ै। рд░ाрдо рдХी рднрдХ्рддि рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкाрдд्рд░ рдХो рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рд╣ी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा। рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдо рдХा рд╡िрд░ोрдзी рд░ाрд╡рдг рднी рдк्рд░рдХाрд░ाрди्рддрд░ рд╕े рд░ाрдо рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╣ाрдеों рд╕े рдоृрдд्рдпु рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╡рд╣ рд╡рдХ्рд░ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдЙрдирдХी рднрдХ्рддि рдХрд░рддा рд╣ै।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рднрд░рдд рдФрд░ рд╣рдиुрдоाрди рддुрд▓рд╕ी рдХी рд╕ेрд╡рдХ-рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рдпा рджाрд╕्рдп рднाрд╡ рдХी рднрдХ्рддि рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рдиिрд╖ाрджрд░ाрдЬ, рд╡िрднीрд╖рдг, рд╕ुрдЧ्рд░ीрд╡ рдЖрджि рднी рд░ाрдо рдХे рдк्рд░рддि рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рднрдХ्рддि рд░рдЦрддे рд╣ैं। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк, рдоें рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा ‘рд╕िрдпाрд░ाрдордордп’ рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рдиे рдЬो рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ा, рд╕рдм рд╕ीрддा рдФрд░ рд░ाрдо рдХी рднрдХ्рддि рдоें рд▓рдкेрдЯ рдХрд░। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдпрд╣ рдХृрддि рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рднрдХ्рддि-рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдЧ्рд░ंрдеो рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдзрд░्рдо рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рддрдеा рднрдХ्рддि рдХा рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧ्рд░рди्рде рдирд╣ीं, рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рдпुрдЧ-рдЪेрддрдиा рдордг्рдбिрдд рдХाрд╡्рдп рднी рд╣ै। рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд░ा рд╕рдоाрдЬ, рд╕ाрд░ी рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд▓ोрдХ-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдк्рд░рддि-рдмिрдо्рдмिрдд рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै।

 рдордз्рдп-рдпुрдЧीрди рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиिрддिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╕ंрдХेрдд ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдк्рд░рдЬा рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╕рдХ рдХी рдУрд░ рдкूрд░्рдгрддрдпा рдЙрджाрд╕ीрди рдеी, рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоंрдерд░ा рдХे- ‘рдЪेрд░ि рдЫोрдбि рди рд╣ोрдЗрдм рд░ाрдиी’ рдХрдерди рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд░ाрд╡рдг рдХे рдХुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдХुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддा рд╣ै।

 рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХुрдЪाрд▓ों рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рддुрд▓рд╕ी рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╕рди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рднी рдиिрд░ूрдкрдг рдХिрдпा। рдЙрдирдХी рд╕्рдеाрдкрдиाрдПँ рд╣ैं- рд░ाрдЬा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рдЕंрд╢ рд╣ै। рдЙрд╕े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рд╕рдорджрд░्рд╢ी рдФрд░ рдк्рд░рдЬा рдкाрд▓рдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬिрд╕ рд░ाрдЬा рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдк्рд░рдЬा рджुःрдЦी рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдирд░рдХ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ी рд░ाрдЬ्рдп-рд╢ाрд╕рди рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा рдЬिрд╕рдХा рд░ाрдЬा рдк्рд░рдЬा рдХी рд░ाрдп рд▓ेрдХрд░ рдХोрдИ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ोрдЧा। рд░ाрдЬा рджрд╢рд░рде рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдиृрдкрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ैं। рд╡े рдХुрд╢рд▓ рдиीрддिрдЬ्рдЮ, рд╡ीрд░, рдпोрдж्рдзा, рджрдпाрд▓ु рдПрд╡ं рдк्рд░рдЬाрдкाрд▓рдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкुрдд्рд░ рд░ाрдо рднी рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЧुрдгों рд╕े рднूрд╖िрдд рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╢ाрд╕рди-рдХाрд▓ ‘рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдп’ рддो рдк्рд░рдЬा рдХी рд╕ुрдЦ-рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рд╡ाрдЪрдХ рд╣ी рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдЙрджाрдд्рдд рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪेрддрдиा рд╕े рднी рдордг्рдбिрдд рд╣ै ।

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рддुрд▓рд╕ी рдиे рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдкрдХ्рд╖рдкाрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХा рджृреЭ рдорди्рддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоिрд▓-рдЬुрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ें।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЪिрдд्рд░ рддो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рджрд╢рд░рде рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рднी рдЕंрдЧ рдкिрддा-рдкुрдд्рд░, рдоाрддाрдПँ, рд╡рдзुрдПँ, рдкрдд्рдиिрдпाँ рдЖрджि рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рдиे рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХे рд╡िрдШрдЯिрдд рд╕рдоाрдЬ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी, рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдЗрд╕ рдЖрджрд░्рд╢ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ो рдХी рд╕ुрд╡ाрд╕ рд╕े рд╕ुрд╡ाрд╕िрдд рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдкрд░ рдПрдХ рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ-рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рддрд░ीрдп рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЙрд╕рдоें рдиाрд░ी рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╡े рд╢ूрдж्рд░ рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдиाрд░ी рджोрдиों рдХो рд╣ी рддाреЬрдиीрдп рдмрддाрддे рд╣ैं। рдкрд░рди्рддु рдпрджि рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕े рдХोрдИ рдирд╡ीрди рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рдХी рдеी। рдпुрдЧ- рдзрд░्рдо рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕ंрдЧाрдиुрд░ूрдк рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рднाрд╡рдиा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рд╣ै। рдпрджि рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдпрд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрддा рддो рд╕ंрднрд╡рддः рд╕ीрддा рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдЗрддрдиा рдЖрджрд░्рд╢ рди рд╣ोрддा।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рд▓ोрдХ-рдорд░्рдпाрджा рдФрд░ рд░ीрддि-рдиीрддिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХा рд╕рдоाрдЬ рд░ीрддि-рдиीрддि рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдоाрдЬ рд╣ै। рдЗрдирдХा рдкाрд▓рди рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рджрдг्рдбिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдмाрд▓ि рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рджрдг्рдбिрдд рд╣ुрдЖ, рд░ाрд╡рдг рдХा рдЗрддрдиा рдмреЬा рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рднी рд░ीрддि-рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрдЪрд░рдг рди рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдирд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ।
 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдЪрдк्рдкा-рдЪрдк्рдкा рд▓ोрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдЕрдиूрдаी рдЙрдкрдоाрдПँ рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиा рдЖрдзाрд░ рдЦोрдЬрддी рд╣ैं। рд╡े рдЬो рдХोрдИ рднी рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рд╕े рд╣ी рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬिрд╕ рдЕंрдЧ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЦрд░ाрдмी рджेрдЦी, рдЙрд╕рдХी рднрд░्рдд्рд╕рдиा рдХी। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬिрд╕ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭा, рдоुрдХ्рддрдХंрда рд╕े рдЙрд╕ी рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рд╕рд░рд▓ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЙрдкрджेрд╢ рддो рдкрдЧ-рдкрдЧ рдкрд░ рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рд▓ोрдХ-рдЪेрддрдиाрдУं рдХे рд╕рдоाрд╣ाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рддुрд▓рд╕ी рдХो рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ рдХी рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा- ‘рд░ाрдо рдХी рддрд░рд╣ рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рд░ाрд╡рдг рдХी рддрд░рд╣ рдирд╣ीं।’ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднी ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╣िрди्рджू рдЬрдирддा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рд╣ै।

 рднाрд░рддीрдп рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд░ाрдоाрдпрдг (рд╡ाрд▓्рдоीрдХि), рд░рдШुрд╡ंрд╢рдо् (рдХाрд▓िрджाрд╕) рдХे рдмाрдж рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдиाрдо рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╡-рднाрд╖ा, рд╢ैрд▓ी, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рдкрдж्рдзрддि, рдЫрди्рдж, рдк्рд░рдпोрдЧ рдЖрджि рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдХрдерди рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै- “рд░рдЪрдиा рдХौрд╢рд▓, рдк्рд░рдмрди्рдз-рдкрдЯुрддा, рд╕рд╣ृрджрдпрддा рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рдм рдЧुрдгों рдХा рд╕рдоाрд╣ाрд░ рд╣рдоें рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдмाрдд рдЬिрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै, рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рдм рдЕрд╡рдпрд╡ों рдХा рдЙрдЪिрдд рд╕рдоीрдХрд░рдг। рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп рдпा рдк्рд░рдмрди्рдз-рдХाрд╡्рдп рдХे рднीрддрд░, рдЗрддिрд╡ृрдд्рдд, рд╡рд╕्рддु-рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡рд░्рдгрди, рднाрд╡рд╡्рдпंрдЬрдиा рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрдж, рдпे рдЕрд╡рдпрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं।”6 рдЗрди рд╕рднी рдХा рд╕рдоीрдХृрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдеा рдХी рддाрд░рддрдо्рдпрддा рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рддुрд▓рд╕ी, рдкूрд░े рдХाрд╡्рдп рдоें рдоाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдоें рднी рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдлрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдХрдеा рд╕्рдерд▓ рд╣ैं рдЬो рд╡िрд╢्рд╡рдЬрдиीрди рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं- рдЬैрд╕े рд░ाрдорд╡рдирдЧрдорди, рдЪिрдд्рд░рдХूрдЯ-рдк्рд░рд╕ंрдЧ, рдЖрджि рдРрд╕े рд╕्рдерд▓ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕ुрди рдпा рдкреЭрдХрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा। рдХिрд╕ी рдХाрд╡्рдп рдХी рдЗрд╕рд╕े рдмреЬी рд╕рдлрд▓рддा рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЖрда рд╕ोрдкाрдиों рдоें рдмँрдЯी рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХी рдХрдеा рдЗрддрдиी рд╕ुрдЧрдаिрдд рд╣ै рдХि рдЕрдиेрдХ рдЕрд╡ाрди्рддрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрддे рд░рд╣рдиे рдкрд░ рднी, рдоूрд▓рдХрдеा рдХी рдПрдХрддाрд░рддा рдХрд╣ीं рд╕े рднंрдЧ рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХрдеाрд╕ंрдЧрдарди рдХी рджृрд╖्рдЯी рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╢рдм्рджों рдоें- “рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдХाрд╡्рдпрджृрд╖्рдЯि рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рдХрдеा-рдЧ्рд░рди्рде рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕рдоे рднрдХ्рддि-рд░рд╕ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै। рд╕рдорди्рд╡рдп рдХे рдк्рд░рдпрдд्рди рдоें рд╕рдордЭौрддे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХो рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ोрдиा рдкреЬा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЬिрд╕ рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рджрдХ्рд╖рддा рдХे рд╕ाрде рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд╕ँрднाрд▓ा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдиुрдкрдоेрдп рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдмाрдзा рдкреЬी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдХрд╡िрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ोрддा, рддो рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा।”7

 рднाрд╖ा рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рддрдеा рдЫрди्рдж-рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдЕрд╡рдзी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै рддुрд▓рд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмेрдЬोреЬ рд╣ैं, рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдоूрд░्рдзрди्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рддुрд▓рдиा рд╣िंрджी рдХे рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХрд╡ि рд╕े рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдЙрдирдХी рднाрд╖ा рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬिрддрдиा рд▓ौрдХिрдХ рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп। рдЙрд╕рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рдмреЬी рдЪрддुрд░рддा рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд╣ै рдЬो рдХрдо рдХрд╡िрдпों рдХी рднाрд╖ा рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЬैрд╕ा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЖрдпा рд╡рд╣ рд╡ैрд╕ी рд╣ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।”8 рд╣िंрджी рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╢ैрд▓िрдпों– рдЪाрд░рдг рдХрд╡िрдпों рдХी рдЫрдк्рдкрдп рдкрдж्рдзрддि, рд╕ंрдд рдХрд╡िрдпों рдХी рд╕ाрдЦी рдФрд░ рдкрдж рдкрдж्рдзрддि рддрдеा рд╕ूрдлी рдХрд╡िрдпों рдХी рджोрд╣ा-рдЪौрдкाрдИ рдкрдж्рдзिрдд рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдПрдХрдд्рд░ рд╣ी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рд▓ोрдХрдкрдж्рдзिрдд рдХा рдХाрд╡्рдп рд╣ोрддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдпों рдХी рдЧрд░िрдоा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рддुрд▓рд╕ी рдХी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╢ैрд▓ी-рдк्рд░рдпोрдЧ рдкрдЯुрддा рдХा рд╣ी рдЪрдордд्рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдХрдерди рд╣ै- “рд╕ाрд░ांрд╢ рдпрд╣ рдХि рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдХी рд╕рдм рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рд╢ैрд▓ी рдХे рдКрдкрд░ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиा рдКँрдЪा рдЖрд╕рди рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдХिрд╕ी рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं।”9

 рд░рдЪрдиा рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╢ैрд▓िрдпों рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рддुрд▓рд╕ी рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд╡िрд╡िрдз рд░рд╕ों, рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдЖрджि рдХा рднी рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХा рдЕंрдЧीрд░рд╕ рд╢ाрди्рдд рд░рд╕ рд╣ै, рдкрд░ рдЕрди्рдп рд░рд╕ों – рд╢ृंрдЧाрд░, рд╡ीрд░, рд╣ाрд╕्рдп, рд░ौрдж्рд░, рд╡ीрднрдд्рд╕, рднрдпाрдирдХ, рдХрд░ुрдг, рдЕрдж्рднुрдд рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдЗрд╕рдоें рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ुрди्рджрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдоें рддुрд▓рд╕ी рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕рдлрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं – рдЬрдирдХ рдХी рд╡ाрдЯिрдХा рдоें рд░ाрдо рдФрд░ рд╕ीрддा рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рджрд░्рд╢рди, рд░ाрдорд╡рдирдЧрдорди, рджрд╢рд░рдердорд░рдг, рднрд░рдд рдХी рдЖрдд्рдордЧ्рд▓ाрдиि, рдпुрдж्рдз, рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдХो рд╢рдХ्рддि рд▓рдЧрдиा рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдоाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ рд╣ैं। рдЬिрди्рд╣ें рдкреЭрдиे рдпा рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рдкाрддा। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд░рд╕ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै।

 рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ुрди्рджрд░-рд╕ुрди्рджрд░ рдКрдкрдоाрдПँ, рдЕрдиूрдаी рдЙрдд्рдк्рд░ेрдХ्рд╖ाрдПँ рддрдеा рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рджृрд╖्рдЯाрди्рдд рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рд╕्рдерд▓-рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдмिрдЦрд░े рдоिрд▓ рдЬाрдпेंрдЧे। рдЗрд╕рдХी рдЕрди्рдпोрдХ्рддिрдпाँ рдФрд░ рд▓ोрдХोрдд्рддिрдпाँ рддो рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдоें рд╕рд░्рд╡рдеा рдЕрдиूрдаी рд╣ैं। рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рдЧुрдгों - рдУрдЬ, рдк्рд░рд╕ाрдж, рдоाрдзुрд░्рдп рддрдеा рд╕рднी рд░ीрддिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдЕрд╡рдзी рдФрд░ рдм्рд░рдЬ рджो рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХी рдмोрд▓िрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрд╡рдзी рддो рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЪрд░рдо рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХे рдмाрдж рдЕрд╡рдзी рдоें рдлिрд░ рдХोрдИ рд╕рдлрд▓ рдХाрд╡्рдп-рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХी। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рджों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдХрд░, рддुрд▓рд╕ी рдиे рдЕрд╡рдзी рдХो рдПрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХा рдкрд░рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЕрдкрдиे рдЖрд▓ेрдЦ ‘рдордз्рдпрдпुрдЧीрди рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЬрд╣ाँ рддрдХ ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХी рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд╕рдлрд▓рддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै, рд╣рдо рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рдирддрдорд╕्рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ैं рдХि рдЙрд╕рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд▓ा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЙрд╕рдоें рдЙрдХ्рдд рдоाрдирд╡-рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे, рднрд╡्рдп рдФрд░ рдордиोрд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡-рд╕рдд्рддा рдХे, рднी рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी ‘рд░ाрдоाрдпрдг’ рдкреЭрддे рд╣ुрдП, рд╣рдо рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣ाрди् рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЫाрдпा рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдХा рдЖрдк-рд╣ी-рдЖрдк рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं।”10

 рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдХ्рдпा рднाрд╖ा, рдХ्рдпा рднाрд╡, рдХ्рдпा рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ, рдХ्рдпा рдЫрди्рдж:- рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдХрдеा-рд╕ंрдЧрдарди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा, рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн:–
1. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдмाрд▓рдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-47, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
2. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдЙрдд्рддрд░рдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-658, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
3. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-115, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002
4. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдЙрдд्рддрд░рдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-662, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
5. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдЕрд░рдг्рдпрдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-416, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
6. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-116, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2007
7. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕- рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда-132, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди- рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1990
8. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕- рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда-133, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди- рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1990
9. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-113, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2007
10. рдиिрдмрди्рдзों рдХी рджुрдиिрдпा: рдоुрдХ्рддिрдмोрдз- рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рдХृрд╖्рдгрджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда- 51, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2007

рд╣िंрджी рдХे рдмрдв़рддे рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдоें рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди: рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें

рд╕ंрдЬрдп рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡

рд╕ंрдЬрдп рдк्рд░рд╕ाрдж рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡

рдЬूрдиिрдпрд░ рд░िрд╕ोрд░्рд╕ рдкрд░्рд╕рди/рд▓ेрдХ्рдЪрд░рд░ рдЧ्рд░ेрдб (рд╣िंрджी) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕ेрд╡ा-рднाрд░рдд, рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоैрд╕ूрд░ु

рдкрд░िрдЪрдп
           рдЖрдЬ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдИ рдмрд▓्рдХि рдЧ्рд▓ोрдмрд▓, рддрдХрдиीрдХ, рднू-рдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдУрд░ рдмрдв़ рдЧрдИ рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 73 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे 150 рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╣िंрджी рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рднी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ рд╣ै।

   рдЕрддः рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдкрдж्рдзрддि рд╢िрдХ्рд╖ा-рд╕्рддрд░ рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрде рд╣ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди рддीрдиों рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рддीрди рд╕्рддंрдн рд╣ै рдПрд╡ं рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рднी рд╣ै। 21рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмрджрд▓рддे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡ं рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдФрд░ рдирдИ рдЪुрдиौрддिрдпों рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕ाрде рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХो рд╕ुрджृрдв़ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдПрд╡ं рд╕ाрд░्рдердХрддा рдиिрд╣िрдд рд╣ै।

рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рднूрдоिрдХा
            рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХा рд╡рд╣ рд░ूрдк рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдмुрдж्рдзि, рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХे рдоाрдкрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрддः рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдкाрда्‌рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рдЕрдиुрднрд╡ рдХौрд╢рд▓ рдХी рдЬाँрдЪ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рддрдеा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдПрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдЕрдерд╡ा рдкрдж्рдзрддि рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдХे рдЬ्рдЮाрди, рдХ्рд╖рдорддा, рдХौрд╢рд▓, рд░ुрдЪि рдЖрджि рдХो рдЬाँрдЪा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рдкूрд░्рд╡ рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдЕрдзिрдЧрдо рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЗрдХाрдИ рдХो рдкूрд░्рдгрддः рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░ рд▓े।
            рд╡ेрдмрд╕्рдЯрд░ рд╢рдм्рджрдХोрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░— “рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢्рдиों, рдЕрдн्рдпाрд╕ों рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рдп рд╕ाрдзрдиों рдХी рдПрдХ рд╢ृंрдЦрд▓ा рд╣ै рдЬिрдирд╕े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдерд╡ा рд╕рдоूрд╣  рдХे рдХौрд╢рд▓ों, рдЬ्рдЮाрди, рдмुрдж्рдзि, рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдЕрдерд╡ा рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХा рдоाрдкрди рд╣ोрддा рд╣ै।” рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпे рд╣ै—
            рдиूрдирд▓ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░—“рдПрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдоाрдирдХीрдХृрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдПрдХ рдЕंрдХ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдПрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоाрдирдХीрдХृрдд рддрдм рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм рджो рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ूрдк рд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдЙрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдкрд░ рдПрдХ рд╕рдоाрди рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें।”
            рдЕंрдХ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдХाрд░्рдпों рдХे рдЖंрдХिрдХ рд╕ंрдХेрдд рд╕े рд╣ै।
            рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеी рдиे рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рдХे рдХिрд╕ी рдкрдХ्рд╖ рд╡िрд╢ेрд╖ рдпा рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХिрдпा рд╣ै— рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдХो рдкрддा рд▓рдЧाрдиा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдиेрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╡िрдЪाрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рд╣ैं—
рдЧैрд░िрд╕рди рддрдеा рдЕрди्рдп (Garrison and others) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░—рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рдЙрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ोрдЪा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдПрдХ рд╢िрд╖्рдп рдпा рд╢िрд╖्рдпों рдХे рд╕рдоूрд╣ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рд╕्рд░ोрддों рд╕े рд╕ूрдЪрдиाрдПँ рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░рддा рд╣ै।

рдмैрд░рди рддрдеा рдмрд░्рдиाрд░्рдб (Baron and Bernard) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░—рдХिрд╕ी рджिрдП рд╣ुрдП рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡, рдиिрд╖्рдкाрджрди рдЕрд░्рдеाрдд् рдпोрдЧ्рдпрддा рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ै।” 

рдоूрд▓्рдпांрдХрди’ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдпा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рдЫाрдд्рд░ों рдкрд░ рдкрдб़рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рднाрд╡, рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХो рджेрдЦрдиा рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЖँрдХрд▓рди рд╣ी рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ै। рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдФрд░ рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рджौрд░ाрди рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдЕрд░्рде рдоूрд▓्рдпों рдХे рдЕंрдХрди рдпा рдоूрд▓्рдпों рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ै। рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрди рд╕рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдк्рд░рдЧрддिрдпों рдХा рдЖँрдХрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд░ुрдЪिрдпाँ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдоाрдирд╕िрдХ рдХ्рд╖рдорддाрдУं рд╡ рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдорддाрдУं рддрдеा рдЖрджрддों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рдкाрдиा рд╕рд╣рдЬ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрддः рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдПрдХ рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рдкूрд░्рд╡ рдиिрд░्рдоिрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдерд╡ा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдкрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдЬ्рдЮाрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░рдХाрд░
рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкूрд░े рд╕рдд्рд░ рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд░рд╣рддे рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдк्рд░рд╢्рди рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рдФрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд░рд╣рддे рд╣ै।
рднाрд╖ा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рднेрдж рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЪाрд░ рдЖрдзाрд░ рд╣ैं
(рдХ) рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (рдЦ) рдиिрд░्рдоाрдг (рдЧ) рдЙрдкрдпुрдХ्рддрддा (рдШ) рдЪрд▓рди

(рдХ) рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рджा рднिрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдХाрд░्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣рдо рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХो рднिрди्рдирддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЪाрд░ рднाрдЧों рдоें рдмाँрдЯ рд╕рдХрддे рд╣ै—
* рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХो рдЕрднिрд░ुрдЪि рдЕрдерд╡ा рд░ुрдЭाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рднी рдХрд╣рддे рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрд╖рдп рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рдФрд░ рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрд░्рдеी рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╕ंрдмंрдзी рдЬ्рдЮाрди рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд▓िрдП рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдЪрдпрди рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै।
* рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рдк्рд░рддिрднाрд╕ोрдЪ рдФрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХुрд╢рд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХी рджрдХ्рд╖рддा рд╣ै। рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рднाрд╖ा рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдп рдХे рдиिрд╖्рдкाрджрди рд╕े рд╣ै। рдмोрд▓рдиेрд╕ुрдирдиेрдкрдв़рдиे рдПрд╡ं рд▓िрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рдоें рд╣ी рднाрд╖िрдХ рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ै।
* рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдпा рдЕрдиुрджेрд╢рдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдХिрддрдиा рд╕ीрдЦा рдЧрдпा рд╣ैрдпрд╣ рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдП рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдордп рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рдпोрдЧ्рдпрддा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ोрддा рд╣ै।
* рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рдЗрд╕े рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХ्рдпा рдФрд░ рдХिрддрдиा рдкрдв़ाрдпा рдЬाрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ीрдЦрдиे рдХे рдЙрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрдирдоें рд╕ीрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।

(рдЦ) рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рднिрди्рдирддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ै। рдЬैрд╕े—
* рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгीрдп рдХौрд╢рд▓
* рдк्рд░рд╢्рди рдк्рд░рдХाрд░
* рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рдХाрд░

рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгीрдп рдХौрд╢рд▓ рдХे ‘рдХ्рдпा рддрдеा рдХैрд╕े’ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкाँрдЪ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ै।

* рд╢्рд░рд╡рдг-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (i) рд╢्рд░рд╡рдг рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (ii) рдз्рд╡рдиि рдмोрдз рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iii) рдЕрдиुрддाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iv) рдмрд▓ाрдШाрдд рдПрд╡ं рд╕्рд╡рд░ाрдШाрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (v) рд╢्рд░рд╡рдг рдмोрдз рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЖрджि।
* рднाрд╖рдг-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг – (i) рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (ii) рдз्рд╡рдиि рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iii) рдЕрдиुрддाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iv) рдЖрдШाрдд-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЖрджि।
* рд╡ाрдЪрди-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг – (i) рд╡ाрдЪрди рдмोрдз рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (ii) рдкाрда्рдп-рдкुрд╕्рддрдХेрддрд░ рд╡ाрдЪрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iii) рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдмोрдз рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iv) рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж рд╡ाрдЪрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (v) рд╡ाрдЪрди рдЧрддि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
* рд▓ेрдЦрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг – (i) рд╡рд░्рдг рд░рдЪрдиा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (ii) рд╢्рд░ुрддрд▓ेрдЦ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iii) рдЖंрд╢िрдХ рд╡ाрдХ्рдп рд▓ेрдЦрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iv) рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
* рд╕ंрд╕्рдХृрддि рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг – (i) рд╕ाрдоाрди्рдп/рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (ii) рдоौрдЦिрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг (iii) рд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рд╢्рди-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЖрджि।

(рдЧ) рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рдЙрдкрдпुрдХ्рддрддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рдЗрд╕рдХे рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ै।
*   рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ंрдмрдж्рдз рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
*   рд╕्рддрд░ोрдЪिрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
*   рдЕрд╡рдзि-рд╕ंрдЧрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
*   рдЙрдкрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
(рдШ) рдЪрд▓рди рдЕрдерд╡ा рдк्рд░рдЪрд▓рди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдЫрд╣ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ै—
*   рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ीрди рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँрдЬैрд╕े—рдХौрд╢рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдмुрдж्рдзि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा
*   рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ीрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг  рд╡िрд╡ेрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгрд╕्рдоृрддि рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгрдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдЕрд░्рдЬिрдд рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг।

рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
  * рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЖँрдХрд▓рди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рдРрд╕े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдЬो рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЬ्рдЮाрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ै।
  * рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХो рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
  * рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рддрд░ рд╕рдоाрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
  * рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рджौрд░ाрди рдХ्рдпा рдХрдоी рд░рд╣ рдЧрдИ, рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднी рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд▓ा рд╕рдХрддे рд╣ै।
  * рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рд╡िрд╖рдп рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдмрдв़ाрддा рд╣ै।

рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ
  * рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдоें рд╕рднी рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрд╕ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕ूрдЪрдиाрдПँ рдПрдХрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा।
  * рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै, рдЗрд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд▓рддे рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП।
  * рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
  * рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдПрд╡ं рдЧुрдгाрдд्рдордХ рд╣ोрддा рд╣ै।
  * рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдкूрд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рдФрд░ рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖рдг
рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рджौрд░ाрди рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрджाрдиाрдд्рдордХ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдмाрд▓рдХ рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рди рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдФрд░ рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрдиा рд╣ै। рдЙрдкрдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдордиोрд╡िрдХृрддिрдпों рдХो рдвूँрдв़рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡िрдзिрд╡рдд् рдЙрдкрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै।

рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै, рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкрдв़рдиा рдФрд░ рд▓िрдЦрдиा рдЬैрд╕े рдХौрд╢рд▓ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा। рд▓рдЧрднрдЧ 1910 рдИ. рд╕े рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ों рдХा рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ुрдЖ। рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдж्‌рд╡ाрд░ा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
            рдЕрди्рдп рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै, рд╕ुрдирдиा, рдмोрд▓рдиा, рдкрдв़рдиा рдФрд░ рд▓िрдЦрдиा рдЬैрд╕े рдХौрд╢рд▓ों рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा। рднाрд╖ाрдИ рдХौрд╢рд▓ों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╡िрд╡िрдз рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧ्рдпрддा рдХे рдоाрдкрди рдХे рд▓िрдП рдкрд░ीрдХ्рд╖рдгрдоें рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рддрдХрдиीрдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

1. рд╢्рд░рд╡рдг рдХौрд╢рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рдЕрди्рдп рднाрд╖ा-рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╢्рд░рд╡рдг-рдХौрд╢рд▓ рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢्рд░рд╡рдг-рдХौрд╢рд▓ рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ै рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рдз्рд╡рдиि рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдкрд╣рдЪाрдирдиे, рд╕्рдорд░рдг рд░рдЦрдиे рддрдеा рдЙрдирд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╢рдм्рджों, рд╡ाрдХ्рдпांрд╢ों рддрдеा рд╡ाрдХ्рдпों рдХे рдЕрд░्рде рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рд╕ंрдмंрдзी рдХुрд╢рд▓рддा рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा।

1.1  рдз्рд╡рдиि-рдЕрднिрдЬ्рдЮाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг

рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рджेрд╢ – рдЫाрдд्рд░ рдкूрдЫे рдЬा рд░рд╣े рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдоौрдЦिрдХ рдЙрдд्рддрд░ рджेंрдЧे। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдк рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдкрдиा рдЙрдд्рддрд░ рджेंрдЧे।

рдк्рд░рд╢्рди рдЖрджेрд╢ – рдЖрдк рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдз्рд╡рдиि рд╕ुрдиेंрдЧे, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрд╕ рдз्рд╡рдиि рд╕े рдоिрд▓рддी рддीрди рдмाрдиिрдпाँ рд╕ुрдиेंрдЧे। рдЖрдк рдХो рдмрддाрдиा рд╣ै рдХि рдЙрди рддीрдиों рдз्рд╡рдиिрдпों рдоें рд╡рд╣ рдз्рд╡рдиि рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг -               ‘рдл़’             рдлрднрдл़            рдЙрдд्рддрд░  рд╣ै
(1) ‘рдЫ’             рдЭрдЪрдЬ़            рдЙрдд्рддрд░  рдирд╣ीं
(2) ‘рдв’             рдв़рдврдб़              рдЙрдд्рддрд░  рд╣ै
рдк्рд░рд╢्рди  рдЖрджेрд╢  рдЖрдк рдПрдХ рд╕ाрде рджो рд╢рдм्рдж рд╕ुрдиेंрдЧे। рдЖрдкрдХो рдмрддाрдиा рд╣ै рдХि рд╡े рджोрдиों рд╢рдм्рдж рд╕рдоाрди рд╣ै рдпा рдЕрд╕рдоाрди।
рдЙрджाрд╣рд░рдг  ‘рддाрдд-рдЯाрдЯ’                рдЙрдд्рддрд░  рдЕрд╕рдоाрди
(1) ‘рдкрдв़  рдкрдв़’   -           рдЙрдд्рддрд░  рд╕рдоाрди
(2) ‘рдбाрд▓ - рджाрд▓’-           рдЙрдд्рддрд░  рдЕрд╕рдоाрди

1.2 рдЕрдиुрддाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рдЕрди्рдп рднाрд╖ा рдХा рдЕрдиुрддाрди – рдоाрддृрднाрд╖ा рд╕े рднिрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рдоें рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рдЕрдиुрддाрди рд╕ाँрдЪे рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХी рдХुрд╢рд▓рддा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं, рдЗрд╕рдХे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрддाрди-рдХी рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рднिрди्рдирддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ाрдоाрди्рдп рд╡ाрдХ्рдп рддрдеा рдк्рд░рд╢्рдирд╕ूрдЪрдХ рд╡ाрдХ्рдп рд╕ुрдирд╡ाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпे рд╡ाрдХ्рдп рд╕рдоाрди рд╣ैं рдЕрдерд╡ा рднिрди्рди –
            рддुрдо рдкрдв़рддे рд╣ो।      -           рддुрдо рдкрдв़рддे рд╣ो!
            рд░ाрдо рджौрдб़рддा рд╣ै।   -           рд░ाрдо рджौрдб़рддा рд╣ै?
1.3 рдмोрдзрди-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рдмोрдзрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдмोрдз рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕्рд╡рдиिрдоों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдпोрдЧ्рдпрддा рдмрд▓ाрдШाрдд рдФрд░ рдЕрдиुрддाрди рдХी рдкрд╣рдЪाрди рддрдеा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╢рдХ्рддि рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЕрди्рдп рднाрд╖ा рдоें рдмोрдзрди рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╢рдм्рдж рднंрдбाрд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рддрдеा рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рджैрдиिрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдЖрдиेрд╡ाрд▓े рд╢рдм्рджों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмोрдзрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
            рдЬрд▓ – рдлрд▓, рджूрдз, рдкाрдиी
            рдШрд░ – рд╕्рдХूрд▓, рдкрдб़ोрд╕, рдордХाрди

1.4 рд╡ाрдХ्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмोрдзрди       
            рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЫाрдд्рд░ рд╕े рдпрд╣ рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХे рд╡ाрдХ्рдп рд╕ंрд░рдЪрдиा рддрдеा рд╡्рдпाрдХрд░рдгिрдХ рд░ूрдкों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рддрдеा рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै, рдпा рдирд╣ीं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрдХрд░рдгिрдХ рд░ूрдкों рдХे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЬैрд╕े - рдЖрдк рдХुрдЫ рд╡ाрдХ्рдп рд╕ुрдиेंрдЧे, рдмाрдж рдоें рдЖрдк рд╕े рдПрдХ-рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫा рдЬाрдПрдЧा। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХेрд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोंрдЧे, рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै—
рдоेрд░ा рдШрд░ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╣ै।
рдоेрд░े рдШрд░ рдоें рджो рдХрдорд░े рд╣ै।
рдоेрд░े рдШрд░ рдоें рдмुрдиाрдИ рдХा рдХाрдо рд╣ोрддा рд╣ै।
рдоेрд░े рдкिрддा рдЬी рдмूрдв़े рд╣ैं।
рд╡े рдмुрдиाрдИ рдХा рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдк्рд░рд╢्рди: рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдШрд░ рдХрд╣ाँ рд╣ै?
рд╢рд╣рд░ рдоें, рджिрд▓्рд▓ी рдоें, рдЧाँрд╡ рдоें?
рдЫाрдд्рд░ рдХो рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै।

2. рднाрд╖ा-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рд╢िрдХ्рд╖рдг рддрдеा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднाрд╖рдг-рдХौрд╢рд▓ рдХे рджो рд╕्рддрд░ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ै—рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдПрд╡ं рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдХि рдЫाрдд्рд░ рд╡िрднिрди्рди рд╡ाрдХ्рдп-рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЖрдШाрдд рддрдеा рдЕрдиुрддाрди рдХे рд╕ाрде рдХिрд╕ рдоाрдд्рд░ा рддрдХ рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдПрд╡ं рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдЧрддि рдХे рд╕ाрде рдмोрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।

2.1 рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдз्рд╡рдиिрдпों рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рддрдеा рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рдз्рд╡рдиि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╡्рдпрддिрд░ेрдХी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиा рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдмिंрджुрдУं рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рддрдХрдиीрдХों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै—
* рдЕрдиुрдХрд░рдг-рдЕрдн्рдпाрд╕ – рдЬैрд╕े – рд╢рд░ | рдорд╢рдХ | рд╡рд╢; рд╕рд░| рдХрд╕рд░ | рдмрд╕ |
* рди्рдпूрдирддрдо рдпुрдЧ्рдоों рдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг - рдЫाрдд्рд░ рджो рдз्рд╡рдиिрдпों рдХे рди्рдпूрдирддрдо рдЕंрддрд░ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рддрдеा рд╕рд╣ी рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ो, рдЬैрд╕े - рднाрдд-рдмाрдд, рдоाрд▓-рдмाрд▓, рд╢рд░-рд╕рд░ рдЖрджि
* рдХंрдард╕्рде рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг

2.2 рдЕрдиुрддाрди-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд╖ा рдХी рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрддाрдирдЧрдд рдк्рд░рдХृрддि рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдиुрддाрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рднी рдЕрдиुрдХрд░рдг, рд╕्рдоृрддि рддрдеा рд╡ाрдХ्рдпों рдХो рдоौрдЦिрдХ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдПрд╡ं рд╡ाрдЪрди рддрдХрдиीрдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

(3) рд╡ाрдЪрди-рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рд╡ाрдЪрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдХि рдЫाрдд्рд░ рдЕрдз्рдпेрдп рднाрд╖ा рдХी рд▓िрдкि рдХे рдПрдХाрдХी, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╡рд░्рдгों рдХे рд╢рдм्рджों рдХो рдХिрд╕ рдоाрдд्рд░ा рддрдХ рдЬाрдирддा рд╣ै। рд▓िрдкि рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдЪाрд░ों рддрдеा рднाрд╡ों рдХो рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХुрд╢рд▓рддा рд╡ाрдЪрди рдХुрд╢рд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕े рдпрд╣ рднी рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЫाрдд्рд░ рдХिрд╕ рдк्рд░рд╡ाрд╣, рдЧрддि, рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░िрддा рдХे рд╕ाрде рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै?

(4) рд▓ेрдЦрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
            рд▓िрдкि рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд▓ेрдЦрди рдХुрд╢рд▓рддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдХौрд╢рд▓ рдоें рд╡рд░्рдгों рдХी рдмрдиाрд╡рдЯ, рд╡рд░्рддрдиी рддрдеा рд░рдЪрдиा рдХी рдХुрд╢рд▓рддा рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд▓ेрдЦрди рдХौрд╢рд▓ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╢рдм्рдж рднंрдбाрд░, рд╡рд░्рддрдиी рддрдеा рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд╕ंрдмंрдзी рдХुрд╢рд▓рддा рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЬैрд╕े рд╡рд░्рдгрди рд░рдЪрдиा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рд╡рд░्рддрдиी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рд░рдЪрдиा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХी рдХुрд╢рд▓рддाрдУं рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди-рдкрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि
рдк्рд░рд╢्рди-рдкрдд्рд░ рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкрдв़ाрдП рдЧрдП рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрд╣ рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдпрд╣ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рди рдХрд░ рд╕рдХे। рд╕рдордп рд╕ीрдоा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдк्рд░рд╢्рди-рдкрдд्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдк्рд░рд╢्рди рд╕ुрд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдк्рд░рд╢्рди рдХी рднाрд╖ा рд╕рд░рд▓ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЕрд▓ंрдХाрд░िрдХ рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдмрдЪрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкрд░िрдгाрдо рдЖрдЬ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдЦ्рдпाрддि рд╕े рдЬुрдб़ рдЧрдИ рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХा рд░ूрдк рд▓े рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд╣ोрдХрд░ рд╣ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рдЕрдкрдиा рдФрдЪिрдд्рдп рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЕрддः рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЬाрдПрдЧी।

рд╕рддрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди
рд╕рддрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдЕрд░्рде рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕े рд╣ै।рдЗрд╕рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै рдХि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдоें рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рд╕рддрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди (рд╕ीрд╕ीрдИ) рдХा рдЕрд░्рде рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЖрдзाрд░िрдд рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕рднी рдкрдХ्рд╖ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рд╕ीрд╕ीрдИ, рдмोрдзाрдд्рдордХ, рдордиोрдЧрддिрдХ рдФрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХ рдХौрд╢рд▓ों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕िрдж्рдзрд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рддрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ (scholastic) рдПрд╡ं рдЧैрд░-рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ (non-scholastic) рдЕрдиुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдПрд╡ं рдЙрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рдЧрддि рд╕्рддрд░ рдХो рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рдЖँрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдоें  рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рддрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рдк्рд░рддिрднाрдЧ рдХे рд╕्рддрд░ рдХो рд╕рдоुрди्рдирдд рдмрдиाрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рддрдд рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдоें рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╕ाрд░्рдердХрддा рддрдеा рд╕рдЬрдЧрддा рд▓ाрдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рдЖँрдХा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░ाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╡िрдзि рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрддः рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рд▓िрдЦिрдд рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдж्‌рд╡ाрд░ा рдкाрда्рдпрд╡рд╕्рддु рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рддрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рдЕрдзिрдЧрдо рдПрд╡ं рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рддः рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдП рдЧрдП рд╣ै। рдЖрдЬ рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдирдИ рддрдХрдиीрдХ рдХो рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдФрд░ рд╕ुрджृрдв़ рдХैрд╕े рдмрдиाрдпा рдЬाрдП, рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдФрд░ рдЧंрднीрд░рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрдмрдж्рдз рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ рджोрдиों рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЕрдзिрдЧрдо рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрдЧ рд╣ै। рдЫाрдд्рд░ рднाрд╖ा рд╕ीрдЦрдиे рдоें рдХрд╣ाँ рддрдХ рд╕рдорд░्рде рд╣ो рд╕рдХा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХिрддрдиा рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╕ुрдзाрд░ाрдд्рдордХ рднूрдоिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддी рд╣ै। рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЕрдзिрдЧрдо рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рддрдХрдиीрдХों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рдзрди рдХे рд▓िрдП рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрддः рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рд▓िрдП рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдЕंрдд рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдХे рдмрдв़рддे рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рднाрд╖ा рдХौрд╢рд▓ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдЕрдн्рдпाрд╕ рдПрд╡ं рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХौрд╢рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рд╡िрднिрди्рди рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдкрдж्рдзрддिрдпों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП।


рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी
(рдХ) рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдоाрдкрди рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпांрдХрди, рдбॉ. рдХे.рдкी. рдкाрдг्рдбेрдп, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2011
(
рдЦ) рднाрд╖ा 1, 2 рдХी рд╢िрдХ्рд╖рдг-рд╡िрдзिрдпाँ рдФрд░ рдкाрда рдиिрдпोрдЬрди, рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рд╢рд░्рдоा, рд╢्рд░ी рд╡िрдиोрдж рдкुрд╕्рддрдХ рдорди्рджिрд░, рдЖрдЧрд░ा, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2013
(
рдЧ) рднाрд╖ा-рд╢िрдХ्рд╖рдг: рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╡िрдзि, рдордиोрд░рдоा рдЧुрдк्рддा, рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЖрдЧрд░ा, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2005
(
рдШ) рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдк्рд░рдХृрддि, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг, рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓-рдмाрдЫोрддिрдпा, рдЖрд░्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоंрдбрд▓, рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2012
(
рдЩ) рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдк्рд░рдмोрдзिрдХा – рд╕ंрдкाрджрдХ – рдПрдо. рдмाрд▓рдХुрдоाрд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рд╕ेрд╡ा-рднाрд░рдд, рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоैрд╕ूрд░ु, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2013