Showing posts with label рд╕्рдеाрдкрдд्рдп. Show all posts
Showing posts with label рд╕्рдеाрдкрдд्рдп. Show all posts

рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ीрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓

рдбॉ. рдЖрдирди्рдж рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा

рдЖрдирди्рдж рдХुрдоाрд░ рд╢рд░्рдоा

рдЪрд▓рднाрд╖: +91 992 629 2034, +91 907 460 6019; рдИрдоेрд▓: anand.dr64@gmail.com


рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдЪौрджрд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рд╣ुрдИ। рд╡ीрд░рд╕िंрд╣рджेрд╡ рдиे рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рддाрдкी рд╢ाрд╕рдХ рдбुंрдЧрд░рд╕िंрд╣ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдеे। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХा рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп 1526 рдИ॰ рдоें рдкाрдиीрдкрдд рдХे рдк्рд░рдердо рдпुрдж्рдз рдоें рдоाрд░ा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХा рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ рд╕ोрд▓рд╣рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдкूрд░्рд╡ाрд░्рдз рддрдХ рд╢ाрд╕рди рд░рд╣ा। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ीрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓ों рдоें рдоाрди рдоंрджिрд░, рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓, рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдПрд╡ं рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рд╣ै। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рд▓ों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рд╢्рд░ेрдп рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердорддः рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдиे рдоाрди рдоंрджिрд░ рдПрд╡ं рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдЬैрд╕े рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा। рдЬोрдХि, рд╣िंрджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХे рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдирдЧीрдиे рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рди рдХीрд░्рддि рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рдеा।1

рдоाрди рдоंрджिрд░:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдоाрди рдоंрджिрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдж्рднुрдд рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдоाрди рдоंрджिрд░ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХा рд░ाрдЬрдк्рд░ाрд╕ाрдж рдеा। рдоाрди рдоंрджिрд░ рдЪाрд░ рдоंрдЬिрд▓ा рднрд╡рди рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рджो рдоंрдЬिрд▓ें рднूрдоिрдЧрдд рд╣ै। рдорд╣рд▓ рдЖрдпрддाрдХाрд░ рд╣ै, рдЗрд╕рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг рдХी рдУрд░ 300 рдлीрдЯ рд╡ рдЪौреЬाрдИ рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ 160 рдлीрдЯ рд▓рдЧрднрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╡ं рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрдЧ рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдХो рддрд░ाрд╢े рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕्рддрд░ों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджीрд╡ाрд░ों рдХे рдордз्рдп рдХो рдЕрд░्рдзрдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдоीрдиाрд░ों, рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ों, рдЫрдЬ्рдЬों, рдЬрд▓िрдпों, рдЭिрд▓рдоिрд▓ी, рддोрд░рдгों, рдЫрддрд░िрдпों рд╡ рдЧोрдЦों рд╕े рд╕рдЬ्рдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।2

рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХी рдоीрдиाрд░ों рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдмрдиी рдЫрддрд░िрдпों рдХे рдЧोрд▓ рдЧुрдо्рдорджाрдХाрд░ рдЫрдд рдХो рдоाрдирд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рддांрдмे рдХी рдкрддрд░ों рд╕े рдврдХा рдЧрдпा рдеा, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрдд्рд░ рд▓рдЧे рд╣ुрдП рдеे, рджूрд░ рд╕े рдпे рд╕्рд╡рд░्рдгрдордпी рдЖрднा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдоंрджिрд░ рдХे рд╕्рд╡рд░्рдг рдХрд▓рд╢ों рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрддे рдеे, рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै, рдХि рдЗрд╕े рдоाрди рдорд╣рд▓ рди рдХрд╣рдХрд░ рдоाрдирдоंрджिрд░ рдХрд╣рдиा рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рдХो рд░ुрдЪिрдХрд░ рд▓рдЧा рд╣ोрдЧा। рдоाрдирдоंрджिрд░ рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдмाрд╣рд░ी рдПрд╡ं рдЖрди्рддрд░िрдХ рджीрд╡ाрд░ों рдХो рдкрдд्рдерд░ рдХी рдЦुрджाрдИ рдХрд░ рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЖрдХृрддिрдпों, рдкृрд╖्рдкाрдХृрддि рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдеी, рдЬिрдирдоें рд░ंрдЧ рдмिрд░ंрдЧा рдоीрдиा рднрд░ा рдЧрдпा рдеा। рд╡िрд╢ेрд╖рддः рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рддोрд░рдг, рд╕्рддрдо्рдн, рдХेрд▓े рдХे рд╡ृрдХ्рд╖, рд╣ाрдеी, рд╕िंрд╣, рдордпूрд░, рд╣ंрд╕, рд╡ाрдирд░, рдЪрд╡ंрд░рдзाрд░ी рдЖрджि рдЖрдХृрддिрдпों рдХो рдкрдд्рдерд░ рдоें рдЙрдХेрд░ рдХрд░ рд▓ाрд▓, рд╣рд░े, рдкीрд▓े, рдиीрд▓े, рд╕рдлेрдж рдПрд╡ं рдХाрд▓े рдоीрдиे рдХे рд░ंрдЧों рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдмीрдд рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ाँ рдоौрдЬूрдж рд░ंрдЧ рдЙрддрдиे рд╣ी рдЪрдЯрдХ рдПрд╡ं рднрд╡्рдп рд╣ैं।3
рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рднрд╡рди рдХे рднीрддрд░ी рднाрдЧ рдоें рджो рд╡िрд╢ाрд▓ рдЪौрдХ рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рджो рдоंрдЬिрд▓े рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдКрдкрд░ рдХा рдХрдХ्рд╖ рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ рд╡ рдЬाрд▓िрдпों рдпुрдХ्рдд рд╣ैं, рдЬो рд╕ंрднрд╡рддः рд░ाрдиिрдпों рдХे рдЖрд╡ाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे। рдорд╣рд▓ рдХे рдЖрди्рддрд░िрдХ рдХрдХ्рд╖ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ै। рднрд╡рди рдХे рдиिрдЪрд▓े рднाрдЧ рдоें рдПрдХ рдорди्рдЬिрд▓ рдХो ’рд╣िреЬोрд▓ा рдХрдХ्рд╖’ рдХрд╣рддे рд╣ैं, рд╡ рджूрд╕рд░े рддрд▓ рдХो ’рдЬौрд╣рд░ рдХрдХ्рд╖’ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдк्рд░рдердо рдХрдХ्рд╖ рдЖрдоोрдж рдк्рд░рдоोрдж рд╣ेрддु рддрдеा рджूрд╕рд░ा рд░ाрдЬрдХीрдп рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЬौрд╣рд░, рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЕрдЧ्рдиिрджाрд╣ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ेрддु рдеा। рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХे рд╢ाрд╕рди рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рдЗрди рддрд▓рдШрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоुрдЧрд▓ рдХाрд▓ рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдХैрджिрдпों рдХो рдХैрдж рдХрд░рдиे рд╡ рдлाँрд╕ी рджेрдиे рд╣ेрддु рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рдеा। рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрдХ्рд╖ рд╡ рддрд▓ рдкрд░ рд╢ुрдж्рдз рдПрд╡ं рддाрдЬी рд╣рд╡ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдЙрдд्рддрдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рднрд╡рди рдХी рдЬрд▓ рдк्рд░рджाрдп рдПрд╡ं рдиिрдХाрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рднी рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХे рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрдЧрдо рд╣ै। рдоाрдирдоंрджिрд░ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХрдХ्рд╖ рд╡ рддрд▓ рдкрд░ рд╢ुрдж्рдз рдПрд╡ं рддाрдЬी рд╣рд╡ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдЙрдд्рддрдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рднрд╡рди рдХी рдЬрд▓ рдк्рд░рджाрдп рдПрд╡ं рдиिрдХाрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рднी рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХे рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрдЧрдо рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд╕ाрдпंрдХाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рдз्рд╡рдиि рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рджौрд░ाрди рдХрдИ рд░ंрдЧों рдоें рдЬрдм рдк्рд░рдХाрд╢ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддрдм рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдоाрдиो рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕्рд╡рдк्рди рд▓ोрдХ рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХрд░ рд╣ी рд╣ै।4



рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ (1486 - 1516 рдИ0) рдиे 1494 рдИ॰ рдоें  рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 300 рдлीрдЯ рд▓рдо्рдмा рдФрд░ 230 рдлीрдЯ рдЪौреЬा рд╣ै। рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдиे рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрдкрдиी рдк्рд░िрдп рд░ाрдиी рдоृрдЧрдирдпрдиी рдХे рд▓िрдП рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдЪूँрдХि рд░ाрдиी рдЧुрд░्рдЬрд░ рдЬाрддि рд╕े рдеी, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЧूрдЬрд░ी рдХрд╣рддे рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдмрдирд╡ाрдпी рдЧрдпी рдЗрдоाрд░рдд ’рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓’ рдХрд╣рд▓ाрдпी। рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдкूрд░्рд╡ рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХिрд▓े рдХे рдмाрджрд▓рдЧреЭ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХी рддीрди рдоंрдЬिрд▓ा рдЖрдХाрд░ рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд╕ीреЬिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдКрдкрд░ рдЪреЭрдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдпрддाрдХाрд░ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЦुрд▓ा рдк्рд░ांрдЧрдг рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╡िрднिрди्рди рдЖрдХाрд░-рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं।
рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХी рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ें рддрд░ाрд╢े рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕्рддрд░ рдЦрдг्рдбों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ैं, рдЬिрди рдкрд░ рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдкрдЪ्рдЪीрдХाрд░ी рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЗрди рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рджो рдорди्рдЬिрд▓े рдЧрд╡ाрдХ्рд╖ рдпुрдХ्рдд рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ों рдХो рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░ंрдЧों рдХी рдоीрдиाрдХाрд░ी рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧुрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рдПрд╡ं рджрдХ्рд╖िрдгी рдж्рд╡ाрд░ों рдХो рд╡ृрд╣рдд рдЖрдХाрд░ рдХे рдкрдд्рдерд░ рдХे рд╣ाрдеिрдпों рд╕े рд╕рдЬाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджрдХ्рд╖िрдг рджिрд╢ा рдХे рд╕рднी рдХрдХ्рд╖ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рдХे рд╣ैं, рдЕрддः рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдХि рд╕ंрднрд╡рдд рдпे рдХрдХ्рд╖ рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпे рдЬाрддे рд╣ोंрдЧे, рд╡ рд╢ेрд╖ рдЕрди्рдп рдкрд░िрдЪाрд░िрдХाрдУं рд╣ेрддु рд░рд╣े рд╣ोрдЧें।5 рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЧूрдЬрд░ी рдорд╣рд▓ ’рд░ाрдЬ्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп’ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХी рд╢ाрдирджाрд░ рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рджो рдоंрдЬिрд▓ा рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рддोрдорд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рдХे рдЬ्рдпेрд╖्рда рдкुрдд्рд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╣ोрдиे рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдорд╣рд▓ рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ो рдЧрдпा। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 212 рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рдоें 12 рдж्рд╡ाрд░ों рдХा рдЦुрд▓ा рдмрд░ाрдорджा рд╣ै। рд╡िрдХ्рд░рдо рдорд╣рд▓ рджो рдоंрдЬिрд▓ा рд╣ै, рдКрдкрд░ी рдХрдХ्рд╖ рдХी рдЫрдд рдЧुрдо्рдмрджाрдХाрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдПрдХ рдЪौрдХोрд░ рдЫрддрд░ी рдмрдиी рд╣ै рд╡ рдЗрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдХोрдиों рдкрд░ рдЪाрд░ рдЕрди्рдп рд▓рдШु рдЖрдХाрд░ рдХी рдЫрддрд░िрдпाँ рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╣ैं, рднрд╡рди рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рднाрдЧ рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЫрддрд░िрдпों рд╕े рд╕рдЬ्рдЬिрдд рдХрд░рдиा рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।6
рдк्рд░рдердо рддрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХрдХ्рд╖ рдмрдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рджोрдиों рдЫोрд░ों рдкрд░ рджो рдордз्рдпрдо рдЖрдХाрд░ рдХे рдХрдХ्рд╖ рдмрдиे рд╣ैं। рднрд╡рди рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕ाрджрдЧी рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рднрд╡рди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдмाрдмрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдо рдЬीрд╡рдиी ’’рдмाрдмрд░ рдиाрдоा’’ рдоें рдХिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рдХि рдЗрд╕ рдЕंрдзрдХाрд░ рдпुрдХ्рдд рднрд╡рди рдоें рдЙрд╕рдиे рд░ौрд╢рдиी рд╣ेрддु рдХрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдиिрд░्рджेрд╢ рднी рджिрдпे рдеे। рд╡рд╣ рдЖрдЧे рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рдХि рдпрд╣ рднрд╡рди рдПрдХ рдЧुрдк्рдд рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдоाрдирдоंрджिрд░ рд╕े рдоिрд▓ा рд╣ुрдЖ рдеा।7

рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓:-
рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджू рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдХी рд╢ाрдирджाрд░ рдЗрдоाрд░рдд рд╣ै। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХी рдУрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХो рдХрд░्рдг рдоंрджिрд░ рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рддोрдорд░ рд╢ाрд╕рди рдХीрд░्рддि рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдХीрд░्рддि рд╕िंрд╣ рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рдХрд░्рдг рд╕िंрд╣ рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рднрд╡рди рдХो рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рдЧрдпी।8 рдпрд╣ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдЪाрд░ рдоंрдЬिрд▓ा рднрд╡рди рд╣ै, рднрд╡рди рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХिрд╕ी рднी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рдЖрдзुрдиिрдХ рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдХि рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рдеा। рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 200 рдлीрдЯ рд▓рдо्рдмा рдФрд░ 35 рдлीрдЯ рдЪौреЬा рд╣ै।9
рдХрд░्рдг рдорд╣рд▓ рдоें рд╕рднी рд╕ुрдЦ - рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдоाрди рдоंрджिрд░ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЗрд╕рдХी рдЖрди्рддрд░िрдХ рдПрд╡ं рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рдоोрдЯे рдЪूрдиे рдХा рдкрд▓рд╕्рдЯрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ीं рдХрд╣ी рд╕ुंрджрд░ рд░ंрдЧों рдХी рдоीрдиाрдХाрд░ी рднी рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рднрд╡рди рдХी рд╕ुंрджрд░рддा рдХो рдмреЭाрдиे рд╣ेрддु рд▓ाрд▓ рдкрдд्рдерд░ рдХे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдкैрдирд▓ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рднрд╡рди рдоें рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдЭिрд▓рдоिрд▓ी, рдЭрд░ोрдЦों, рдЫрддрд░िрдпों рдЖрджि рдХा рдпрдеा рд╕्рдеाрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рдЗрд╕рдХी рд╕ुंрджрд░рддा рдХो рдмреЭाрдиे рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рднрд╡рди рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдмрд╣ु рдЖрдпाрдоी рд╣ै।10



рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी

1. рд╕िंрдзिрдпा, рдмрд▓рдмंрдд рд░ाрд╡ рднैрдпाрд╕ाрд╣ेрдм - рд╣िрд╕्рдЯ्рд░ी рдСрдл рджि рдлोрдЯ्рд░्рд░ेрд╕ рдСрдл рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рдмंрдмрдИ, 1892, рдкृрд╖्рда 17, рд╢рд░्рдоा, рдЖрд░॰ рдХे॰ - рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдПрд╡ं рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдХे рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдХा рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде, рднोрдкाрд▓, 2010, рдкृ॰ 117 -119
2. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 33-35, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 385
3. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 33-35, рдордЬрдкुрд░िрдпा, рд╕ंрдЬрдп - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдеाрди, рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, 1991, рдкृрд╖्рда 05 - 09
4. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 33-35, рдордЬрдкुрд░िрдпा, рд╕ंрдЬрдп - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдеाрди, рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, 1991, рдкृрд╖्рда 05 - 09
5. рд╢рд░्рдоा, рд╡ी॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмुंрджेрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рджुрд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЧреЭिрдпाँ, рдмрд░ेрд▓ी, 2013, рдкृрд╖्рда 58, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 407 - 10
6. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 28-29
7. рд╢рд░्рдоा, рд╡ी॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмुंрджेрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рджुрд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЧреЭिрдпाँ, рдмрд░ेрд▓ी, 2013, рдкृрд╖्рда 59, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 386
8. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдЪैрддрди्рдп - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рд╕्рдоाрд░рдХ, рднोрдкाрд▓, 2002, рдкृрд╖्рда 17 - 18
9. рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी, рдХे॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдлोрд░्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1984, рдкृрд╖्рда 28
10.  рд╢рд░्рдоा, рд╡ी॰ рдХे॰ - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдмुंрджेрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рджुрд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЧреЭिрдпाँ, рдмрд░ेрд▓ी, 2013, рдкृрд╖्рда 58-59, рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдПрд╕॰ рдХे॰ рдПрд╡ं рдордзुрдмाрд▓ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда - рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░, рднोрдкाрд▓, 2011, рдкृрд╖्рда 385