Showing posts with label рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ. Show all posts
Showing posts with label рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ. Show all posts

рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдлैрд▓ी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़

рдЖрд▓ोрдЪ्рдп рдкुрд╕्рддрдХ - рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा
рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 2024
рд▓ेрдЦрдХ - рдбॉ. рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ - рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рди्рдпाрд╕
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 300, рдоूрд▓्рдп ₹ 400
__________________________________

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди


рдбॉ. рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдПрд╡ं рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ी рд╣ैं। рдмैंрдХ рдСрдл рдмрдб़ौрджा рд╕े рдорд╣ाрдк्рд░рдмंрдзрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ, рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЯैрдЧोрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рднोрдкाрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢ोрдз рдХेंрдж्рд░ рдХे рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╣ैं рддрдеा рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рднोрдкाрд▓ рдХे рд╕्рдЯрдбी рдмोрд░्рдб рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рди्рдпाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЖрдкрдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдЪрд░्рдЪा рдоें рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдиे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХрд░ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдкрд░ рдЬрд░ूрд░ी рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдирд╡ीрди рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд▓िрдо्рдХा рдмुрдХ рдСрдл рд░िрдХॉрд░्рдб्рд╕ 2023 рдоें рднी рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।

27 рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा
рднाрд░рдд рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╡िрджेрд╢ рдоें рднी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХी рдЙрдирдХे рдирдП рдиिрд╡ाрд╕ рджेрд╢ों рдоें рдЕрдиुрднूрдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдФрд░ рд╕рдлрд▓рддाрдУं рдХा рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЕрд╣рдо рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े 20 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдПрд╢िрдпा, рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЕрдл्рд░ीрдХा, рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдХी рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХीं। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪों рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдк्рд░рд╕्рддुрддि, рд╕ंрдпोрдЬрди рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕े рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा। рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░ों, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों, рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдПрд╡ं рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рд╕े рдЬीрд╡ंрдд рд╕ंрдкрд░्рдХ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдкрдиे 27 рд╕े рдЕрдзिрдХ рджेрд╢ों рдоें рдкिрдЫрд▓े 125 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓рдЧрднрдЧ 150 рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा। рддीрди рд╕ौ рдкृрд╖्рдаों рдоें рдлैрд▓ी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕рдЪिрдд्рд░ рд╡िрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕрд╡рджाрди рджрд░्рдЬ рд╣ै। рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрди рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╣िंрджी рд░ेрдбिрдпो рдХो рднी рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдоें рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдоें 27 рджेрд╢ों рдкрд░ 22 рдЕрдз्рдпाрдп рд╣ैं। рд╣рд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢ рдкрд░ рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЕрдз्рдпाрдп рд▓िрдЦ рдХрд░ рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╢ोрдзाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдаोрд╕ рдиींрд╡ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдХो рднौрдЧोрд▓िрдХ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХрд░ рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдХिрд╕ी рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो рд╕рдордЭрдиा рднी рдЖрд╕ाрди рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै।

рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди
рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЖрдпाрдо
рдкрд╣рд▓े рдмाрдд рдХрд░ें рдЫрд╣ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдХी। рдпे рджेрд╢ рд╣ैं- рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा, рдоॉрд░ीрд╢рд╕, рдЧрдпाрдиा, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдд्рд░िрдиिрджाрдж-рдЯोрдмेрдЧो, рдлीрдЬी рдЖрджि। рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рджрд░्рд╢рди, рдЬीрд╡рди-рдкрдж्рдзрддि рдФрд░ рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЬो рдк्рд░рдпाрд╕ рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдХिрдП, рд╡े рд▓рдЧрднрдЧ 175 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдкрд░िрдгрдд рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдПрдХ рд╕ौ рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдХा рд╣ै।

рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा (рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рд╕े рд╡्рдпुрддрдкрдд рдЧिрд░рдоिрдЯ) рдордЬрджूрд░ рдЧрдП рдФрд░ рдмрд╕े, рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХिрдпा, рдФрд░ рдЙрди рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд░्рдорднूрдоि рдмрдиाрдпा। рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХे рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдиे рдЕрдкрдиी рдПрдХрдЬुрдЯрддा рд╡ рдЬाрдЧृрддि рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡ाрдж-рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдПрд╡ं рд▓ेрдЦрди рдХो рдЕрдкрдиाрдпा। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдЗрди рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХा рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдФрд░ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдмрдв़ी, рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдиे рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдмрдв़ाрдпा। рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХा рдмिрдЧुрд▓ рдмрдЬाрдиे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕рди् 1903 рдоें рдпोрд╣ांрд╕рдмрд░्рдЧ, рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП। рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд░ рдЬूрди, 1903 рдХो 'рдЗंрдбिрдпрди рдУрдкिрдиिрдпрди' рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХрд▓ा। рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╢्рд░ी рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рдиे рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдмीрдб़ा рдЙрдаाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкाँрдЪ рдордИ, 1922 рдХो рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ 'рд╣िंрджी' рдХा рд╕ंрдкाрджрди-рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЖрд░ंрдн рдХिрдпा। рдЗрди рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рд╡рд╣ाँ рдХे рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХो рдирдИ рдЪेрддрдиा рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдпा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдпोрдЬрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХрднी рдХोрдИ рдЧрддिрд╡िрдзि рдирд╣ीं рдЪрд▓ाрдИ। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдЕрди्рдпाрдп, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд╡ंрдЪрдиा рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдХिрдП рдЧрдП। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдпे рдкрдд्рд░рдХाрд░ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдЬрди рд╕ंрд╡ाрдж, рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрдкрд░्рдХ, рд╡्рдпाрдкрдХ рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдПрдХрдЬुрдЯрддा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиीं।

рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЬрдб़ें рднी рдПрдХ рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкुрд░ाрдиी рд╣ैं। рд╢्рд░ी рдордгिрд▓ाрд▓ рдиे 1909 рдоें 'рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी' рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░ рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдеी। рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рдЧुрдЬрд░ाрддी/рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдиिрдХрд▓ा, рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рдЗрд╕рдХा рд╣िंрджी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрдпा। рдЗрд╕рдХा рдз्рдпेрдп-рдШोрд╖ рдеा, “рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा! рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рдоाрдирддा! рдЬाрддिрдпों рдХा рднाрдИрдЪाрд░ा!” рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा рднाрд░рддीрдпों рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг। рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡ рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдХाрд░्рдп рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै। 'рджुрд░्рдЧा' рдЬैрд╕ी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкрдд्рд░िрдХा рд╡рд╣ाँ рд╕े рдиिрдХрд▓ी। рдЬाрдЧृрддि, рдЬрдоाрдиा, рдирд╡рдЬीрд╡рди рдЖрджि рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЕрдЦрдмाрд░ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рд╡рд╣ीं 'рдмाрд▓рд╕рдЦा' рдиे рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी। рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдХे рд╕ंрдкाрджрдХрдд्рд╡ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╡рд╕ंрдд' рдХा рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рд╕े рдиिрд░्рдмाрдз рдЪрд▓ी рдЗрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЖрдЬ рддрдХ рдХी рд╕्рдеिрддि рдпрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп, рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдкрд░ рдЕрдж्рдпрддрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╣ै।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рд╕े рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдЙрдд्рддрд░
рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рд╕े рдЖрдЬ рднी рдЙрдирдХी рдирдИ рдХрд░्рдорднूрдоि рдоें рдпрд╣ рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдм рдЙрдирдХा рдХ्рдпा рд╕ंрдмंрдз! рджрдХ्рд╖िрдгी рдЕрдл्рд░ीрдХा рд╕े 26 рдордИ 1922 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╣िंрджी' рдХे рдЪौрдеे рдЕंрдХ рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╣ुрдП рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-

“рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдердо рдЕंрдХ рдоें 'рдиेрдЯाрд▓ рдПрдбрд╡рд░рдЯाрдЗрдЬрд░' рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рдоि. рд╣ेрд░рд▓्рдб рд╡ोрдбрд╕рди рдХा рдПрдХ рд▓ेрдЦ рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рдЫрдкा рд╣ै, рдЬो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рдоेрд╣рд░рдмाрдиी рдХрд░рдХे рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рд▓िрдЦ рднेрдЬा рдеा। рд╣рдоाрд░े рдоिрдд्рд░ рд╡ोрдбрд╕рди рд╕ाрд╣рдм рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд╣ै рдХि рдпрджि рдпрд╣ाँ рдХे рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि рдХी рд╣рд▓рдЪрд▓ों рд╕े рдиाрддा рддोрдб़ рджें рддो рдЙрдирдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ुрдзाрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣рдоें рджुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рдХी рдпрд╣ рдиेрдХ-рд╕рд▓ाрд╣ рдоाрдирдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे, рдХ्рдпोंрдХि рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХा рд╣ोрдиा, рдЙрд╕рдХे рд╕ुрдЦ рдоें рдЖрдиंрдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджुрдЦ рдоें рдЕрдлрд╕ोрд╕ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрдиा рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдзрд░्рдо рд╣ै। рдХौрди рдРрд╕ा рдЕрднाрдЧा рдЖрджрдоी рд╣ोрдЧा, рдЬिрд╕े рдЕрдкрдиे рдоुрд▓्рдХ рд╕े рдоुрд╣рдм्рдмрдд рди рд╣ो? рдЬिрд╕ рдоुрд▓्рдХ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рд╣рдоाрд░े рд▓ाрдЦों рдкुрд░ुрдЦाрдУं рдХे рджेрд╣ рдмрдиे, рдЬिрд╕рдХे рдЕрди्рди-рдЬрд▓ рд╕े рдЙрдирдХा рдкाрд▓рди-рдкोрд╖рдг рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЬिрд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЙрдирдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоिрд▓ी, рдЙрд╕ рдоुрд▓्рдХ рд╕े рдиाрддा рддोрдб़рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджेрдиा, рдоाрдиो рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиिрдпों рдХो рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджेрдиा рд╣ै। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдПрдХ рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬ рдХो рдЕрдкрдиी рдорджрд░рд▓ैंрдб рдФрд░ рдПрдХ рдЬрд░्рдорди рдХो рдЕрдкрдиा рдлाрджрд░рд▓ैंрдб рдк्рдпाрд░ा рд╣ै, рд╣рдо рджाрд╡े рдХे рд╕ाрде рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдПрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдХो рдЕрдкрдиा рд╡рддрди рдЙрд╕рд╕े рдХрдо рдк्рдпाрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рд╕ंрдмंрдз рдд्рдпाрдЧрдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиी рдоाँ рд╕े рдиाрддा рддोрдб़рдиा, рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдХौрди рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी (рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी) рдоाрдиेрдЧा?”

рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиी рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЫрдкी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдРрд╕े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд▓ेрдЦों рдХे рдЙрдж्рдзрд░рдг рдкрдв़рдиे рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рддो рдмрд░рдмрд╕ рдЙрди рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдкाрдардХ рдирдд рдорд╕्рддрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдРрд╕े рдЪрдпрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХे рдкाрдд्рд░ рд╣ैं।

рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рджूрд╕рд░ा рдЖрдпाрдо
рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рджूрд╕рд░ा рдЖрдпाрдо рдм्рд░िрдЯेрди, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рдХрдиाрдбा, рдЪीрди, рдЬрд░्рдордиी, рдЬाрдкाрди, рдиाрд░्рд╡े, рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд, рдХुрд╡ैрдд, рд╣ंрдЧрд░ी, рдмुрд▓्рдЧाрд░िрдпा, рдиेрдкाрд▓, рдо्рдпांрдоाрд░ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдЗрди рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рдм्рд░िрдЯेрди рдХा рд╕्рдеाрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдХाрд▓ाрдХांрдХрд░ рдХे рд░ाрдЬा рд░ाрдордкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиे 1883 рдоें рд▓ंрджрди рд╕े рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ 'рд╣िंрджोрд╕्рдеाрди' рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдеा। рджो рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рдХाрд▓ाрдХांрдХрд░ рдиाрдо рд╕े рд╣ी рджैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдкं. рдорджрдирдоोрд╣рди рдоाрд▓рд╡ीрдп рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣ुрдП। рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдХाрд░рдг рд░рд╣ी। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣िंрджी-рд╕ेрд╡िрдпों рдиे рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा। рд╣िंрджी рдоें рдоुрдж्рд░рдг рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЙрдирдХे рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдмрдиीं। рдЖрдЬ рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиाрд▓ाрдЬी рд╕े рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣ै।

рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╕ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдХрд▓рди рдпाрдд्рд░ा
рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рд╢ोрдзрдкूрд░्рдг рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЖрд░ंрднिрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд░्рд╖ 1999 рдоें рд▓ंрджрди рдоें рд╕ंрдкрди्рди рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдм्рд░िрдЯेрди рдФрд░ рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХрд░ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЙрдирдХी рд░ुрдЪि рдЬाрдЧृрдд рд╣ुрдИ। рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХा рдХाрд░्рдп рдЙрди्рд╣ोंрдиे 2002 рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे 2007 рдоें рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рдоें рд╕ंрдкрди्рди рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, 2018 рдХे рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, 2019 рдХे рднोрдкाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧ рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиिрдпाँ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХीं। рдЗрди рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рддो рдоिрд▓ा рд╣ी, рдХрдИ рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी-рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рджेрдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा। рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХा рд▓ेрдЦрдХ рднी 2017 рдоें рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдХो рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдХрдиाрдбा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХुрдЫ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджे рд╕рдХा рдФрд░ 2019 рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧ, рднोрдкाрд▓ рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиी рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖рджрд░्рд╢ी рдмрди рд╕рдХा।

рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╡िрдкुрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдХुрдЫ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рддो рдоिрд▓े, рдкрд░ рдоूрд▓ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХीं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рд▓ंрджрди рд╕े 1883 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╣िंрджुрд╕्рддाрди' рдФрд░ рд╕ेрдирдл्рд░ांрд╕िрд╕्рдХो рд╕े 1913 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╣िंрджी рдЧрджрд░' рдЕрдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рд╣ाрде рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХे। рд╡े рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो 27 рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдкрд░िрдЪрдп рдоाрдирддे рд╣ैं। рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдлीрдЬी, рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдЖрджि рдХुрдЫ рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдкрд░ рдкृрдердХ рд╕े рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрдиे рдХी рдЕрдиेрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рднाрд╖ाрдИ рдЕрдерд╡ा рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЕंрдд рдоें рдЕрда्рдаाрдЗрд╕ рджेрд╢ों рдХे рдЕрдаाрд╕ी рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рдФрд░ рдЫрд╣ рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░ों/рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдХा рджेрд╢рд╡ाрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХो рдмрдв़ा рджेрддा рд╣ै। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдЗрди рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рд╕े рд╕ंрджрд░्рднिрдд рджेрд╢ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬुрдЯाрдиे рдПрд╡ं рдХрдИ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рддрде्рдпों рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдЬाँрдЪрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ी рд╣ै। рдкрджрдорд╢्рд░ी рд╡िрдЬрдпрджрдд рд╢्рд░ीрдзрд░ рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдЧрд░िрдоा рдмрдв़ाрддी рд╣ै। рд╣рд░ рджेрд╢ рдХे рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдЕंрдХों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдоें рдбॉ. рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рд╣ाрд░्рджिрдХ рдмрдзाрдИ рдФрд░ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ।
____________________________________
22 рдлैрд░рд▓ рдРрд╡ेрди्рдпू, рдЯोрд░ंрдЯो, рдПрдо2рдЖрд░ 1рд╕ी8, рдХрдиाрдбा
dharmtoronto@gmail.com

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЦрдЬाрдиा

рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдиाрдо: рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा
рд▓ेрдЦрдХ: рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рди्рдпाрд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110070 
рдкृрд╖्рда: 294
рдоूрд▓्рдп: ₹ 400/-
_____________________

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп


рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдкूрд░्рддि рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ूрдЪрдиा-рдоाрдз्рдпрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдоाрдз्рдпрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдмीрдЪ, рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдпा рд╕рд░рдХाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ेрддु рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЬрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рдЬрди рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдФрд░ рдЬрди рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕ूрдЪрдиा-рдоाрдз्рдпрдоों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ं рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╕ाрдзрди рдмрди рдЧрдП рд╣ैं। рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рд╣рдо рд╕рднी рдХो рдЧौрд░рд╡ाрди्рд╡िрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рдХा рдоौреШा рджेрддी рд╣ै рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рдХी рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдиे рд╣िंрджी-рдЬрдЧрдд рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рдоुрдХाрдо рдмрдиाрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЬрди्рдо рд╕рди 1883 рдоें рд▓ंрджрди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджोрд╕्рдеाрди’ рдиाрдордХ рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░ рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиेрд╡ाрд▓े рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╣िंрджी рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд░ाрдЬा рд░ाрдордкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдеे। рдпрд╣ рдд्рд░िрднाрд╖ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд░्рджू рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдЕंрд╢ рднी рд░рд╣рддे рдеे। рдХुрдЫ рдХे рдиाрдо рд╣ैं- рдкुрд░рд╡ाрдИ, рд╡िрд╢्рд╡ा, рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд, рднाрд░рдд рджрд░्рд╢рди, рд╕ेрддु, рд╕ौрд░рдн, рд╣िंрджी рдХी рдЧूँрдЬ, рд╣िंрджी рдЪेрддрдиा, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХुंрдЬ, рдЖрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпांрдЪрд▓, рдмрд╕ंрдд, рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖, рджुрд░्рдЧा, рд╕्рдкाрдЗрд▓ рджрд░्рдкрдг, рд╢ांрддिрджूрдд, рд╣िंрджी рдЦрдмрд░, рд╡рд╕ुрдзा, рдЕрдиुрднूрддि, рдЕрди्рдпрдеा, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рдпाрдд्рд░ा, рд╣िрдоाрд▓िрдиी, рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕ंрдЧрдо рдЖрджि-рдЖрджि।

рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ
‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдХी рд╣ाрд▓ рдоें рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдирд╡ीрдирддрдо рдХृрддि рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 27 рджेрд╢ों рдоें рдкिрдЫрд▓े 120 рд╡рд░्рд╖ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╣िंрджी рд░ेрдбिрдпो рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдЖрджि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХो рд╕рдЪिрдд्рд░ рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдирдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рдЦрдЬाрдиा рд╣ै рдЬो рд▓ेрдЦрдХ рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдХे рдЕрдердХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рд╣ै। рдЖрдЬ рдЬрдм рднाрд░рдд рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдФрд░ рднी рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। ‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╡िрд╖рдп-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЪाрд░ рдЦрдг्рдбों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै:
1. рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा 
2. рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा 
3. рдпूрд░ोрдк рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा 
4. рдПрд╢िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा

‘рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдЦंрдб рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдоॉрд░िрд╢рд╕, рдлीрдЬी, рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдЧрдпाрдиा рдПрд╡ं рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдПрд╡ं рдЯोрдмैрдЧो рдоें рд╣िंрджी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЧрд╣рди рдкреЬрддाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрди рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдХि рд╕рднी рдХो рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрджी рд╢рдХ्рддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рд╕े рд╣рдЬाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рдХे рддрд╣рдд рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд▓े рдЬाрдпा рдЧрдпा рдеा, рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рд╕рдо्рдмрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рджेрд╢ рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдиे рдоें рдХोрдИ рдХोрд░ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोрдбी рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рджेрд╢ рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрдХ्рд░рдо рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣े рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╕ुрджृреЭ рдЗрдоाрд░рдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдк्рд░ाрд░ंрдн 15 рдоाрд░्рдЪ, 1909 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी’ рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдоुрдЦрдкृрд╖्рда рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд╡ाрдХ्рдп рдеा- “рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा !рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рдоाрдирддा ! рдЬाрддिрдпों рдХा рднाрдИрдЪाрд░ा !” рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдордгिрд▓ाрд▓ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рдеा рдЬो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдкрд╣ुँрдЪे рдеे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПं рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ीं рдФрд░ рдХुрдЫ рдЖрдЬ рднी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी, рдЬрдирддा, рдЖрд░्рдпोрджрдп, рджुрд░्рдЧा, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕, рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо, рджрд░्рдкрдг, рдЗрдг्рдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЕрдиुрд░ाрдЧ, рдорд╣ाрд╢िрд╡рд░ाрдд्рд░ि, рдЖрднा, реЫрдоाрдиा, рдЬाрдЧृрддि, рдирд╡рдЬीрд╡рди, рдЖрд░्рдпрд╡ीрд░, рдмाрд▓рд╕рдЦा, рд╡рд╕ंрдд, рд░िрдордЭिрдо, рд╕्рд╡рджेрд╢, рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖, рдкंрдХрдЬ, рд╕ुрдорди, рдУрд░िрдпंрдЯрд▓ рдЧрдЬрдЯ (рдЗрд╕рдХा рдкूрд░्рд╡ рдиाрдо ‘рдЖрд░्рдп рдкрдд्рд░िрдХा’ рдеा।) рдоाрд░ीрд╢рд╕ рдЗрдг्рдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рд╕े рднी рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣ी ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЪाрд░’, ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा’, ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рдХे рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдХрдо рд╕े рдХрдо рдПрдХ рд╣िंрджी рдХे рджैрдиिрдХ рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдирдпा рдЖрдпाрдо рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп

рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдпाрдд्рд░ा 4 рдЬूрди, 1903 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдЗрди्рдбिрдпрди рдУрдкिрдиिрдпрди’ рдкрдд्рд░ рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕े рдиाрдЯाрд▓ рдЗрди्рдбिрдпрди рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд╕рдЪिрд╡ рдПрдо्.рдПрдЪ.рдиाрдЬрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдмुрд▓ंрдж рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े, рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдЪाрд░ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा-рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рд╣िंрджी рдФрд░ рддрдоिрд▓। рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдирдП рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ- ‘рдЕрдоृрддрд╕िंрдзु рдиाрдордХ’ рдПрдХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░, ‘рдзрд░्рдорд╡ीрд░’ (рд╕ंрдкाрджрдХ-рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी), ‘рд╣िंрджी’ (рд╕ंрдкाрджрдХ-рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी), ‘рд░ाрдЗрдЬिंрдЧ рд╕рди’, ’рд╣िंрджी рдЦрдмрд░’ рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдиे рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдХे рдкрдд्рд░- рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдоें рд╡рд╣ां рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдЬी рдиे рдлीрдЬी рдоें рдордЬрджूрд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХे рдж्рд╡ीрдк рдоें рдЖрдЧрдорди рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддे рд╣ुрдП ‘рдлीрдЬी рдмाрдд’ рднाрд╖ा рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдХो рднी рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдбॉ рдордгिрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдлीрдЬी рдоें рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े ‘рдж рд╕ेрдЯрд▓рд░’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░ рдХे рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╕े рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдкंрдбिрдд рд╢िрд╡рд░ाрдо рд╢рд░्рдоा рдиे рдиिрднाрдпा। 19 рд╡ीं рд╕рджी рдХे рджूрд╕рд░े рджрд╢рдХ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ рдЬिрдирдоें рдлीрдЬी рд╕рдоाрдЪाрд░, рднाрд░рдд рдкुрдд्рд░, рд╡ृрдж्рдзि рдПрд╡ं рд╡ृрдж्рдзिрд╡ाрдгी, рд╢ांрддिрджूрдд, рдж рдЗंрдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЬाрдЧृрддि, рдЬрдп рдлीрдЬी рдФрд░ рдлीрдЬी рд╕ंрджेрд╢, рд░ाрдЬрджूрдд, рдлीрдЬी рд╡ृрдд्рддांрдд, рд╢ंрдЦ, рдлीрдЬी рдлोрдХрд╕, рдЙрджрдпाрдЪрд▓, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рд╕рд░рддाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЖрджि рдкрдд्рд░- рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдпрдеाрдпोрдЧ्рдп рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рд╕ाрде рд╣ी рдЗрдирдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиेрддृрдд्рдд्рд╡ рдкрд░ рднी рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ ‘рд░ेрдбिрдпो рдлीрдЬी рджो’ рдПрд╡ं ‘рдоिрд░्рдЪी рдлिрд▓्рдо’ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХो рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рднी рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдХो рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рднाрд╖ा рдХा рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ी- рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╣िंрджी рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдоें рд╣िंрджी рдХा рдкрджाрд░्рдкрдг рд▓ाрд▓ाрд░ूрдЦ рдЬрд╣ाрдЬ рд╕े 1873 рдоें рдкрд╣ुँрдЪे рднाрд░рддीрдп рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн ‘рд▓ाрд▓ाрд░ूрдЦ ‘ рдиाрдордХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕рдоाрдЪाрд░, рдЬाрдЧृрддि, рдЬीрд╡рди, рд╡ैрджिрдХ рдЬीрд╡рди рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХाрд▓ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд╣ैं। рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдЖрд░्рдп рджिрд╡ाрдХрд░, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рднाрд░рддोрджрдп, рдзрд░्рдо рдк्рд░рдХाрд╢, рдХ्рд░ूрд╕ рдХी рд░ोрд╢рдиी, рдк्рд░ेрдо рд╕ंрджेрд╢, рд╢ांрддिрджूрдд, рд╕ेрддुрдмंрдз, рдк्рд░рдХाрд╢, рднाрд╕ा, рд╡рд╕ंрдд, рд╕ूрд░ीрдиाрдо рджрд░्рдкрдг, рд╢рдм्рдж рд╢рдХ्рддि рдЖрджि рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЧрдпा।рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдХे 6 рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди (рд░ेрдбिрдпो рд░ाрдзिрдХा, рд░ेрдбिрдпो рдкाрд░ाрдоाрд░िрдмो, , рд░ेрдбिрдпो рдПрдкिंрддी, рд░ेрдбिрдпो рдд्рд░िрд╢ूрд▓, рд░ेрдбिрдпो рд░ाрдиी, рд╕ंрдЧीрддрдоाрд▓ा ) рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдоें рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХे рдЕрдиेрдХ рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░ рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЧрдпाрдиा, рдд्рд░िрдиिрджाрдж-рдЯुрдмैрдЧो рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдХैрд░ेрдмिрдпрди рдж्рд╡ीрдкों рдоें рднी рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рдкрд╣ुँрдЪी рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╣ै рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдЧрдпाрдиा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЬ्рдЮाрдирджा рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░िрдХा рдФрд░ рд░ेрдбिрдпो рдЧрдпाрдиा рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рднी рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं। рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдоें рдмрдЪ्рдЪू рд▓ाрд▓ा рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдХोрд╣िрдиूрд░’ рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрджрдп рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЬ्рдпोрддि, рд╣िंрджी рдиिрдзि рд╕्рд╡рд░, рдк्рд░рдЧрддि, рдпाрдд्рд░ा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдоें рдЕрдиेрдХ рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рднाрд░рддीрдпों рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рднाрд░рддीрдпрддा рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣рдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиे рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдЬ рднी рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЫрдЯा рд╕рднी рджेрд╢ों рдоें рдкुрд╖्рдкिрдд-рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। 
рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕрдоेрд░िрдХा, рдХрдиाрдбा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдФрд░ рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рддेрдЬी рд╕े рдмрдиी рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫा рд╕े рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдкрд╣ुँрдЪे рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХाрд░рдг рдЬो рднी рд░рд╣े рд╣ों। рдкрд░ंрддु рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें 1913 рдоें рд▓ाрд▓ा рд╣рд░рджрдпाрд▓ рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоें рдиिрдХाрд▓рдиे рд╡ाрд▓े ‘реЪрджрд░’ рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рдЕрдЦрдмाрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं (рдЙрд░्рджू, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдкंрдЬाрдмी ) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा। рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиाрдо рд╣ैं – рд╡ैрд╢ाрд▓ी, рдирд╡рд░ंрдЧ рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдХ्рд╖िрддिрдЬ, рдкंрдЪрд╡рдЯी, рднाрд░рддी, рднाрд░рдд рд╕рдоाрдЪाрд░, рд╕ीрдоांрддिрдХा, рд╡िрд╢्рд╡ा, рд╕ौрд░рдн, рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд, рдмाрд▓ рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдХाрд╢, рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд╡ेрдХ, рдирдорд╕्рддे рдпू рдПрд╕ рдП, рд╣िंрджु рдЯेрдо्рд╕, рдЕрдоेрд░िрдХрди рд╕рдоाрдЪाрд░, рд╕्рдкैрди, рдХрд░्рдорднूрдоि, рдпाрджें, рд╕ेрддु, рдЙрджрдЧाрд░, рд╣िंрджी рдХौрд╕्рддुрдн, рдЕрдирди्рдп, рдИ-рдХрд▓्рдкрдиा рдЖрджि। рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░ेрдбिрдпो рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рдХрдиाрдбा рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рджिрдиोंрджिрди рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдкрд░ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдХрдиाрдбा рдоें рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рдЪुрдХे рдеे। рддाрд░рдХрдиाрде рдЭा рдиे рдмैंрдХुрд╡рд░ рдоें рд╕ाрдеिрдпों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ ‘рдЖрдЬाрдж рднाрд░рдд’ рдиाрдордХ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рдЗрд╕े рд╣ी рдХрдиाрдбा рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं рдпा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं – рд╕्рд╡рджेрд╢ рд╕ेрд╡рдХ, рдк्рд░ेрдпрд╕ी рдЦाрд▓рд╕ा, рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди, рднाрд░рддी, рд╡िрд╢्рд╡ рднाрд░рддी, рдЬीрд╡рди рдЬ्рдпोрддि, рд╣िंрдбे рд╕ंрд╡ाрдж, рд╕ंрдЧрдо, рдЕंрдХुрд░, рд╣िंрджी рдЪेрддрдиा, рд╡рд╕ुрдзा, рдирдорд╕्рддे рдХрдиाрдбा, рд╣िंрджी рдЯाрдЗрдо्рд╕, рд╣िंрджी рдПрдм्рд░ॉрдб, рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЙрджрдЧाрд░, рдПрд╢िрдпрди рдЖрдЙрдЯрд▓ुрдХ, рд╢рд╣рдкрд░ा, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдкрдд्рд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХुрдЮ्рдЬ, рдкुрд╕्рддрдХ рднाрд░рддी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдЬрдирд░рд▓, рдк्рд░рдпाрд╕ рдЖрджि। рдХрдиाрдбा рдоें рдЕрдиेрдХ рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди рдПрд╡ं рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।
 рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 2% рд╣ै рдФрд░ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддीрдпों рдиे рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдпрд╣ाँ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиे рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рд╣ै – рдЪेрддрдиा, рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी, рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िंрджी рдкुрд╖्рдк, рд╕ंрджेрд╢ рди्рдпूрдЬрд▓ेрдЯрд░, рд╣िंрджी рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕, рд╣िंрджी рдЧौрд░рд╡, рднाрд░рдд рднाрд░рддी, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпांрдЪрд▓ –рдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдЖрджि। рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдоें рднाрд░рддीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рджрд╢рдХ рдкुрд░ाрдиा рд╣ै рдЬрдм рдЧुрдЬрд░ाрддी рдоें 1921 рдоें ‘рдЖрд░्рдпोрджрдп’ рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рд░िрдкोрд░्рдЯिंрдЧ рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд ‘рдж рдЗंрдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕’ рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै। рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рд╢्рд░ी рд░ोрд╣िрдд рд╣ैрдк्рдкी рдХा рдпोрдЧрджाрди рдЕрдк्рд░рддिрдо рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी ‘рднाрд░рдд-рджрд░्рд╢рди’ рдиाрдордХ рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░िंрдЯेрдб рдПрд╡ं рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд╣рд▓ी рдИ-рдкрдд्рд░िрдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рдеी। рдХुрдЫ рдФрд░ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рд╣ैं- рд╢ांрддि рд╕рд░ोрд╡рд░, рдорд╣िрдХे рд╡рддрди рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб, рдХूрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░, рдзрдирдХ, рд╣िंрджी рд╡ाрдгी, рдЧुрд▓рджрд╕्рддा, рдЗंрдбिрдпрди рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕, рдЕрдкрдиा рднाрд░рдд, рд╕ंрдЧрдо рдЖрджि।

рдпूрд░ोрдк рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдм्рд░िрдЯेрди, рдиीрджрд░рд▓ैंрдб, рдЬрд░्рдордиी, рдиॉрд░्рд╡े, рд╣ंрдЧрд░ी, рдмुрд▓्рдЧाрд░िрдпा рдФрд░ рд░ूрд╕ рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдм्рд░िрдЯेрди рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн 1883 рдоें рд░ाрдЬा рд░ाрдордкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рди्рджрди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िंрджोрд╕्рдеाрди’ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рд╣ैं- рддрд╕्рд╡ीрд░ी рдЕрдЦрдмाрд░, рдиैрд╡ेрдж्рдп, рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдиी, рдЪेрддрдХ, рдЕрдорд░рджीрдк, рд╣िंрджी, рдкुрд░рд╡ाрдИ, рдЬрдЧрддрд╡ाрдгी, рднाрд░рдд рднрд╡рди, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпू.рдХे., рд▓ेрдЦрдиी рдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдЖрджि। рдмीрдмीрд╕ी рд╣िंрджी рдХी рд╡ेрдм рд╕ेрд╡ा рдФрд░ рд╕рдирд░ाрдЗрдЬ рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдиीрджрд░рд▓ैंрдб рдоें рд╕ूрд░ीрдиाрдо рд╕े рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рдЖрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдП рд╣ैं рдФрд░ рд╕рд░рдиाрдоी рднाрд╖ा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕ी рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै।рдпрд╣ाँ рд╕े рдЬो рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं рдЙрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं – рд╕рд░рдиाрдоी рдкрдд्рд░िрдХा, рднाрд╖ा рдкрдд्рд░िрдХा, рд╕ाрджрди рд╕ंрджेрд╢, рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा, рд╡िрд╢्рд╡ рдЬ्рдпोрддि, рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░ рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╕рдоिрддि рдкрдд्рд░िрдХा, рдУрдо рд╡ाрдгी рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рд╕ूрдЪрдиा рдкрдд्рд░िрдХा, рдЕрдо्рд╕्рдЯेрд▓ рдЧंрдЧा рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХा рдЖрджि। рдЙрдЬाрд▓ा рд░ेрдбिрдпो, рд░ेрдбिрдпो рд╕ंрдЧрдо, рд╕рдирд░ाрдЗрдЬ рдПреЮ.рдПрдо.рд╣िंрджी рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЬрд░्рдордиी рдоें рд╣िंрджी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдз्рдпाрдкрди, рд░ेрдбिрдпो рдбॉрдпрдЪे рд╡ेрд▓े рдХी рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ा, рдЬрд░्рдорди рд╕рдоाрдЪाрд░ (рд╣िंрджी), рдмрд╕ेрд░ा рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдиॉрд░्рд╡े рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ ‘рдкрд░िрдЪрдп’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╢्рд░ी рдХैрд▓ाрд╢ рд░ाрдп рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоें 1978 рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдИ। рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рд╣िंрджी, рдкंрдЬाрдмी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рддрдеा рдиाрд░्рд╡ेрдЬिрдпрди рднाрд╖ा рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕े рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣ोрддी рдеी। ‘рд╕्рдкाрдЗрд▓ рджрд░्рдкрдг’ рдпрд╣ाँ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрдд्рд░िрдХा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕ुрд░ेрд╢рдЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ 1988 рд╕े рд╕ंрднाрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рдж्рд╡िрднाрд╖ी (рд╣िंрджी рддрдеा рдиाрд░्рд╡ेрдЬिрдпрди) рд╣ै।рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╢ांрддिрджूрдд, рдд्рд░िрд╡ेрдгी рдкрдд्рд░िрдХा, рдЕрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЯाрдЗрдо्рд╕, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рд╣ंрдЧрд░ी рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рд╢्рд░ेрдп рд▓рдпोрд╢ рдордЬ्рдЮрд░ी рдХी рдЪौрдоा рдбे рдХोрд░ोрд╢ рдкрд░ ‘Diary of Alexander Chorma’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХाрд╡्рдп рдкुрд╕्рддिрдХा рдХे рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХो рдЬाрддा рд╣ै рдЬो ‘рджिрди’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдк्рд░рдпाрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рднी рдпрд╣ाँ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдмुрд▓्рдЧाрд░िрдпा рд╕े рдоैрдд्рд░ी рдкрдд्рд░िрдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рд░ूрд╕ рд╕े рд╕ोрд╡िрдпрдд рдиाрд░ी, рдмाрд▓ рд╕्рдкूрддрдиिрдХ, рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ, рд╕ोрд╡िрдпрдд рджрд░्рдкрдг, рдпुрд╡рдХ рджрд░्рдкрдг, рд╕ोрд╡िрдпрдд рднूрдоि, рдпुрдиोрд╕्рдд, рднाрд░рдд рднूрдоि, рджिрд╢ा, рдирдИ рджिрд╢ा, рдоैрдд्рд░ी, рдЖрд░ाрдд्рд░िрдХा рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं, ‘рдиीрдХ’ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ (рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ рдмाрд░ाрди्рдиिрдХोрд╡), рд╡िрд╢्рд╡ рджрд░्рдкрдг рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ।

рдПрд╢िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЦंрдб рдоें рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдЬाрдкाрди, рдпू.рдП.рдИ., рдХुрд╡ैрдд, реШрддрд░, рдЪीрди, рддिрдм्рдмрдд, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдо्рдпांрдоाрд░, рдеाрдИрд▓ैंрдб рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬाрдкाрди рд╕े ‘рдЗрди्рджो рдмुрдХा’ (рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि ) рдкрдд्рд░िрдХा рдЬाрдкाрдиी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рдеी рдкрд░ंрддु рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рдеी।рд╕рд░्рд╡ोрджрдп рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдм рддрдХ 720 рдЕंрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПं рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं рдЬिрдирдоें-рдЕंрдХ, рдЗрди्рджो рдмुंрдЧाрдХो, рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी, рдЬाрдкाрди рднाрд░рддी, рд╕ाрдХुрд░ा рдХी рдмрдпाрд░, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िंрджी рдХी рдЧूंрдЬ (рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкрдд्рд░िрдХा) рдЖрджि। рдпू.рдП.рдИ. рдоें рдкूрд░्рдгिрдоा рдмрд░्рдорди рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े ‘ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि’ рдФрд░ ‘рдЕрдиुрднूрддि’ рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдиिрдХрдЯ’ рдХा рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдХुрд╡ैрдд рд╕े рдХुрд╡ैрдд рд╕рдоाрдЪाрд░, реШрддрд░ рд╕े рдирд╡рдЪेрддрдиा рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдЪीрди рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн рдкेрдХिंрдЧ рд░ेрдбिрдпो, рдЪाрдЗрдиा рд░ेрдбिрдпो рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рд▓ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рд╣िंрджी рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪीрди рд╕рдЪिрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХा, рдЖрдЬ рдХा рдЪीрди, рдЗंрджु рд╕ंрдЪेрддрдиा, рдЪीрди рднाрд░рдд рд╕ंрд╡ाрдж, рд╕рдорди्рд╡рдп рд╣िंрдЪी рдиाрдордХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдпें рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрдИं। рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рддिрдм्рдмрдд рджेрд╢’ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЕрдм рднी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें ‘рддिрдм्рдмрдд рдмुрд▓ेрдЯिрди’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕े 1941 рдоें рдкрд╣рд▓ी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕ंрдЧाрдкुрд░ी рдЕрдЦрдмाрд░’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЬрд╡ाрди, рд╕ाрдзрдиा, рджृрд╖्рдЯि, рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕ंрдЧрдо рдПрд╡ं рдкрд▓्рд▓рд╡рди (рдСрдирд▓ाрдЗрди) рдЖрджि рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдо्рдпांрдоाрд░ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░ ‘рд╡िрд╢्рд╡рджूрдд’ рдПрд╡ं ‘рдмрд░्рдоा рд╕рдоाрдЪाрд░’ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиे рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी, рдмाрдж рдоें рдк्рд░ाрдЪी рдк्рд░рдХाрд╢, рдм्рд░рд╣्рдорднूрдоि, рдЖрд░्рдп рдпुрд╡рдХ рдЬाрдЧृрддि, рдоाрддृрднाрд╖ा, рджेрд╡рднाрд╖ा рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╕े рд╕ुрдЧृрд╣िрдгी рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िрди्рджी рдЬрд░्рдирд▓, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЖрджि рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПं рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं। рдеाрдИрд▓ैंрдб рд╕े рдеाрдИ-рднाрд░рдд рдЬрд░्рдирд▓, рд╣िрди्рджी рд╕рди्рджेрд╢ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдиेрдкाрд▓ рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн ‘рдиेрд╡ाрд░ рдкुрдХाрд░’ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЬрдп рд╕ोрдкाрди, рдиेрдкाрд▓ рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдирдпा рд╕ंрджेрд╢, рд░ाрдЬрд╣ंрд╕, рдЬ्рдЮाрди рд╡िрдХाрд╕, рдЬрдирд╡ाрдгी, рддрд░ंрдЧ, рд╕ाрдд рджिрди, рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдгी, рдоुрдХ्рдд рдиेрдкाрд▓, рдирдпा рдиेрдкाрд▓, рдирд╡ рдиेрдкाрд▓, рд╕рд╣ी рд░ाрд╕्рддा, рдирдпा реЫрдоाрдиा, рдХाрд░рд╡ाँ, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ोрдХ рдкрдд्рд░िрдХा, рд▓ोрдХрдордд, рд╣िрдоाрд▓िрдиी рд╣िрдордХिрд░рдг, рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рдд рдЖрджि рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЬрд╣ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рд╡рд╣ीं рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рднी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬाрдирдиे рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХिрдпा рд╣ै। рд╣рдоें рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдЬी рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣िрди्рджी рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдФрд░ рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░ेрдЧा।

рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рдПрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдкूрд░्рд╡ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдкрд░ рдбॉ рдкрд╡рди рдЬैрди рдХी рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рдеा ‘рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдеे рд░ाрдзा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110022। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рд╡िрд╖рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рддौрд░ рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
 
 рдоुрдЭे рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि ‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдХृрддि рд╣िрди्рджी рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧी рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЬ рд╣рдоेрд╢ा рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрднा рдХा рдЛрдгी рд░рд╣ेрдЧा।
***

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдбॉ рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ
рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп 
рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 
рдИрдоेрд▓: dkp410@gmail.com