рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг – 2024
рд▓ेрдЦрдХ - рдбॉ. рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ - рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рди्рдпाрд╕
рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 300, рдоूрд▓्рдп ₹ 400
__________________________________
рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди
рдбॉ. рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдПрд╡ं рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ी рд╣ैं। рдмैंрдХ рдСрдл рдмрдб़ौрджा рд╕े рдорд╣ाрдк्рд░рдмंрдзрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ, рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЯैрдЧोрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рднोрдкाрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╢ोрдз рдХेंрдж्рд░ рдХे рд╕рд▓ाрд╣рдХाрд░ рд╣ैं рддрдеा рдоाрдЦрдирд▓ाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рднोрдкाрд▓ рдХे рд╕्рдЯрдбी рдмोрд░्рдб рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рди्рдпाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЖрдкрдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдЪрд░्рдЪा рдоें рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдиे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХрд░ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдкрд░ рдЬрд░ूрд░ी рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдирд╡ीрди рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд▓िрдо्рдХा рдмुрдХ рдСрдл рд░िрдХॉрд░्рдб्рд╕ 2023 рдоें рднी рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рднाрд░рдд рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╡िрджेрд╢ рдоें рднी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХी рдЙрдирдХे рдирдП рдиिрд╡ाрд╕ рджेрд╢ों рдоें рдЕрдиुрднूрдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдФрд░ рд╕рдлрд▓рддाрдУं рдХा рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЕрд╣рдо рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े 20 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдПрд╢िрдпा, рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЕрдл्рд░ीрдХा, рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдХी рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХीं। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪों рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдк्рд░рд╕्рддुрддि, рд╕ंрдпोрдЬрди рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕े рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा। рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░ों, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों, рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдПрд╡ं рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рд╕े рдЬीрд╡ंрдд рд╕ंрдкрд░्рдХ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдкрдиे 27 рд╕े рдЕрдзिрдХ рджेрд╢ों рдоें рдкिрдЫрд▓े 125 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓рдЧрднрдЧ 150 рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा। рддीрди рд╕ौ рдкृрд╖्рдаों рдоें рдлैрд▓ी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕рдЪिрдд्рд░ рд╡िрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЕрд╡рджाрди рджрд░्рдЬ рд╣ै। рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрди рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╣िंрджी рд░ेрдбिрдпो рдХो рднी рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдоें рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдкुрд╕्рддрдХ рдоें 27 рджेрд╢ों рдкрд░ 22 рдЕрдз्рдпाрдп рд╣ैं। рд╣рд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢ рдкрд░ рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЕрдз्рдпाрдп рд▓िрдЦ рдХрд░ рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╢ोрдзाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдаोрд╕ рдиींрд╡ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдХो рднौрдЧोрд▓िрдХ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХрд░ рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдХिрд╕ी рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो рд╕рдордЭрдиा рднी рдЖрд╕ाрди рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै।
![]() |
| рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди |
рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЖрдпाрдо
рдкрд╣рд▓े рдмाрдд рдХрд░ें рдЫрд╣ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдХी। рдпे рджेрд╢ рд╣ैं- рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा, рдоॉрд░ीрд╢рд╕, рдЧрдпाрдиा, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдд्рд░िрдиिрджाрдж-рдЯोрдмेрдЧो, рдлीрдЬी рдЖрджि। рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рджрд░्рд╢рди, рдЬीрд╡рди-рдкрдж्рдзрддि рдФрд░ рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдЬो рдк्рд░рдпाрд╕ рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдХिрдП, рд╡े рд▓рдЧрднрдЧ 175 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдкрд░िрдгрдд рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдПрдХ рд╕ौ рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ों рдХा рд╣ै।
рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा (рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рд╕े рд╡्рдпुрддрдкрдд рдЧिрд░рдоिрдЯ) рдордЬрджूрд░ рдЧрдП рдФрд░ рдмрд╕े, рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХिрдпा, рдФрд░ рдЙрди рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд░्рдорднूрдоि рдмрдиाрдпा। рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХे рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдиे рдЕрдкрдиी рдПрдХрдЬुрдЯрддा рд╡ рдЬाрдЧृрддि рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╡ाрдж-рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдПрд╡ं рд▓ेрдЦрди рдХो рдЕрдкрдиाрдпा। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдЗрди рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХा рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдФрд░ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдмрдв़ी, рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдиे рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдмрдв़ाрдпा। рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рджाрд╕рддा рд╕े рдоुрдХ्рддि рдХा рдмिрдЧुрд▓ рдмрдЬाрдиे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕рди् 1903 рдоें рдпोрд╣ांрд╕рдмрд░्рдЧ, рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП। рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд░ рдЬूрди, 1903 рдХो 'рдЗंрдбिрдпрди рдУрдкिрдиिрдпрди' рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХрд▓ा। рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╢्рд░ी рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рдиे рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдмीрдб़ा рдЙрдаाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкाँрдЪ рдордИ, 1922 рдХो рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ 'рд╣िंрджी' рдХा рд╕ंрдкाрджрди-рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЖрд░ंрдн рдХिрдпा। рдЗрди рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдиे рд╡рд╣ाँ рдХे рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХो рдирдИ рдЪेрддрдиा рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рджाрди рдХी। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдпा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрдпोрдЬрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рджेрд╢ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХрднी рдХोрдИ рдЧрддिрд╡िрдзि рдирд╣ीं рдЪрд▓ाрдИ। рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рд╕्рдкрд╖्рдЯрддः рдЕрди्рдпाрдп, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрд░िрдоा рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд╡ंрдЪрдиा рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдХिрдП рдЧрдП। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдпे рдкрдд्рд░рдХाрд░ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдЬрди рд╕ंрд╡ाрдж, рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрдкрд░्рдХ, рд╡्рдпाрдкрдХ рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдПрдХрдЬुрдЯрддा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиीं।
рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЬрдб़ें рднी рдПрдХ рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдкुрд░ाрдиी рд╣ैं। рд╢्рд░ी рдордгिрд▓ाрд▓ рдиे 1909 рдоें 'рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी' рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░ рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдеी। рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рдЧुрдЬрд░ाрддी/рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдиिрдХрд▓ा, рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рдЗрд╕рдХा рд╣िंрджी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрдпा। рдЗрд╕рдХा рдз्рдпेрдп-рдШोрд╖ рдеा, “рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा! рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рдоाрдирддा! рдЬाрддिрдпों рдХा рднाрдИрдЪाрд░ा!” рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा рднाрд░рддीрдпों рдХा рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг। рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡ рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдХाрд░्рдп рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै। 'рджुрд░्рдЧा' рдЬैрд╕ी рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкрдд्рд░िрдХा рд╡рд╣ाँ рд╕े рдиिрдХрд▓ी। рдЬाрдЧृрддि, рдЬрдоाрдиा, рдирд╡рдЬीрд╡рди рдЖрджि рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЕрдЦрдмाрд░ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рд╡рд╣ीं 'рдмाрд▓рд╕рдЦा' рдиे рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी। рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдХे рд╕ंрдкाрджрдХрдд्рд╡ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╡рд╕ंрдд' рдХा рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рд╕े рдиिрд░्рдмाрдз рдЪрд▓ी рдЗрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЖрдЬ рддрдХ рдХी рд╕्рдеिрддि рдпрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп, рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдкрд░ рдЕрдж्рдпрддрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╣ै।
рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рд╕े рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдЙрдд्рддрд░
рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рд╕े рдЖрдЬ рднी рдЙрдирдХी рдирдИ рдХрд░्рдорднूрдоि рдоें рдпрд╣ рдпрдХ्рд╖ рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдм рдЙрдирдХा рдХ्рдпा рд╕ंрдмंрдз! рджрдХ्рд╖िрдгी рдЕрдл्рд░ीрдХा рд╕े 26 рдордИ 1922 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╣िंрджी' рдХे рдЪौрдеे рдЕंрдХ рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╣ुрдП рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-
“рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдердо рдЕंрдХ рдоें 'рдиेрдЯाрд▓ рдПрдбрд╡рд░рдЯाрдЗрдЬрд░' рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рдоि. рд╣ेрд░рд▓्рдб рд╡ोрдбрд╕рди рдХा рдПрдХ рд▓ेрдЦ рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рдЫрдкा рд╣ै, рдЬो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрд╣ुрдд рдоेрд╣рд░рдмाрдиी рдХрд░рдХे рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рд▓िрдЦ рднेрдЬा рдеा। рд╣рдоाрд░े рдоिрдд्рд░ рд╡ोрдбрд╕рди рд╕ाрд╣рдм рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рд╣ै рдХि рдпрджि рдпрд╣ाँ рдХे рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि рдХी рд╣рд▓рдЪрд▓ों рд╕े рдиाрддा рддोрдб़ рджें рддो рдЙрдирдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ुрдзाрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╣рдоें рджुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рдХी рдпрд╣ рдиेрдХ-рд╕рд▓ाрд╣ рдоाрдирдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे, рдХ्рдпोंрдХि рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХा рд╣ोрдиा, рдЙрд╕рдХे рд╕ुрдЦ рдоें рдЖрдиंрдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджुрдЦ рдоें рдЕрдлрд╕ोрд╕ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ोрдиा рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдзрд░्рдо рд╣ै। рдХौрди рдРрд╕ा рдЕрднाрдЧा рдЖрджрдоी рд╣ोрдЧा, рдЬिрд╕े рдЕрдкрдиे рдоुрд▓्рдХ рд╕े рдоुрд╣рдм्рдмрдд рди рд╣ो? рдЬिрд╕ рдоुрд▓्рдХ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рд╣рдоाрд░े рд▓ाрдЦों рдкुрд░ुрдЦाрдУं рдХे рджेрд╣ рдмрдиे, рдЬिрд╕рдХे рдЕрди्рди-рдЬрд▓ рд╕े рдЙрдирдХा рдкाрд▓рди-рдкोрд╖рдг рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЬिрд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдЙрдирдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдоिрд▓ी, рдЙрд╕ рдоुрд▓्рдХ рд╕े рдиाрддा рддोрдб़рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджेрдиा, рдоाрдиो рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиिрдпों рдХो рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджेрдиा рд╣ै। рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдПрдХ рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬ рдХो рдЕрдкрдиी рдорджрд░рд▓ैंрдб рдФрд░ рдПрдХ рдЬрд░्рдорди рдХो рдЕрдкрдиा рдлाрджрд░рд▓ैंрдб рдк्рдпाрд░ा рд╣ै, рд╣рдо рджाрд╡े рдХे рд╕ाрде рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдПрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рдХो рдЕрдкрдиा рд╡рддрди рдЙрд╕рд╕े рдХрдо рдк्рдпाрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рд╕ंрдмंрдз рдд्рдпाрдЧрдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиी рдоाँ рд╕े рдиाрддा рддोрдб़рдиा, рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдХौрди рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी (рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी) рдоाрдиेрдЧा?”
рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиी рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЫрдкी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдРрд╕े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд▓ेрдЦों рдХे рдЙрдж्рдзрд░рдг рдкрдв़рдиे рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рддो рдмрд░рдмрд╕ рдЙрди рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдкाрдардХ рдирдд рдорд╕्рддрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдРрд╕े рдЪрдпрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХे рдкाрдд्рд░ рд╣ैं।
рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рджूрд╕рд░ा рдЖрдпाрдо
рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рджूрд╕рд░ा рдЖрдпाрдо рдм्рд░िрдЯेрди, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рдХрдиाрдбा, рдЪीрди, рдЬрд░्рдордиी, рдЬाрдкाрди, рдиाрд░्рд╡े, рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд, рдХुрд╡ैрдд, рд╣ंрдЧрд░ी, рдмुрд▓्рдЧाрд░िрдпा, рдиेрдкाрд▓, рдо्рдпांрдоाрд░ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдЗрди рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рдм्рд░िрдЯेрди рдХा рд╕्рдеाрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдХाрд▓ाрдХांрдХрд░ рдХे рд░ाрдЬा рд░ाрдордкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиे 1883 рдоें рд▓ंрджрди рд╕े рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ 'рд╣िंрджोрд╕्рдеाрди' рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдеा। рджो рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рдХाрд▓ाрдХांрдХрд░ рдиाрдо рд╕े рд╣ी рджैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдкं. рдорджрдирдоोрд╣рди рдоाрд▓рд╡ीрдп рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣ुрдП। рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдХाрд░рдг рд░рд╣ी। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣िंрджी-рд╕ेрд╡िрдпों рдиे рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा। рд╣िंрджी рдоें рдоुрдж्рд░рдг рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЙрдирдХे рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдмрдиीं। рдЖрдЬ рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиाрд▓ाрдЬी рд╕े рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣ै।
рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╕ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдХрд▓рди рдпाрдд्рд░ा
рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рд╢ोрдзрдкूрд░्рдг рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЖрд░ंрднिрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд░्рд╖ 1999 рдоें рд▓ंрджрди рдоें рд╕ंрдкрди्рди рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдм्рд░िрдЯेрди рдФрд░ рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХрд░ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЙрдирдХी рд░ुрдЪि рдЬाрдЧृрдд рд╣ुрдИ। рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдХрд▓рди рдХा рдХाрд░्рдп рдЙрди्рд╣ोंрдиे 2002 рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे 2007 рдоें рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рдоें рд╕ंрдкрди्рди рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, 2018 рдХे рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, 2019 рдХे рднोрдкाрд▓ рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧ рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиिрдпाँ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХीं। рдЗрди рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рдк्рд░ेрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рддो рдоिрд▓ा рд╣ी, рдХрдИ рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी-рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ рджेрдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा। рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХा рд▓ेрдЦрдХ рднी 2017 рдоें рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдХो рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдХрдиाрдбा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХुрдЫ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджे рд╕рдХा рдФрд░ 2019 рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧ, рднोрдкाрд▓ рдоें рдЙрдирдХी рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиी рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖рджрд░्рд╢ी рдмрди рд╕рдХा।
рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╡िрдкुрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдХुрдЫ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рддो рдоिрд▓े, рдкрд░ рдоूрд▓ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХीं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рд▓ंрджрди рд╕े 1883 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╣िंрджुрд╕्рддाрди' рдФрд░ рд╕ेрдирдл्рд░ांрд╕िрд╕्рдХो рд╕े 1913 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд 'рд╣िंрджी рдЧрджрд░' рдЕрдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рд╣ाрде рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХे। рд╡े рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो 27 рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдкрд░िрдЪрдп рдоाрдирддे рд╣ैं। рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдлीрдЬी, рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдЖрджि рдХुрдЫ рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдкрд░ рдкृрдердХ рд╕े рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд▓ाрдиे рдХी рдЕрдиेрдХ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рднाрд╖ाрдИ рдЕрдерд╡ा рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЕंрдд рдоें рдЕрда्рдаाрдЗрд╕ рджेрд╢ों рдХे рдЕрдаाрд╕ी рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рдФрд░ рдЫрд╣ рдЕрднिрд▓ेрдЦाрдЧाрд░ों/рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдХा рджेрд╢рд╡ाрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХो рдмрдв़ा рджेрддा рд╣ै। рдбॉ. рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдЗрди рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों рд╕े рд╕ंрджрд░्рднिрдд рджेрд╢ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬुрдЯाрдиे рдПрд╡ं рдХрдИ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рддрде्рдпों рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдЬाँрдЪрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓ी рд╣ै। рдкрджрдорд╢्рд░ी рд╡िрдЬрдпрджрдд рд╢्рд░ीрдзрд░ рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдЧрд░िрдоा рдмрдв़ाрддी рд╣ै। рд╣рд░ рджेрд╢ рдХे рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣िрдд рдЕंрдХों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рдоें рдбॉ. рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рд╣ाрд░्рджिрдХ рдмрдзाрдИ рдФрд░ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ।
____________________________________
22 рдлैрд░рд▓ рдРрд╡ेрди्рдпू, рдЯोрд░ंрдЯो, рдПрдо2рдЖрд░ 1рд╕ी8, рдХрдиाрдбा
dharmtoronto@gmail.com



