Showing posts with label рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп. Show all posts
Showing posts with label рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп. Show all posts

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЦрдЬाрдиा

рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдиाрдо: рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा
рд▓ेрдЦрдХ: рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд╕्рддрдХ рди्рдпाрд╕, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110070 
рдкृрд╖्рда: 294
рдоूрд▓्рдп: ₹ 400/-
_____________________

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп


рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдкूрд░्рддि рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ूрдЪрдиा-рдоाрдз्рдпрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдоाрдз्рдпрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдмीрдЪ, рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдпा рд╕рд░рдХाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ेрддु рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЬрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рдЬрди рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдФрд░ рдЬрди рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕ूрдЪрдиा-рдоाрдз्рдпрдоों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ं рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╕ाрдзрди рдмрди рдЧрдП рд╣ैं। рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рд╣рдо рд╕рднी рдХो рдЧौрд░рд╡ाрди्рд╡िрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рдХा рдоौреШा рджेрддी рд╣ै рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рдХी рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдиे рд╣िंрджी-рдЬрдЧрдд рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рдоुрдХाрдо рдмрдиाрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХिрдпा рд╣ै। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЬрди्рдо рд╕рди 1883 рдоें рд▓ंрджрди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджोрд╕्рдеाрди’ рдиाрдордХ рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░ рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиेрд╡ाрд▓े рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╣िंрджी рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд░ाрдЬा рд░ाрдордкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдеे। рдпрд╣ рдд्рд░िрднाрд╖ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд░्рджू рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдЕंрд╢ рднी рд░рд╣рддे рдеे। рдХुрдЫ рдХे рдиाрдо рд╣ैं- рдкुрд░рд╡ाрдИ, рд╡िрд╢्рд╡ा, рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд, рднाрд░рдд рджрд░्рд╢рди, рд╕ेрддु, рд╕ौрд░рдн, рд╣िंрджी рдХी рдЧूँрдЬ, рд╣िंрджी рдЪेрддрдиा, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХुंрдЬ, рдЖрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпांрдЪрд▓, рдмрд╕ंрдд, рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖, рджुрд░्рдЧा, рд╕्рдкाрдЗрд▓ рджрд░्рдкрдг, рд╢ांрддिрджूрдд, рд╣िंрджी рдЦрдмрд░, рд╡рд╕ुрдзा, рдЕрдиुрднूрддि, рдЕрди्рдпрдеा, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рдпाрдд्рд░ा, рд╣िрдоाрд▓िрдиी, рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕ंрдЧрдо рдЖрджि-рдЖрджि।

рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ
‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдХी рд╣ाрд▓ рдоें рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдирд╡ीрдирддрдо рдХृрддि рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 27 рджेрд╢ों рдоें рдкिрдЫрд▓े 120 рд╡рд░्рд╖ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╣िंрджी рд░ेрдбिрдпो рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдЖрджि рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХो рд╕рдЪिрдд्рд░ рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдирдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХा рдЦрдЬाрдиा рд╣ै рдЬो рд▓ेрдЦрдХ рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдХे рдЕрдердХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рд╣ै। рдЖрдЬ рдЬрдм рднाрд░рдд рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдФрд░ рднी рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। ‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╡िрд╖рдп-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЪाрд░ рдЦрдг्рдбों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै:
1. рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा 
2. рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा 
3. рдпूрд░ोрдк рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा 
4. рдПрд╢िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा

‘рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдЦंрдб рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдоॉрд░िрд╢рд╕, рдлीрдЬी, рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдЧрдпाрдиा рдПрд╡ं рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдПрд╡ं рдЯोрдмैрдЧो рдоें рд╣िंрджी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЧрд╣рди рдкреЬрддाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрди рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдХि рд╕рднी рдХो рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрджी рд╢рдХ्рддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рд╕े рд╣рдЬाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рдХे рддрд╣рдд рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд▓े рдЬाрдпा рдЧрдпा рдеा, рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рд╕рдо्рдмрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рджेрд╢ рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдиे рдоें рдХोрдИ рдХोрд░ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोрдбी рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕рди рджेрд╢ рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкрдХ्рд░рдо рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣े рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╕ुрджृреЭ рдЗрдоाрд░рдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдк्рд░ाрд░ंрдн 15 рдоाрд░्рдЪ, 1909 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी’ рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдоुрдЦрдкृрд╖्рда рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд╡ाрдХ्рдп рдеा- “рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा !рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рдоाрдирддा ! рдЬाрддिрдпों рдХा рднाрдИрдЪाрд░ा !” рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдордгिрд▓ाрд▓ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рдеा рдЬो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдкрд╣ुँрдЪे рдеे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПं рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ीं рдФрд░ рдХुрдЫ рдЖрдЬ рднी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी, рдЬрдирддा, рдЖрд░्рдпोрджрдп, рджुрд░्рдЧा, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕, рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо, рджрд░्рдкрдг, рдЗрдг्рдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЕрдиुрд░ाрдЧ, рдорд╣ाрд╢िрд╡рд░ाрдд्рд░ि, рдЖрднा, реЫрдоाрдиा, рдЬाрдЧृрддि, рдирд╡рдЬीрд╡рди, рдЖрд░्рдпрд╡ीрд░, рдмाрд▓рд╕рдЦा, рд╡рд╕ंрдд, рд░िрдордЭिрдо, рд╕्рд╡рджेрд╢, рдЗрди्рдж्рд░рдзрдиुрд╖, рдкंрдХрдЬ, рд╕ुрдорди, рдУрд░िрдпंрдЯрд▓ рдЧрдЬрдЯ (рдЗрд╕рдХा рдкूрд░्рд╡ рдиाрдо ‘рдЖрд░्рдп рдкрдд्рд░िрдХा’ рдеा।) рдоाрд░ीрд╢рд╕ рдЗрдг्рдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рд╕े рднी рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣ी ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЪाрд░’, ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा’, ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рдХे рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдХрдо рд╕े рдХрдо рдПрдХ рд╣िंрджी рдХे рджैрдиिрдХ рдкрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рдирдпा рдЖрдпाрдо рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп

рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдпाрдд्рд░ा 4 рдЬूрди, 1903 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдЗрди्рдбिрдпрди рдУрдкिрдиिрдпрди’ рдкрдд्рд░ рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕े рдиाрдЯाрд▓ рдЗрди्рдбिрдпрди рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд╕рдЪिрд╡ рдПрдо्.рдПрдЪ.рдиाрдЬрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдмुрд▓ंрдж рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े, рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдЪाрд░ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा-рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рд╣िंрджी рдФрд░ рддрдоिрд▓। рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдирдП рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ- ‘рдЕрдоृрддрд╕िंрдзु рдиाрдордХ’ рдПрдХ рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░, ‘рдзрд░्рдорд╡ीрд░’ (рд╕ंрдкाрджрдХ-рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी), ‘рд╣िंрджी’ (рд╕ंрдкाрджрдХ-рднрд╡ाрдиीрджрдпाрд▓ рд╕ंрди्рдпाрд╕ी), ‘рд░ाрдЗрдЬिंрдЧ рд╕рди’, ’рд╣िंрджी рдЦрдмрд░’ рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдиे рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдХे рдкрдд्рд░- рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдоें рд╡рд╣ां рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै।

рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдЬी рдиे рдлीрдЬी рдоें рдордЬрджूрд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХे рдж्рд╡ीрдк рдоें рдЖрдЧрдорди рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддे рд╣ुрдП ‘рдлीрдЬी рдмाрдд’ рднाрд╖ा рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдХो рднी рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдбॉ рдордгिрд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдлीрдЬी рдоें рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े ‘рдж рд╕ेрдЯрд▓рд░’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░ рдХे рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╕े рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдкंрдбिрдд рд╢िрд╡рд░ाрдо рд╢рд░्рдоा рдиे рдиिрднाрдпा। 19 рд╡ीं рд╕рджी рдХे рджूрд╕рд░े рджрд╢рдХ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ рдЬिрдирдоें рдлीрдЬी рд╕рдоाрдЪाрд░, рднाрд░рдд рдкुрдд्рд░, рд╡ृрдж्рдзि рдПрд╡ं рд╡ृрдж्рдзिрд╡ाрдгी, рд╢ांрддिрджूрдд, рдж рдЗंрдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЬाрдЧृрддि, рдЬрдп рдлीрдЬी рдФрд░ рдлीрдЬी рд╕ंрджेрд╢, рд░ाрдЬрджूрдд, рдлीрдЬी рд╡ृрдд्рддांрдд, рд╢ंрдЦ, рдлीрдЬी рдлोрдХрд╕, рдЙрджрдпाрдЪрд▓, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рд╕рд░рддाрдЬ, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЖрджि рдкрдд्рд░- рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдпрдеाрдпोрдЧ्рдп рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рд╕ाрде рд╣ी рдЗрдирдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиेрддृрдд्рдд्рд╡ рдкрд░ рднी рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ ‘рд░ेрдбिрдпो рдлीрдЬी рджो’ рдПрд╡ं ‘рдоिрд░्рдЪी рдлिрд▓्рдо’ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХो рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рднी рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдлीрдЬी рдоें рд╣िंрджी рдХो рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рднाрд╖ा рдХा рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ी- рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╣िंрджी рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдоें рд╣िंрджी рдХा рдкрджाрд░्рдкрдг рд▓ाрд▓ाрд░ूрдЦ рдЬрд╣ाрдЬ рд╕े 1873 рдоें рдкрд╣ुँрдЪे рднाрд░рддीрдп рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн ‘рд▓ाрд▓ाрд░ूрдЦ ‘ рдиाрдордХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕рдоाрдЪाрд░, рдЬाрдЧृрддि, рдЬीрд╡рди, рд╡ैрджिрдХ рдЬीрд╡рди рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХाрд▓ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд╣ैं। рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдЖрд░्рдп рджिрд╡ाрдХрд░, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рднाрд░рддोрджрдп, рдзрд░्рдо рдк्рд░рдХाрд╢, рдХ्рд░ूрд╕ рдХी рд░ोрд╢рдиी, рдк्рд░ेрдо рд╕ंрджेрд╢, рд╢ांрддिрджूрдд, рд╕ेрддुрдмंрдз, рдк्рд░рдХाрд╢, рднाрд╕ा, рд╡рд╕ंрдд, рд╕ूрд░ीрдиाрдо рджрд░्рдкрдг, рд╢рдм्рдж рд╢рдХ्рддि рдЖрджि рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЧрдпा।рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдХे 6 рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди (рд░ेрдбिрдпो рд░ाрдзिрдХा, рд░ेрдбिрдпो рдкाрд░ाрдоाрд░िрдмो, , рд░ेрдбिрдпो рдПрдкिंрддी, рд░ेрдбिрдпो рдд्рд░िрд╢ूрд▓, рд░ेрдбिрдпो рд░ाрдиी, рд╕ंрдЧीрддрдоाрд▓ा ) рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдоें рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХे рдЕрдиेрдХ рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░ рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдЧрдпाрдиा, рдд्рд░िрдиिрджाрдж-рдЯुрдмैрдЧो рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдХैрд░ेрдмिрдпрди рдж्рд╡ीрдкों рдоें рднी рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рдкрд╣ुँрдЪी рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╣ै рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдЧрдпाрдиा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЬ्рдЮाрдирджा рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░िрдХा рдФрд░ рд░ेрдбिрдпो рдЧрдпाрдиा рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рднी рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं। рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдоें рдмрдЪ्рдЪू рд▓ाрд▓ा рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдХोрд╣िрдиूрд░’ рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрджрдп рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЬ्рдпोрддि, рд╣िंрджी рдиिрдзि рд╕्рд╡рд░, рдк्рд░рдЧрддि, рдпाрдд्рд░ा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рдд्рд░िрдиिрджाрдж рдоें рдЕрдиेрдХ рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рднाрд░рддीрдпों рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рднाрд░рддीрдпрддा рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣рдиे рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиे рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдЬ рднी рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЫрдЯा рд╕рднी рджेрд╢ों рдоें рдкुрд╖्рдкिрдд-рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। 
рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЕрдоेрд░िрдХा, рдХрдиाрдбा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдФрд░ рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рддेрдЬी рд╕े рдмрдиी рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫा рд╕े рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдкрд╣ुँрдЪे рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХाрд░рдг рдЬो рднी рд░рд╣े рд╣ों। рдкрд░ंрддु рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें 1913 рдоें рд▓ाрд▓ा рд╣рд░рджрдпाрд▓ рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоें рдиिрдХाрд▓рдиे рд╡ाрд▓े ‘реЪрджрд░’ рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ोрддी рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рдЕрдЦрдмाрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं (рдЙрд░्рджू, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рдкंрдЬाрдмी ) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा। рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиाрдо рд╣ैं – рд╡ैрд╢ाрд▓ी, рдирд╡рд░ंрдЧ рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдХ्рд╖िрддिрдЬ, рдкंрдЪрд╡рдЯी, рднाрд░рддी, рднाрд░рдд рд╕рдоाрдЪाрд░, рд╕ीрдоांрддिрдХा, рд╡िрд╢्рд╡ा, рд╕ौрд░рдн, рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд, рдмाрд▓ рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдХाрд╢, рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд╡ेрдХ, рдирдорд╕्рддे рдпू рдПрд╕ рдП, рд╣िंрджु рдЯेрдо्рд╕, рдЕрдоेрд░िрдХрди рд╕рдоाрдЪाрд░, рд╕्рдкैрди, рдХрд░्рдорднूрдоि, рдпाрджें, рд╕ेрддु, рдЙрджрдЧाрд░, рд╣िंрджी рдХौрд╕्рддुрдн, рдЕрдирди्рдп, рдИ-рдХрд▓्рдкрдиा рдЖрджि। рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░ेрдбिрдпो рдФрд░ рдЕрдиेрдХ рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рдХрдиाрдбा рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рджिрдиोंрджिрди рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдкрд░ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдХрдиाрдбा рдоें рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХрд░ा рдЪुрдХे рдеे। рддाрд░рдХрдиाрде рдЭा рдиे рдмैंрдХुрд╡рд░ рдоें рд╕ाрдеिрдпों рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ ‘рдЖрдЬाрдж рднाрд░рдд’ рдиाрдордХ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рдЗрд╕े рд╣ी рдХрдиाрдбा рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं рдпा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं – рд╕्рд╡рджेрд╢ рд╕ेрд╡рдХ, рдк्рд░ेрдпрд╕ी рдЦाрд▓рд╕ा, рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди, рднाрд░рддी, рд╡िрд╢्рд╡ рднाрд░рддी, рдЬीрд╡рди рдЬ्рдпोрддि, рд╣िंрдбे рд╕ंрд╡ाрдж, рд╕ंрдЧрдо, рдЕंрдХुрд░, рд╣िंрджी рдЪेрддрдиा, рд╡рд╕ुрдзा, рдирдорд╕्рддे рдХрдиाрдбा, рд╣िंрджी рдЯाрдЗрдо्рд╕, рд╣िंрджी рдПрдм्рд░ॉрдб, рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЙрджрдЧाрд░, рдПрд╢िрдпрди рдЖрдЙрдЯрд▓ुрдХ, рд╢рд╣рдкрд░ा, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдкрдд्рд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХुрдЮ्рдЬ, рдкुрд╕्рддрдХ рднाрд░рддी рд░िрд╕рд░्рдЪ рдЬрдирд░рд▓, рдк्рд░рдпाрд╕ рдЖрджि। рдХрдиाрдбा рдоें рдЕрдиेрдХ рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди рдПрд╡ं рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।
 рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 2% рд╣ै рдФрд░ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддीрдпों рдиे рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди्рд╣ीं рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рдпрд╣ाँ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиे рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рд╣ै – рдЪेрддрдиा, рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी, рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िंрджी рдкुрд╖्рдк, рд╕ंрджेрд╢ рди्рдпूрдЬрд▓ेрдЯрд░, рд╣िंрджी рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕, рд╣िंрджी рдЧौрд░рд╡, рднाрд░рдд рднाрд░рддी, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпांрдЪрд▓ –рдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдЖрджि। рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдоें рднाрд░рддीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рджрд╢рдХ рдкुрд░ाрдиा рд╣ै рдЬрдм рдЧुрдЬрд░ाрддी рдоें 1921 рдоें ‘рдЖрд░्рдпोрджрдп’ рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рд░िрдкोрд░्рдЯिंрдЧ рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд ‘рдж рдЗंрдбिрдпрди рдЯाрдЗрдо्рд╕’ рд╕े рд╣ुрдИ рд╣ै। рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рд╢्рд░ी рд░ोрд╣िрдд рд╣ैрдк्рдкी рдХा рдпोрдЧрджाрди рдЕрдк्рд░рддिрдо рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी ‘рднाрд░рдд-рджрд░्рд╢рди’ рдиाрдордХ рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░िंрдЯेрдб рдПрд╡ं рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд╣рд▓ी рдИ-рдкрдд्рд░िрдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рдеी। рдХुрдЫ рдФрд░ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рд╣ैं- рд╢ांрддि рд╕рд░ोрд╡рд░, рдорд╣िрдХे рд╡рддрди рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб, рдХूрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░, рдзрдирдХ, рд╣िंрджी рд╡ाрдгी, рдЧुрд▓рджрд╕्рддा, рдЗंрдбिрдпрди рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕, рдЕрдкрдиा рднाрд░рдд, рд╕ंрдЧрдо рдЖрджि।

рдпूрд░ोрдк рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдм्рд░िрдЯेрди, рдиीрджрд░рд▓ैंрдб, рдЬрд░्рдордиी, рдиॉрд░्рд╡े, рд╣ंрдЧрд░ी, рдмुрд▓्рдЧाрд░िрдпा рдФрд░ рд░ूрд╕ рджेрд╢ों рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдм्рд░िрдЯेрди рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн 1883 рдоें рд░ाрдЬा рд░ाрдордкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓рди्рджрди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╣िंрджोрд╕्рдеाрди’ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдиाрдо рд╣ैं- рддрд╕्рд╡ीрд░ी рдЕрдЦрдмाрд░, рдиैрд╡ेрдж्рдп, рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдиी, рдЪेрддрдХ, рдЕрдорд░рджीрдк, рд╣िंрджी, рдкुрд░рд╡ाрдИ, рдЬрдЧрддрд╡ाрдгी, рднाрд░рдд рднрд╡рди, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпू.рдХे., рд▓ेрдЦрдиी рдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдЖрджि। рдмीрдмीрд╕ी рд╣िंрджी рдХी рд╡ेрдм рд╕ेрд╡ा рдФрд░ рд╕рдирд░ाрдЗрдЬ рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЪैрдирд▓ рд╣िंрджी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ा рд░рд╣े рд╣ैं। рдиीрджрд░рд▓ैंрдб рдоें рд╕ूрд░ीрдиाрдо рд╕े рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рдЖрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдП рд╣ैं рдФрд░ рд╕рд░рдиाрдоी рднाрд╖ा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕ी рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै।рдпрд╣ाँ рд╕े рдЬो рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं рдЙрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं – рд╕рд░рдиाрдоी рдкрдд्рд░िрдХा, рднाрд╖ा рдкрдд्рд░िрдХा, рд╕ाрджрди рд╕ंрджेрд╢, рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा, рд╡िрд╢्рд╡ рдЬ्рдпोрддि, рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░ рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╕рдоिрддि рдкрдд्рд░िрдХा, рдУрдо рд╡ाрдгी рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рд╕ूрдЪрдиा рдкрдд्рд░िрдХा, рдЕрдо्рд╕्рдЯेрд▓ рдЧंрдЧा рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХा рдЖрджि। рдЙрдЬाрд▓ा рд░ेрдбिрдпो, рд░ेрдбिрдпो рд╕ंрдЧрдо, рд╕рдирд░ाрдЗрдЬ рдПреЮ.рдПрдо.рд╣िंрджी рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЬрд░्рдордиी рдоें рд╣िंрджी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдз्рдпाрдкрди, рд░ेрдбिрдпो рдбॉрдпрдЪे рд╡ेрд▓े рдХी рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ा, рдЬрд░्рдорди рд╕рдоाрдЪाрд░ (рд╣िंрджी), рдмрд╕ेрд░ा рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдиॉрд░्рд╡े рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рдЙрдж्рднрд╡ ‘рдкрд░िрдЪрдп’ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╢्рд░ी рдХैрд▓ाрд╢ рд░ाрдп рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоें 1978 рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдИ। рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рд╣िंрджी, рдкंрдЬाрдмी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рддрдеा рдиाрд░्рд╡ेрдЬिрдпрди рднाрд╖ा рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕े рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣ोрддी рдеी। ‘рд╕्рдкाрдЗрд▓ рджрд░्рдкрдг’ рдпрд╣ाँ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрдд्рд░िрдХा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕ुрд░ेрд╢рдЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ 1988 рд╕े рд╕ंрднाрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрд╣ рдкрдд्рд░िрдХा рдж्рд╡िрднाрд╖ी (рд╣िंрджी рддрдеा рдиाрд░्рд╡ेрдЬिрдпрди) рд╣ै।рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╢ांрддिрджूрдд, рдд्рд░िрд╡ेрдгी рдкрдд्рд░िрдХा, рдЕрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЯाрдЗрдо्рд╕, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рд╣ंрдЧрд░ी рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рд╢्рд░ेрдп рд▓рдпोрд╢ рдордЬ्рдЮрд░ी рдХी рдЪौрдоा рдбे рдХोрд░ोрд╢ рдкрд░ ‘Diary of Alexander Chorma’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХाрд╡्рдп рдкुрд╕्рддिрдХा рдХे рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХो рдЬाрддा рд╣ै рдЬो ‘рджिрди’ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдк्рд░рдпाрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рднी рдпрд╣ाँ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдмुрд▓्рдЧाрд░िрдпा рд╕े рдоैрдд्рд░ी рдкрдд्рд░िрдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рд░ूрд╕ рд╕े рд╕ोрд╡िрдпрдд рдиाрд░ी, рдмाрд▓ рд╕्рдкूрддрдиिрдХ, рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ, рд╕ोрд╡िрдпрдд рджрд░्рдкрдг, рдпुрд╡рдХ рджрд░्рдкрдг, рд╕ोрд╡िрдпрдд рднूрдоि, рдпुрдиोрд╕्рдд, рднाрд░рдд рднूрдоि, рджिрд╢ा, рдирдИ рджिрд╢ा, рдоैрдд्рд░ी, рдЖрд░ाрдд्рд░िрдХा рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं, ‘рдиीрдХ’ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ (рд╕ंрдкाрджрдХ рдбॉ рдмाрд░ाрди्рдиिрдХोрд╡), рд╡िрд╢्рд╡ рджрд░्рдкрдг рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ।

рдПрд╢िрдпा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЦंрдб рдоें рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдиे рдЬाрдкाрди, рдпू.рдП.рдИ., рдХुрд╡ैрдд, реШрддрд░, рдЪीрди, рддिрдм्рдмрдд, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдо्рдпांрдоाрд░, рдеाрдИрд▓ैंрдб рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХो рд╡िрд╡ेрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬाрдкाрди рд╕े ‘рдЗрди्рджो рдмुрдХा’ (рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि ) рдкрдд्рд░िрдХा рдЬाрдкाрдиी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рдеी рдкрд░ंрддु рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рдеी।рд╕рд░्рд╡ोрджрдп рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдм рддрдХ 720 рдЕंрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПं рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं рдЬिрдирдоें-рдЕंрдХ, рдЗрди्рджो рдмुंрдЧाрдХो, рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी, рдЬाрдкाрди рднाрд░рддी, рд╕ाрдХुрд░ा рдХी рдмрдпाрд░, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िंрджी рдХी рдЧूंрдЬ (рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкрдд्рд░िрдХा) рдЖрджि। рдпू.рдП.рдИ. рдоें рдкूрд░्рдгिрдоा рдмрд░्рдорди рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े ‘ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि’ рдФрд░ ‘рдЕрдиुрднूрддि’ рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдиिрдХрдЯ’ рдХा рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै। рдХुрд╡ैрдд рд╕े рдХुрд╡ैрдд рд╕рдоाрдЪाрд░, реШрддрд░ рд╕े рдирд╡рдЪेрддрдиा рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдЪीрди рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн рдкेрдХिंрдЧ рд░ेрдбिрдпो, рдЪाрдЗрдиा рд░ेрдбिрдпो рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рд▓ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рд╣िंрджी рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪीрди рд╕рдЪिрдд्рд░ рдкрдд्рд░िрдХा, рдЖрдЬ рдХा рдЪीрди, рдЗंрджु рд╕ंрдЪेрддрдиा, рдЪीрди рднाрд░рдд рд╕ंрд╡ाрдж, рд╕рдорди्рд╡рдп рд╣िंрдЪी рдиाрдордХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдпें рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрдИं। рддिрдм्рдмрдд рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рддिрдм्рдмрдд рджेрд╢’ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЕрдм рднी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें ‘рддिрдм्рдмрдд рдмुрд▓ेрдЯिрди’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕े 1941 рдоें рдкрд╣рд▓ी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕ंрдЧाрдкुрд░ी рдЕрдЦрдмाрд░’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЬрд╡ाрди, рд╕ाрдзрдиा, рджृрд╖्рдЯि, рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕ंрдЧрдо рдПрд╡ं рдкрд▓्рд▓рд╡рди (рдСрдирд▓ाрдЗрди) рдЖрджि рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдо्рдпांрдоाрд░ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░ ‘рд╡िрд╢्рд╡рджूрдд’ рдПрд╡ं ‘рдмрд░्рдоा рд╕рдоाрдЪाрд░’ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиे рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी, рдмाрдж рдоें рдк्рд░ाрдЪी рдк्рд░рдХाрд╢, рдм्рд░рд╣्рдорднूрдоि, рдЖрд░्рдп рдпुрд╡рдХ рдЬाрдЧृрддि, рдоाрддृрднाрд╖ा, рджेрд╡рднाрд╖ा рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╕े рд╕ुрдЧृрд╣िрдгी рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा, рд╣िрди्рджी рдЬрд░्рдирд▓, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЖрджि рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПं рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं। рдеाрдИрд▓ैंрдб рд╕े рдеाрдИ-рднाрд░рдд рдЬрд░्рдирд▓, рд╣िрди्рджी рд╕рди्рджेрд╢ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ुрдЖ। рдиेрдкाрд▓ рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн ‘рдиेрд╡ाрд░ рдкुрдХाрд░’ рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЬрдп рд╕ोрдкाрди, рдиेрдкाрд▓ рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдирдпा рд╕ंрджेрд╢, рд░ाрдЬрд╣ंрд╕, рдЬ्рдЮाрди рд╡िрдХाрд╕, рдЬрдирд╡ाрдгी, рддрд░ंрдЧ, рд╕ाрдд рджिрди, рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдгी, рдоुрдХ्рдд рдиेрдкाрд▓, рдирдпा рдиेрдкाрд▓, рдирд╡ рдиेрдкाрд▓, рд╕рд╣ी рд░ाрд╕्рддा, рдирдпा реЫрдоाрдиा, рдХाрд░рд╡ाँ, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ोрдХ рдкрдд्рд░िрдХा, рд▓ोрдХрдордд, рд╣िрдоाрд▓िрдиी рд╣िрдордХिрд░рдг, рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рдд рдЖрджि рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЬрд╣ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рд╡рд╣ीं рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рднी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рд╕ाрд░्рдердХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдИ рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬाрдирдиे рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХा рдмीрдЬाрд░ोрдкрдг рдХिрдпा рд╣ै। рд╣рдоें рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдХрд░्рдиाрд╡рдЯ рдЬी рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣िрди्рджी рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдФрд░ рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░ेрдЧा।

рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें рдПрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдкूрд░्рд╡ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдкрд░ рдбॉ рдкрд╡рди рдЬैрди рдХी рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рдеा ‘рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдеे рд░ाрдзा рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110022। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рд╡िрд╖рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рддौрд░ рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
 
 рдоुрдЭे рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि ‘рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा’ рдХृрддि рд╣िрди्рджी рдЬрдЧрдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧी рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕рдоाрдЬ рд╣рдоेрд╢ा рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрднा рдХा рдЛрдгी рд░рд╣ेрдЧा।
***

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдбॉ рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ
рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп 
рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 
рдИрдоेрд▓: dkp410@gmail.com


рд╡िрдкрд░ीрдд рдз्рд░ुрд╡ों рдХे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा

рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд╕ुрд╢ीрд▓ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп


рдкुрд╕्рддрдХ: рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा: рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдЖрдИрдиे рдоें
рд╕ंрдкाрджрдХ: рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп, рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110002    
                     

рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдиाрдоों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдХी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдлрд▓рдХ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдкрд╣рд▓ू рдЗрддрдиे рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдЦांрдЪे рдпा рдл्рд░ेрдо рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╕рдордЭрдиा рдЕрдерд╡ा рдоूрд▓्рдпांрдХिрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╕ाрди рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдиे рдоें рдЙрдирдХी рднाрд╖िрдХ рдФрд░ рднौрдЧोрд▓िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि, рджोрдиों рдиे рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рд╡े рдЬрди्рдорддः рдкंрдЬाрдмीрднाрд╖ी рд╣ैं, рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд▓ेрдЦрди рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рднूрдЧोрд▓ рднाрд░рдд рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдпूрд░ोрдк рддрдХ рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡िрд░ुрдж्рдзों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рдФрд░ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдиे рд╣ी рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЧреЭा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЧреЭे рдЬाрдиे рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм (рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा: рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдЖрдИрдиे рдоें) рдоें рдмрд╣ुрдд рд╡िрд╕्рддृрдд рдлрд▓рдХ рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдФрд░ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдХрд░ рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं। рджोрдиों рдХा рд▓ेрдЦрдХीрдп рдЕрдиुрднрд╡ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рдордиोрдЧрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдЧрдд рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдкाрджिрдд рдХिрддाрдм рдоें 10 рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрдпों рд╡ рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп
рдЗрди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХो рдкрдв़े рдЬाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рджौрд░ाрди рдбॉ. рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд░ुрдЪिрдпों, рдЬीрд╡рди рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдПрд╡ं рднौрддिрдХ рдЖрдзाрд░ों, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд╣рд▓ुрдУं, рд▓ेрдЦрди рдХी рдк्рд░ेрд░рдгाрдУं, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХрд░्рдо рдПрд╡ं рдиिрдЬी рдЬिंрджрдЧी рдоें рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рддौрд░-рддрд░ीрдХों рдФрд░ рдЙрдирдХी рдиिрдЧाрд╣ рдоें рдЖрдо рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрджि рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╕рдордп рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рдкाрдардХ рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдирдП рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░ों рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХी, рдЕрдкрдиे рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддाрдУं-рдЪुрдиौрддिрдпों, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдлिрд▓्рдоों рдХे рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рд╢ैрд▓ी рдХे рдЕंрддрд░ рдЖрджि рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рддाрд░्рдХिрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди 10 рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рджрд░्рдЬ рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд╕рд╡ाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं।

рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп
рдпрд╣ рдХिрддाрдм рд╕ंрдкाрджिрдд рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ंрдкाрджрдХों рдкрд░ рдпрд╣ рджाрдпिрдд्рд╡ рдЖрд░ोрдкिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рдЫोрдб़ рджिрдП рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдкूрдЫा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा। рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдЕрди्рдп рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рдЙрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рднी рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ोрдЧा рдЬो рдпрд╣ाँ рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं। рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддा рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ (рдпा рд╕ंрдкाрджрдХ) рдж्рд╡ाрд░ा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। (рд╡ैрд╕े, рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЖрдиंрдж рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдХे рд╡рдХ्рдд рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рджрдг्рдбिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмुрдж्рдз рд╕े рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं рдкूрдЫे рдеे।) рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдХрдИ рдмाрд░ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддा рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЖрднाрдоंрдбрд▓ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ी рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЬांрдЪрдиे-рдкрд░рдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдЙрд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рддрдд्рдкрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдХोрдИ рднी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рди рддो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рдФрд░ рди рд╣ी рдЕрдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдкрд░ рднी рдпрдеाрд╡рдд рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдордп-рдХाрд▓ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХा рд▓ेрдЦрди рд▓рдЧрднрдЧ рдкांрдЪ рджрд╢рдХ рдХी рд╕ुрджीрд░्рдШ рдЕрд╡рдзि рдоें рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдЕрдм рд╕े 44 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े 1980 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рд╕े рдХрдИ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╡े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд▓िрдЦ рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдЬिрд╕ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ 50 рд╕ाрд▓ рд▓ंрдмी рдХाрд▓-рдЕрд╡рдзि рдоें рдлैрд▓ा рд╣ो рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдпрджि рдирдИ рдкीрдв़ी рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдпा рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрдЧी рддो рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрддрд░-рд╡िрд░ोрдзों, рдмाрд╣्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों (рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдд्рддा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди) рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рддंрдд्рд░ рдХे рджрдЦрд▓ рдЖрджि рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдоें рдХुрдЫ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдЬैрд╕े рджिрд▓рдмाрдЧ рд╕िंрд╣ рд╡िрд░्рдХ рдХा рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдФрд╕рдд рд╢्рд░ेрдгी рдХा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕ंрдЬрдп рд╕िंрд╣, рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп, рдХрдорд▓ा рдирд░рд╡рд░िрдпा рдФрд░ рдпोрдЧ्рдпрддा рднाрд░्рдЧрд╡ рдиे рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдкрд░рдЦрдиे (рдЙрдирдХे рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे) рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдиंрдж рд░ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рднी рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд▓ेрдЦрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं, рднाрд╡рдиाрдУं, рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрдд्рд░ाрд╕, рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрдаाрдкрдЯрдХ рдЖрджि рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдп: рд╕рднी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддाрдУं рдиे рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрдв़ा рд╣ै। рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╣ैं рдЬो рдмрд╣ुрдкрдаिрдд рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдЯेрдХ्рдиीрдХ) рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рд╕े рднी рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рднिрдЬ्рдЮ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдкрдиे рдлрд▓рдХ рдХो рдмрдв़ाрддे рд╣ुрдП рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдПрд╡ं рд╕рдЪेрдд рдкाрдардХों рдХे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╢्рди рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦрдХрд░ рдЙрдирдХी рдХрдеा рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХी рд╢ैрд▓ी, рдХрде्рдп рдХी рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдпрддा, рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЪрдпрди, рдкाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕्рдеिрддिрдпों, рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╕рдоाрдкрди рдХे рдЕрдиूрдаे рдЕंрджाрдЬ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрд▓ोрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рднूрдоिрдХा рдХे рдЖрдЦिрд░ी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рдкрд░ рднी рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рдХो рдеोрдб़ा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдХिрддाрдм рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдХे рдРрд╕े рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдХрдерди рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдкुрд╖्рдЯि рддрде्рдпों рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। реЮिрд▓рд╣ाрд▓ рдпрд╣ рдЖрд╢ा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦрдХрдж्рд╡рдп рдЙрдирдХे рдЕрди्рдп рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдЕрдЧрд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ेंрдЧे рдФрд░ рддрдм рд╡े рд╕рднी рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдкрд╣рд▓ू рднी рд╕्рдеाрди рдкा рд╕рдХेंрдЧे рдЬो рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рдХुрдЫ рддрде्рдпाрдд्рдордХ рдмाрддों, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди рдХ्рд░рдо рдХा рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЖрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рджोрд╣рд░ाрд╡ рдХो рд╕ंрдкाрджрдХ рдж्рд╡рдп рджूрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХे рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рди рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдХो рдпрдеाрд╡рдд рд░рд╣рдиे рджिрдпा рд╣ो। рдЕрдм рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХो рдХ्рдпों рдкрдв़ा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рдХा рд╕рд╣рдЬ рдЙрдд्рддрд░ рдпे рд╣ै рдХि рдпрджि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ो рддो рдпрд╣ рдХिрддाрдм рдоौрдЬूрджा рд╕рдордп рдХी рдмेрд╣рддрд░ीрди рдХिрддाрдмों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рднाрд╖ा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╢ैрд▓ी рдоें рдк्рд░ौрдв़рддा, рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдФрд░ рдЕрд░्рдердкрди рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдШрдЯिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдЪूँрдХि, рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХी рдЬिंрджрдЧी рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬैрд╕े рдбॉ. рднूрдкेंрдж्рд░ рд╣рд░рджेрдиिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдЗंрдЯेрд▓ेрдХ्рдЪुрдЕрд▓, рд╣ोрд▓рд╕ेрд▓, рдЕрдЯैрдХ, рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕, рд╕्рдкॉрди्рдЯेрдиिрдпрд╕, рдм्рд░िрд▓िрдпंрдЯ, рдЯाрдЗрдЯ, рдЖрдЗрдбिрдпрд▓िрд╕्рдЯिрдХ рд░िрдпрд▓िрдЬ्рдо, рд╡िрдЬрди, рдлंрдбा, рдк्рд░ाрдЗрдЬ рдЖрджि рд╢рдм्рдж рдмрд╣ुрдд рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдЖрдП рд╣ैं। рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╡े рд╣िंрджी рдоें рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдХे рд▓ेрдЦрди, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рднाрд╖ा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ैं। рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рднाрд╖ा рдХी рддुрд▓рдиा рдпрджि рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдХी рднाрд╖ा рд╕े рдХрд░ें рддो рдЙрди рдкрд░ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдХा рдХाрдлी рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рджोрдиों рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдкाрд░िрднाрд╖िрдХ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рджों рдХो рд╕ाрдпाрд╕-рдЕрдиाрдпाрд╕ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें рд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдоौрдЬूрджा рджुрдиिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпों, рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдлрд▓рдХों рдПрд╡ं рдЯेрдХ्рдиिрдХ्рд╕ рдХी рднी рдЭрд▓рдХ рджिрдЦрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी, рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдлिрд▓्рдоों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдФрд░ рдлिрд▓्рдоी рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдПрд╡ं рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рдЪрд▓рддे рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рд╕рднी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдЕрдиेрдХ рджिрд╢ाрдУं рдХो рдПрдХ рдмिंрджु рдкрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ рдмिंрджु рд╣ै- рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдордЭ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा।

рд╕ाрд░рд░ूрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдХी  рдпрд╣ рдХिрддाрдм рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдпा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдкрд▓ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рд╕े рдвूंрдвे рдЧрдП рд░ाрд╕्рддे рдХो рдЖрдо рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рдЬрд░िрдП рдХेрд╡рд▓ рдЖрдо рдкाрдардХ рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рд╢ोрдзाрд░्рдеी рднी рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рд╡, рджोрдиों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЬीрд╡рди рдЕрдиेрдХ рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдЕрдерд╡ा рд╡िрд░ुрдж्рдзों рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрд░ुрдж्рдзों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХो рд▓ेрдЦрдХ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдЧंрдЧा рд╕े рдЯेрдо्рд╕ рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी (рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░) рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрдЯрдиे рдХी рдЬो рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрдирдХी рдЗрд╕ी рдХोрд╢िрд╢ рдХे рдХुрдЫ рдЕрдЪ्рдЫे рд╣िрд╕्рд╕ों рдХो рдпрд╣ рдХिрддाрдм рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
***

рдбॉ. рд╕ुрд╢ीрд▓ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп
рдк्рд░ाрдЪाрд░्рдп, рдЪрдордирд▓ाрд▓ рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд▓ंрдвौрд░ा,рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ (рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб) 
рдЪрд▓рднाрд╖: 9997998050

рдпूрдиिрдХोрдб рдиे рд╣िंрджी рдоें рдиिрдпрдоिрдд рд▓ेрдЦрди рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХрд░्рддा: рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣рдХрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рдирд╡ीрди рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдк्рд░ोрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рдЖрдкрдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ुрдЪि рд╣ै। рдЖрдкрдиे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ 24 рдШंрдЯे рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди ‘рдкिрдЯрд░ेрдбिрдпो’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। ‘рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯ рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди’, ‘рд╢рдм्рджों рдХे рдЪाрдХ рдкрд░’, ‘рд╕ुрдиो рдХрд╣ाрдиी’ рдФрд░ ‘рдмोрд▓рддी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рдЬैрд╕े рд╕्рд╡рд░-рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХрд░ рдЪुрдХे рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдиे ‘рд╡िрдиोрдмा рднाрд╡े рдХे рдЧीрддा рдк्рд░рд╡рдЪрди’ рддрдеा ‘рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдСрдбिрдпोрдмुрдХ’ рдХो рд╕्рд╡рд░ рджिрдпा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрднिрд░ुрдЪि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ-рд╕ेрд╡ा рдоें рднी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рд╕े рдЬुреЬे рд╣ैं – ‘рддिрдм्рдмрдд рдХे рдоिрдд्рд░’, ‘рдпूрдиाрдЗрдЯेрдб рд╡े’ рдПрд╡ं ‘рдиिрд░ाрдоिрд╖’ рдЬैрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рд╕рд╣рднाрдЧी рд╣ैं। рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдХे рдПрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рдЕрд╣िंрджीрднाрд╖िрдпों рдХो рд╣िंрджी рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджेрддे рд╣ैं। рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╕ेрддु’ рдХे рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдгों рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рддрдеा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣ैं।
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдмिंрдм-рдк्рд░рддिрдмिंрдм рднрд░े рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै- “рдпाрдпाрд╡рд░ी рдпा рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоाрдирд╡рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдирдИ рдШрдЯрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоाрдирд╡рддा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣िрдЬрд░рддों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ै। рдХाрд░рдг рдмрджрд▓рддे рд╣ैं, рдЧंрддрд╡्рдп рдмрджрд▓рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЪрд░ैрд╡ेрддि-рдЪрд░ैрд╡ेрддि рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХो, рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЧрддिрдоाрди рдмрдиाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै।” рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ рдкрдж рдкрд░ рдкрджрд╕्рде рдбॉ рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा рд╕े рд▓िрдпा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╕рднी рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рд▓िрдП।
рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп
рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдЖрдк рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХृрдкрдпा рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдПрд╡ं рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджीрдЬिрдП?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдХрд╣ाрдиी рд▓рдо्рдмी рд╣ै рдпрдеाрд╕рдо्рднрд╡ рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рдХेрдирд░ा рдмैंрдХ рдХे 1988 рдХे рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдмैрдЪ рдоें рдЪрддुрд░्рде рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдеा рдФрд░ рдбेреЭ рд╕ौ рдХे рд╕рдоूрд╣ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрд▓्рдкрд╡рдп рднी। рдоेрд░ी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдХिрд╕ी рд╕े рди рдирдердиे рд╡ाрд▓े рддрдеाрдХрдеिрдд рдЦрд▓ों рдХी рдЯीрдо рдХो рдХाрд░्рдпрдХुрд╢рд▓ рдмрдиाрдиे рдоें рдеी। рдЬрдм рдмैंрдХिंрдЧ рдоें рд░рд╣ा рддो рдХрдИ рдкुрд░ाрдиी рд░िрдХрд╡рд░िрдпाँ рдХрд░ाрдИं –рднूрд▓ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдШोрдЯाрд▓ों рддрдХ। рдмाрдж рдоें рдЬрдм рдЖрдИрдЯी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рддो рджिрд▓्рд▓ी рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╢ाрдЦाрдУं рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ीрдХрд░рдг, рдПрдЯीрдПрдо рдЖрджि рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢, рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╢ाрдЦाрдУं рдХे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ीрдХрд░рдг рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиा। рдЕрдиेрдХ рдирдпे рд╕ॉреЮ्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдкैрдХेрдЬ рддैрдпाрд░ рдХिрдпे। рдмैंрдХ рдХे рд▓िрдпे рджिрди рдХे рдЪौрдмीрд╕ों рдШंрдЯे рдФрд░ рд╕рдк्рддाрд╣ рдХे рд╕ाрддों рджिрди рдиिрдпрдоिрдд рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдмैंрдХ рдХे рдЕंрджрд░ рдЕрдкрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдкाрдпी। рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ, рднрд░рдкूрд░ рдЪुрдиौрддिрдпों, рдЕрдиेрдХ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдХाрд░्рдп рд╕ंрддोрд╖ рдмрд╣ुрдд рд░рд╣ा। рддेрд▓ुрдЧुрднाрд╖ी рд╕рд╣рдХрд░्рдоिрдгी рд╕े рдмेंрдЧрд▓ोрд░ рдоें рдкрд░िрдЪрдп рдФрд░ рдмाрдж рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рднी рд╣ुрдЖ। рдХेрдирд░ा рдмैंрдХ рдХे рдоूрд▓ рдХрдерди, “рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрд╡ा, рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдпे рдХाрд░्рдп” рдХो рд╕рдордЭा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдкрдд्рд░िрдХा рд╢्рд░ेрдпрд╕ рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдкреЭे рдХрдаोрдкрдиिрд╖рдж рдХे рдиिрдо्рди рдХрдерди рдХो рдЬीрд╡рди рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрдкрдиाрдпा-
рд╢्рд░ेрдпрд╢्рдЪрдк्рд░ेрдпрд╢्рдЪрдордиुрд╖्рдпрдоेрддः,рддौрд╕рдо्рдкрд░ीрдд्рдпрд╡िрд╡िрдирдХ्рддिрдзीрд░ः,
рд╢्рд░ेрдпोрд╣िрдзीрд░ोрд╜рднिрдк्рд░ेрдпрд╕ोрд╡ृрдгीрддे, рдк्рд░ेрдпोрдорди्рджोрдпोрдЧрдХ्рд╖ेрдоाрдж्рд╡ृрдгीрддे।

рд╡рд╣ाँ рд╕ेрд╡ा рдФрд░ рдХрд░्рдордарддा рдХी рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓ाрд▓рдлीрддाрд╢ाрд╣ी, рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рддाрдиाрд╢ाрд╣ी рд░рд╡ैрдп्рдпे рдФрд░ рдКрдкрд░ рд╕े рдЬाрд░ी рдмेрддुрдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдмाрдмूрд╢ाрд╣ी рдиिрд░्рдгрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХрдаिрди рд╕े рдХрдаिрдирддрд░ рд╣ोрддा рдЧрдпा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╡िрднाрдЧ рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рднी рдЫिрддрд░ рдЧрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рднी рдЕрдЬीрдмो-рдЧрд░ीрдм рдХाрд░्рдп рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рдЬैрд╕े - рдоुрдЭे рдЙрд╕ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХी рдЯ्рд░ेрдиिंрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдмैंрдЧрд▓ोрд░ рдмुрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрддा рдоैं рдеा। рдоेрд░ी рд╡िрдирдо्рд░ рдк्рд░рдХृрддि рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп-рд╡्рдпाрдк्рдд рдиिрдпрдорддोреЬ, рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдФрд░ рдЙрдж्рджрдг्рдб рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рд╡ैрд╕े рднी рдоेрд▓ рдирд╣ीं рдЦाрддी рдеी। рдХेрдирд░ा рдмैंрдХ рдХी рдиीрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджो рд╡рд░्рд╖ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╢ाрдЦा рдоें рдХाрд░्рдп рдк्рд░ोрди्рдирддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢рд░्рдд рдеी। рд╕ो рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдорди рдмैंрдХ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ рдвूंрдврдиे рд▓рдЧा। рдкिрддाрдЬी рдХे рд░िрдЯाрдпрд░рдоेंрдЯ, рдмрд╣рдиों рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рдмेрдЯी рдХे рдЬрди्рдо рдХे рдмाрдж рдоैं рдХाрд░्рдп рдоें рдЕрддि-рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдПрдХ рдРрд╕े рд╕्рдеैрд░्рдп рдХे рджौрд░ рдоें рдеा рдЬрдм рдорди рдХिрд╕ी рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд▓िрдпे рддैрдпाрд░ рдеा। рдмैंрдХिंрдЧ рдЖрдИрдЯी рдоें рдХेрдирд░ा рдмैंрдХ рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдеा। рдХрдИ рд╕ीрдиिрдпрд░ рдоिрдд्рд░ рдмैंрдХ рдЫोреЬ рдЪुрдХे рдеे, рдХुрдЫ рддैрдпाрд░ी рдоें рдеे। рдПрдХ рд╕рдордп рдоें рдоेрд░े рдкाрд╕ рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рдмैंрдХ рдоें рдЖрдИ-рдЯी рдк्рд░рдмंрдзрдХ рдХे рдкрдж рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд, рд╕ाрдЗрдк्рд░рд╕ рдФрд░рдЖрдпрд░рд▓ैंрдб рдоें рдиौрдХрд░िрдпों рдХे рдЖрдоंрдд्рд░рдгрдкрдд्рд░ рдеे। рдЕрдоेрд░िрдХा рдиिрд╡ाрд╕ी рдкрд░िрдЬрди рднी рдоेрд░ा рдХाрд░्рдпрд╡ृрдд्рдд рдЕрдкрдиे рдкрд░िрдЪрдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪा рдЪुрдХे рдеे। рд╡рд╣ाँ рд╕े рдПрдХ рдСреЮрд░ рд╣ाрде рдоें рдеा। рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдкрд░िрдЬрдиों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдкрдд्рдиी рдХे рд▓िрдпे рднी рдЖрд▓्рд╣ाрджрдХाрд░ी рдеी рдФрд░ рдоेрд░े рдЬैрд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рдордиा рдХे рд▓िрдпे рдЕрдоेрд░िрдХा рднाрд░рдд рдХा рд╡рд╣ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдеा рдЬो рд╣рдо рднाрд░рдд рдоें рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЦोрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рд╣рдоाрд░े рд▓िрдпे рдпрд╣ рдмेрдЯिрдпों рдХे рд▓िрдпे рдЕрд╕рд╣рдиीрдп рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рдЙрдд्рддрд░-рднाрд░рддीрдп рдорд╣ाрдирдЧрд░ीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдмрдЪрдХрд░рдЕрдкрдиे рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХो рднी рдмрдЪाрдпे рд░рдЦрдиे рдХा рдПрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдеा।

1988 рдХी рдЧрд░्рдоिрдпाँ - рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдШंрдЯों рдХे рд▓िрдпे рдмिрдЬрд▓ी рдЪрд▓ी рдЬाрдиा рдЙрддрдиा рд╣ी рд╕ाрдоाрди्рдп рдеा рдЬिрддрдиा рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЪोрд░ों рдХे рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рджрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдд рдоें рдШрд░ों рдоें рдШुрд╕рдХрд░ рдЪोрд░ी-рдбрдХैрддी рдХे рд╕ाрде рдХ्рд░ूрд░ рд╣рдд्рдпाрдпें рдХрд░рдиा। рдПрдХ рд░ाрдд рдЖँрдЦ рдЦुрд▓ी рддो рдкूрд░े рдШрд░ рдХो рддрд╣рд╕-рдирд╣рд╕ рдкाрдпा। рдЖрднूрд╖рдг, рдЪांрджी рдХे рдмрд░्рддрди, рдмрдЯुрдП, рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб рдЖрджि рддो рдЧрдпे рд╣ी, рд╕ुрдмрд╣ рдмेрдЯी рдХे рд▓िрдпे рджूрдз рдоंрдЧाрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕ाрд▓े рдХो реЮोрди рдХрд░рдиा рдкреЬा। рдЪोрд░ी рддो рдЪोрд░ी, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдордХाрди-рдоाрд▓िрдХ, рдиिрд╡ाрд╕ी-рд╕ंрдШ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкुрд▓िрд╕ рддрдХ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдиे рдЕрдХ्рд╖рдо рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯ рднाрд░рддीрдп рддंрдд्рд░ рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╢िрдХ्рд╖िрдд, рд╕рдо्рдкрди्рди, рд╕ंрдХीрд░्рдг, рдФрд░ рдЕрддि-рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХे рдк्рд░рддि рдкрд╣рд▓े рд╕े рдкрдирдк рд░рд╣ी рд╡िрддृрд╖्рдгा рдХो рдФрд░ рдмреЭा рджिрдпा। рдШрд░ рдмрджрд▓рдХрд░ рдПрдХ рдЧेрдЯेрдб-рдЧाрд░्рдбेрдб рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдоें рдЪрд▓े рдЧрдпे। рддीрди рдорд╣ीрдиे рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рд╡рд╣ाँ рд╣рдоाрд░ी рдПрдХ рд░ाрдд рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдЪोрд░ी рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЬो рдПрдХ рд╕्рдЯीрд░िрдпो рдкрд╣рд▓ी рдЪोрд░ी рд╕े рдмрдЪ рдЧрдпा рдеा, рд░ाрдЬрди-рд╕ाрдЬрди рдоिрд╢्рд░ рдмंрдзुрдУं рдХी рдПрдХ рд╕ीрдбी рдХे рд╕ाрде рд╡рд╣ рднी рдЦुрджा рдХो рдк्рдпाрд░ा рд╣ुрдЖ। рдкрд╣рд▓े рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдмाрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╕ाрде рдкूрд░ी рдХреЬाрдИ рд╕े рдкेрд╢ рдЖрдпे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╣рд▓े рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдЕрдкрдиी рдЬाँрдЪ рдоुрд╕्рддैрджी рдХे рд╕ाрде рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХों рд╕े рдХी, рд▓ेрдХिрди рдордХाрди-рдоाрд▓िрдХ рдФрд░ рдиिрд╡ाрд╕ी-рд╕ंрдШ рдХे рдордаाрдзीрд╢ рдпрд╣ाँ рднी рдкिрдЫрд▓ी рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдЬैрд╕े рд╣ी рд▓ीрдЪреЬ, рдоूрд░्рдЦ рдФрд░ рдЧिрд░े рд╣ुрдпे рдиिрдХрд▓े। рдорди рднाрд░рдд рд╕े рднрд░ рдЪुрдХा рдеा। рдиौрдХрд░ी рд╕े рдд्рдпाрдЧрдкрдд्рд░ рдХा рдиोрдЯिрд╕ рджिрдпा। рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдн्рд░рд╖्рдЯрддрдо рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд▓рдЦрдирдК рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡рд╡िрдд्рддрдкोрд╖िрдд рдШрд░ рдоेрд░े рдиाрдо рдеा рдЬिрд╕рдХा рдкूрд░्рдг рднुрдЧрддाрди рджрд╢рдХ рдкрд╣рд▓े рдХрд░ рджिрдпे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рди рддो рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ рдеा рди рдХिрд╕ी рднी рдкрдд्рд░ рдХा рдХोрдИ рдЙрдд्рддрд░ рдЖрдпा рдеा। рд▓рдЦрдирдК рд╕्рдеिрдд рдЫोрдЯे рднाрдИ рдиे рд░ोреЫ рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рдкрд╣рд▓े реЮाрдЗрд▓ें рдиिрдХрд▓рд╡ाрдИं, рдлिрд░ рдоैंрдиे рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рдЫрд╣ рджिрди рд▓рдЧाрддाрд░ рд╕ुрдмрд╣ рд╕े рд╢ाрдо рддрдХ рдЪрдкрд░ाрд╕िрдпों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рддрдХ рд╕рднी рд╕े рдЕрдиुрд░ोрдз рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЭрдЧреЬे рддрдХ рдХिрдпे рддрдм рдЬाрдХрд░ рдЫрдаे рджिрди рдХी рд╕ंрдз्рдпा рдкрд░ рдоेрд░ा рд╡рд╣ рдШрд░ рдЬो рд╡े рдХрднी рдоेрд░ा рдирд╣ीं рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдеे, рд╡ाрдкрд╕ рдЙрди्рд╣ें рд╕рд░ेंрдбрд░ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЪेрдХ рдЫрдкा। рд╣ाрдеी рдиिрдХрд▓ рдЪुрдХा рдеा рд▓ेрдХिрди рдИрдбीрдкी рд╡िрднाрдЧ рдХे рдк्рд░рдмंрдзрдХ рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХी рдкूँрдЫ рд░ोрдХрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдоें рдоाрдоूрд▓ी рдмрд╣рд╕ा-рдмрд╣рд╕ी рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдпूрдХो рдмैंрдХ рдЬाрдХрд░ рдкрддा рд▓рдЧा рдХि рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдЬी рдЕрдкрдиा рдЦेрд▓ рдЦेрд▓ рдЪुрдХे рдеे рдФрд░ рд╡рд╣ рдЪेрдХ рд▓рдЦрдирдК рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг рдХे рдЬिрд╕ рдЦाрддे рдХा рдеा рдЙрд╕рдХा рдмेрд▓ेंрд╕ рд╢ूрди्рдп рд╣ी рд░рд╣рддा рдеा। рдЪैрдХ рдХैрд╢ рд╣ुрдП рдмिрдиा рдЙрд╕ рдШрд░ рдХे рд▓िрдпे рд▓िрдпा рд╣ुрдЖ рдЛрдг рдирд╣ीं рдЪुрдХрддा, рдЬो рдоेрд░े рдд्рдпाрдЧрдкрдд्рд░-рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢рд░्рдд рдеी рдФрд░ рдоेрд░े рдЬैрд╕े рд╕рди्рдоाрд░्рдЧी рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиा рдХोрдИ рдЦреЫाрдиा рди рдеा, рдЬो рдоेрд░ी рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдЧ्рд░ॉрд╕ рдЖрдп рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдмреЬे рдЛрдг рдХो рдЪुрдХा рдкाрддा। рджुрд╡िрдзाрдХाрд▓ рдоें рдХेрдирд░ा рдмैंрдХ рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдоें рдХрдоाрдИ рд╕рджाрд╢рдпрддा рдХाрдо рдоें рдЖрдИ рдФрд░ рд▓рдЦрдирдК рдХे рдоिрдд्рд░ों рдиे рдд्рдпाрдЧрдкрдд्рд░ рдХी рддिрдеि рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЪैрдХ рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░рд╡ाрдХрд░, рдоेрд░ा рдЛрдг рдЦाрддा рдмंрдж рдХрд░ाрдХрд░ рдмрдХाрдпा рдоेрд░े рдкाрд╕ рднिрдЬрд╡ा рджिрдпा рдФрд░ рдоैं рдЕрдоेрд░िрдХा рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा।

рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рд╣िंрджी-рд▓ेрдЦрди рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдкрдХा рд▓рдЧाрд╡ рдХैрд╕े рдкैрджा рд╣ुрдЖ?
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рджीрдкрдХ рдЬी, рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЧрд░्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдоेрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ै। рдЖрдЬ рднी рдпाрдж рдХрд░рдХे рдоुрд╕्рдХाрди рдЖ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬрдм рдиाрдиाрдЬी рдХो рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ рдкреЭрддे рджेрдЦрддे рд╕рдордп рдоैंрдиे рд╣िрдЬ्рдЬे рдХрд░рдХे рдкреЭा рдеा, “рд╣िंрджू рд╢ैрддाрди।” рддрдм рддрдХ рдЕрд░्рдзाрдХ्рд╖рд░ рдкреЭрдиा рдирд╣ीं рд╕ीрдЦा рдеा рдЬो рдЙрд╕ рджिрди рдиाрдиाрдЬी рдиे рдмрддाрдХрд░ рдкрдд्рд░ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдаीрдХ рдХिрдпा – рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди। рдЬрдо्рдоू рдоें рдкाँрдЪрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкреЭी рдкрдг्рдбिрдд рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдХी “рд╣ाрд░ рдХी рдЬीрдд” рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдеी рдЬिрд╕рдиे рдоुрдЭे рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рдеा। рджрд╢рд╣рд░े-рджीрд╡ाрд▓ी рдХी рд▓рдо्рдмी рдЫुрдЯ्рдЯी рд╕े рдкрд╣рд▓े рдк्рд░ाрдЪाрд░्рдпा рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рдкрд░ рд╣ाрдИрд╕्рдХूрд▓ рддрдХ рдХे рд▓реЬрдХे-рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╕рднा рдоें рдЙрдардХрд░ рдоंрдЪ рдкрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдкрд░्рд╡ों рдХे рдКрдкрд░ рдкूрд░ा-рдкूрд░ा рдПрдХ्рд╕्рдЯेрдо्рдкोрд░ी рднाрд╖рдг рджेрдХрд░ рдЬрдм рдЪुрдкा рддो рд╣ॉрд▓ рддाрд▓िрдпों рд╕े рдЧूंрдЬ рдЙрдаा рдеा। рдкाँрдЪ рд░ुрдкрдпे рдирдХрдж рдЗрдиाрдо рдоिрд▓ा рдЬिрд╕рдоें рд╕े рджो рд░ुрдкрдпे рдХी рдПрдХ рдмाрд▓ рдкॉрдХेрдЯ рдмुрдХ ‘рдШрд╕िрдпाрд░े рдХी рдмेрдЯी’ рдЦрд░ीрджी рдФрд░ рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рддрдХ рдмрд╕ рдоें рдкूрд░ी рдкреЭ рд▓ी। рдмाрд▓ рднाрд░рддी, рдЗंрдж्рд░рдЬाрд▓ рдХॉрдоिрдХ्рд╕ рдЖрджि рд╕े рдкрд░िрдЪрдп рддрднी рд╣ुрдЖ рдеा। рднाрд░рдд рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рддрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд░рдд рд░рд╣ा। рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рд▓िрдЦрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ीं рднेрдЬрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░ोрдлेрд╢рдирд▓ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдЪाрд╣рддा рдеा। рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдмрд░ेрд▓ी рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╡िрднाрдЧाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдбॉ. рдЬ्рдпोрддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рджिрдЦाрдиे рдкрд░ рд╡े рдЗрддрдиे рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ुрдП рдХि рдЙрд╕े рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд▓िрдпे рдоांрдЧ рд▓िрдпा। рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдУं рдоें рднी рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдоंрдЪ рдкрд░ рдЕрднिрдирдп рднी рдХिрдпा। рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЙрдкेंрдж्рд░рдиाрде рдЕрд╢्реШ рд╕े рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрдд्рд░ाрдЪाрд░ рднी рд╣ुрдЖ। рд▓ेрдХिрди рдХॉрд▓ेрдЬ рдкूрд░ा рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдиौрдХрд░ी рд▓рдЧ рдЧрдпी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдоें рджूрд╕рд░ी। рдиौрдХрд░ी рдоें рдкрд╣рд▓े рддो рд▓िрдЦрдиे рдХा рд╕рдордп рд╣ी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा, рджूрд╕рд░े рд╕ेрд╡ा-рдиिрдпрдоों рдиे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЕрддि-рдХрдаिрди рдмрдиा рджिрдпा। рджрд╕-рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд░рд╣ा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рддрдеाрдЕрдиेрдХ рдЦ्рдпाрддिрдиाрдо рдк्рд░рдХाрд╢рдиों рдХे рд╕ाрдордиे рд╕े рд╕ैрдХреЬों рдмाрд░ рдЧुреЫрд░ा рд▓ेрдХिрди рдХрднी рднीрддрд░ рдЬाрдиे рдХा рд╕рдордп рдирд╣ीं рдоिрд▓ा। рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╡िрднाрдЧ рдХा рдоेрд░ा рдПрдХ рджрд╢рдХ рдХा рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рджिрд▓्рд▓ी рдк्рд░ेрд╕ рд╕े рджो рднрд╡рди рдЫोреЬрдХрд░ рд╣ी рдеा। рдЙрдирдХे рд╕ाрд░े рд╡ाрд╣рди рдоेрд░े рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХे рд╕ाрдордиे рдХी рд╕рд░рдХाрд░ी реЫрдоीрди рдкрд░ рд╣ी рдЦреЬे рд╣ोрддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рд╡्рдпрд╕्рддрддрдо рдХाрд▓ рдеा рдЬिрд╕рдоें рдЕрдкрдиी рд╕ुрдз-рдмुрдз рдХे рд▓िрдпे рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рди рдеा। рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп-рдЖрд▓ेрдЦ, рд╕рдм рдорди рдХो рдЧूंрдерддे рдеे, рдПрдХ рд╕ूрдЯрдХेрд╕ рднрд░ рдХाрдЧреЫ рд▓िрдЦे рдеे рдЬिрдирдХे рдкрд░िрд╖्рдХрд░рдг рдХा рд╕рдордп рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рди рдеी। рдЬीрд╡рди рдХे рд╡े 14-15 рд╡рд░्рд╖ рдоेрд░े рдЕंрддрд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХा рдЕрдЬ्рдЮाрддрд╡ाрд╕ рдеे।

рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХрдо рд╣ुрдИ рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рддि рд▓рдЧाрд╡ рдиिрд░ंрддрд░ рдмрдиा рд░рд╣ा।рдЕрдЬ्рдЮाрддрд╡ाрд╕ рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рд╡рдирд╡ाрд╕ рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдеा рдЬिрд╕рдоें рдоिрд▓ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдХाрд░्рдпрд░ूрдк рдкрд░िрдгрддि рдкрд╣рд▓े рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдм्рд▓ॉрдЧ рд▓ेрдЦрди, рдлिрд░ рд╕्рдЯ्рд░ीрдоिंрдЧ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд рдпूрдиिрдХोрдб рдЖрдиे рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рдиिрдпрдоिрдд рд▓ेрдЦрди рдоें рд╣ुрдИ। рдм्рд▓ॉрдЧ рд▓ेрдЦрди рдоेрд░े рд▓िрдпे рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХा рд╕рдордп рдеा рд▓ेрдХिрди рдоेрд░ा реЫोрд░ рд╣िंрджी рдм्рд▓ॉрдЧिंрдЧ рдоें рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд▓ाрдиे рдкрд░ рдеा рдЬिрд╕рдоें рдоैं рдмрд╣ुрдд рд╣рдж рддрдХ рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा। рд╣ाँ рдиिрдпрдоिрдд рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рдЖрд░рдо्рдн рддрдм рд╣ुрдЖ рдм्рд▓ॉрдЧ рд▓ेрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдоें рдЫрдкрдиे рд▓рдЧे। рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд░рдЪрдиाрдПँ рдоंрдЧाрдиे рд▓рдЧीं, рдкुрд╕्рддрдХों рдХे рдк्рд░ाрдХ्рдХрдерди рдХे рдЕрдиुрд░ोрдз рдЖрдиे рд▓рдЧे, рдФрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрд╣рдЪाрди рднी рдмрдирдиे рд▓рдЧी।

рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдХृрдкрдпा рдЖрдк рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджीрдЬिрдП।
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдоैंрдиे 1985 рдоें рдЧрдгिрдд, рднौрддिрдХी рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкाрд╕ рдХी рдеी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЧрдгिрдд рдоें рдПрдордПрд╕рд╕ी рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рдеी। рдЧрдгिрдд рдФрд░ рднौрддिрдХी рдоेрд░े рдк्рд░िрдп рд╡िрд╖рдп рд░рд╣े рд╣ैं। рдЧрдгिрдд рдХो рдоैं рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕рдд्рдпрдиिрд╖्рда рд╡िрд╖рдп рд╕рдордЭрддा рд╣ूँ рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЙрд╕े рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा। 1985 рдоें рд╣ी рдоेрд░ी рдиौрдХрд░ी рд▓рдЧ рдЧрдпी। рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдиे рдПрдХ рдмेрддुрдХा рдиिрдпрдо рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░рдХे рдоुрдЭे рдПрдХ рд╣ी рд╡िрдХрд▓्рдк рджिрдпा рдХि рдоैं рдиौрдХрд░ी рдЫोреЬрдХрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдЫाрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдордПрд╕рд╕ी (рдЧрдгिрдд) рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд▓ूँ। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ (рдЙрд╕ рд╕рдордп) рдПрдордПрд╕рд╕ी рдХा рдЫाрдд्рд░ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा рдФрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдпे рд╕ंрдз्рдпा рдпा рд╕рдк्рддाрд╣ांрдд рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рдеा। рдоेрд░े рдЬैрд╕े рднूрдоि-рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп-рдзрди-рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЖрджि рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рд╣ीрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдпे рдиौрдХрд░ी рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЖрдЧे рдкреЭाрдИ рдХी рдмाрдд рдЙрдЪिрдд рд╕рдордп рдХे рд▓िрдпे рдЯाрд▓ рджी। рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдоें рдмिрд╣ाрд░ рдоें рддрдеाрдЧрдд рдЕрд╡рддाрд░ рддुрд▓рд╕ी рдХो рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рдЬрдо्рдк рдХрд░рдХे рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рджेрдЦे рдмिрдиा рдмीрдПрд╕рд╕ी рдФрд░ рдПрдордПрд╕рд╕ी рдХрд░ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рдеी рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдоेрд░े рдЧрдгिрдд рдХे рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рдХा рдиिрдпрдо рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рддрдеाрдЧрдд рдХी рддрд░рд╣ рдоेрд░ा рдХिрд╕ी рд╕े рдкрд░िрдЪрдп рдирд╣ीं рдеा рддो рдмाрдд рд░реЮा рджреЮा рд╣ो рдЧрдпी। рдиौрдХрд░ी рдоेрд░ी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी, рд╕ो рдЬाрд░ी рд░рдЦी। рдмाрдж рдоें рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд╕ॉреЮ्рдЯ рддрдХ рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░ рд▓िрдпे, рдмрд╣ुрдд рд╕ा рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рднी рдХिрдпा рдФрд░ рд╕рдордп рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рдоें рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдХिрдпा। рдХाрд░्рдп-рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХोрд░्рд╕ рдФрд░ рд╕рджрд╕्рдпрддाрдПँ рддो рдПрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдеीं, рд╕ो рдЪрд▓рддी рд░рд╣ीं।

рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдЖрдкрдиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рддрдХрдиीрдХ рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХा рд╕्рддुрдд्рдп рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдкрдиे рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рдПрдХ рдХ्рд▓िрдХ рдоें рд╕ुрдиाрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдЖрдкрдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рддрдХрдиीрдХ рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдХрд╣ाँ рд╕े рдоिрд▓ी?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рддрдХрдиीрдХ рдоेрд░ा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╣ै, рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдоैं рдХुрд╢рд▓ рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ी рд╣ूँ। рд╕ोрдЪрддा рдеा рдХि рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рдмैрдардХрд░ рдоैं рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рджूрд░ рд╣ूँ рд╡ैрд╕े рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд▓ोрдЧ рд╣ोंрдЧे। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЬो рдЕрд╣िंрджीрднाрд╖ी рд╣िंрджी рдмोрд▓-рд╕ुрди рд╕рдХрддे рд╣ैं рдкрд░ंрддु рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдкреЭ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे, рд╡े рднी рдСрдбिрдпो рдХा рдЖрдиंрдж рдЙрдаा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рджृрд╖्рдЯिрдмाрдзा рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдпे рднी рдСрдбिрдпो рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдеा рдХि рдоेрд░े рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рдоें рдЖрдИрдЯी, рдЧрдгिрдд, рдФрд░ рднौрддिрдХी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдСрдбिрдпो рд╕ीрдбिрдпों рдХा рднрд░рдкूрд░ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рдеा। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЗрд╕ рдХрдоी рдХो рднрд░рдиे рдоें рдоैं рд╕рдХ्рд╖рдо рдеा। рдоेрд░े рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдиिрд╡ाрд╕ी рдоिрдд्рд░ рдЖрджрд░рдгीрдп рднीрд╖्рдо рджेрд╕ाрдИ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдоैंрдиे рд╡िрдиोрдмा рднाрд╡े рдХे рдЧीрддा рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХे рдЖрда-рдЖрда рдШंрдЯों рдХे рд╣िंрджी рдФрд░ рдЧुрдЬрд░ाрддी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рддैрдпाрд░ рдХिрдпे, рдЗंрдЯрд░рдиैрдЯ рдкрд░ рдбाрд▓े рдФрд░ рд╕ीрдбी рдмрдиाрдХрд░ рдкрд░िрдЪिрддों рдоें рдмाँрдЯीं। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рд╣िंрджी рдоें рддैрдпाрд░ рдкрд╣рд▓ी рдСрдбिрдпो рд╕ीрдбी рд╢ैрд▓ेрд╢ рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдФрд░ рд╕рдЬीрд╡ рд╕ाрд░рдеी рдХा рдк्рд░рдХ्рд░рдо рд░рд╣ी। рдоेрд░ी рдУрд░ рд╕े рдпे рдХाрд░्рдп рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕ेрд╡ाрдк्рд░рдХрд▓्рдк рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдЬ рднी рдЬाрд░ी рд╣ैं। рд╡ाрдЪрди рдХे рд▓िрдпे рдЬिрди рдоिрдд्рд░ों рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдоिрд▓рддा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрдирдХा рд╣ृрджрдп рд╕े рдЖрднाрд░ी рд╣ूँ। рд░ेрдбिрдпो рдк्рд▓ेрдмैрдХ рдЗंрдбिрдпा рдХी рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХैрдиेрдбा рдиिрд╡ाрд╕ी рдоिрдд्рд░ рдЕрдоिрдд рддिрд╡ाрд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЪुрдкрдЪाрдк рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХा рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдХो рдПрдХ рдмреЬा рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рдЕрдоिрдд рд╣ों рдпा рджेрд╕ाрдИ рдЬी, рдоेрд░ी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╡े рд╕рднी рдЙрджाрд░рдордиा рдоिрдд्рд░ рд╣ैं рдЬो рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд╕ेрд╡ाрдХाрд░्рдп рдоें рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рднाрд╡ рд╕े рдЪुрдкрдЪाрдк рд▓рдЧे рд╣ैं।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд▓ेрдЦрди рд╕े рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рджीрдкрдХ рдЬी, рдоैं рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ूँ рдХि рд╕рдорд╕्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдиिрдЬी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рднीрддрд░ рдЙрдирдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрд╡ेрдХ, рдЪिंрддрди рдЖрджि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЬिрддрдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрддрдиा рдЕрдзिрдХ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ, рдФрд░ рдХाрд▓ाрддीрдд рд╣ोрдЧा। рд╕ीрдоिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдПрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╕рдоाрдЬ, рджेрд╢, рдХाрд▓ рдХी рд╕ीрдоिрдд рдЭрд▓рдХ рджेрддी рд╣ैं। рдХрдИ рдмाрд░ рд╡рд╣ рдЭрд▓рдХ рднी рд╕рдд्рдп рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднाрдЬрди рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ी рджेрдЦ рд▓ीрдЬिрдпे, рдХिрддрдиा рд╕ीрдоिрдд рдФрд░ рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╣ै। рдоाрдирд╡рддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдШрдЯी рдЗрддрдиी рднрдпाрд╡рд╣ рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдкाрд╢рд╡िрдХ рд╡ृрдд्рддिрдпों рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рднी рдмрдЪ рд╕рдХी рдоाрдирд╡рддा рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рддрдиिрдХ рднी рди्рдпाрдп рдирд╣ीं рдоिрд▓ा, рдХ्рдпों? рдХ्рдпा рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХि рдЙрд╕рдоें рдмेрдШрд░ рдХिрдпे, рдХाрдЯे, рдоाрд░े, рдЬीрд╡िрдд рдЬрд▓ाрдпे рдЧрдпे рд▓ोрдЧ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕंрдЧ рдирд╣ीं рдеे? рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрднाрдЬрди рдХी рдмाрдд рдЪрд▓рдиे рдкрд░ рд▓े-рджेрдХрд░ рдоंрдЯो рд╕рд╣िрдд рджो-рдЪाрд░ рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдиाрдо рдЧिрдиा рджिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдХ्рдпा рдоंрдЯो рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрдХ рдеे? рдХ्рдпा рднाрд░рдд рд╡िрднाрдЬрди рдХे рдмाрдж рд╡े рдзрд░्рдо-рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдФрд░ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдд рднाрд░рдд рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рд╡िрднाрдЬрди рдФрд░ рдЦूрди-рдЦрд░ाрдмे рдХे реЫिрдо्рдоेрджाрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдоें рдирд╣ीं рдЪрд▓े рдЧрдпे рдеे? рдХ्рдпा рдиिрдЬी рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХे рд▓िрдпे рднाрд░рдд рдЫोреЬрдХрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдЪुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрднाрдЬрди рдЬैрд╕े рд╡िрд╖рдп рдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै?

рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЖрдд्рдоा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рдоें рдмрд╕рддी рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рд╡ाрджों рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рд╕े рдЬुреЬрдХрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХрд░рдиा рдоेрд░े рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдХा рджूрд╕рд░ा рдЧुрдг рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд╣ै। рдоैं рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдирд╣ीं рд▓िрдЦрддा рдЬिрдирдХी рдоुрдЭे рдЬाрдирдХाрд░ी рдирд╣ीं, рдпा рдЬрд╣ाँ рдоुрдЭे рддрде्рдпों рдХी рдЬрдЧрд╣ рдХрд▓्рдкрдиा рдбाрд▓рдиी рдкреЬे। рдоेрд░ा рд▓ेрдЦрди рд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрдкрд░рдХ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдоैं рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХो рдЗрд╕рд▓िрдпे рдирд╣ीं рдоाрд░рддा рдХि рдкाрдардХ рдХी рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдоिрд▓े। рдХुрдЫ рд▓ेрдЦрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрд╢рдм्рджों рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╡े рд╡рд╣ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдЬो рдЙрдирдХे рдкाрдд्рд░ рдмोрд▓рддे рд╣ैं। рдоैं рдЗрд╕ рд╕ोрдЪ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ूँ। рдЕрд╡्рд╡рд▓ рддो рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЪाрд░-рдкрдд्рд░ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдирд╣ीं рджूрд╕рд░े рдРрд╕ी рд░िрдкोрд░्рдЯों рдоें рднी рднाрд╖ा рдХी рд╢ाрд▓ीрдирддा рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

рдоैं рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдоेрд░ा рд▓ेрдЦрди рдкाрдардХ рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕рдордп рдХा рдкाрд░िрддोрд╖िрдХ рджे। рдпрд╣ рдкाрд░िрддोрд╖िрдХ рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдоें рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкाрдардХ рд╣ृрджрдп рдоें рдХुрдЫ рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рддीрдд рдХрд░े, рдХुрдЫ рдирдпा рдЬाрдиे, рдХुрдЫ рдирдпा рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХрд░े, рдХिрд╕ी рдЕрджृрд╢्рдп рдХो рджेрдЦे, рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ो, рдХिрд╕ी рдмुрд░ाрдИ рд╕े рдмрдЪ рд╕рдХे। рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдпे рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕िрдж्рдз рд╣ो, рдЙрд╕рдХा рдЖрдЬ рдЙрд╕рдХा рдХрд▓ рдиिрдЦाрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдиे। рдоैंрдиे рдЫोрдЯे рд╕े рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрдиेрдХ рдЬрди्рдоों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдЬिрдпे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЦрдЯ्рдЯे, рдоीрдаे, рдЪрд░рдкрд░े, рдирдордХीрди рддो рд╣ैं рд╣ी, рд╡िрд╖ैрд▓े рдЕрдиुрднрд╡ рднी рд╣ैं। рдоेрд░े рдЕрдиुрднрд╡ों рдоें рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ, рд▓ाрдн-рд╣ाрдиि, рдЬрдп-рдкрд░ाрдЬрдп, рдЙрджाрд░рддा-рдЫрд▓, рджेрд╡-рджाрдирд╡ рд╕рдм рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рдЗрди рдЕрдиुрднрд╡ों рдиे рдоुрдЭे рдЕрдкрдиी рдЖрдпु рд╕े рдХрд╣ीं рд╡ृрдж्рдз, рдЕрдкрдиी рд╢рдХ्рддि рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╡ीрд░, рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖рдорддा рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЙрджाрд░ рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдоैं рдЙрди рд╕рдм рдЕрдиुрднрд╡ों рдХी рдк्рд░рддीрддि рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХो рдХрд░ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ, рдкрд░ंрддु рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдЕंрддрд░ рдХी рдкीреЬा рдХा рдХрд╖्рдЯ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ाрдпे рдмिрдиा। рдоैं рдкाрдд्рд░ों рдХे рдФрд░ рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рдкाрдардХ рдХे рдХрд╖्рдЯ рд╕े рднी рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ूँ। рдоैं рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкреЭрдиे рдХे рдмाрдж рдкाрдардХ рдХे рдШाрд╡ рднрд░ें, рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдЪ्рдЫा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░े। рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ी рдирд╣ीं, рд╣рд░ рд╡िрд╡ेрдХрд╡ाрди рдордиुрд╖्рдп рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХे рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рд╕рдордЭे। рдоेрд░ा рд▓ेрдЦрди рд╣рд░ рдЖрдпुрд╡рд░्рдЧ рдХो рдкोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдИрд░्рд╖्рдпा, рдж्рд╡ेрд╖, рд╢िрдХाрдпрдд рдирд╣ीं, рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдзि рд╣ै, рдЯूрдЯрди рдирд╣ीं рдмंрдзрди рд╣ै, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╣ै, рдЙрдЪ्рдЫृंрдЦрд▓рддा рдирд╣ीं।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдХैрд╕े рдЙрдкाрджेрдп рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै? рдХृрдкрдпा рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рджीрдЬिрдП?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ, рдк्рд░рд╕ाрд░рдХ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕рдордЭें। рдмрд╣ुрдЬрди рд╣िрддाрдп, рдмрд╣ुрдЬрди рд╕ुрдЦाрдп рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдХाрд░्рдп рдХрд░ें। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдаें, рдЕрдЪ्рдЫे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдк्рд░рдоोрдЯ рдХрд░ें। рдоैं рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдХрдеाрд╡ाрдЪрди рдоें рдЕрдкрдиे-рдкрд░ाрдпे рдХा рднाрд╡ рд▓ाрдпे рдмिрдиा рд╕рджा рдпрд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рджेрдЦрддा рд╣ूँ рдХि рдпрд╣ рдХрдеा рдХैрд╕ा рд╕ंрджेрд╢ рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди рдХे рд▓िрдпे рдЧीрдд рдпा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЖрджि рдЪुрдирддे рд╕рдордп рднी рдоेрд░ा рдз्рдпाрди рдЙрдирдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рднी рдоैंрдиे рд▓ीрдХ рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдРрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рд╣ैं, рдЬिрдирдкрд░ рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдпा рд▓ोрдЧ рдЬाрди-рдмूрдЭрдХрд░ рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рдмрдЪрддे рд╣ैं। рд╕ेрддु рдХी рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдиीрддि рдХे рдиिрд╖ेрдз рднी рдмрд╣ुрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं। рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдкाрдпा рд╣ै рдХि рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рдХा рд╕ाрдордиा рдХिрдпे рдмिрдиा рдЖрдк рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рддो рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрдкрдпोрдЧी рд╕ृрдЬрди рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рд▓рдЧрднрдЧ рд╡рд╣ी рдЕрдиुрднрд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╣ै рдЬो рднрд░े рдкेрдЯ рдХे рд╡ाрдЧ्рд╡िрд▓ाрд╕ рд╕े рдХрд╣ीं рдЖрдЧे рдХी рдмाрдд рд╣ै।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдЖрдкрдиे рднाрд░рдд рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ 24 рдШंрдЯे рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░ेрдбिрдпो-рд╕्рдЯेрд╢рди 'рдкिрдЯ рд░ेрдбिрдпो' рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдкрдХे рдорди рдоें рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдХैрд╕े рдмрдиी рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рдеा?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдкрд╣рд▓ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддो рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╕рдоुрджाрдп рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ंрдЧीрдд, рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЬोреЬे рд░рдЦрдиे рдХा рдеा। рдХुрдЫ рдФрд░ рдХрд░рдиे рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпрд╣ рдХрд░рдиा рдоेрд░े рд▓िрдпे рд╕рд░рд▓ рдеा। рдеोреЬे рд╕े рдзрди, рд╕рдордп рдФрд░ рдпोрдЬрдиा рд╕े рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд╕ुрдЪाрд░ु рд░ूрдк рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ो рдЧрдпा। рджेрд╕ाрдИ рдЬी рдиे рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджिрдпा рдеा।

рд▓рддा рдоंрдЧेрд╢рдХрд░ рдЬी рдиे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЧाрдпा рд╣ै। рдХिрд╕्рдордд рдХे рдЦेрд▓ рдиिрд░ाрд▓े рдЧाрдиे рд╡ाрд▓े рд░рд╡ि рдорд▓рдпाрд▓рдо реЮिрд▓्рдоों рдоें рдмॉрдо्рдмे рд░рд╡ि рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╕्рд╡рд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдпेрд╕ुрджाрд╕ рдорд▓рдпाрд▓рдо рднाрд╖ी рдИрд╕ाрдИ рд╣ैं। рд╣िंрджी рд╕ंрдЧीрдд рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдорди्рдиा рдбे, рдХिрд╢ोрд░ рдХुрдоाрд░, рд╣ेрдоंрдд рдХुрдоाрд░, рдЬुрдеिрдХा рд░ॉрдп, рд╢ाрди, рдЕрднिрдЬीрдд рдЖрджि рд╕рдм рдмंрдЧрд▓ाрднाрд╖ी рд╣ैं। рднाрд░рдд рд╡िрд╡िрдз рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों, рднाрд╖ाрдУं, рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдкंрдеों / рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдХा рджेрд╢ рд╣ै। рдЬрдм реЮिрд▓्рдо рд╕ंрдЧीрдд рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпे рд╕рднी рдХрд▓ाрдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рд╣ैं рддो рд╕ाрд░े рдЗंрдЯрд░рдиैрдЯ рд╕्рдЯेрд╢рди рд╣िंрджी, рдЙрд░्рджू, рдкंрдЬाрдмी, рдмंрдЧाрд▓ी рдХ्рдпों рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдХрд░ рдоैंрдиे рдкिрдЯрд░ेрдбिрдпो рдХो ‘рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рд╕े рднाрд░рддीрдп рд░ेрдбिрдпो’ рдХी рдеीрдо рд╕े рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рдеा। рдвाрдИ-рддीрди рд╕ाрд▓ рдЬрдордХрд░ рдЕрдХेрд▓े рдЪрд▓ाрдпा। рдЬрдм рдЕрди्рдп рдХाрд░्рдпाрднाрд░, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдоेрд░ी рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдмेрдЯी рдХी рд╕рдордп рди рджेрдиे рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдмीрдЪ рдоें рдЖрдИ рддो рдПрдХ рднी рд╡ॉрд▓ंрдЯीрдпрд░ рди рдоिрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдмंрдж рдХрд░рдиा рдкреЬा рд▓ेрдХिрди рдЖрд╡ाреЫ рдФрд░ рд░ेрдбिрдпो рдк्рд▓ेрдмैрдХ рдЗंрдбिрдпा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрдЧीрдд рдХे рдкॉрдбрдХाрд╕्рдЯ рдЕрднी рднी рдЬाрд░ी рд╣ैं।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдк рддрдХрдиीрдХ рдХे рд╕ाрде рд╣िंрджी рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा, рдлेрд╕рдмुрдХ, рдЯ्рд╡िрдЯрд░ рдХा рд╣ै, рдЖрдк рдЗрди рдоाрдз्рдпрдоों рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдХ्рдпा рдЙрдкाрджेрдпрддा рдоाрдирддे рд╣ैं?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдоैं рдЕрддि-рд╡्рдпрд╕्рдд рдФрд░ рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рд░िреЫрд░्рд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ूँ। рдоैंрдиे рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХो рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рдкाрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЙрд╕ рджрд░्рд╢рди рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ैं। рд╣िंрджी рдХे рддрдеाрдХрдеिрдд рдпुрдЧрдкुрд░ुрд╖ рднी, рдЬोрдХि рдЖрдЬрдХрд▓ рдеोрдХ рдоें рд╣ैं, рдЖрдд्рдордк्рд░рд╢ंрд╕ा рдФрд░ рдЖрдд्рдордк्рд░рдЪाрд░ рдоें рд▓ीрди рд╣ैं। рд╣िंрджी рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХा рдЬिрддрдиा рдЙрдкрдпोрдЧ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рдЪाрд░, рд╢िрдХрд╡े, рдХुंрдаा рдХे рдЙрдж्рдЧाрд░ рдХे рд▓िрдпे рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрддрдиा рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рд▓िрдпे рдирд╣ीं। рдмिрд▓्рдХुрд▓ реЮिреЫूрд▓ рд╕ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрд░ - рдЬो рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рдн्рд░ाрдордХ, рдпा рдЕрд╕рдд्рдп рднी рд╣ोрддी рд╣ै – рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХे рдкुрд▓ рдмांрдзे рдЬाрддे рд╣ैं, рдЬो рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрд▓्рдкрдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рд╣िंрджी рдХा рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рд▓िрдЦे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХुрдЫ рдФрд░ рдирд╣ीं рдкреЭрддा рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЙрд╕े рд╣ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рдмीрд╕िрдпों рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХे рд╕ाрде।

рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдоैंрдиे рд▓рдЦрдирдК рдиिрд╡ाрд╕ी рд╡рд░िрд╖्рда рд▓ेрдЦिрдХा ‘рджीрдкрдХ рд╢рд░्рдоा’ рдХी рдЪाрд░-рдкाँрдЪ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкреЭीं рдФрд░ рдЕрдЪрдо्рднिрдд рд╣ुрдЖ рдХि рд╣िंрджी рдоें рдЙрди рдЬैрд╕ा рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦрди рднी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ीрдоिрдд рд╢рдм्рджों рдоें, рдкूрд░ी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХे рд╕ाрде, рджिрд▓ рдкрд░ рд╕ीрдзी рдЪोрдЯ। рдХोрдИ рд▓ाрдЧ-рд▓рдкेрдЯ рдирд╣ीं, рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा рдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं। рд▓ेрдЦिрдХा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдвूंрдврдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рддो рдЗрддрдиा рдкрддा рд▓рдЧा рдХि рдЙрдирдХी 19 рдкुрд╕्рддрдХें рдЫрдк рдЪुрдХी рд╣ैं। рд╡े рджрд╢рдХों рд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд▓िрдЦ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдЙрдирдХा рдХोрдИ реЫिрдХ्рд░ рдирд╣ीं рдеा। рд▓рдЦрдирдК рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдЪрд░्рдЪा рдоें рднी рдирд╣ीं। рдоेрд░े рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рддो рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрди рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рдеे। рддрдм рдоैंрдиे рдЙрдирд╕े рдмाрдд рдХी, рд╕ेрддु рдоें рд╣िंрджी рдоें рдЙрдирдХी рддीрди рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдоें рдПрдХ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдФрд░ рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдордиे рдПрдХ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд▓ेрдЦिрдХा рдХो рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬिрд╕े рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдоें рдмिрдЦрд░े рдЖрдд्рдордоोрд╣ рдиे рдкूрд░्рдгрддः рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рдЦा рдеा। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди рдХा рд╣ी рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ें। рднाрд░рдд рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЙрдж्рдпрдо рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рдХे рдЗрд╕ рд╕рд░्рд╡ोрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХा рдХोрдИ рд╕рдоाрдЪाрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рд╣ी рд╕्рдеिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рдХी рдлेрд╕рдмुрдХ рд╡ाрд▓ рдпा рдЙрдирдХी рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рднी рд╡िрдЬेрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдПрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЙрд╕рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдХिंрддु рд╣िंрджी рдоें рдирд╣ीं। рд╣िंрджी рдоें рдпрд╣ рднी рдПрдХ рдФрд░ рднोंрдкू рдоाрдд्рд░ рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╣िंрджी рдоें рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХрд░ाрд╣ рд░рд╣ी рд╣ै।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдЖрдк 'рд╕ेрддु' рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рддрдХрдиीрдХ, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдмैंрдХिंрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рд╕ंрдкाрджрди рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдХрд╣ाँ рд╕े рдоिрд▓ा? рдХृрдкрдпा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрдЗрдП।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдкрдарди-рд╡ाрдЪрди рдоें рд░ुрдЪि рдмाрд▓рдкрди рд╕े рдеी। рджрд╕-рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рдоैंрдиे ‘рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди’ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдеी। рдоाрдЪिрд╕ рдХी рдбिрдм्рдмी рдЬैрд╕ी рдиोрдЯрдмुрдХ्рд╕ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдХी рдеी рдЬो рдЖрдкрдХी рдЬेрдм рдоें рд╣рд░ рд╕рдордп рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рд╣ों। рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдпрд╣ рднी рдеा рдХि рдЬीрд╡рди рдоें рдЬिрддрдиा рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдм рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ीрдЦूँ। рдЖрдкрдХो рд╢ाрдпрдж рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ो рдХि рд╕्рд╡िрдоिंрдЧрдкूрд▓, рддाрд▓ाрдм, рдпा рдирджी-рдирд╣рд░ рддрдХ рдХोрдИ рдкрд╣ुँрдЪ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоैंрдиे рд╕ाрдоाрди्рдп рднौрддिрдХी рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдХुрдЫ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдШрд░ рдоें рдкाрдиी рдХे рдмिрдиा рд╣ी рддैрд░рдиा рд╕ीрдЦा рдеा। рдЬрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕्рд╡िрдоिंрдЧрдкूрд▓ рдоें рдЙрддрд░ा рддो рдоैं рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рддैрд░рдиा рдЬाрдирддा рдеा।

рдЫाрдд्рд░рдЬीрд╡рди рдоें рдоिрдд्рд░рдЧрдг рдЕрдкрдиे рдиोрдЯ्рд╕ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдкेрдкрд░ рддрдХ рдоुрдЭрд╕े рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдХрд░ाрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд╖рдг рдФрд░ рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдУं рдоें рднाрдЧ рд▓ेрддा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдСрдбिрдпो рдмрдиाрддे рд╕рдордп рдЫрдкाрдИ рдХी рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкреЭрддे-рдкреЭрддे рд╣ी рдЙрдирдХो рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рдиा рдкреЬा рд╣ै। рдоेрд░े рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХाрд░्рдп рдоें рднी рд╕ंрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕рдо्рдкाрджрди рдХी рднूрдоिрдХा рд╕рджा рд░рд╣ी рд╣ै। рдоिрддрднाрд╖ी рд╣ूँ, рдПрдХ рдЕрдХ्рд╖рд░ рднी рд╡्рдпрд░्рде рдирд╣ीं рдЫोреЬрдиा рдЪाрд╣рддा। рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕े рдпрдеाрд╕рдо्рднрд╡ рдпोрдЧрджाрди рджेрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рддो рдкूрд░्рд╡рдЬों, рдЧुрд░ुрдУं, рдФрд░ рдЙрджाрд░рдордиा рдоिрдд्рд░ों рдХी рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдХुрдЫ рд╕рдордп рдПрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рддंрдд्рд░ рдоें рднी рдХाрдо рдХिрдпा рдеा। рддрдм рдЙрдирдХे рд░рдХ्рддрджाрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рджो-рддीрди рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╣рд░ рджो рдоाрд╕ рдоें рд░рдХ्рддрджाрди рдХрд░рддा рд░рд╣ा рдеा। рдзрди-рдзाрди्рдп, рд╡рд╕्рдд्рд░ाрджि рд╕े рднी рдЬो рдХुрдЫ рд╣ो рд╕рдХे, рдХрд░рддा рд╣ूँ рд▓ेрдХिрди рдоेрд░ा рдоुрдЦ्рдп рдХौрд╢рд▓ рд▓ेрдЦрди, рд╕рдо्рдкाрджрди, рдк्рд░рд╕्рддुрддि, рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╕ंрд╡ाрдж рдЖрджि рдоें рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоैं рд╕्рд╡рдпं рднी рдкूрд░्рдг рдЖрдиंрдж рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рд╕ेрд╡ा рджे рд╕рдХрддा рд╣ूँ, рджेрддा рд╣ूँ।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдк 'рд╕ेрддु' рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рджो рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХрд░рдгों рдоें рдХ्рдпा рднिрди्рдирддा рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рд╕ेрддु рдХे рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоाрд╕िрдХ рд╣ैं, рджोрдиों рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ा рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ैं, рдпрд╣ी рдЙрдирдХी рд╕рдоाрдирддा рд╣ै। рд╡े рджोрдиों рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдкूрд░्рдгрддः рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдордг्рдбрд▓, рд▓ेрдЦрдХ, рдкाрдардХ, рдк्рд░рднाрд╡рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рд╡िрд╖рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЖрджि рд╕рдм рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдЕрдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХрд░рдгों рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдЙрдЪ्рдЪ рд░рдЦрдиे рдХा рд╣ै।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдк рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд╕ाрдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд╕ृрдЬрди рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдоैं рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдЖрдкрдХो рдХिрд╕ рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦрдиे рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдоिрд▓рддी рд╣ै?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рд╣िंрджी рдоेрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦрдиा, рд╕ोрдЪрдиा рдоेрд░े рд▓िрдпे рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдоेрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рднाрд╖ा рд╣िंрджी рдФрд░ рд╢ोрдз рдпा рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рднाрд╖ा рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рд╡िрд╖рдп рдФрд░ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдРрд╕े рд╣ैं рдЬिрди рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦрдиा рдХрдаिрди рд╣ै। рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд▓ाрдиा рдоेрд░ा рднाрдЧीрд░рде рдк्рд░рдпрдд्рди рд╣ै। рдоैं рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рд╣िंрджी рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ो, рдЙрд╕рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕ोрдЪ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ो।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдкрдХा рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд' рдкреЭा, рдЗрд╕рдХी рдХрдеाрдПँ рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд▓рдЧрддी рд╣ैं। рдЖрдкрдХा рд▓рдШुрдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рдХी рдУрд░ рдЭुрдХाрд╡ рдХैрд╕े рд╣ुрдЖ?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрдзा рд╣ै, рдоेрд░े рдЬैрд╕े рдЕрд▓्рдкрднाрд╖ी рдХे рд▓िрдпे рд▓рдШुрдХрдеा рд▓िрдЦрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдХोрдИ рд╡िрд╖рдп, рдХुрдЫ рдордиःрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдХिрд╕ी рд╡िрдзा-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд▓िрдпे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдоूрд▓рддः рдХрдеा-рд▓ेрдЦрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдХрднी рд╡्рдпрд╕्рддрддा рдХे рдХाрд░рдг, рддो рдХрднी рдЕрди्рдп рдХाрд░рдгों рд╕े рдХрднी рдд्рд╡рд░िрдд рд░рдЪрдиा рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ो, рдпा рд▓िрдЦрдиे рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рд▓рдЧाрдиा рд╕рдо्рднрд╡ рди рд╣ो рддрдм рдоैं рд▓рдШु рдХृрддिрдпों рдЬैрд╕े рд╢ेрд░, рджोрд╣े, рдпा рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рддा рд╣ूँ। рдоेрд░ी рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рдХाрд░ рдЪрд▓ाрддे рд╕рдордп рдмрдиी рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрд╣рд▓े рдб्рд░ाреЮ्рдЯ рдбैрд╢-рдоाрдЙंрдЯेрдб реЮोрди рдкрд░ рдмोрд▓рдХрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдпे рд╣ैं।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХो рд╕ाрддрд╡ें рджрд╢рдХ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рднाрд░рддीрдп рдоीрдоांрд╕ा рдоें рдкंрдЪрддंрдд्рд░ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЖрдЦ्рдпाрдиों рдФрд░ рдЕрди्рдп рдмोрдзрдХрдеाрдУं рдоें рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ैं। рд╣рдордиे рддो рджाрджी/рдиाрдиी рдФрд░ рдмреЬों рд╕े рдпे рдХрдеाрдПँ рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╕ुрдиी рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдкрдХे рдХ्рдпा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ैं?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдоैं рд▓рдШुрдХрдеा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рддो рдирд╣ीं рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें, рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рддрдХ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рд▓рдШुрдХрдеा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрдзा рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╕рджा рд╕े рдеी, рдЖрдЬ рд╣рдордиे рдЙрд╕рдХे рдоाрдирдХ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рджिрдпे рд╣ैं।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдкрдХी 'рдХ्рд▓ाрдЙрдб 2068' рдФрд░ 'рдЖрд╕्рддिрдХ' рдирдП рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдФрд░ рдХрде्рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдХрд╣ाँ рд╕े рдоिрд▓ी?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рд╕рдн्рдпрддा рдЗрддрдиी рдкुрд░ाрдиी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрддрдиा рд╕рдоृрдж्рдз рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд▓िрдпे рдХुрдЫ рдирдпा рдХрд╣рдиा рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ै। рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЬो рдХुрдЫ рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं, рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдкрд╣рд▓े рдХрд╣ा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ोрдЧा, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрдмंрдз, рднाрд╡рдиाрдПँ рдпा рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдШिрд╕े рдкिрдЯे рд╡िрд╖рдпों рдоें рдХुрдЫ рдирдпाрдкрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдоेрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦрди рдоें рдирдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ों, рдХрд╣े рдХे рд╕ाрде рдЕрдирдХрд╣ा рднी рд╣ो। рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡ाрджों, рдФрд░ реЮैрд╢рди рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╡िрдорд░्рд╢ों рд╕े рдмрдЪрдХрд░ рдоैं рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдЬिрди рдкрд░ рдХрдо рдХाрд░्рдп рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХुрдЫ рд╡िрд╖рдпों рдХे рд▓िрдпे рдкाрдардХрд╡рд░्рдЧ рдХрдо рд╣ै, рд╕ंрдкाрджрдХрд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдирд╣ीं рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी, рдЬिрди्рд╣ें рдмाрдд рд╕рдордЭ рдЖ рдЬाрдпे рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рдРрд╕ी рдХृрддिрдпाँ рдЕрдкूрд░्рд╡ рдЖрдиंрджрджाрдпрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдПрдХ рд╕ंрдкाрджрдХ рдоिрдд्рд░ рдиे рдПрдХ рдмाрд░ рдХुрдЫ рдЕрд▓рдЧ рд╕ा рдоंрдЧाрдпा рддो рдоैंрдиे ‘рдоैрдЬेрд╕्рдЯिрдХ рдоूँрдЫें’ рднेрдЬ рджी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рддो рдХी рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд▓ी рдоांрдЧ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा, “рдЗрд╕ рдмाрд░ рдХुрдЫ рд╕рд░рд▓ рд╕ा рднेрдЬрдиा।” рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╕ंрдкाрджрдХ рдоिрдд्рд░ реЮेрд╕рдмुрдХ рдкрд░ рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдЪрд░्рдЪा рдХे рд▓िрдпे рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рдЪुрдирддे рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें ‘рдЖрд╕्рддिрдХ’ рднेрдЬी рдеी, рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпी, рд╢ाрдпрдж рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧा рдХि рд╣िंрджी рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдкाрдардХ рдЕрднी ‘рдЖрд╕्рддिрдХ’ рдХा рднाрд╡ рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдпे рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ै।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рд▓рдШुрдХрдеा рд▓ेрдЦрди рдоें рдХिрди-рдХिрди рдмाрддों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдпрджि рдЖрдк рдХिрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдвाрдмे рдоें рдЬाрдпें рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рддाреЫे рдмрдиे рд╕рдоोрд╕े, рдЧुрд▓ाрдмрдЬाрдоुрди, рдпा рдЬрд▓ेрдмी рджेрдЦрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЦाрдиे рдмैрдаें рддो рдЖрд╢ंрдХा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЦाрдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдк рдоुँрд╣ рдХे рдЦрд░ाрдм рд╕्рд╡ाрдж рдХो рднрд▓ा-рдмुрд░ा рдХрд╣рддे рд╣ुрдпे рд╢िрдХрд╡ा рдХрд░ेंрдЧे рдХि рдпे рд╡ाрд╣िрдпाрдд рдЪीреЫ рдХ्рдпों рдЦाрдИ। рдХрдоी рд╕рдоोрд╕े рдпा рдЬрд▓ेрдмी рдХी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХी рд╣ै рдЬो рдкाрдХрдХрд▓ा рдХो рдоाрдоूрд▓ी рдХाрдо рд╕рдордЭрдХрд░ рдХुрдЫ рдФрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдвाрдмा рдЦोрд▓ рд▓ेрддे рд╣ैं, “рдЕрд░े рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдоें рдХ्рдпा рд╣ै, рд╣рд░ рдШрд░ рдоें рдмрдирддा рд╣ै।” рд▓рдШु-рд╡िрдзाрдУं рдХी рдмреЬी рдд्рд░ाрд╕рджी рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рд▓рдШुрддा рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡рд╣ीрди, рдоाрдоूрд▓ी, рдк्рд░рдЪुрд░ рдЙрдд्рдкाрдж рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрдирдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ाрде рдЖреЫрдоा рд░рд╣े рд╣ैं, рдоाрдиो рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рджेрд╕ी рдвाрдмा рдЪрд▓ा рд░рд╣े рд╣ों। рд╡े рдпрд╣ рднी рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рдЕрдЪ्рдЫा рдкाрдардХ рд╣ुрдП рдмिрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓ेрдЦрдХ рд╣ो рдкाрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рднрд▓े рди рд╣ो рдХрдаिрди рддो рд╣ै рд╣ी।

рдкрд╣рд▓ी рдмाрдд рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╣рд░ рд╡िрдзा рдоें рд╕рдд्рдп рд╣ै, рдФрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рдкрд░ рднी рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै рдЕрдиुрднрд╡। рдЬिрдирдХे рдЕрдиुрднрд╡ рд╕ाрд╕-рдмрд╣ू рдХी рдЦрдЯрдкрдЯ, рдЕрд╡рдЬ्рдЮाрдХाрд░ी рд╕ंрддाрди, рдпा рд░िрд╢्рд╡рдд рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдХिрд╕ी рдмेрд╣рддрд░ рдХृрддि рдХी рдЖрд╢ा рд╡्рдпрд░्рде рд╣ै। рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рдЦрдмрд░ें рдкреЭрдХрд░ рд▓рдШुрдХрдеा рдирд╣ीं рдмрдиाрдИ рдЬाрддी। рдЬिрдирдХे рдЖрд╕-рдкреЬोрд╕ рдоें, рд╕ाрдд рдкीреЭिрдпों рдоें рдХोрдИ рд╕ैрдиिрдХ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рд╡े рд╕ैрди्рдп рд╡ीрд░рддा рдХी рдХрдеाрдПँ рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рд╕рдХрддे। рдЬिрдирдХे рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ाрдж, рдЖрджрд░्рд╢ рдпा рдХ्рд░ांрддिрдпाँ рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдХिрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЧрдж्рдп, рд╕ुрдиी-рд╕ुрдиाрдИ рдмाрддों, рдпा рдХिрд╕ी рдХे рдк्рд░рд╡рдЪрди рд╕े рдЬрди्рдоी рд╣ैं рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕рддрд╣ी, рдЭूрдаी рдпा рдирдХрд▓ी рд╣ी рд╣ोंрдЧी। рдЕрдЪ्рдЫे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдиुрднрд╡, рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдиिрдЬी рдоाрди्рдпрддाрдУं рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрдардХрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд▓рдШुрдХрдеा ‘рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд’ рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдХрдо рд╢рдм्рджों рдХे рдмीрдЪ рдмреЬी рдмाрдд рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдФрд░ рд╡рд╣ рдмреЬी рдмाрдд рд╕ाрдзाрд░рдг рдХрдерди, рдоाрди्рдпрддा, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рдпा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдмреЬी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдПрдХ рдкृрд╖्рда рдпा рдПрдХ рдкрдж्рдпांрд╢ рдоें рдкाрдардХ рдХो рдЪрдордд्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЧрд╣рди рдЕрдн्рдпाрд╕, рдЕрдиुрднрд╡, рдФрд░ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдЪुрд░ рд▓ेрдЦрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЕрдиेрдХ рд▓рдШुрдХрдеा рд▓ेрдЦрдХों рдХो рдкूрд░्рдгрд╡िрд░ाрдо рд▓рдЧाрдиा рддрдХ рдирд╣ीं рдЖрддा। рд╣ंрд╕ рдкрдХ्рд╖ी рдФрд░ рд╣ँрд╕рдиे рдХा рдЕंрддрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рдорд╣рдд्рд╡рд╣ीрди рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ें рдЪंрдж्рд░рдмिंрджु рдХा рдЬ्рдЮाрди рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рд░ рдкрд░ рдЙ рдФрд░ рдК рдХी рдоाрдд्рд░ाрдУं рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рдХोрдИ рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं। рд╕्рд░ोрдд рдФрд░ рд╕्рддोрдд्рд░ рджोрдиों рдХो рд╕्рдд्рд░ोрдд рд╣ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, рд╕्рдд्рд░ोрдд рд╣ी рдмोрд▓рддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдпрд╣ рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣ी, рдпрд╣ рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдШाрддрдХ рд╣ै। рд╣рдо рдЬो рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдмैрдаे рд╣ैं рдЙрд╕рдоें рд╕рдорд░्рдкрдг рди рд╣ो рддो рд╣рдо рди рдЕрдкрдиा рд╣िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рди рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХा। рдирдпे рд▓ेрдЦрдХ рд╕ोрдкाрдирдмрдж्рдз рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рдЕрдкрдиा рд▓ेрдЦрди рдиिрдЦाрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рдЪрд░рдг рдоें рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рд╢рдм्рдж-рд╕рдо्рдкрджा рдХा рдЬ्рдЮाрдиाрд░्рдЬрди рдХिрдпा рдЬाрдпे। рджूрд╕рд░े рдЪрд░рдг рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкреЭрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрдпे। рддीрд╕рд░े рдЪрд░рдг рдоें рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдХिрдпे рдЬाрдпें, рдЙрдирдоें рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд▓ाрдИ рдЬाрдпे। рдЗрдирдХे рдкाрд▓рди рдХे рдмाрдж рд▓ेрдЦрди рдХी рдмाрд░ी рдЖрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдФрд░ рдЙрд╕ рдЪрд░рдг рдоें рднी рдк्рд░рддिрджिрди рдПрдХ рдб्рд░ाрдл्рдЯ 21 рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рдоाрд╕ рдоेрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде 13 реЮेрд╕рдмुрдХ рдФрд░ 19 рд╡ाрдЯ्рд╕рдРрдк рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдкोрд╕्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рд╢ांрддрдЪिрдд्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдкुрдирд░ाрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдоें рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕ुрдзाрд░ рдХिрдпे рдЬाрдпें, рддрдм рд╢ाрдпрдж рд╣рдоाрд░ा рд▓ेрдЦрди рд╕рд╣ी рджिрд╢ा рдХी рдУрд░ рдЪрд▓ेрдЧा। рд╣рдо рдЬौрд╣рд░ी рдирд╣ीं рд╣ों рддो рдХोрдИ рд░рдд्рди рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдЬौрд╣рд░ी рд╕े рдХрд░ाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рдпрд╣ рдмाрдд рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдХ्рд╖рдорддा рднी рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╣ी рдЬрди्рдоेрдЧी, рддрдм рддрдХ рдЕрди्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рд▓ेрдиी рдЪाрд╣िрдпे, рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЙрдж्рдЧाрд░ों рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдкрдХो 'рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди' рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХा 'рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди' рдоिрд▓ा, рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдмрдзाрдИ! рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдкाрдХрд░ рдХैрд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं? рдпрд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдЖрдкрдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдХो рдЧрддि рджेрдиे рдоें рдХैрд╕े рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрдЧा?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдзрди्рдпрд╡ाрдж рджीрдкрдХ рдЬी! рд╣िंрджी рдоें рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓рдиा рдоेрд░े рд▓िрдпे рдЕрддि-рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХी рдмाрдд рд╣ै। рднाрд░рдд рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рджो рд╕рд░рдХाрд░ों рдХी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдФрд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ंрд╕्рдеा рдХा рдЗрддрдиा рдмреЬा рд╕рдо्рдоाрди рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╕ंрд╕рдж рдХी рд╕्рдкीрдХрд░ рдХे рд╣ाрдеों рдкाрдиा рдХिрд╕ी рдХे рд▓िрдпे рднी рдЧौрд░рд╡ рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдоुрдЭे рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдп-рд╕ंрдмंрдзी, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ, рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХे рдХाрд░рдг рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдпे рдЕрд▓्рдк-рд╕рдордп рд╣ी рдоिрд▓рддा рдеा, рдЙрд╕ рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдЧрддि рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рддो рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рдЖрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдмрд╣ाрдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╡िрд░ाрдЯ рд╣िंрджी рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рдк्рд░рдпрдд्рдиों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ुрдЖ। рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХो рдмрдЪाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╡рд╣ाँ рдХे рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЧрдпे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा। рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рдЕрдиेрдХ рдирдпे рдоिрдд्рд░ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡рд╣ाँ рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдЬैрд╕े рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдоिрд▓ा рдЬिрди्рд╣ें рдоैं рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдкрдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕рд░рд▓рддा рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╣ै рдЬो рдкाрдардХ рдХो рдмांрдзрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ैं, рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд╣ाрдиी-рдХрд▓ा рдкрд░ рдЖрдкрдХे рдХ्рдпा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ैं?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЬрдм рдоैंрдиे рдХрдеाрд▓ेрдЦрди рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рдеा рддрдм рд╕े рд╣ी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕рдЬрдЧ рдеा। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рднी рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЕрдкрдиा рд▓ेрдЦрди рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों, рдоिрдд्рд░ों рдФрд░ рдкрд░िрдЪिрддों рдХो рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдкрд╣рд▓े рдб्рд░ाреЮ्рдЯ рд╕े рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рддो рджूрд░ рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдХрдИ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди рдоैंрдиे 1984 рдоें рд▓िрдЦी рдеी рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕्рд╡рд░ूрдк 2011 рдоें рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ। рдЬрд╣ाँ рдпрд╣, рдПрдХ рдХрдеा рдоें рдЪौрдеाрдИ рд╢рддाрдм्рджी рдмिрддाрдиे рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै рд╡рд╣ीं 30 рдоिрдирдЯ рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдпी ‘рдоैрдЬेрд╕्рдЯिрдХ рдоूँрдЫें’ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдоेрд░ी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд░рдЪрдиा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рдоाрдирд╕िрдХ рд╣рд▓рдЪрд▓ рдХो рдоेрд░े рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХोрдИ рдЙрд╕ рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рд▓िрдЦ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा рдеा।

рд╕рд░рд▓, рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдПрдХ рд╢्рд░рдорд╕ाрдз्рдп рдХрд▓ा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рдЕрдкрдиे рд╢рдм्рджों рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрдардХ, рдпा рд╢्рд░ोрддा рдХे рдорди рддрдХ рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд░ूрдк рдФрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдоें рдоाрд╣िрд░ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд▓ेрдЦрдХ рдХो рд╢рдд-рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕рдЯीрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╡िрд╖рдж рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी, рднाрд╖ा рдкрд░ рдкрдХреЬ, рдЙрд╕рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ूрдкों рдХे рдЕंрддрд░ рдЖрджि рдХी рд╕рдордЭ рд▓ेрдЦрди рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рдкрдХ्рд╖ рд╣ै рдЬो рд▓ेрдЦрди рд╢ैрд▓ी рд╕рд╢рдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдХे рдорд░्рдо рддрдХ рдкाрдардХ рдХी рдкрд╣ुँрдЪ, рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдХौрд╢рд▓ рдХी рдХрд╕ौрдЯी рд╣ै। рдоेрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕рд░рд▓ рднाрд╖ा рдоें рдХрдеाрдирдХ рдХो рдХрдо рд╕े рдХрдо рд╢рдм्рджों рдоें, рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╡्рдпрд╡рдзाрди рдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдХрдеाрдирдХ рдХे рд▓िрдпे рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЪुрдирддा рд╣ूँ рдЬिрд╕рдХी рдоुрдЭे рдЧрд╣рди рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ै। рдпрджि рд╡िрд╖рдп рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рддो рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ुрдиी-рд╕ुрдиाрдИ рдмाрддों рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рд▓ेрдЦрди рдоें рдЬिрддрдиे рднी рд╕ंрджрд░्рдн рдЖрддे рд╣ैं рдЙрдирдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддा рд╣ूँ рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдоें рдЖрдпे рд╕ंрджрд░्рдн рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЖрдЧे рддрдХ рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ेрддा рд╣ूँ।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: 'рдЦूрди рджो', 'рдЦाрд▓ी рдк्рдпाрд▓ा', 'рдХौрдоी рдПрдХрддा' рдЖрджि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХो рднीрддрд░ рддрдХ рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЖрдкрдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд╣ाрдиी рдкाрдардХ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХो рдХैрд╕े рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддी рд╣ैं?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рднाрд╡ рдоाрдирд╡ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ैं। рд╣рдо рд▓ोрдЧ рднाрд╡ुрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ैं। рджрдпाрд╡ाрди рд╣ों рдпा рдХ्рд░ूрд░, рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рд╣ों рдпा рдкрд░рдоाрд░्рдеी, рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдордп рдЖрдиे рдкрд░, рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдмрдирдиे рдкрд░ рднाрд╡ों рдоें рдмрд╣ рдЬाрддे рд╣ैं। рднाрд╡ рддो рдкाрдардХ рдХे рдорди рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╡рд╣ рдХрдеाрдирдХ рдоें рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд░ рдХे рднाрд╡ рдХा рдЕрдиुрд░рдирди рдкाрддा рд╣ै рддрдм рдЙрд╕рдХा рдорди рдЙрдж्рд╡ेрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдоृрдд्рдпु рд╣рдоें рдЙрдж्рд╡िрдЧ्рди рдХрд░рддी рд╣ै, рдк्рд░ेрдо рд╣рдоाрд░े рд▓िрдпे рдЖрд▓्рд╣ाрджрдХाрд░ी рд╣ै। рдкाрдд्рд░ рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдкाрдардХ рдХो рдЕрдкрдиे рдХिрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдпाрдж рджिрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдкाрдардХ рдХी рдЕрдирдХрд╣ी рдХрд╣рддा рд╣ै। рд╕рд░्рд╡рдк्рд░िрдп рдХрдеाрдУं рдоें рдкाрдардХ рдХी рдЕрдирдХрд╣ी рдХрдеा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣ाрд░ рдХी рдЬीрдд (рд╕ुрджрд░्рд╢рди) рд╣ो рдпा рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рдеा (рдЧुрд▓ेрд░ी), рдИрджрдЧाрд╣ (рдк्рд░ेрдордЪंрдж) рд╣ो рдпा рди рд╣рди्рдпрддे (рдоैрдд्рд░ेрдпी рджेрд╡ी) рдкाрдардХ рд╕्рд╡рдпं рдХो, рдпा рдХिрд╕ी рдЕрдкрдиे рдХो рд╡рд╣ाँ рджेрдЦрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрдеा рдХे рдкाрдд्рд░ों рдХे рд░ोрдЪрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд░ोрдоांрдЪ рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкाрдардХ рдХी рднाрд╡рдиाрдпें рднुрдиाрдиा рдХोрдИ рдХрдаिрди рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рд╕рд╣ृрджрдп рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдкाрдардХ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╢ोрд╖рдг рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХो рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд░ рдХी рдкीрдб़ा рдХे рдЧрд░्рдд рдоें рдбुрдмोрдиे рд╕े рдмрдЪрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рджрд░्рдж рдЕрдкрдиे рдкाрдардХ рдкрд░ рдирд╣ीं рдеोрдкрддा। рдпрджि рдкीреЬा рдЙрд╕ рдХृрддि-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдоांрдЧ рдпा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै, рдФрд░ рдЙрд╕े рд╡рд░्рдгिрдд рди рдХрд░рдиे рдХा рдХोрдИ рдоाрд░्рдЧ рдирд╣ीं рд╣ै рддो рднी рд╡рд╣ рдЯीрд╕ рдХी рддीрд╡्рд░рддा рддो рдХрдо рдХрд░ рд╣ी рджेрддा рд╣ै। рдпрджि рд╣рдо рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдЕрдкрдиी рдкीреЬा рд╕े рдмрдЪाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рд╣ृрджрдп рдХे рдХोрдорд▓ рднाрд╡ों рдХो рдЬрдЧा рд╕рдХें рддो рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рд▓ेрдЦрди рдХी рд╕рдлрд▓рддा рд╣ै। рдПрдХ рд╕рдХ्рд╖рдо рд▓ेрдЦрдХ рдХा рд╕ंрд╡ाрдж рд╕рджाрд╢рдпрддा-рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै, рдФрд░ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднी।

рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХा рдорди рдкреЭрдиा рдЬाрдирддा рд╣ै। рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХा рдорди рдкреЭрдиा рдЬाрдирддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕рдорд░्рде рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХो рдЕрдкрдиा рдорди рдкреЭाрдиा рдЬाрдирддे рд╣ैं, рд╡рд╣ी рдЙрдирдХा рдХौрд╢рд▓ рд╣ै।

рдЙрдкेंрдж्рд░рдиाрде рдЕрд╢्рдХ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ूँ рддो, “рдордирдЧреЭंрдд рдХрдеा рдХी рдЪूрд▓ें рдвीрд▓ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै।” 'рдЦूрди рджो', 'рдЦाрд▓ी рдк्рдпाрд▓ा', рдФрд░ 'рдХौрдоी рдПрдХрддा', рддीрдиों рд╣ी рд╕рдд्рдпрдХрдеाрдПँ рд╣ैं। рдпे рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рд░ोреЫ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЗрдирдХे рдкाрдд्рд░ рд╣рдоाрд░े рдкреЬोрд╕ी, рдоिрдд्рд░, рдпा рдкрд░िрдЬрди рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдпे рдкाрдардХ рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдЗрдирд╕े рдЬुреЬ рдЬाрддा рд╣ै।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп, рдХृрддрдЬ्рдЮрддा, рд╡िрдоोрдЪрди, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрд░ाрдЬрдХрддा рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा рдХे рд╣्рд░ाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ैं। рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рди्рджेрд╢ рджेрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рд╣िंрджीрднाрд╖ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рджोрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдЖрдк рдоुрдЭрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдоेрд░ी рддुрд▓рдиा рдоें рдЖрдк рдЗрди рджोрдиों рдХे рдЕрдзिрдХ рдиिрдХрдЯ рд╣ैं। рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдпा рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों, рд╕рдо्рдкाрджрдХों рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рдХों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рдирд╣ीं рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдУрдо рдеाрдирд╡ी рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдоें рдоेрд░ी рдм्рд▓ॉрдЧ рдкोрд╕्рдЯ्рд╕ рдХрдИ рдмाрд░ рдЬрдирд╕рдд्рддा рдоें рдЫрдкीं, рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиा рддो рджूрд░, рдХрднी рдоेрд░ी рдЕрдиुрдорддि рднी рдирд╣ीं рд▓ी рдЧрдпी। рд╡िрдиोрдмा рднाрд╡े рдХे рдоेрд░े рд╕्рд╡рд░ рдоें рдмрдиे рдЧीрддा рдк्рд░рд╡рдЪрди рдЬрдм-рддрдм рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЖрджि рдкрд░ рджिрдЦрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдмिрдиा рдЕрдиुрдорддि рдХे рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдоेрд░ा рдиाрдо рддрдХ рджिрдпे рдмिрдиा। рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рдХिрд╕ी рднी рднाрд╖ा рдоें рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкूрд░्рдгрддः рдЕрдиैрддिрдХ рдФрд░ рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧॉрд╕िрдк рдХे рд▓िрдпे рдорд╢рд╣ूрд░ рдПрдХ рдЕрдзेреЬ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ реЮेрд╕рдмुрдХ рдкрд░ рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдиाрдк-рд╢рдиाрдк рдкोрд╕्рдЯें рд▓िрдЦ рд░рд╣ा рдеा। рдПрдХ рдкोрд╕्рдЯ рдкрд░ рдХिрд╕ी рдиे рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рдХि рдЙрд╕ рдкोрд╕्рдЯ рдХो рдИрд╡ рдЯीреЫिंрдЧ рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣िंрджी рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЙрд╕ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдХрдЯाрдХ्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, “рдХिрд╕ рдЙрдо्рд░ рддрдХ рдИрд╡ рдоाрдиा рдЬाрдпेрдЧा?” рдпрд╣ рд╣ाрд▓ рддो рдлेрд╕рдмुрдХ рдХी рдкрдм्рд▓िрдХ рдкोрд╕्рдЯ्рд╕ рдХा рд╣ै, рдХрд▓्рдкрдиा рдХीрдЬिрдпे рдХि рдмंрдж рдХрдорд░ों рдХे рдмीрдЪ рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рд╕ोрдЪрддे рдФрд░ рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे। рдРрд╕ा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрд╕ी рднी рд╕рдн्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдоाрди्рдп рдирд╣ीं рд╣ै рдлिрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдХ्рдпों рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ो?

рдмीрдмीрд╕ी рд╣िंрджी рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рд╡ैрдм рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рджेрдЦрддा рд╣ूँ рдЬрд╣ाँ рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдПрдХ рдкृрд╖्рда рдРрд╕ा рдоिрд▓े рдЬो рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рд╣ो। рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХे рдЙрдж्рдШोрд╖рдХ рд╣ों рдпा рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рд╡ाрдЪрдХ, рди рд╡े рд╣िंрджी рдмोрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рди рдЙрди्рд╣ें рджेрд╢ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕-рднूрдЧोрд▓ рдХी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ै।

рдм्рд▓ॉрдЧिंрдЧ, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдРрд╕े рджुрдХाрдирджाрд░ों рдХा рднी рдЙрдд्рдеाрди рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░ी “рдЫрдкाрд╕-рд╡ृрдд्рддि” рдХे рджोрд╣рди рдоें рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╡ैрдиिрдЯी рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рдХोрдИ рдирдИ рдмाрдд рдирд╣ीं। рд▓ेрдХिрди рдИрдоेрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा 100 рд▓ोрдЧों рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдоंрдЧाрдХрд░, рдЙрдирдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╕рдордЭे рдпा рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдХिрдпे рдмिрдиा рдПрдХ рд╕ंрдХрд▓рди рдЫрдкрд╡ाрдХрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиा рдиाрдо рд╕्рд╡рд░्рдгाрдХ्рд╖рд░ों рдоें рд▓िрдЦрдХрд░ рджрд╕-рджрд╕ рдк्рд░рддिрдпाँ рдЙрди्рд╣ीं 100 рд▓ोрдЧों рдХो рдмेрдЪ рджेрдиा рдмреЬा рдзंрдзा рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫा рд▓ेрдЦрди рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╡ाрд░्рдзрдХ्рдп рдХे рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдЗрди рд╕рдо्рдкाрджрдХों-рдк्рд░рдХाрд╢рдХों рдХे рдХाрд░рдг рдЯрдХे рд╕ेрд░ рднाрдЬी, рдЯрдХे рд╕ेрд░ рдЦाрдЬा рд╣ुрдЖ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХुрдЫ рддрдеाрдХрдеिрдд рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддो рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдеा рдоें рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рддрдХ рдХा рдЕрдирдзिрдХृрдд рдЯैрдЧ рддрдХ рд▓рдЧाрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рд╣िंрджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрддि-рдЧрдо्рднीрд░ рд╣ै। рд╢ोрд╖рдХ-рд╢ोрд╖िрдд рджोрдиों рдоिрд▓рдХрд░ рд╕्рддрд░ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рддрдЦ्рддाрдкрд▓рдЯ рдХी рдХ्рд░ांрддि рдоें рдЬीрдЬाрди рд╕े рдЬुрдЯे рд╣ुрдП рд╣ैं।

рдЕрдЪ्рдЫा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣рдоें рдЕрдЪ्рдЫा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдоुрдЭे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдпрд╣ рдкрддрди рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдирд╣ीं। рдоैं рдЗрд╕рд╕े рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ूँ рдФрд░ рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЬाрдЧृрддि рдлैрд▓ाрддा рд░рд╣ूंрдЧा।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рдЬी рдЖрдкрдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдЕंрдд рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рд╕े рдЖрдкрдХे рд▓ेрдЦрди рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рдЖрдкрдХी рдХ्рдпा рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╣ै?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдЖрдкрдХी рдмाрдд рд╕рдЪ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдоैं рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рд░рдЦрддा рд╣ूँ рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдмिंрджु рдкрд░ рдк्рд░िрдбिрдХ्рдЯेрдмрд▓ рди рд╣ो। рдХрдеा рдХे рдЬिрд╕ рдмिंрджु рдкрд░ рдкाрдардХ рдХो рдпрд╣ рдкрддा рдЪрд▓ рдЧрдпा рдХि рдЖрдЧे рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा, рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдЙрд╕ рдХрдеा рдХो рд╡рд╣ीं рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдХрд╣ाрдиी рдЬीрдкीрдПрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдкाрдардХ рдХो рдкрд╣рд▓े рд╕े рдкрддा рд╣ो рдХрд╣ाँ рдЬाрдиा рд╣ै рдФрд░ рдХिрддрдиी рджेрд░ рд▓рдЧेрдЧी। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдХрд╣ाрдиी рдХिрд╕ी рдЕрдЬ्рдЮाрддрд▓ोрдХ рдХी рд░ोрдоांрдЪрдХ рдпाрдд्рд░ा рдЬैрд╕ी рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे рдЬिрд╕рдоें рдкाрдардХ рдХा рдкोрдд рд╣рд░ рдмाрд░ рдПрдХ рдирдпे рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЦोрдЬ рдХрд░ рд╕рдХे। рдоेрд░ी рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рдЕрдкूрд░्рдг рдкреЬी рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा ‘рдЕрдиुрд░ाрдЧी’ рдЕंрдд рдЕрднी рдирд╣ीं рд╕ोрдЪ рд╕рдХा рд╣ूँ।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдк рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдоें рдиिрдЬрддा рдХी рдХ्рдпा рднूрдоिрдХा рдоाрдирддे рд╣ैं?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдорд╣ाрднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдЕрдкрд╡ाрдж рдЫोреЬ рджें рддो, рдЫाрдкेрдЦाрдиे рд╕े рд╕िрдиेрдоा рддрдХ рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рдкाрдардХ рдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдПрдХ рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╕ी рдмाрдд рдеी, рдкाрдд्рд░ рдХी рддो рдордЬाрд▓ рд╣ी рдХ्рдпा рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдпा рдкाрдардХ рд╕े рдоिрд▓ рд╕рдХे। рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╕ाрдордиे рдЙрд╕рдХे рдкाрдд्рд░ рдХрднी рднी рдЪुрдиौрддी рдмрдирдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдмेрдЪाрд░ा рднрд▓ा рд▓ेрдЦрдХ рдпा рддो рдЕрдкрдиा рдоुँрд╣ рдЫिрдкाрдП рдШूрдорддा рд╣ै рдпा рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХा рдЪेрд╣рд░ा рдЕंрдзेрд░े рдоें рд░рдЦрддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдоें рдиिрдЬрддा рдХा рд╕рдо्рдоाрди рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै। рдХोрдИ рднी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рдХृрддिрдпों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдж्рд╡ेрд╖ рдпा рдЕрдкрдиे рдХिрд╕ी рдЕрднिрдпोрдЧ рдХी рд╕реЮाрдИ рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा। рдорди्рдиू рднрдг्рдбाрд░ी рдХी ‘рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рдеा’ рдоें рдпрджि рдЖрдк рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХा рд▓िंрдЧ-рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджें рддो рдХोрдИ рднी рдкाрдардХ рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рдЪाрди рд▓ेрдЧा। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдорди्рдиू рдЬी рдиे рдкाрдд्рд░ों рдХी рдиिрдЬрддा рдХुрдЫ рд╕ीрдоा рддрдХ рдмрдЪाрдпे рд░рдЦी। рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рд╡्рдпрдХ्рддि, рдФрд░ рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдиाрдЧрд░िрдХ рдХा рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдп рдиिрднाрдиा рдЪाрд╣िрдпे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХी рдиिрдЬрддा рдХा рдкूрд░्рдг рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ंрдХेрдд рджेрдиे рд╕े рдмрдЪрдиा рдЪाрд╣िрдпे।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдкрдХी рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЖрдкрдХे рдХाрд░्рдп-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЬुреЬी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдХा рдЖрднाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдЬैрд╕े - рдЧрд░рдЬрдкाрд▓ рдХी рдЪिрдЯ्рдаी, рдЬाрдХे рдХрднी рди рдкрд░ी рдмिрд╡ाрдИ, рдЕрд╕ीрдо рдЖрджि. рдЗрд╕ рдкрд░ рдЖрдкрдХी рдХ्рдпा рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╣ै।

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдоेрд░ी рдЬो рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдоेрд░े рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЬुреЬी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рд╡े рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХिрд╕ी рднी рдЕрди्рдп рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рд░рдЪी рдЬा рд╕рдХрддी рдеीं। рд▓ेрдХिрди рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЪुрдиी рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рдЙрд╕ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ूँ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рддрде्рдпों рдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓े рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХी рдмाрдд рдХी рд╣ै, рдпрд╣ рдЙрд╕ी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдХी рдк्рд░рддीрддि рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдХрдИ рдХाрд░рдг рд╣ैं। рдПрдХ рддो рдпрд╣ рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े, рдкाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХрдо рдХрд░рдиे рд╣ेрддु, рддрдеा рд░рдЪрдиा рдХो ‘рдЙрд╕рдиे рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ा’ рдЬैрд╕े рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡ाрдХ्рдпों рд╕े рдмрдЪрдиे рд╣ेрддु рдоेрд░ी рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдкाрдд्рд░ ‘рдоैं’ рд╣ै। рдпрд╣ ‘рдоैं’ рдХрдИ рдмाрд░ рд░рдЪрдиा рдоें рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдХा рдЖрднाрд╕ рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдФрд░ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рднी рдХрдеा рдоें рд╕рдд्рдпрдХрдеा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд▓ाрддे рд╣ैं। рдоेрд░ी рдХрдеाрдУं рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдЕрдиुрднрд╡ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ैं рдФрд░ рдпрдеाрд╡рдд рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं, рдпрд╣ рддрде्рдп рднी рдХрдИ рдХрдеाрдУं рдоें рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдг рд╣ै।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдЬрдХрд▓ рдирдпा рдХ्рдпा рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдХ्рдпा рд╣ै?

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рджीрдкрдХ рдЬी, рд╕ेрддु рд╕ंрдкाрджрди рдоें рдХाрдлी рд╕рдордп рд▓рдЧрддा рд╣ै рд╕ो рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдХрдЯौрддी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рджो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рд╕े рдЕрдзूрд░े рдкреЬे рд╣ैं। рдЙрди рдкрд░ рдлिрд░ рд╕े рдХाрдо рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ौ рдкृрд╖्рдаों рдХे рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд╣ूँ। рдЖрд▓ेрдЦ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рддो рд▓िрдЦрддा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ूँ।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп: рдЖрдкрдиे рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕рдордп рджिрдпा рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд-рдмрд╣ुрдд рдзрди्рдпрд╡ाрдж. рдЖрдкрдХी рдХрд▓рдо рд╕े рдиिрд░ंрддрд░ рдкреЭрдиे/ рдордирди рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрд╖рдп рдоिрд▓рддे рд░рд╣ें, рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ.

рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा: рдЖрдкрдХे рд╕рдордп рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХे рд▓िрдП рдЖрднाрд░। рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПँ।
******

рдкрд░िрдЪрдп: рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рдЬрди्рдо : рд░ाрдордкुрд░, рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢ (рднाрд░рдд)
рд╢िрдХ्рд╖ा: рдмी.рдПрд╕.рд╕ी., рдк्рд░ोрдж्рдпोрдЧिрдХी рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рдоें рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░

рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХें:

рдкुрд╕्рддрдХें: рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди (рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдЫोрдЯी рд╕ी рдмाрдд (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рдкрддрдЭреЬ рд╕ाрд╡рди рд╡рд╕ंрдд рдмрд╣ाрд░ (рд╕рдо्рдкाрджिрдд рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдХрд▓рди); рдЗंрдбिрдпा рдРреЫ рдПрди рдЖрдИрдЯी рд╕ुрдкрд░рдкॉрд╡рд░ (рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╢ोрдзрдЧ्рд░ंрде)

рд╕ाрдЭा рд╕ंрдХрд▓рди: рджेрд╢ांрддрд░ (рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣, рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рджिрд▓्рд▓ी), рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕्рдд्рд░ी рд▓ेрдЦрди – рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо (рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рд╕ेрддु- рдХрде्рдп рд╕े рддрде्рдп рддрдХ (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕рдоीрдХ्рд╖ा), рдкреЬाрд╡ рдФрд░ рдкреЬрддाрд▓ рдЦрдг्рдб 30 (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди), рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХे рдЖрдИрдиे рдоें (рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░), рдкाँрдЪ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ (рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдкोрдпрдЯिрдХ рдк्рд░िреЫ्рдо  2018 (рдмрд╣ुрднाрд╖ीрд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рдЯ्рд░िрдм्рдпूрдЯ рдЯु рджाрдоिрдиी –рдПрд╕рд░्рдмिрдХ рдПंрдеॉрд▓ॉрдЬी (2013 рдоें рдиिрд░्рднрдпा рдХो рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि)

рдСрдбिрдпोрдмुрдХ्рд╕: рд╕ुрдиो рдХрд╣ाрдиी (рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдкрд╣рд▓ी рдСрдбिрдпो рдмुрдХ), рд╡िрдиोрдмा рднाрд╡े рдХे рдЧीрддा рдк्рд░рд╡рдЪрди

рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрдзीрди (рд╕рди् 2021): рд▓рдШु-рд╡िрд╕्рддाрд░ (рдПрдХрд▓ рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣); ‘рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкुрд░ुрд╖ рд▓ेрдЦрди: рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо’ (рд╕ाрдЭा рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рд╕ंрдХрд▓рди: рд╕िंрд╣ рд╡ рдмैрд░рд╡ा); рднाрд░рддेрдд्рддрд░ рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп (рд╕ाрдЭा рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рд╕ंрдХрд▓рди: рдХोрд▓्рд╣ाрд░े); рдкंрдеी рдХो рдЫाрдпा рдоिрд▓े (рдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди: рд╕ंрдкाрджрдХ–рдк्рд░рдгु рд╢ुрдХ्рд▓ा); рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡िрддाрдПँ (рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдХрд▓рди: рд╕ंрдкाрджрдХ–рд╕ंрдЬीрд╡ рдХुрдоाрд░); рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ (рд▓рдШुрдХрдеा рд╕ंрдХрд▓рди: рд╕ंрдкाрджрдХ–рд░ाрдордХुрдоाрд░ рдШोрдЯреЬ);

рд╕рдо्рдкाрджрди:
рдЬूрди 2016 рд╕े рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдоाрд╕िрдХ, рд╕ेрддु рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ, рд╡ рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрдкाрджрдХ

рд╢िрдХ्рд╖рдг:
рдЪिрди्рдордп рдоिрд╢рди, рдордирд░ोрд╡िрд▓ рдоें рдЖрдмाрд▓-рд╡ृрдж्рдз рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рджो рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рд╣िंрджी рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг
рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдб्рдпूрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рд╣िंрджी рдХрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЖрдоंрдд्рд░िрдд

рд╕рдо्рдоाрди:
рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╕ंрд╕рдж рдХी рд╕्рдкीрдХрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдк्рд░рдердо ‘рдЖрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ृрдЬрди рд╕рдо्рдоाрди’ 2016
рднाрд╖्рдп рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди 2016-2017
рд╕ेрд╡ा рдХрд▓्рдпाрдг рд╕рдо्рдоाрди 2018
рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп, рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рдПрдХांрдХी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рдкुрд░рд╕्рдХृрдд

рдЕрди्рдп:
рдЕрдм рддрдХ рдЫрд╣ рд╕ौ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЧрдж्рдп, рд╡ рдкрдж्рдп рд░рдЪрдиाрдПँ рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░।
рдЪौрдмीрд╕ों рдШрдг्рдЯे рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рдЯ्рд░ीрдоिंрдЧ рд░ेрдбिрдпो рд╕्рдЯेрд╢рди рдкिрдЯрд░ेрдбिрдпो рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा।
рддीрди рд╕ौ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдСрдбिрдпो рдк्рд░рд╕ाрд░рдг।
рдЕрдирдХрд╣ी рдХрд╣ाрдиी (рдХрд╣ाрдиी рдЬाрдиी рдЕрдирдЬाрдиी), рд╕ंрд╕्рдорд░рдг (рд░рдЪрдиाрдХाрд░), рдХрд╣ाрдиी (рдИрдХрд▓्рдкрдиा), рд╕ंрдЧीрддрдмрдж्рдз рдХрд╡िрддा (рд╣िंрджрдпुрдЧ्рдо-рдЖрд╡ाреЫ) рдХी рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдУं рдХे рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдордг्рдбрд▓ рдХे рд╕рджрд╕्рдп।
рднाрд░рддीрдп рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рдмैंрдХिंрдЧ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣िंрджी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░
рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХी рдЖрдЬीрд╡рди рд╕рджрд╕्рдпрддा। ‘рддिрдм्рдмрдд рдХे рдоिрдд्рд░’, ‘рдпूрдиाрдЗрдЯेрдб рд╡े’ рдПрд╡ं ‘рдиिрд░ाрдоिрд╖’ рдЬैрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдардиों рдХी рд╕рджрд╕्рдпрддा। 
рд╕рди् 2005 рдХी рд╕ुрдиाрдоी рдоें рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдбॉрд▓рд░ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд░ाрд╢ि рдЬुрдЯाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдоिрддि рдХे рд╕рдХ्рд░िрдп рд╕рджрд╕्рдп।

рдИрдоेрд▓: setuhindi@gmail.com

рдкреЭрдиे рдХे рд▓рдЧाрд╡ рдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рд░ुрдЪि рдкैрджा рдХी: рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХрд░्рддा: рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░ рдХैрд▓ीрдлोрд░्рдиिрдпा, рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдХे рдк्рд░рдпрдд्рди рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЕрдиीрддा рдЬे рдмрд╣ुрдоुрдЦी рдк्рд░рддिрднा рдХी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी, рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ, рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░, рдиिрдмंрдзрдХाрд░, рднेंрдЯрд╡ाрд░्рддाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдкрд╣рдЪाрди рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдЖрдк ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рдЬ्рдпोрддि’ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдкिрдХा рдПрд╡ं рдЬрди-рд╕ंрдкрд░्рдХ рдиिрджेрд╢рдХ рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдк рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЙрдирдХी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ोрдХ्рддि рд╣ै – “рдХрд╡िрддा рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдЦुрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдЦिреЬрдХी рд░рд╣ी, рдЬिрд╕рдХे рдЖрд░-рдкाрд░ рдЭाँрдХрдХрд░ рдоैंрдиे рднीрддрд░-рдмाрд╣рд░ рдХी рджुрдиिрдпा рдХो рджेрдЦा, рдкрд░рдЦा, рд╕рдордЭा рдФрд░ рдХाрдЧрдЬों рдкрд░ рд╢рдм्рджों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЦुрдж рдХो рдЬोреЬा... рдФрд░ рдлिрд░ рдЪрд▓ рдкрдбी рдПрдХ рдирдИ рд╕ुрдмрд╣ рдХी рддрд░рдл।” рдЕрдиीрддा рдЬी рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╕्рдд्рд░ीрдорди рдХी рдХोрдорд▓ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ, рдЕंрдд:рд╕्рдерд▓ рдХा рдЪिंрддрди, рдЕंрддрд░्рдж्рд╡ंрдж्рд╡, рд╕ंрдмंрдзों рдХे рдк्рд░рддि рдЧंрднीрд░ рдЕрдиुрднूрддिрдпाँ, рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рдкीреЬा рдФрд░ рд╡ेрджрдиा, рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдЪिрдд्рд░рдг рдХा рдЕрдж्рднुрдд рд╕ंрдпोрдЬрди рд╣ै। рдЖрдк ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рдЬ्рдпोрддि’ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдкिрдХा рдПрд╡ं рдЬрди-рд╕ंрдкрд░्рдХ рдиिрджेрд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдбी рд╣ैं।


рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп

1.  рдЕрдиीрддा рдЬी рдЖрдк рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िंрджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдХृрдкрдпा рдмрддाрдЗрдП рдЖрдкрдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╣िंрджी рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдЬ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдЬрдм рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрддी рд╣ै, рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि, рднाрд░рдд рдоें рд╣िंрджी рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा, рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ै, рдЙрд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдФрд░ рдЕрдм рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рднी рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкрд╣рд▓े рдЕрдЪाрдирдХ рд░ाрд╕्рддे рдоें рдмे-рдЯ्рд░ांрд╕िрдЯ (рдЕрдоेрд░िрдХा) рдХी рдмрд╕ рдкрд░ рдоेрдХ्рдбोрдиाрд▓्рдб рдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рдкाрдпा, рдкрд╣рд▓े рддो рдПрдХрджрдо рд╕े рд╣ी рдЖँрдЦों рдкрд░ рдЬैрд╕े рдпрдХीрди рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рдкрд░ рджूрд╕рд░े рд╣ी рдХ्рд╖рдг рдорди рдЬैрд╕े рдЧрд░्рд╡ рд╕े рднрд░ рдЙрдаा, рд╣िंрджी рдоें рд╡िрд╢्рд╡рднाрд╖ा рд╣ोрдиे рдХी рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ंрднाрд╡рдиा рдФрд░ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣िंрджी рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдХрд╣рдХрд░ рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рдкूрд░ी рдЬрдЧрд╣ рджिрд▓рд╡ाрдиी рд╣ोрдЧी। рднाрд░рддीрдпों рдХे рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЬाрдХрд░ рдмрд╕ рдЬाрдиे рд╕े рд╣िंрджी рднी рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪрд▓ी рдЖрдИ рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЗрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рднाрд╖ा рдХрд╣ा рдЧрдпा рдкрд░ рдЕрднी рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рд╣ोрдиा рдмाрдХी рд╣ै। рдоैं рдмрд╣ुрдд рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рдХी рд╣ूँ। рдЬो рднाрд╖ा рдЪीрди рдХी рднाрд╖ा рдоैंрдбрд░िрди рдХो рднी рдкीрдЫे рдЫोрдб़ рд░рд╣ी рд╣ै рд╡ो рдкूрд░्рдгрд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╢्рд╡рднाрд╖ा рдмрди рд╕рдХे рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХो рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╣ी рдирд╣ीं, рд╣िंрджी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рднी рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।

 

2.  рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрдиे рдХी рдХ्рдпा рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдФрд░ рдЖрдк рдпрд╣ाँ рдХिрди-рдХिрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рд╣ैं?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рдЕрдоेрд░िрдХा рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЗрд╕े рдПрдХ рд╕ंрдпोрдЧ рд╣ी рдХрд╣ूँрдЧी। рдЬो рднाрдЧ्рдп рдоें рд▓िрдЦा рд╣ोрддा рд╣ै рд╡ो рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмрд╕ рдХुрдЫ рдРрд╕े рд╣ी рдоेрд░े рд╕ाрде рднी рд╣ुрдЖ। рдоेрд░ी рдмрд╣рди рдпрд╣ाँ рд░рд╣рддी рдеी рддो рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдЬрдм рдЙрдирд╕े рдоिрд▓рдиे рдЖрдИ рддो рдХрднी рдирд╣ीं рд╕ोрдЪा рдеा рдХी рдХрднी рдпрд╣ाँ рдоुрдЭे рднी рд░рд╣рдиा рдкреЬेрдЧा। рдкрд░ рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд╣ुрдЖ рдХी рдмाрд░-рдмाрд░ рдЖрддे-рдЬाрддे рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдпрд╣ीं рд░рд╣рдиा рд╣ी рднрдЧрд╡ाрди рдХो рдоंрдЬूрд░ рд╣ुрдЖ। рдФрд░ рдоैंрдиे рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдЫोрдЯा рд╕ा рднाрд░рдд рдпрд╣ीं рдмрдиा рд▓िрдпा। рд╣ाँ рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдоें рдпрд╣ाँ рдХрдо рднाрд░рддीрдп рджिрдЦрддे рдеे рддो рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рдЖрддी рдеी। рдкрд░ рдЕрдм рддो рдЬैрд╕े рдХी рдоैंрдиे рдХрд╣ा, рд╣рдордиे рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдЫोрдЯा рднाрд░рдд рдпрд╣ाँ рдмрдиा рд▓िрдпा рд╣ै рддो рдХोрдИ рдХрдоी рдорд╣рд╕ूрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЙрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдПрдХ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдЕрдм рднाрд░рдд рдпाрдд्рд░ा рдмрд╣ुрдд рдЖрд╕ाрди рд╣ै рдЬрдм рдорди рдЪाрд╣े рддो рдмрд╕ рджेрд░ рдирд╣ीं рд▓рдЧрддी рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╢ुрд░ू। рдорди рдоें рднाрд░рдд рд╣рдоेрд╢ा рд╣ै рдФрд░ рд░рд╣ेрдЧा।

      рдЖрдЬ рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рддीрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ рддो рд╣ै рдлिрд░ рднी рдпрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдЬ्рдпाрджा рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓рддे рд╣ै। рддो рдХрд╣ीं рд╣рдо рд╣िंрджी рд╕े рджूрд░ рди рд╣ो рдЬाрдПँ рдЗрд╕ी рд╕ोрдЪ рдХे рдЪрд▓рддे рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╣िंрджी рдЬ्рдпोрддि” рд╕ंрд╕्рдеा рдмрдиाрдИ рдФрд░ рд▓ोрдЧो рдХो рдЬोреЬा। рд╣िंрджी рдХे рд╣рд╡рдирдХुंрдб рдоें, рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХो рдЬोреЬ рдХрд░, рдеोреЬी рдЖрд╣ुрддि рджेрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╣ै। рдЬो рдЕрдм рдкрд░рд╡ाрди рдЪреЭ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеा рдХрд╡ि-рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХा рдЖрдпोрдЬрди, рдХрдо्рдпूрдиिрдЯी, рдоंрджिрд░ рддрдеा рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िंрджी рдкреЭाрдиा рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ेрддु рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдиिрдмंрдз рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдХрд░рд╡ाрддी рд╣ै। рдХुрдЫ рдПрдирдЬीрдУ рдХे рд╕ाрде рдЬुреЬрдХрд░ рдЬрд░ूрд░рддрдорди्рдж рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╣рд░ рд╕ंрднрд╡ рдорджрдж рдХрд░рддी рд╣ै। рддрдеा рднाрд░рддीрдп рдХрдо्рдпुрдиिрдЯी рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕ेрд╡ाрдПँ, рд╣िрди्рджू рдоंрджिрд░ों рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХेрди्рдж्рд░ों рдоें рдпोрдЧрджाрди рддрдеा рдоैं рдпрд╣ाँ рдмे-рдПрд░िрдпा рдЗрдоिрдЧ्рд░ेрд╢рди рдПрд╡ं рд▓ीрдЧрд▓ рд╕рд░्рд╡िрд╕ेрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрд╡ाрджिрдХा рдХा рдХाрд░्рдп рднी рдХрд░рддी рд╣ूँ।

3.  рдЖрдкрдиे рд╣िंрджी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рд╣ै, рдХृрдкрдпा рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬुрдбी рдкрд░िрд╕्рдеिрдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджीрдЬिрдП, рд╕ाрде рд╣ी рдпрд╣ рднी рдмрддाрдЗрдП рдХि рд╣िंрджी-рд▓ेрдЦрди рдоें рдЖрдкрдХी рд░ुрдЪि рдХैрд╕े рдмрдиी рдФрд░ рдЗрд╕ рдЖрдкрдХे рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕्рд░ोрдд рдХौрди рд░рд╣े?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдоें рд░ुрдЪि рддो рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рд░рд╣ी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рддрдеा рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдоैं рдРрд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдЖрддी рд╣ूँ, рдЬрд╣ाँ рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рджोрдиों рдХो рдкреЭрдиे рдХा рдмेрд╣рдж рд╢ौрдХ рдеा। рдШрд░ рдоें рдХिрддाрдмों рдХो рдмрдЪрдкрди рд╕े рджेрдЦा рдФрд░ рдоुрдЭे рднी рдкрд╣рд▓े рддो рдкреЭрдиे рдХा рд╢ौрдХ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рднी рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдпा। рдоेрд░ी рднाрд╡рдиाрдУं рдиे рдХрдм рд░рдЪрдиा-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХूँрдЪी рдкрдХреЬ рд╢рдм्рдж рд░ूрдкी рд░ंрдЧों рдоें рдбुрдмोрдХрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा! рдоाँ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि, рдЬрдм рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рд╣ी рдеी, рддрдм рдкрд╣рд▓ी рдЫोрдЯी-рд╕ी рдХрд╡िрддा рдЧुреЬिрдпाрд▓िрдЦी рдеी। рдлिрд░ рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рдмреЬी рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рдФрд░ рд╕рдордЭ рдЖрдиे рд▓рдЧी рддो рджेрдЦा рдХी рд╣рдоेрд╢ा рдЦुрдж рдХो рдХिрддाрдмों рдоें рдШिрд░ा рдкाрддी। рдкреЭрдиे рдХे рд▓рдЧाрд╡ рдиे рдзीрд░े-рдзीрд░े рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рд░ुрдЪि рдкैрджा рдХрд░ рджी рдеी। рд╕्рдХूрд▓-рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд░рдЪрдиा рднी рдЫрдкрддी рд░рд╣ी। рдлिрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рддрдеा рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ों рдоें рднी рдоेрд░ी рд▓िрдЦी рд░рдЪрдиाрдПँ, рдЦाрд╕ рдХрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЗрд╕рд╕े рд╣िрдо्рдордд рдФрд░ рдмреЭी рддрдеा рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рдЬुреЬाрд╡ рдФрд░ рдмреЭрддा рдЧрдпा। рд▓ेрдЦрди рдПрдХ рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рдк्рд░рддिрднा рд╣ै। рд▓िрдЦрдиे рдХे рдмीрдЬ рдЗंрд╕ाрди рдХे рдЕрди्рджрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдкрд░िрд╡ेрд╢, рд╣ाрд▓ाрдд-рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдЦाрдж рдкाрдиी рджेрддे рд╣ैं рддो рд╡े рдлूрдЯ рдкрдб़рддे рд╣ैंрдоेрд░े рд╕ाрде рднी рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ुрдЖ।


4.  рдЬैрд╕ा рдЖрдк рдЬाрдирддी рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рдЕрдкрдиी рд▓рдЧрди рдФрд░ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡-рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдмрдиाрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдХ्рдпा рд╕ुрдирд╣рд░े рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЖрд╕ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдХिрди्рд╣ीं рдкрд░ेрд╢ाрдиिрдпों рдХो рд╕рд╣рди рдкреЬрддा рд╣ै?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫ рдХрд░ рддो рдЖрдкрдиे рдПрдХ рдкुрд░ाрдиी рджुрдЦрддी рдирд╕ рдкрд░ рдЬैрд╕े рд╣ाрде рд░рдЦ рджिрдпा рд╣ो। рднाрд╖ा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं рдеी, рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी рджोрдиों рдоें рдкрдХреЬ рдеी рдкрд░ рджिрд▓ рдкрдХреЬ рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣рддा рдеा। рдЬैрд╕ा рдХी рдЖрдк рднी рд╕рд╣рдордд рд╣ोंрдЧे рдХि рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рддो рд╣рдо рд╕рднी рдХो рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдЪाрд╣े рджेрд╕ी рдзрд░рддी рд╣ो рдпा рд╡िрджेрд╢ी। рдкрд░ рдЖрдЬрдХрд▓ рддो рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмрджрд▓ рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдФрд░ рдЙрддрдиा рдХрдаिрди рдирд╣ीं рд░рд╣ा рдЬिрддрдиा рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рдкрд╣рд▓े рдЬрдм рд╣рдо рд▓ोрдЧ рдЖрдП рдеे। рдирдИ рдЬрдЧрд╣, рдирдП рд▓ोрдЧ, рдирдпा рд╕рдоाрдЬ, рдирдИ рд╣рд╡ा рдЬрди्рдорднूрдоि рдХी рдЦुрд╢рдмू рд╕े рд╡ंрдЪिрдд, рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХी рдпाрджें рдкрд░рдЫाрдИं рд╕ी рдкीрдЫा рдХрд░рддी рд░рд╣рддी рдеी рдкрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдпрд╣ाँ рднी рдПрдХ рдЫोрдЯा рднाрд░рдд рдмрдиा рд╣ी рд▓ेंрдЧे, рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рд╡рддрди рд╕े рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕्рд╕े рдХीрдЬो рдЬрдоीрди рдоैं рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд▓े рдЖрдИ рдеी рдЙрд╕ рдкрд░ рдХुрдЫ-рдХुрдЫ рд╡िрджेрд╢ी рдмीрдЬ рднी рдмो рджिрдпे рд╣ै рдФрд░ рдПрдХ рдирдИ рдлрд╕рд▓ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдЬुрдЯ рдЧрдпी рдеी। рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рдиिрд░ंрддрд░ рдпрд╣ी рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рдеे рдХी рдХोрдИ рд╡рддрди рд╡ाрдкрд╕ी рдХी рдкुрдХाрд░ рд▓рдЧा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкैрд░ рддो рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдеे рдкрд░ рдорди рджो рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдмंрдЯा рд░рд╣рддा рдеा। рд╡рдХ्рдд рдиे рдлिрд░ рдкीрда рдердкрдердкाрдИ рдФрд░ рдЖрдЬ рд╕рдм рдаीрдХ рд╣ै।

5.  рдЖрдк рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬрдм рдЖрдк рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрдИं рдеीं рддрдм рдФрд░ рдЖрдЬ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╣िंрджी рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХ्рдпा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдкाрддी рд╣ैं?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╣िंрджी рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд╣рд▓े рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╢्рд░ेрдп рдЕрдорд░ीрдХा рдХी рддрдоाрдо рд╣िंрджी-рд╕рдоिрддिрдпों рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ों рдХो рднी рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдЬी рдЬाрди рд╕े рдЬुрдЯी рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдоेрд░ी рд╕ंрд╕्рдеा “рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╣िंрджी рдЬ्рдпोрддि” рдХा рднी рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдиे рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рд╣िंрджी рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдоें рд╕िрд░्рдл рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡рд░рди् рд╕्рдеाрдиीрдп рдоूрд▓ рдХे рдФрд░ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднी рд╣ैं। рдЕрднिрднाрд╡рдХों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдШрд░ рдоें рд╡ो рдмрдЪ्рдЪों рд╕े рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╣िंрджी рдоें рд╣ी рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХрд░ें, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╣िंрджी рдоें рдмोрд▓рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी। рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдоों рдФрд░ рдЧीрддों рдХा рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЧाрдпрди рдФрд░ рдиृрдд्рдп рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा। рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рдмрдЪ्рдЪे рднी рд╣िंрджी рдХ्рд▓ाрд╕ों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд▓ेрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं।

рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдиे рддो рд╣िंрджी рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рддрдХ рдлैрд▓ाрдпा рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХी рд╣ी рджेрди рд╣ै рдХि рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоी, рдкाрдардХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬुреЬ рдкाрдП рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рддो рдЗрд╕рд╕े рдмрд╣ुрдд рд▓ाрдн рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдФрд░ рдкрд╣рдЪाрди рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рд╣ो рдкाрдИ рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╕рдм рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдпрд╣ рдмाрдд рдЖрдЬ рдХрдЪोрдЯрддी рд╣ै рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рдкाрдардХों рдХे рдЖँрдХреЬे рджेрдЦें рддो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдХे рдкाрдардХ рдХрдо рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдЬो рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣िंрджी рд╡ाрд▓ों рдХी рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рдпрдЬ्рдЮ рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣рдоें рдЖрд╣ुрддि рджेрддे рд░рд╣рддे рдХी рдЕрднी рдФрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

6.  рдЕрдиीрддा рдЬी рдЖрдкрдХे рдмाрд░े рдоें рдоाрд▓ूрдо рдЪрд▓ा рдХि рдЖрдк рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡िрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ैं, рдЖрдкрдХी рдпрд╣ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдЖрдкрдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдоें рдХैрд╕े рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рдЬी рд╣ाँ рд╣рдо рдЬैрд╕े рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдоाрдЬрд╕ेрд╡ा рд╕े рдХैрд╕े рдоुँрд╣ рдоोреЬ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдЬुреЬी рд░рд╣ी। рд▓ाрдЗंрд╕ рдХ्рд▓рдм рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдордЬрджूрд░/ рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдХाрд░्рдп рдХिрдП। рдкुрд▓िрд╕ рдоें рдорд╣िрд▓ा рдХोрд░्рдЯ рдоें рдкीреЬिрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рднाрд░рдд рдоें рдХुрдЫ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рд╣ूँ। рдпрд╣ाँ рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдоेрд░ी рдЕрдкрдиी рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдпрд╣ाँ рднी рдХрдо्рдпूрдиिрдЯी рдХाрд░्рдп рд╕े рдЬुреЬी рд╣ूँ। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдЕрдиुрд╡ाрджिрдХा рдХे рддौрд░ рдкрд░ рднी рдЕрдкрдиी рд╕ेрд╡ाрдПँ рджेрддी рд░рд╣ी рд╣ूँ। рдлिрд░ рдЪाрд╣े рд╡ो рдХोрд░्рдЯ рдХрдЪрд╣рд░ी рд╣ो, рдЗрдоिрдЧ्рд░ेрд╢рди рд╣ो рдпा рдоेрдбिрдХрд▓ рд╕े рдЬुреЬी рдХोрдИ рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ो। рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдЕрдиुрднूрддि рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕ рдкाрд╕ рд╣ी рдмिрдЦрд░ी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдмрд╕ рдоेрд░ी рдпрд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдоेрд░े рд▓ेрдЦрди рдоें рдоुрдЭे рдирдП рдХिрд░рджाрд░ों рд╕े рднी рдоिрд▓рд╡ाрддी рд░рд╣рддी рд╣ैं। рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдХा рдпрд╣ рдоूрд▓рднूрдд рдЕрди्рддрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ेрдЦрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕े рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддी рд╣ूँ рдХी рд╕рджैрд╡ рдЕрдкрдиी рдХृрдкा рдмрдиाрдП рд░рд╣े рддाрдХि рдоैं рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХुрдЫ рдХाрдо рдЖ рд╕рдХूँ।

7.  рдЖрдк рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдоें рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЖрдкрдХी рдкрд╕ंрджीрджा рд╡िрдзा рдХौрди рд╕ी рд╣ै рдФрд░ рдХ्рдпों?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рдЖрдкрдиे рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫा рд▓ेрдЦрди рд╡िрдзा рдХे рдмाрд░े рдоें। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ै। рдоैं рд╕िрд░्рдл рд▓िрдЦрддी рд╣ूँ। рдоुрдЭे рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рд▓ेрдЦрди рд░ाрд╕ рдЖрддा рд╣ै। рдоीрдЯрд░ рдоें рдмंрдз рдХрд░ рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдоैं рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖреЫाрджी рдЦोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ूँ। рд▓ेрдЦрди рд╡िрдЪाрд░ों, рд╡िрд╖рдп рдФрд░ рдоूрдб рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдзाрдПँ рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдвूँрдв рд▓ेрддे рд╣ैं।


8.  рдЖрдкрдХे рд╕ाँрд╕ों рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░, рдмिрдЦрд░े рдоोрддी, рдХाрджрдо्рдмрд░ी, рдЕрдЫूрддे рд╕्рд╡рд░, рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдХाрд╡्рдп-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЖрдкрдХे рд╡िрдЪाрд░ рдоें рдХрд╡िрддा рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХैрд╕े рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ोрддी рд╣ै?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рд╣рдо рд╕рдм рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЕंрдЧ рдмрди рдХрд░ рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХी рдиैрддिрдХ рдФрд░ рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдпрдкूрд░्рдг реЫिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиा рдкреЭрддा рд╣ै, рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рднिрди्рди рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी, рднीрддрд░ी рдпा рдмाрд╣्рдп, рджрдмाрд╡ рддो рд╕рднी рдЭेрд▓рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдЕрдзिрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рднाрд╡рдиाрдПँ рдХिрд╕ी рднी рдоाрдз्рдпрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ाрд╡ рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЦोрдЬ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдкाрда्рдпрдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣рдорд╕े рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╡рд╣ीं рд╕े рд░ुрдЪि-рд╕ुрд░ुрдЪि рдХी рднूрдоिрдХा рдЬाрдиे-рдЕрдирдЬाрдиे рдмрдирддी рд╣ै। рдоेрд░ी рднाрд╡рдиाрдУं рдиे рдХрдм рд░рдЪрдиा-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХूँрдЪी рдкрдХреЬ рд╢рдм्рдж рд░ूрдкी рд░ंрдЧों рдоें рдбुрдмोрдХрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा ! рдоाँ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि, рдЬрдм рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рд╣ी рдеी, рддрдм рдкрд╣рд▓ी рдЫोрдЯी-рд╕ी рдХрд╡िрддा рдЧुреЬिрдпाрд▓िрдЦी рдеी। рдлिрд░ рдЬ्рдпों-рдЬ्рдпों рдмреЬी рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рдФрд░ рд╕рдордЭ рдЖрдиे рд▓рдЧी рддो рджेрдЦा рдХी рд╣рдоेрд╢ा рдЦुрдж рдХो рдХिрддाрдмों рдоें рдШिрд░ा рдкाрддी। рдкреЭрдиे рдХे рд▓рдЧाрд╡ рдиे рдзीрд░े-рдзीрд░े рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рд░ुрдЪि рдкैрджा рдХрд░ рджी рдеी। рд╕्рдХूрд▓-рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд░рдЪрдиा рднी рдЫрдкрддी рд░рд╣ी рдлिрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рддрдеा рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ों рдоें рднी рдоेрд░ी рд▓िрдЦी рд░рдЪрдиाрдПँ, рдЦाрд╕ рдХрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЗрд╕рд╕े рд╣िрдо्рдордд рдФрд░ рдмреЭी рддрдеा рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рдЬुреЬाрд╡ рдФрд░ рдмреЭрддा рдЧрдпा। рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдорди рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ, рдЬिंрджрдЧी рдХा рдХрднी рдоुрд╕्рдХрд░ाрдиा рдФрд░ рдХрднी рд░ूрдардиा, рдЬीрд╡рди рдХी рд▓рдХीрд░ें-рдХрднी рдкूрд░्рдгрд╡िрд░ाрдо, рдХрднी рдЕрд░्рдзрд╡िрд░ाрдо, рдХрднी рдк्рд░рд╢्рдирд╡ाрдЪрдХ-рд╕рднी рдХो рдХрд▓рдо рдХी рдиोंрдХ рд╕े рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рд╕्рдпाрд╣ी рдоें рдбुрдмोрдХрд░ рд▓ेрдЦрди рдХрд░рддी рд░рд╣ी। рдХрднी рдмेрдмрд╕ी рдХा рдмрдЧाрд╡рдд рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЖँрдзी рдХा рдЕंрдзी рдЧрд▓िрдпों рд╕े рдЧुреЫрд░рдиा рд░рдл्рддा-рд░рдл्рддा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоैрджाрди рдоें рд▓े рдЖрдпा। рджрдмाрд╡ рдХी рдкीреЬा рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдФрд░ рд░рд╕ों рдоें рдмिрдЦрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдкрд░ рдХिрд╕ी рднी рд░рд╕ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рдХी рдиाрд░ी рдХे рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХा рд╕ाрде рдирд╣ीं рдЫोреЬा। рджрдмाрд╡ рдХैрдирд╡ाрд╕ рдмрдирддे рдЧрдП рдФрд░ рджрд░्рдж рд░ंрдЧ рдмрди рд╢рдм्рджों рдХी рдХूँрдЪी рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдЖрдЬ рддрдХ рдЬाрд░ी рд╣ै।

 

9.  рдЖрдкрдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░ेрд╖िрдд рд╣ाрдЗрдХु-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рджрд░्рдкрдг рдХे рд╕рд╡ाрд▓” рдФрд░ “рдЖрдзी рдЖрдмाрджी рдХा рдЖрдХाрд╢” рдоिрд▓े, рдЖрдкрдХा рдЖрднाрд░। рд╣ाрдЗрдХु рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдП рдФрд░ рдЖрдкрдиे 62 рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдпें рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХी рд╣ैं рдХ्рдпा рд╣ाрдЗрдХु рд▓ेрдЦрди рдХी рдУрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд░ुрдЪि рд╕े рдЖрдк рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ैं?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рдЗрд╕ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╕े рдмрд╕ рдХुрдЫ рджिрди рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдПрдХ рдФрд░ рд╣ाрдЗрдХु- рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ “рдмोंрдЬाрдИ” рднी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें 20 рд╣ाрдЗрдХुрдХाрд░ों рдХे рд╣ाрдЗрдХु рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ीрдд рд╣ैं, рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рддो рддрдп рд╣ुрдЖ рдХी рд╣ाрдЗрдХु рд▓ेрдЦрди рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рд░ुрдЪि рддो рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ैं рдкрд░ рдЕрднी рдХुрдЫ рдирд╡ोрджिрдд рд▓ेрдЦрдХों рдХो рдЗрд╕ рд╡िрдзा рдкрд░ рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рдХрд░рдиे рдФрд░ рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рд╣ाрдЗрдХु рд╕ाрдзрдиा рдХी рдХрд╡िрддा рд╣ै। рд╕िрд░्рдл 17 рдЕрдХ्рд╖рд░ рдФрд░ 3 рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ рдирди्рд╣े рд╣ाрдЗрдХु рдоें рдкूрд░ा рдХाрд╡्рдп рд╕рдоा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоैं рд╣рдоेрд╢ा рд╣ाрдЗрдХु рдХो 17 рдкрдд्рддों рд╡ाрд▓ा рдмॉрдирд╕ाрдИ (рдЫोрдЯा рд╡ृрдХ्рд╖) рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджेрддी рд╣ूँ, рдЬिрд╕рдХे рдЫोрдЯे рд╕े рдлрд▓ рдоें рдЦूрдм рдоिрдаाрд╕ рддो рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрде рд╣ी рдЧूрджे рдХी рдХрдоी рднी рдирд╣ीं рд░рд╣рдиी рдЪाрд╣िрдП।

 

10. рдоैंрдиे рдкреЭा рд╣ै рдХि рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╣िंрджी-рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдорд╣िрд▓ा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╣ै, рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЖрдкрдХी рдХ्рдпा рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╣ै?

рдЕрдиीрддा рдХрдкूрд░: рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рддो рдкрд╣рд▓े рднी рд╣ोрддा рд░рд╣ा рдеा рдкрд░ рдЧिрдиी рдЪुрдиी рд▓ेрдЦिрдХाрдПँ, рд╕ीрдоिрдд рд╕ाрдзрди рдФрд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдкाрдардХों рддрдХ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рди рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ рдХा рдПрдХ рдХाрд░рдг рд░рд╣ा рд╣ो। рдЧрдд рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рдЪрд▓рддे рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд▓ोрдЧ рдпрд╣ाँ рдЬ्рдпाрджा рдЖрдиे рд▓рдЧे рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдЕंрддрд░рдЬाрд▓, рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдорд░ीрдХा рдоें рдмрд╕ी рдорд╣िрд▓ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд▓ेрдЦрди рдЬ्рдпाрджा рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧा। рд▓ेрдЦрди рдХे рд╡िрд╖рдп рднी рдЗрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧे рдЬैрд╕े рдЪुрдиौрддिрдпाँ, рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рд░ोрдХाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХो рдЙрдХेрд░рдиे рд╡ाрд▓ा, рджो рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдЯрдХрд░ाрд╡ рдоें рдЯूрдЯрддे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों, рд░िрд╢्рддों рдХी рдмाрд░ीрдХी рдХो рдЪुрдирддा, рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рд╕े рд▓ेрдЦрди рдФрд░ рдиिрдХрд▓рдиे рд▓рдЧा рддो рд▓ेрдЦрди рдиे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рддा рдУреЭ рд▓ी рдЖрдЬ рд▓ेрдЦрди рдЬो рдмрди рдмैрдаा рд╣ै рдПрдХ рдкुрд▓, рджो рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рдЬोреЬрдиे рд╡ाрд▓ा। рджेрд╢ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдиे рд╕े рдЕрдкрдиा рдоाрдЯी рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХी рдЪाрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд░рд╡ा рджेрддी рд╣ै। рд░ूрд╣ рдХा рдПрдХ рдХोрдиा рдЕрдкрдиी рдзрд░рддी рдХे рдЦूँрдЯे рд╕े рдЬो рдмंрдзा рд░рд╣рддा рд╣ै। 

******


рдкрд░िрдЪрдп: рдЕрдиिрддा рдХрдкूрд░
рдЬрди्рдо: рднाрд░рдд рдХे рд╣рд░िрдпाрдгा рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░िрд╡ाрдб़ी рд╢рд╣рд░ рдоें
рд╢िрдХ्рд╖ा: рдПрдо.рдП., (рд╣िंрджी рдПрд╡ं рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी), рдкी-рдПрдЪ.рдбी (рдЕँрдЧ्рд░ेрдЬी), рд╕िрддाрд░ рдПрд╡ं рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें рдбिрдк्рд▓ोрдоा। 
рдХाрд░्рдпрд░рдд: рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ “рдпाрджें” рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдкाрджिрдХा

рдк्рд░рдХाрд╢рди: рдмिрдЦрд░े рдоोрддी, рдХाрджрдо्рдмрд░ी, рдЕрдЫूрддे рд╕्рд╡рд░, рдУрд╕ рдоें рднीрдЧрддे рд╕рдкрдиे, рд╕ाँрд╕ों рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ (рдХाрд╡्рдп-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣) рдФрд░ рджрд░्рдкрдг рдХे рд╕рд╡ाрд▓ (рд╣ाрдЗрдХु-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣) рдЕрдиेрдХ рднाрд░рддीрдп рдПрд╡ं рдЕрдорд░ीрдХा рдХी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा, рдХॉрд▓рдо, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдПрд╡ं рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХे рджुःрдЦ-рджрд░्рдж рдФрд░ рдЕрд╣рд╕ाрд╕ों рдкрд░ рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд╢ीрдШ्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢ीрдп।

рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ:
• рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдЕрдорд░ीрдХा рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рддिрдиिрдзि 
• рдЕрдорд░ीрдХा рдоें рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеा "рд╡िрд╢्рд╡-рд╣िंрджी-рдЬ्рдпोрддि", рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдПрд╡ं 
• рдЬрди-рд╕ंрдкрд░्рдХ рдиिрджेрд╢рдХ, рдоीрдбिрдпा рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░ (рдЙ рдк рдоाँ), рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоंрдбрд▓ рдСрдл़ рдЕрдорд░ीрдХा
• AIPC (рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд╕ंрдШ) рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рджрд╕्рдпा
• рднाрд░рдд рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рд╕ंрдШ рдХी рдЖрдЬीрд╡рди рд╕рджрд╕्рдпा
• рд╡ोрдоेрди рдк्рд░ेрд╕ рдХ्рд▓рдм рджिрд▓्рд▓ी рдХी рдЖрдЬीрд╡рди рд╕рджрд╕्рдпा
• рдЕрдорд░ीрдХा рдоें рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдПрд╡ं рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓
• рдиाрд░िрдХा (NGO) рддрдеा рднाрд░рддीрдп рдХрдо्рдпुрдиिрдЯी рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕ेрд╡ाрдПँ 
• рдл्рд░ेрдоोंрдЯ рд╣िрди्рджू рдоंрджिрд░ों рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХेрди्рдж्рд░ों рдоें рдпोрдЧрджाрди рд╣ेрддु рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдкुрд░рд╕्рдХृрдд 
• рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी-рдЕрдз्рдпाрдкрди рдФрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХा рдЖрдпोрдЬрди
• рдЕрдорд░ीрдХा рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рдХो рдмрдв़ाрдиे рд╣ेрддु рд╕ंрдХрд▓्рдкрдмрдж्рдз 
• рдХрд╡ि-рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдоें рдХрд╡िрддा рдкाрда
• рдЕрдорд░ीрдХा, рдХрдиाрдбा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдЕрджिрд╕ंрдЦ्рдп рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдПрд╡ं рд╡ेрдм-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдкрд░ рд▓ेрдЦрди
• рдЕрдиेрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдкрдд्рд░-рд╡ाрдЪрди 
• рдЬ्рдпोрддिрд╖-рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ुрдЪि।

рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕рдо्рдоाрди:
рдЬोрдзрдкुрд░ рдоें “рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕ंрд╕्рдеाрди” рдж्рд╡ाрд░ा “рд╕ूрд░्рдп рдирдЧрд░ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоाрди” (рд╡рд░्рд╖ 2012), 
• “рдХाрдпाрдХрд▓्рдк рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдХрд▓ा рдл़ाрдЙंрдбेрд╢рди” рд╕рдо्рдоाрди (рд╡рд░्рд╖ 2012), 
• “рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд╕рдо्рдоेрд▓рди”, рдЖрдЧрд░ा рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕рдо्рдоाрди (рд╡рд░्рд╖ 2012), 
• рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рдФрд░ рдХрдеा рдпूрдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ी рд╕рдо्рдоाрди (2012), 
• рджрд╕рд╡ाँ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдЙрдд्рд╕рд╡, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рджрдд्рдд "рдЕрдХ्рд╖рд░рдо рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди", (2012) 
• рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдк्рд░рджрдд्рдд "рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рд╕рдо्рдоाрди" (2012), 
• рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╣ुрдмрд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ुрдмрд▓ी рдк्рд░рджрдд्, “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднूрд╖рдг рд╕рдо्рдоाрди”, (рд╡рд░्рд╖ 2012), 
• рдорд╣ाрдд्рдоा рдлुрд▓े рдк्рд░рддिрднा рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЕрдХाрджрдоी, рдиाрдЧрдкुрд░ рдПрд╡ं рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ, рдХрд▓्рдпाрдг, рдаाрдгे рдж्рд╡ाрд░ा “рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЕрд╡ाрд░्рдб” рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд (2012), 
• “рдкॉрд▓ीрд╡ूрдб рд╕्рдЯाрд░ рдоीрдбिрдпा рдЕрд╡ाрд░्рдб, (рд╡рд░्рд╖ 2011)
• рдЕрдорд░ीрдХा рдоें рдл्рд░ेрдоोंрдЯ рдХрдо्рдпूрдиिрдЯी рд╕ेंрдЯрд░ рдк्рд░рджрдд्рдд рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ा рд╕рдо्рдоाрди (рд╡рд░्рд╖ 2010 рдПрд╡ं 2009), 
• рдлिрд▓्рдо рдПंрдб рд╕िрдЯी рд╕ेंрдЯрд░, рдиोрдпрдбा рдк्рд░рджрдд्рдд "рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдлैрд╢рди рдЕрд╡ाрд░्рдб", (2006) 
• рдЕрдорд░ीрдХा рдПрд╡ं рджिрд▓्рд▓ी, рдж्рд╡ाрд░ा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдХे рд▓िрдП рдХिрдП рдЧрдП рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдмрд╣ाрдИ рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рдХрдо्рдпुрдиिрдЯी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (рд╡рд░्рд╖ 2005), 
• рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрдордЬिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рд▓ाрдпंрд╕ рдХ्рд▓рдм рдк्рд░рджрдд्рдд рд╕рдо्рдоाрди, 
• рд╣िंрджी рд╡िрдж्рдпाрдкीрда рдордеुрд░ा, рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा 'рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд╕्рдХрд░' рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд░рдЪрдиाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ 

рд╕ंрдкрд░्рдХ: рдХैрд▓िрдлोрд░्рдиिрдпा, рдЕрдоेрд░िрдХा
рдИрдоेрд▓: anitakapoor.us@gmail.com
рдлोрди: +1-510-894-9570
***

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ, рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рднाрд░рдд

рдИрдоेрд▓ –dkp410@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖ +91 89 29 40 89 99