![]() |
| рдЦुрд╢рдмू рдЕंрд╕ाрд░ी |
- рдЦुрд╢рдмू
рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िрди्рджी-рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी рд╕ंрдХाрдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрджрдИрдоेрд▓: khushboo18121989@gmail.com
рд╕рдд्рддрд░ рдХा рджрд╢рдХ рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдЙрд╕рдХा рджूрд░рдЧाрдоी рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ। рдЪिंрддрдХों, рд╡िрдЪाрд░рдХों рдиे рдЗрд╕े ‘рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рдоंрд╢ा рд╕ाрдл рдеी рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдмाреЫाрд░ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рдЬрдирддा рдХो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмрдиाрдпा рдЬाрдпे। 21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рджूрд░рдЧाрдоी рдкрд░िрдгाрдо рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рджिрдЦाрдИ рдкреЬрдиे рд▓рдЧे। рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдмाреЫाрд░ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЬो рдирдпे рдХिрд╕्рдо рдХा рдмाреЫाрд░ рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддिрдпों рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдпा, рдЙрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╡рд╕्рддु, рдХ्рд░ेрддा рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░ेрддा рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдмाреЫाрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рднी рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиा рдоीрдбिрдпा। рдЬो рдоीрдбिрдпा рдХрднी рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд░рд╣ी, рдЗрд╕ рдмाреЫाрд░ рдиे рдЙрд╕े рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЯीрежрдЖрд░режрдкीреж рдмреЭाрдиे рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдиे реЩрдмрд░ों рдХो рдоाрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдмेрдЪрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдкेрдб рди्рдпूрдЬ рдиे рдоीрдбिрдпा рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рднी рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рдмреЭрддे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे рдХाрд░рдг рдоीрдбिрдпा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдЪौрдеे рд╕्рддрдо्рдн рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рд╕े рдЗрддрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ ‘рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд╢्рдпрдк’ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЕрдкрдиी рдкूंрдЬी рд╕ंрдмंрдзी рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдмाрд░- рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдмाреЫाрд░ рдХी рд╢рд░рдг рдоें рдЬाрдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рдЙрд╕рдХे рджुрд░ूрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рддрдеा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। рдкूंрдЬीрдкрддि рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдорджрдж рддो рдХрд░рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдпрд╣ рднी рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдЙрдкрдХाрд░ рдХा рдмрджрд▓ा рдЪुрдХाрддे рд╣ुрдП рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЙрдирдХे рд╣िрддों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХाрд░्рдп рдХрд░ें। рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕рдд्рддाрдПँ рдк्рд░ाрдпः рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡िрд╡ेрдХीрдХрд░рдг рд╕े рдШрдмрд░ाрддी рд╣ैं, рдЙрдирдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ोрдЪ, рдЙрд╕рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рджिрд▓–рджिрдоाрдЧ рдХा рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдЙрд╕рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рддोреЬрдиे-рдорд░ोреЬрдиे рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддीрдХों рдХी рдмाрдЬाрд░ाрдиुрдХूрд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”1
рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддि рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдоीрдбिрдпा рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рднीрддрд░ рддрдХ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдХो рд╣ी рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдиा рд╕рд╣ी рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рднी рдЗрди рд╡рд░्рдЧों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╢्рд░рдж्рдзा рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП реЩрдмрд░ों рдХो рдЬрдирддा рдХे рдмीрдЪ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп реЩрдмрд░ों рдХो рдЕрдзिрдХ рдЙрдд्рддेрдЬрдиा, рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рдФрд░ рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рджंрдЧे, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдиेрддाрдУं рдХे рдЙрдЧ्рд░ рдПрд╡ं рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдмрдпाрди, рдЬाрддीрдп рддрдеा рдирд╕्рд▓ीрдп рд╣рдорд▓े, рдЖрддंрдХрд╡ाрдж, рдпुрдж्рдз рддрдеा рд╣िंрд╕ाрдд्рдордХ реЩрдмрд░ों рдХो рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдЬрдирддा рдХा рдз्рдпाрди рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд╣рдЯ рдЬाрдП рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рддрдеा рдмाреЫाрд░ рдХा рдХाрдо рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрдпे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рджिрдЦाрдиे рдХी рд╣ोреЬ рдоें рдоीрдбिрдпा рдпрд╣ рднी реЫрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा рдХी рджिрдЦाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी ‘рдЦрдмрд░’ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рднी рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдЕрдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЪैрдирд▓ों рдкрд░ рд░ोрдЬ рдмрдЧрджाрджी рдХे рдоाрд░े рдЬाрдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдХрднी рд╕ाрд▓ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рджुрдиिрдпा рдХे реЩрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХी рдЬाрддी рд╣ै। реЩрдмрд░ों рдХो рддोреЬ-рдорд░ोреЬ рдХрд░ рджिрдЦाрдиे рдХा рдЪрд▓рди рднी рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдХाрдлी рдмреЭा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдоें рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдиे рд▓े рд▓ी рд╣ै।
рдЬрдм рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рддрдм рдЙрд╕рдоें рджेрд╢ рдХे рдХुрдЫ рд╡рд░्рдЧों рдХो ‘рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ’ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо, рд╕िрдЦ, рдмौрдж्рдз, рдкाрд░рд╕ी, рдЬैрди рдФрд░ рдИрд╕ाрдИ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЕрдзिрдХрддрд░ рдорд╕рд▓ों рдХो рдоुрд╕्рд▓िрдо рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд░рдХे рджेрдЦрдиे рдХी рд░рд╡ाрдпрдд рдЪрд▓ рдкреЬी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рддрднी рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рдЪुрдиाрд╡ рдХा рд╕рдордп рд╣ोрддा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдЧैрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдШрдЯрддी рд╣ै। рд╡рд░рдиा рдЙрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рдЬрд░ूрд░рддों рд╡рдЧैрд░рд╣ рд╕े рдоीрдбिрдпा рдХा рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рдпूँ рддो рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрджрдп рдЬрдирдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡рд╣ рдЬрдирддा рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрди рдХрд░ рдЖрдпा рдеा। рдпाрдиी рдХि рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдЬрдирддा рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рддрдХ рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХो рд╕рдоाрдЬ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рднी рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЪौрдеा рд╕्рддрдо्рдн рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЖрдЬ рдЬрдм рд╕рдм рдХुрдЫ рдмाреЫाрд░ рддрдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдРрд╕े рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдмाреЫाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рднीрддрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдХी рдкैрда рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрдиा рд░рдЦा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдЬाрд░ू рдоीрдбिрдпा рди рддो рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдаीрдХ рд╕े рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рди рддो рдЖрдо рдЬрдирддा рд╕े рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрднी рднी рдвेрд░ рд╕ाрд░ी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд▓ेрдЦрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рдЙрддрдиा рдЕрд╕рд░ рдирд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬिрддрдиा рдХि рдоीрдбिрдпा рдкрд░। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो – “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдЬ рднी рдкैрд╕ा рдирд╣ी рд╣ै рдкрд░ рдиैрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдкрддрди рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдпрджि рдХोрдИ рдЕрднी рддрдХ рдмрдЪा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ी рд╣ै! рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЧрд░िрдоा рдЕрднी рддрдХ реЮреШीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै।”2
рдЖрдЬ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЕрд░्рдердХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдХे рдмреЭрддे рджрдмाрд╡ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдиेрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЦोрдпा рд╣ै। рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдЬрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддि рдХो рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдзрдиोрдкाрд░्рдЬрди рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдиे рд╕рд░рдХाрд░ी рддंрдд्рд░ों рд╕े рдЧрдардЬोреЬ рдХिрдпा। рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдорд░्рдеिрдд рд╕рд░рдХाрд░ें рдмрдирдиे рд▓рдЧी рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдмिрдЦрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЬрдирддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕рдоाрдирддा, рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдкрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рднी рдЗрд╕рд╕े рджूрд╖िрдд рд╣ुрдЖ। рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди-рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рддाрдХрдд рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдЕрдм рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рдирд╕्рд▓ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЬрдирддा рдХो рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрдирддा рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рд╕рд╕्рддा рдФрд░ рдЖрд╕ाрди рддрд░ीрдХा рд╣ै। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै рдХि рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдШाрддрдХ рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрджि рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рдмрдЪाрдиा рд╣ै рддो рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдиा рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ें рди рд╕िрд░्рдл рдЬाрддीрдп рдПрд╡ं рдирд╕्рд▓ीрдп рд╣рдорд▓ों рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддी рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рджेрд╢ों рдиे рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рднी рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдЪीрди, рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рдЗрд╕рдХे рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕рдмрд╕े реЩрд░ाрдм рд╕्рдеिрддि рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рдХे ‘рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों’ рдХी рд╣ै। рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рдоें рд╕рджिрдпों рд╕े рд╢ांрддिрдкूрд░्рд╡рдХ рдЬीрд╡рди рдмिрддा рд░рд╣े рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХो рдкिрдЫрд▓े рдХрдИ рд╕ाрд▓ो рд╕े рдмुрдж्рдзिрд╕्рдЯ рдЕрддिрд╡ाрджिрдпों рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ेрдиा рдХे рд╕рдорд░्рдерди рд╕े рд╣िंрд╕ा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рди् 1982 рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рднी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджी рдЧрдпी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕्рдеिрддि рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпे рд▓ोрдЧ рдЯूрдЯी рдиाрд╡ рдкрд░ рднी рд╕рдоुрдж्рд░ рдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХो рдмेрдмрд╕ рд╣ैं। рдпे рд▓ोрдЧ рднाрд░рдд, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмंрдЧрд▓ाрджेрд╢ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдмрдЪाрдХрд░ рд╢рд░рдг рд▓ेрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ैं।
рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдРрд╕ी рд╣рдЬाрд░ों рдШрдЯрдиाрдПँ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХी рдЗрд╕ рд▓реЬाрдИ рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдШрд░ рдмेрдШрд░ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХे рдЦेрд▓ рдоें рдХрднी рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкंрдбिрдд рдк्рд░рддाреЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддो рдХрднी рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕िрдХ्рдЦ рддो рдХрднी рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрди। рд╕рднी рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХा рд╣ी рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╣ै рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рд╕े рдпे рдЦрдмрд░ें рдирджाрд░рдж рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдРрд╕े рдоाрдорд▓ों рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ों рд╕े рдЙрдЪिрдд рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдЕрдкीрд▓ рднी рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдмेрдЕрд╕рд░ рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдиिрд╣िрдд рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХो рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं– “рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдд्рдоाрдУं рдХो рддोреЬा рдЬाрддा рд╣ै... рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै... рдЙрдирдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рд╢рдХ्рддि рд╡िрдЦंрдбिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рддрдм рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рдЬोंрдХे рдЙрд╕ рд╡िрднाрдЬिрдд рдХौрдо рдХा рд╕ाрд░ा рд░рдХ्рдд рдЪूрд╕ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЦंрдбिрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╢्рдорд╢ाрдиों рдоें рддрдм рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рдмाреЫाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं .... рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╢ोрд╖рдХों рдХे рд╣ाрдеों рдЦिрд▓ौрдиा рдмрди рдХрд░ рдиाрдЪрддे-рдЧाрддे, рдЬрд╢्рди рдордиाрддे рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╡िрднाрдЬिрдд рдЕंрдЧ рдХे рд╢рдд्рд░ु рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдиाрд╢ рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं।”3
рдРрд╕ा рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддा рдкрд░ рдХाрдмिрдЬ рд╣ोрдиे рдХे рдЦ्рдпाрд▓ рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпाँ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдФрд░ рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХे рдмीрдЪ рд░ेрдЦा рдЦींрдЪрддी рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрдо рдоें рдЙрдирдХो рдоीрдбिрдпा рдХा рднрд░рдкूрд░ рд╕ाрде рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдоीрдбिрдпा рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдоें рд╣ीрдирддा рдХा рднाрд╡ рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдХा рдмोрдз рджिрд▓ाрддा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд╖ा, рдзрд░्рдо, рдирд╕्рд▓ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдпрд╣ рдорддрднेрдж рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै рддाрдХि рд╕рдд्рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╡рдлाрджाрд░ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХे рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХी рджाрд╡ेрджाрд░ी рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХे। ‘рдоीрдбिрдпा рдмाреЫाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, “рдЬाрддिрд╡ाрджी рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдоीрдбिрдпा рдХो рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕े рджेрдЦрдиा рд╣ो рддो рд╣рдо рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों рдХो рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиे рдХी рд╡ीрежрдкीрежрд╕िंрд╣ рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рд╣ुрдИ рдХрд╡ाрдпрдж рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдЙрдаे рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рд╣рд╡ा рджेрдиे рдоें, рдЫाрдд्рд░ों рдирд╡рдЬрд╡ाрдиों рдХो рдЖрдд्рдорджाрд╣ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрдиे рдоें, рддрдоाрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ों рдиे рдЬो рд╡िрд╡ाрджрд╕्рдкрдж рд░ोрд▓ рдиिрднाрдпा рдеा рд╡рд╣ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдеा।”4
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рддрдоाрдо рдЦрдмрд░ें рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрдгाрдо рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмрдЧैрд░ рджिрдЦाрдИ, рдЪрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЪैрдирд▓ों рдХो рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрдпे рддो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ी рдоीрдбिрдпा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдЪрддे рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдИрдоाрдирджाрд░ीрдкूрд░्рд╡рдХ рдиिрднाрддे рджिрдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрди рдоुрдж्рджों рдХो рд╕ंрдЬीрджрдЧी рд╕े рд▓ेрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рд╕ाрде рдХाрдпрдо рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे реЫрдоाрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ोрд╖िрдд, рдк्рд░рддाреЬिрдд, рд╡ंрдЪिрдд рдЖрджि рд╕рднी рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рдЦुрд▓ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдпूँ рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬрдирд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрд░ рдк्рд░िрди्рдЯ рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрджрдп рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣ुрдЖ। рдХुрдЫ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдд्рд░рдХाрд░ рднी рд░рд╣े рд▓ेрдХिрди рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рддेрдЬी рд╕े рдмрджрд▓ा рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдоीрдбिрдпा рдоें рдкूंрдЬी рдиिрд╡ेрд╢ рдиे рди рд╕िрд░्рдл рдоीрдбिрдпा рдХो рдЙрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े рднрдЯрдХाрдпा рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рд╕ंрджेрд╣ рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдЦреЬा рдХिрдпा।
рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдпूँ рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХी рджेрди рд░рд╣ी। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдХे рдФрд░ рдлрд▓рдиे-рдлूрд▓рдиे рдХी рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕्рдеिрддि рджेрд╢ рдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрдиाрдпे рд░рдЦी। 1947 рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХा рдЬो рдкौрдзा рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдЙрд╕рдХा рдлрд▓ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪрдЦрдиा рдкреЬा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрд╕ рдЧрдо्рднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓िрдЦा-рдкреЭा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЭूрдаा-рд╕рдЪ, рддрдорд╕, рдЖрдзा рдЧाँрд╡, рдХाрд▓े рдХोрд╕, рдЫाрдХो рдХी рд╡ाрдкрд╕ी, рд▓ौрдЯे рд╣ुрдП рдоुрд╕ाрдлिрд░ рдЖрджि рдХृрддिрдпों рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрд░्рдл्рдпू’ рддрдеा ‘рд╣рдоाрд░ा рд╢рд╣рд░ рдЙрд╕ рдмрд░рд╕’ рдЬैрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рдХे рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдиाрд╡ рд╡ рджंрдЧो рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдЧрджीрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рдХांрдХрд░’ рдоें рд╡िрднाрдЬрди рдоें рдмेрдШрд░ рд╣ुрдП рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд╢्рдЪाрдд рднाрд░рддीрдп рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╢ाрдиी рдХे ‘рдХाрд▓ा рдЬрд▓’ рддрдеा рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо рдХे ‘рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж’ рдоें рдмреЬी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкрдг्рдбिрддों рдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдкрд░ рдордиीрд╖ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╢िрдЧाреЮ, рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ рдкрд░ ‘рджूрдзрдиाрде рд╕िंрд╣’ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрдЦिрд░ी рдХрд▓ाрдо, рд╕рди् 1984 рдХे рджंрдЧे рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ – рднрдЧрд╡ाрди рдХी рддрд▓ाрд╢, рд╕рд░рдмрдЬीрдд, рдЕрдлрд╡ाрд╣ें, рдХ्рдпा рддुрдордиे рдХोрдИ рд╕рд░рджाрд░ рднिрдЦाрд░ी рджेрдЦा рдЖрджि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рддрдеा рдзрд░्рдоाрди्рдзрддा рдХे рдЙрд╕ рд░ूрдк рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдШाрддрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо рдРрд╕े рд╣ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг 'рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж'5 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рдкрддрди рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдЕреЩрдмाрд░ рдХे рдПрдХ рдХोрдиे рдоें рд╕्рдеाрди рдоिрд▓рдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдлाрд╕ीрд╡ाрджी рддाрдХрддों рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрдпाँ рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1- рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд╢्рдпрдк, рдЖрдЦрд░рдоाрд▓ा, рд╣िंрджी рдоीрдбिрдпा: рдиाрдо-рджाрдо рдХा рдЪोрдЦा рдзंрдзा
2- рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рд╣िंрджुрдд्рд╡рд╡ाрджी рдиाрдЬीрд╡ाрдж, рдоेрдзा рдмुрдХ्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдкृреж 215
3- рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рдХिрддрдиे рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПрдг्рдб рд╕рди्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдкृреж 45
4- рд╕ंреж рдкंрдХрдЬ рд╡िрд╖्рдЯ, рдоीрдбिрдпा рдмाреЫाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рдЕрдХ्рд╖рд░ рд╢िрд▓्рдкी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी (рдкृреж175)
5- рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо, рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░реж рджिрд▓्рд▓ी (рдкृреж228)
