Showing posts with label рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ. Show all posts
Showing posts with label рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ. Show all posts

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’

- рд░ाрдХेрд╢ рдбрдмрд░िрдпा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рдкीрдПрдЪрдбी), рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЬрдпрдкुрд░
рдИрдоेрд▓: rakeshdabariya@gmail.com

            рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡िрд╡िрдзрд╡рд░्рдгी рд╣ै। рдПрдХाрдзिрдХ рдзрд░्рдо, рд╕ंрдк्рд░рджाрдп, рдкंрде, рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпाँ, рдЬाрддिрдпाँ-рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рдоाрди्рдпрддाрдПँ рдпрд╣ाँ рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдоें рдк्рд░ाрдг рдлूँрдХрддी рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рднी рдЗрд╕ी рд╡ैрд╡िрдз्рдпрддा рдХा рдПрдХ рдЕंрдЧ рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЬाрди рдХी рдХीрдордд рдкрд░ рд╕ँрдЬोрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдк्рд░рдХृрддिрдиिрд╖्рда, рдк्рд░рдХृрддि рдиिрд░्рднрд░ рддрдеा рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯрдп рдХे рд╡ैрднрд╡ рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓ाрдЪाрд░, рдЕрди्рдпाрдпрдЧ्рд░рд╕्рдд рддрдеा рдкрд╢ुрд╡рдд рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрд╢рдк्рдд рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╣рдоाрд░े рдЛрд╖िрдпों рдиे рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдЬाрдиा рдеा рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЙрд╕рд╕े рднी рдкрд╣рд▓े। рдбाреж рд╡िрдиाрдпрдХ рддुрдорд░ाрдо рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा, рдПрдХ рд╕े рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ा, рд╕рдоाрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд░ंрддु рдЕрдХ्рд╖рд░рдЬ्рдЮाрди рд░рд╣िрдд рдоाрдирд╡рд╕рдоूрд╣... рдпाрдиि рдЖрджिрд╡ाрд╕ी।[1] рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖрд░्рдпों рд╕े рднी рдкूрд░्рд╡ рдХे рдоाрдирд╡ рд╕рдоूрд╣ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡े рдЗрд╕ рднूрдоि рдХे рдоूрд▓-рдоाрд▓िрдХ рд╣ैं। рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ाрдзिрдкрддि рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХुрдЫ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдмॉрд░िрдЬिрдирд▓ рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рд╣ै।[2] рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдЬीрд╡рди рдЖрдЬ рднी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд░ंрдЧ рдоें рд░рдЪा-рдмрд╕ा рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рде рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдП рджेрд╡ी, рдоाँ, рд╕рд╣рдЪрд░ी рдФрд░ рдк्рд░ाрдг рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЙрдирдХा рдиेрд╣ рд▓рдЧाрд╡ рдХिрддाрдмी рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд░рди рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕рдЬीрд╡ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ैं।
            ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЕंрддрд░ंрдЧрддा рдХा рдПрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рдФрд░ рд░ोрдЪрдХ рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рдпрд╣ рдХि, рдЬिрдирдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдпрд╣ीं рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдЖрдд्рдоा рд╕ाрд░ंрдбा рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдмрд╕рддी рд╣ै, рдкрд▓-рдкрд▓ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдЬिрдирдХी рдЙрдд्рд╕рд╡рдзрд░्рдоिрддा рд╣ै। рддрднी рддो рдЬाрдо्рдмीрд░ा рдХो рдЗрд╕ рд╕ाрдд рд╕ौ рдкрд╣ाреЬिрдпों рд╡ाрд▓े рдЬंрдЧрд▓ рдХे рдПрдХ-рдПрдХ рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕े рдк्рдпाрд░ рдеा। рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╡े рд╡ृрдХ्рд╖ рдЙрд╕े рдЬाрддीрдп рд▓рдЧाрд╡ рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░ाрддे рдеे, рдКंрдЪे-рдКंрдЪे, рдоोрдЯे-рдоोрдЯे рд╕ाрд▓! рддрдоाрдо рдЬंрдЧрд▓ों рдХे рд╕ाрд▓ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рд▓ंрдмाрдИ рдХो рдоाрдд рджेрддे рд╕ाрд▓! рдХрд░ीрдм рдПрдХ рд╕ौ рдЪाрд▓ीрд╕, рдПрдХ рд╕ौ рдкрдЪाрд╕ рдлुрдЯ рдКंрдЪे рд╕ाрд▓! рдЙрд╕рдХे рдкुрд░рдЦों рдХी рд╡ाрд╕ рднूрдоि рдХे рд╕ाрд▓! рдЙрдирдХा рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕рд░рдЬोрдо![3] рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдеीं рдЬो рдЬाрдо्рдмीрд░ा рдХो рд╡рди рджेрд╡рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕्рдеा рдХी рд░ाрд╣ рджिрдЦाрддी рдеीं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкोрддे рдХिрд╢ोрд░ рд╕рдЧेрди рдХो рд╕рдордЭाрддा рдХि рд╡рди рджेрд╡рддा рдХी рдХृрдкा рд╣ै рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓ рдкрд░। рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рд╕рднी рдЬंрдЧрд▓ों рд╕े рдкрд╣рд▓े рдмाрд░िрд╢ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдпрд╣ाँ। рдмрд░рд╕ाрдд рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी। рд╕ाрд▓ рдХे рдмीрдЬ рдЧिрд░рдиे рдХे рдЪाрд░ рдкрд╣рд░ рдХे рдЕंрджрд░-рдЕंрджрд░। рдордз्рдп рдмैрд╢ाрдЦ рдоें рд╣ी...।[4]

            рдЖрдЬ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡िрдж рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмेрд╣рдж рдЪिंрддिрдд рд╣ैं। рдЪिंрддा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдкрд░िрдгाрдо рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЙрдкाрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдмौрдж्рдзिрдХ рдмिрд░ाрджрд░ी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдоाрдо рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╡ाрд░्рддाрдПं рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं рддрдеा рдЙрди рдкрд░ рдХрд░ोреЬो рдбॉрд▓рд░ рд╡्рдпрдп рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрд░ंрддु рдЗрддрдиे рдк्рд░рдпрдд्рди рдХे рдмाрдж рднी рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕рдн्рдп рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рднी рдЬिрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╣рд▓ рдирд╣ीं рдвूंрдв рдкाрддे, рдЙрд╕рдХा рдЬ्рдЮाрди рддो рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ोрдЧों рддрдХ рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдлॉрд░ेрд╕्рдЯ рдЧाрд░्рдб рд╕рдЧेрди рдХो рдмрддाрддा рд╣ै, рд╕ाрд▓ рдХे рдкेреЬों рдоें рдЕрдкрдиी рд▓ंрдмाрдИ рд╕े рдЫрд╣ рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рдКँрдЪाрдИ рддрдХ рдХे рдЗрд▓ाрдХे рдХो рдаंрдбा рд░рдЦрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпाрдиी рдПрдХ рд╕ौ рдЪाрд▓ीрд╕ рдлीрдЯ, рдПрдХ рд╕ौ рдкрдЪाрд╕ рдлीрдЯ рд╕े рдЫрд╣ рдЧुрдиा рдКрдкрд░ рддрдХ рдХे рдЖрд╕рдоाрди рдХो рдаंрдб рд╕े рдаिрдаुрд░рдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं, рд╕ाрд░ंрдбा рдХे рд╕ाрд▓।[5] рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕ाрд░ंрдбा рдХा рдЬंрдЧрд▓ рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдЙрди्рд╣ें рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢рд░рдг рджी рд╡рд╣ рднी рдПрдХ рджो рдирд╣ीं, рдкूрд░ा рдЬंрдЧрд▓ рдЙрдирдХा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЪाрд╣े рд╡рд╣ाँ рд░рд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рддрднी рддो рдЬाрдо्рдмीрд░ा рдФрд░ рд░िрдоिрд▓ рдХो рднрдЯрдХрддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдЬрд▓्рдж рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдХोрдИ рдЧुрдлा рдоिрд▓ рдЬाрдПрдЧी। рд╕ाрд░ंрдбा рдХे рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЧुрдлाрдУं рдХी рдХ्рдпा рдХрдоी? рдХिрддрдиी рд╣ी рдмाрд░ рд╢िрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рдкीрдЫा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдпा рдЬाрдирд╡рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЦрджेреЬे рдЬाрдиे рдкрд░ рдЧुрдлाрдУं рдоें рдЖрдХрд░ рдЫुрдкрдиा рдкреЬा рд╣ै рдЙрди्рд╣ें। рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЕंрдзेрд░ा рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рд░ाрдд рдмिрддाрдиी рдкреЬी рд╣ै рдЧुрдлाрдУं рдоें।[6] рдФрд░ рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкेрддाрдбु, рдХेंрджु рдХे рдлрд▓ рдФрд░ рд╢िрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬीрд╡-рдЬрди्рддु। рд╕рдЧेрди рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╕ुрдирддा рдЖрдпा рд╣ै рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рд╢िрдХाрд░ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬрдм рдкेреЬ рдХे рдКрдкрд░ рдмैрдаे-рдмैрдаे рдЙрд╕рдХे рдкुрд░рдЦे рддीрд░ рдЪрд▓ाрдпा рдХрд░рддे । рдЬрдм рддрдХ рдкेреЬ рд╕े рдХूрджрдХрд░ рджूрд╕рд░े рдоें, рджूрд╕рд░े рд╕े рддीрд╕рд░े рдоें, рддीрд╕рд░े рд╕े рдЪौрдеे рдоें рдФрд░ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬंрдЧрд▓ рдХी рдЦाрдХ рдЫाрдирддे рд╢िрдХाрд░ рдХी рдЦोрдЬ рдоें।[7] рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖрдЬ рднी рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡рди्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рд╡ाрд╣рдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкेреЬों рдХी рдЬреЬों рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдХे рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ рдлूрд▓ों-рдкрдд्рддों рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рдирджिрдпों, рдкрд╣ाреЬों рдкрд░ рдЖ рдХрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं। рдЧुрдлाрдУं рдХी рджीрд╡ाрд░ें рдЖрдЬ рднी рдЙрдирдХे рдмреЬे рдХैрдирд╡ाрд╕ рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ंрдЧीрдд рдоोрд░ рдФрд░ рдкрдкीрд╣ों рдХे рд╕ंрдЧ рдЙрддाрд░-рдЪреЭाрд╡ рднрд░рддा рд╣ै।

      рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХी рдиिрд░्рдоिрддि рд╣ी рдРрд╕ी рд╣ुрдИ рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХे рдХोрдИ рд╡्рд░рдд-рдЕрдиुрд╖्рдаाрди, рдкрд░्рд╡-рдд्рдпौрд╣ाрд░, рд╢ाрджी-рдм्рдпाрд╣ рдЖрджि рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдХे рдмिрдиा рд╕рдо्рдкрди्рди рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рдЙрдирдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддिрдиिрд╖्рда рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ी рдЖрдЬ рдЙрдирдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдиाрд░ाрдпрдг рд╕िंрд╣ рдЬी рдЙрдЗрдХे рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдиिрдХрдЯ рдХा рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рдЙрдирдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдзिрд╖्рдаाрди рдоें рд╣ी рд╣ै।”[8] рдпрд╣ рдХрдерди рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЙрдирдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрдХрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рддрдХ рдкंрд╣ुрдЪрддी рд╣ै। рд▓ेрдЦिрдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиों рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдоोрд╣ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдХрд░рддी рд╣ै। "рдУрд░ рдПрд░ा рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рд╕ाрде рдоाрдпрдХे рд╕े рд╡िрджा рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдЬाрддे рд╕рдордп рдЧाँрд╡ рдХी рд╕ीрдоा рд▓ांрдШрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрдо рдХे рдПрдХ рдкेреЬ рдкрд░ рд╕ाрдХी рд╕ुрддрдо рдХो рд╕ाрдд рдмाрд░ рд▓рдкेрдЯрдХрд░ рдмांрдзा рдоेंрдЮ्рдЬाрд░ी рдиे рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि, рдЕрдкрдиी рджेрд╕ाрдЙрд▓ि, рдЕрдкрдиी рдоाँ рдмुрд░ू рдХो рд╣рдоेрд╢ा рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХा рд╡ाрджा рдХिрдпा।”[9] рдпрд╣ рд╡ाрджा рдХрд░рдиा рдПрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдоाрдд्рд░ рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрди्рдпрдеा рдХोрдИ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि, рдЕрдкрдиी рджेрд╕ाрдЙрд▓ि рддрдеा рдоाँ рдмुрд░ू рдХो рдХैрд╕े рднुрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдоें, рдзрд░्рдо-рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЬाрддрдХрд░्рдо, рд╢ाрджी-рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоृрддрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рддрдХ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै।

      рд╡рди्рдп рдЬीрд╡рди рдоें рдЬंрдЧрд▓ी рдЬाрдирд╡рд░ों рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рднी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдЬंрдЧрд▓ рддो рдЬंрдЧрд▓ рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдк्рд░рдХृрдд्рдпा рдХुрдЫ рдЬाрдирд╡рд░ों рд╕े рдЗрддрдиा рд▓рдЧाрд╡ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХा рдХрднी рдЕрд╣िрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдкрд░ंрддु рдХुрдЫ рдЬाрдирд╡рд░ों рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рд╕рддрд░्рдХ рд░рд╣рдиे рдХी  рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬंрдЧрд▓ рдоें рд╢ेрд░, рднाрд▓ू, рдЪीрддे рдЖрджि рдРрд╕े рд╣िंрд╕рдХ рдкрд╢ु рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рдХрднी рднी рдЗрди рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрддः рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЙрдирдХी рдк्рд░рдХृрддि рддрдеा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рдЬाрдирдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рд╡рди्рдп рдкрд╢ुрдУं рддрдеा рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдордз्рдп рдЕंрдд:рд╕ंрдмंрдз рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдордЪाрди рдкрд░ рдмैрдаा-рдмैрдаा рдЬाрдо्рдмीрд░ा рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै, “рджो рддीрди рджिрди рд╕े рдмाрд░िрд╢ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै। рдкрд░ рдЯрд░्рд░ाрддे рдЪोрдХे (рдоेंрдврдХ) рдФрд░ рд╕ाрдордиे рдкेреЬों рдХे рдЭुрд░рдоुрдЯ рдоें рдпрд╣ाँ-рд╡рд╣ाँ рдЭुंрдб рдоें рдЯिрдордЯिрдоाрддे рдЗрдкिрдкिрдпुंрдЧ (рдЬुрдЧрдиू) рдмाрд░िрд╢ рдХा рд╕ंрдХेрдд рддो рджे рд░рд╣े рд╣ैं।”[10] рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджैрдиंрджिрди рдХाрд░्рдпों рдФрд░ рдЖрдкрджाрдУं-рд╡िрдкрджाрдУं рдХा рдкूрд░्рд╡ाрднाрд╕ рдХрд░ाрдиे рдоें рдЬीрд╡ рдХिрддрдиा рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдмрдирддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднी рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ै рдХि рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рдоें рднूрдХंрдк рдЖрджि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХो рднांрдкрдиे рдХा рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╣рдорд╕े рдХрдИ рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЪींрдЯिрдпों рдХा рдЕрд╕рдордп рдмिрд▓ों рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЖрдиा рдпा рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХा рдмेрд╡рдЬрд╣ рдЪрд╣рдЪрд╣ाрдиा рдЗрди рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддा рд╣ै। рдЬाрдо्рдмीрд░ा рдХो рдЗрди рдЬाрдирд╡рд░ों рд╕े рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рднी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╣ाрдеिрдпों рдХे рдЭुंрдб рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХे рдлрд╕рд▓ рддрдеा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдд्рд░ाрд╕рджी рдХा рд╕ंрдХेрдд рдЙрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। “рдпे рдЖрдЬ рдЗрддрдиे рд╕ाрд░े рд╕िрдпाрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдлें-рдлें-рдлें рдХी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╕ी рдЖрд╡ाрдЬ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрд╕ी рдЯोрд▓े рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХ्рдпों рдЙрдЫрд▓-рдХूрдж рдХрд░рддे рдлिрд░ рд░рд╣े рд╣ैं? рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдЕрдкрд╢рдЧुрди рддो рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा ?[11] рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ी рд╕िрдпाрд░ рд░ोреЫ рдкेрдЯ рднрд░ рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЪुрдкрдЪाрдк рдЦिрд╕рдХ рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рджूрд░ рдЬाрдХрд░ рд╣ुрдЖं- рд╣ुрдЖं рдХрд░рддे рд╣ैं, рдкрд░ंрддु рдЖрдЬ рдЙрдирдХी рдмोрд▓ी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рд╣ै, рдпाрдиी рдХोрдИ рдЕрдирд╣ोрдиी рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдпे рд╕ंрдХेрдд рдХोрдИ рд╡рд╣рдо рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рдпे рдШрдЯрдиाрдПँ рдЙрдирдХे рдФрд░ рдЬीрд╡рдЬंрддुрдУं рдХे рдордз्рдп рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै।

      рдЙрдд्рд╕рд╡рдк्рд░िрдп рдЖрдо рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдк्рд░рдХृрддि рдХी рддрд░рд╣ рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓, рдЙрджाрд░, рд╕ंрдХोрдЪी, рдзीрд░-рд╡ीрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╕िрдордЯी-рд╕िрдХुреЬी рдкрд░ рдкрд░рдо рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдЬрди-рдЬाрддि рд╣ै। рдЬंрдЧрд▓ рдФрд░ рдЬрдоीрди рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╢ाрдиो-рд╢ौрдХрдд рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдоें рдЙрдирдХे рдк्рд░ाрдг рдмрд╕рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕िрд╡ा рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдФрд░ рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЪाрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी рдиे рдПрдХ рд▓ंрдмे рд╡िрд╡рд░рдг рдХे рд╕ाрде рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд░िрд╢्рддे рдХो рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рдЬंрдЧрд▓ рдФрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдХे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рд╕ाрде рдЗрдирдХे рд╕ंрдмंрдз рдХो рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╡ेрд╢-рднूрд╖ा, рдЦाрди-рдкाрди, рдкрд░्рд╡-рдд्рдпौрд╣ाрд░, рдиृрдд्рдп-рдЧीрдд, рдкूрдЬा-рдкाрда, рдЕрд░्рдеाрдд рдЗрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдХोрдИ рднी рдкрдХ्рд╖ рд╣ो, рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдирдЬрд░ों рд╕े рдмрдЪा рдирд╣ीं рд╣ै। рдХुрдЫ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЗрд╕ рд╡рд░्рдгрди рдХो рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмा рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ рдмрддाрдпा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै рдХि, “рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХे рд╡рд░्рдгрди рдХी рдЕрддिрд░ंрдЬрдиा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЖрдХाрд░ рдХो рддो рдмреЭा рджेрддी рд╣ै, рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╣ी рд╕рд╣ी, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рдХोрдг рд╕े рдХрд╣ рдЧрдИ рд╣ै।”[12] рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЕрдорд░ेрди्рдж्рд░ рдХिрд╢ोрд░ рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХा рд╢ोрдХрдкрдд्рд░ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि “рдХुрджрд░рдд рдХे рддрдоाрдо рдЕрд╡рдпрд╡ рдЪाрд░ों рдУрд░ рдкрд╕рд░े рд╣ैं। рдкाрдардХ рдбूрдм рдЬाрддा рд╣ै рдорд╣ुрдП рдХी рдЧंрдз рдФрд░ рдмрд╣рдХрддी-рдмрд░рдЧрддी рд╣рд╡ाрдУं рдоें। рдмाрд╕ी рднाрдд рдФрд░ рдЫрддрд░ी рдХी рддрд░рд╣ рдлैрд▓े рд╣ुрдП рдорд╣ुрдЖ рдХे рдкेреЬ, рдоांрджрд░ рдФрд░ рдирдЧाреЬे рдХी рдеाрдк, рдЧीрддों рдХे рдордзुрд░ рдмोрд▓ рдФрд░ рдпुрд╡ा рдЬोреЬों рдХा рдк्рдпाрд░рдЗрд╕ рдЬाрджुрдИ рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рдкाрдардХों рдХो рднी рд╡рд╣ीं рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рджिрд▓ाрддी рд╣ै।”[13] рдпрд╣ рд╕рд╣ी рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдЬрди-рдЬाрддिрдпों рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдЕрдм рддрдХ рджрд░्рдЬрдиों рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖ рдЪुрдХे рд╣ैं рдкрд░ рдХрд╣ीं рднी рдЗрддрдиी рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рдХे рд╕ाрде рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ рддрдеा рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЙрдирдХे рд╕ंрдмंрдз рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдпрд╣ рдЪिрдд्рд░рдг рднी рдЗрд╕рдХी рдЕрдк्рд░рддिрдорддा рдоें рдпोрдЧрджाрди рджेрддा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн 
[1] рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХौрди, рд╕реж рд░рдордгिрдХा рдЧुрдк्рддा, рд▓ेрдЦ рдбाреж рд╡िрдиाрдпрдХ рддुрдорд░ाрдо, рдкृрд╖्рда 27
[2] рд╡рд╣ी
[3]  ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’, рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 12
[4]  рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 13
[5] ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’, рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 13
[6] ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’, рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 56
[7] рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда 12
[8] ‘рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдЕрдм рддрдХ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпाрдд्рд░ा’, рд╕ंреж рд░рдордгिрдХा рдЧुрдк्рддा,2008, рдкृрд╖्рда 30 рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд
[9] ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’, рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 36
[10] ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’, рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 44
[11] ‘рдорд░ंрдЧрдЧोреЬा рдиीрд▓рдХंрда рд╣ुрдЖ’, рдорд╣ुрдЖ рдоाрдЬी, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृрд╖्рда 44
[12]  рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╢ोрдз, рдХ्рд╖िрддिрдЬ рд╢рд░्рдоा, рд╕рдордпांрддрд░,рдЬूрди-2012, рдкृрд╖्рда 65
[13]  рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рд░ोрдХाрд░ों рдХा рд╢ोрдХрдкрдд्рд░, рдЕрдорд░ेрди्рдж्рд░ рдХिрд╢ोрд░, рд╣ंрд╕, рдирд╡реж 2012, рдкृрд╖्рда 75


рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдоीрдбिрдпा: рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рди्рджрд░्рдн

рдЦुрд╢рдмू рдЕंрд╕ाрд░ी

- рдЦुрд╢рдмू

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िрди्рджी-рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी рд╕ंрдХाрдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: khushboo18121989@gmail.com


 рд╕рдд्рддрд░ рдХा рджрд╢рдХ рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдЙрд╕рдХा рджूрд░рдЧाрдоी рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ। рдЪिंрддрдХों, рд╡िрдЪाрд░рдХों рдиे рдЗрд╕े ‘рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рдоंрд╢ा рд╕ाрдл рдеी рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдмाреЫाрд░ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рдЬрдирддा рдХो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмрдиाрдпा рдЬाрдпे। 21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рджूрд░рдЧाрдоी рдкрд░िрдгाрдо рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рджिрдЦाрдИ рдкреЬрдиे рд▓рдЧे। рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдмाреЫाрд░ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЬो рдирдпे рдХिрд╕्рдо рдХा рдмाреЫाрд░ рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддिрдпों рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдпा, рдЙрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╡рд╕्рддु, рдХ्рд░ेрддा рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░ेрддा рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдмाреЫाрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рднी рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиा рдоीрдбिрдпा। рдЬो рдоीрдбिрдпा рдХрднी рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд░рд╣ी, рдЗрд╕ рдмाреЫाрд░ рдиे рдЙрд╕े рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЯीрежрдЖрд░режрдкीреж рдмреЭाрдиे рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдиे реЩрдмрд░ों рдХो рдоाрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдмेрдЪрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдкेрдб рди्рдпूрдЬ рдиे рдоीрдбिрдпा рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рднी рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рдмреЭрддे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे рдХाрд░рдг рдоीрдбिрдпा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдЪौрдеे рд╕्рддрдо्рдн рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рд╕े рдЗрддрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ ‘рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд╢्рдпрдк’ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЕрдкрдиी рдкूंрдЬी рд╕ंрдмंрдзी рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдмाрд░- рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдмाреЫाрд░ рдХी рд╢рд░рдг рдоें рдЬाрдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рдЙрд╕рдХे рджुрд░ूрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рддрдеा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। рдкूंрдЬीрдкрддि рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдорджрдж рддो рдХрд░рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдпрд╣ рднी рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдЙрдкрдХाрд░ рдХा рдмрджрд▓ा рдЪुрдХाрддे рд╣ुрдП рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЙрдирдХे рд╣िрддों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХाрд░्рдп рдХрд░ें। рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕рдд्рддाрдПँ рдк्рд░ाрдпः рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡िрд╡ेрдХीрдХрд░рдг рд╕े рдШрдмрд░ाрддी рд╣ैं, рдЙрдирдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ोрдЪ, рдЙрд╕рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рджिрд▓–рджिрдоाрдЧ рдХा рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдЙрд╕рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рддोреЬрдиे-рдорд░ोреЬрдиे рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддीрдХों рдХी рдмाрдЬाрд░ाрдиुрдХूрд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”1

 рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддि рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдоीрдбिрдпा рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рднीрддрд░ рддрдХ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдХो рд╣ी рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдиा рд╕рд╣ी рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рднी рдЗрди рд╡рд░्рдЧों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╢्рд░рдж्рдзा рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП реЩрдмрд░ों рдХो рдЬрдирддा рдХे рдмीрдЪ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп реЩрдмрд░ों рдХो рдЕрдзिрдХ рдЙрдд्рддेрдЬрдиा, рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рдФрд░ рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рджंрдЧे, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдиेрддाрдУं рдХे рдЙрдЧ्рд░ рдПрд╡ं рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдмрдпाрди, рдЬाрддीрдп рддрдеा рдирд╕्рд▓ीрдп рд╣рдорд▓े, рдЖрддंрдХрд╡ाрдж, рдпुрдж्рдз рддрдеा рд╣िंрд╕ाрдд्рдордХ реЩрдмрд░ों рдХो рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдЬрдирддा рдХा рдз्рдпाрди рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд╣рдЯ рдЬाрдП рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рддрдеा рдмाреЫाрд░ рдХा рдХाрдо рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрдпे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рджिрдЦाрдиे рдХी рд╣ोреЬ рдоें рдоीрдбिрдпा рдпрд╣ рднी реЫрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा рдХी рджिрдЦाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी ‘рдЦрдмрд░’ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рднी рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдЕрдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЪैрдирд▓ों рдкрд░ рд░ोрдЬ рдмрдЧрджाрджी рдХे рдоाрд░े рдЬाрдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдХрднी рд╕ाрд▓ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рджुрдиिрдпा рдХे реЩрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХी рдЬाрддी рд╣ै। реЩрдмрд░ों рдХो рддोреЬ-рдорд░ोреЬ рдХрд░ рджिрдЦाрдиे рдХा рдЪрд▓рди рднी рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдХाрдлी рдмреЭा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдоें рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдиे рд▓े рд▓ी рд╣ै।

 рдЬрдм рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рддрдм рдЙрд╕рдоें рджेрд╢ рдХे рдХुрдЫ рд╡рд░्рдЧों рдХो ‘рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ’ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо, рд╕िрдЦ, рдмौрдж्рдз, рдкाрд░рд╕ी, рдЬैрди рдФрд░ рдИрд╕ाрдИ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЕрдзिрдХрддрд░ рдорд╕рд▓ों рдХो рдоुрд╕्рд▓िрдо рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд░рдХे рджेрдЦрдиे рдХी рд░рд╡ाрдпрдд рдЪрд▓ рдкреЬी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рддрднी рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рдЪुрдиाрд╡ рдХा рд╕рдордп рд╣ोрддा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдЧैрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдШрдЯрддी рд╣ै। рд╡рд░рдиा рдЙрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рдЬрд░ूрд░рддों рд╡рдЧैрд░рд╣ рд╕े рдоीрдбिрдпा рдХा рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рдпूँ рддो рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрджрдп рдЬрдирдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡рд╣ рдЬрдирддा рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрди рдХрд░ рдЖрдпा рдеा। рдпाрдиी рдХि рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдЬрдирддा рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рддрдХ рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХो рд╕рдоाрдЬ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рднी рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЪौрдеा рд╕्рддрдо्рдн рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।

 рдЖрдЬ рдЬрдм рд╕рдм рдХुрдЫ рдмाреЫाрд░ рддрдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдРрд╕े рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдмाреЫाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рднीрддрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдХी рдкैрда рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрдиा рд░рдЦा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдЬाрд░ू рдоीрдбिрдпा рди рддो рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдаीрдХ рд╕े рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рди рддो рдЖрдо рдЬрдирддा рд╕े рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрднी рднी рдвेрд░ рд╕ाрд░ी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд▓ेрдЦрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рдЙрддрдиा рдЕрд╕рд░ рдирд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬिрддрдиा рдХि рдоीрдбिрдпा рдкрд░। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो – “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдЬ рднी рдкैрд╕ा рдирд╣ी рд╣ै рдкрд░ рдиैрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдкрддрди рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдпрджि рдХोрдИ рдЕрднी рддрдХ рдмрдЪा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ी рд╣ै! рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЧрд░िрдоा рдЕрднी рддрдХ реЮреШीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै।”2

 рдЖрдЬ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЕрд░्рдердХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдХे рдмреЭрддे рджрдмाрд╡ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдиेрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЦोрдпा рд╣ै। рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдЬрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддि рдХो рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдзрдиोрдкाрд░्рдЬрди рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдиे рд╕рд░рдХाрд░ी рддंрдд्рд░ों рд╕े рдЧрдардЬोреЬ рдХिрдпा। рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдорд░्рдеिрдд рд╕рд░рдХाрд░ें рдмрдирдиे рд▓рдЧी рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдмिрдЦрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЬрдирддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕рдоाрдирддा, рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдкрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рднी рдЗрд╕рд╕े рджूрд╖िрдд рд╣ुрдЖ। рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди-рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рддाрдХрдд рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдЕрдм рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рдирд╕्рд▓ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЬрдирддा рдХो рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрдирддा рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рд╕рд╕्рддा рдФрд░ рдЖрд╕ाрди рддрд░ीрдХा рд╣ै। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै рдХि рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдШाрддрдХ рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрджि рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рдмрдЪाрдиा рд╣ै рддो рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдиा рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ें рди рд╕िрд░्рдл рдЬाрддीрдп рдПрд╡ं рдирд╕्рд▓ीрдп рд╣рдорд▓ों рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддी рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рджेрд╢ों рдиे рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рднी рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдЪीрди, рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рдЗрд╕рдХे рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕рдмрд╕े реЩрд░ाрдм рд╕्рдеिрддि рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рдХे ‘рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों’ рдХी рд╣ै। рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рдоें рд╕рджिрдпों рд╕े рд╢ांрддिрдкूрд░्рд╡рдХ рдЬीрд╡рди рдмिрддा рд░рд╣े рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХो рдкिрдЫрд▓े рдХрдИ рд╕ाрд▓ो рд╕े рдмुрдж्рдзिрд╕्рдЯ рдЕрддिрд╡ाрджिрдпों рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ेрдиा рдХे рд╕рдорд░्рдерди рд╕े рд╣िंрд╕ा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рди् 1982 рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рднी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджी рдЧрдпी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕्рдеिрддि рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпे рд▓ोрдЧ рдЯूрдЯी рдиाрд╡ рдкрд░ рднी рд╕рдоुрдж्рд░ рдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХो рдмेрдмрд╕ рд╣ैं। рдпे рд▓ोрдЧ рднाрд░рдд, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмंрдЧрд▓ाрджेрд╢ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдмрдЪाрдХрд░ рд╢рд░рдг рд▓ेрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ैं।

рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдРрд╕ी рд╣рдЬाрд░ों рдШрдЯрдиाрдПँ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХी рдЗрд╕ рд▓реЬाрдИ рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдШрд░ рдмेрдШрд░ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХे рдЦेрд▓ рдоें рдХрднी рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкंрдбिрдд рдк्рд░рддाреЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддो рдХрднी рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕िрдХ्рдЦ рддो рдХрднी рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрди। рд╕рднी рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХा рд╣ी рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╣ै рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рд╕े рдпे рдЦрдмрд░ें рдирджाрд░рдж рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдРрд╕े рдоाрдорд▓ों рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ों рд╕े рдЙрдЪिрдд рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдЕрдкीрд▓ рднी рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдмेрдЕрд╕рд░ рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдиिрд╣िрдд рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХो рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं– “рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдд्рдоाрдУं рдХो рддोреЬा рдЬाрддा рд╣ै... рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै... рдЙрдирдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рд╢рдХ्рддि рд╡िрдЦंрдбिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рддрдм рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рдЬोंрдХे рдЙрд╕ рд╡िрднाрдЬिрдд рдХौрдо рдХा рд╕ाрд░ा рд░рдХ्рдд рдЪूрд╕ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЦंрдбिрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╢्рдорд╢ाрдиों рдоें рддрдм рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рдмाреЫाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं .... рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╢ोрд╖рдХों рдХे рд╣ाрдеों рдЦिрд▓ौрдиा рдмрди рдХрд░ рдиाрдЪрддे-рдЧाрддे, рдЬрд╢्рди рдордиाрддे рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╡िрднाрдЬिрдд рдЕंрдЧ рдХे рд╢рдд्рд░ु рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдиाрд╢ рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं।”3

 рдРрд╕ा рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддा рдкрд░ рдХाрдмिрдЬ рд╣ोрдиे рдХे рдЦ्рдпाрд▓ рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпाँ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдФрд░ рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХे рдмीрдЪ рд░ेрдЦा рдЦींрдЪрддी рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрдо рдоें рдЙрдирдХो рдоीрдбिрдпा рдХा рднрд░рдкूрд░ рд╕ाрде рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдоीрдбिрдпा рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдоें рд╣ीрдирддा рдХा рднाрд╡ рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдХा рдмोрдз рджिрд▓ाрддा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд╖ा, рдзрд░्рдо, рдирд╕्рд▓ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдпрд╣ рдорддрднेрдж рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै рддाрдХि рд╕рдд्рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╡рдлाрджाрд░ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХे рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХी рджाрд╡ेрджाрд░ी рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХे। ‘рдоीрдбिрдпा рдмाреЫाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, “рдЬाрддिрд╡ाрджी рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдоीрдбिрдпा рдХो рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕े рджेрдЦрдиा рд╣ो рддो рд╣рдо рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों рдХो рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиे рдХी рд╡ीрежрдкीрежрд╕िंрд╣ рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рд╣ुрдИ рдХрд╡ाрдпрдж рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдЙрдаे рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рд╣рд╡ा рджेрдиे рдоें, рдЫाрдд्рд░ों рдирд╡рдЬрд╡ाрдиों рдХो рдЖрдд्рдорджाрд╣ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрдиे рдоें, рддрдоाрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ों рдиे рдЬो рд╡िрд╡ाрджрд╕्рдкрдж рд░ोрд▓ рдиिрднाрдпा рдеा рд╡рд╣ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдеा।”4

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рддрдоाрдо рдЦрдмрд░ें рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрдгाрдо рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмрдЧैрд░ рджिрдЦाрдИ, рдЪрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЪैрдирд▓ों рдХो рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрдпे рддो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ी рдоीрдбिрдпा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдЪрддे рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдИрдоाрдирджाрд░ीрдкूрд░्рд╡рдХ рдиिрднाрддे рджिрдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрди рдоुрдж्рджों рдХो рд╕ंрдЬीрджрдЧी рд╕े рд▓ेрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рд╕ाрде рдХाрдпрдо рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे реЫрдоाрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ोрд╖िрдд, рдк्рд░рддाреЬिрдд, рд╡ंрдЪिрдд рдЖрджि рд╕рднी рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рдЦुрд▓ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдпूँ рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬрдирд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрд░ рдк्рд░िрди्рдЯ рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрджрдп рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣ुрдЖ। рдХुрдЫ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдд्рд░рдХाрд░ рднी рд░рд╣े рд▓ेрдХिрди рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рддेрдЬी рд╕े рдмрджрд▓ा рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдоीрдбिрдпा рдоें рдкूंрдЬी рдиिрд╡ेрд╢ рдиे рди рд╕िрд░्рдл рдоीрдбिрдпा рдХो рдЙрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े рднрдЯрдХाрдпा рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рд╕ंрджेрд╣ рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдЦреЬा рдХिрдпा।

 рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдпूँ рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХी рджेрди рд░рд╣ी। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдХे рдФрд░ рдлрд▓рдиे-рдлूрд▓рдиे рдХी рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕्рдеिрддि рджेрд╢ рдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрдиाрдпे рд░рдЦी। 1947 рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХा рдЬो рдкौрдзा рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдЙрд╕рдХा рдлрд▓ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪрдЦрдиा рдкреЬा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрд╕ рдЧрдо्рднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓िрдЦा-рдкреЭा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЭूрдаा-рд╕рдЪ, рддрдорд╕, рдЖрдзा рдЧाँрд╡, рдХाрд▓े рдХोрд╕, рдЫाрдХो рдХी рд╡ाрдкрд╕ी, рд▓ौрдЯे рд╣ुрдП рдоुрд╕ाрдлिрд░ рдЖрджि рдХृрддिрдпों рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрд░्рдл्рдпू’ рддрдеा ‘рд╣рдоाрд░ा рд╢рд╣рд░ рдЙрд╕ рдмрд░рд╕’ рдЬैрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рдХे рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдиाрд╡ рд╡ рджंрдЧो рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдЧрджीрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рдХांрдХрд░’ рдоें рд╡िрднाрдЬрди рдоें рдмेрдШрд░ рд╣ुрдП рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд╢्рдЪाрдд рднाрд░рддीрдп рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╢ाрдиी рдХे ‘рдХाрд▓ा рдЬрд▓’ рддрдеा рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо рдХे ‘рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж’ рдоें рдмреЬी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкрдг्рдбिрддों рдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдкрд░ рдордиीрд╖ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╢िрдЧाреЮ, рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ рдкрд░ ‘рджूрдзрдиाрде рд╕िंрд╣’ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрдЦिрд░ी рдХрд▓ाрдо, рд╕рди् 1984 рдХे рджंрдЧे рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ – рднрдЧрд╡ाрди рдХी рддрд▓ाрд╢, рд╕рд░рдмрдЬीрдд, рдЕрдлрд╡ाрд╣ें, рдХ्рдпा рддुрдордиे рдХोрдИ рд╕рд░рджाрд░ рднिрдЦाрд░ी рджेрдЦा рдЖрджि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рддрдеा рдзрд░्рдоाрди्рдзрддा рдХे рдЙрд╕ рд░ूрдк рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдШाрддрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।

 рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо рдРрд╕े рд╣ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг 'рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж'5 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рдкрддрди рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдЕреЩрдмाрд░ рдХे рдПрдХ рдХोрдиे рдоें рд╕्рдеाрди рдоिрд▓рдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдлाрд╕ीрд╡ाрджी рддाрдХрддों рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрдпाँ рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1- рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд╢्рдпрдк, рдЖрдЦрд░рдоाрд▓ा, рд╣िंрджी рдоीрдбिрдпा: рдиाрдо-рджाрдо рдХा рдЪोрдЦा рдзंрдзा
2- рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рд╣िंрджुрдд्рд╡рд╡ाрджी рдиाрдЬीрд╡ाрдж, рдоेрдзा рдмुрдХ्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдкृреж 215
3- рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рдХिрддрдиे рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПрдг्рдб рд╕рди्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдкृреж 45
4- рд╕ंреж рдкंрдХрдЬ рд╡िрд╖्рдЯ, рдоीрдбिрдпा рдмाреЫाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рдЕрдХ्рд╖рд░ рд╢िрд▓्рдкी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी (рдкृреж175)
5- рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо, рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░реж рджिрд▓्рд▓ी (рдкृреж228) 

рд╡िрдорд░्рд╢: рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫреЬाрдкрди

- рд╡рд╕ीрдо рдЕрдирд╡рд░


рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рдФрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдЬрд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдЬाрддिрдпाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдоैрджाрди рдоें рдЕрдкрдиे рдХрджрдо рдЖрдЧे рдмрдв़ाрддे рд╣ुрдП рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХी рд░ोрд╢рдиी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рдлाрдпрджा рдЙрдаाрддी рд╣ैं рд╡рд╣ी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рдЬो рдЬाрддिрдпाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं рд╡рд╣ рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд░ाрд╣ рдоें рднी рдкिрдЫреЬ рдЬाрддी рд╣ैं рдпाрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмрдЧैрд░ рдХोрдИ рднी рд╕рдоाрдЬ рдк्рд░рдЧрддि рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧрд╡ाрд╣ рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╕рдоुрджाрдпों рдиे рд╣рдоेрд╢ा рддрд░рдХ़्рдХ़ी рдХी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рджुःрдЦ рдХी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рд╡िрднिрди्рди рд╕рдоुрджाрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рджे рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдЖрдЬ рднी рдмेрд╣рдж рдкिрдЫрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдЦ़ाрд╕рдХрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрд╣ुрдд рдмुрд░ी рд╣ै।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдкिрдЫрдб़ेрдкрди рдХे рдХाрд░рдг рдвूंрдврдиे рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рди 2005 рдоें рдордирдоोрд╣рди рд╕िंрд╣ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдПрдХ рдХрдоेрдЯी рдЧрдаिрдд рдХी рдеी рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ैрд╕िрдпрдд рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा рдеा। рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдиे рдмрдб़ी рдИрдоाрдирджाрд░ी рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рд▓рдЧрди рд╕े рдкूрд░े рджेрд╢ рдХा рдЬाрдпрдЬा рд▓िрдпा рдЗрд╕ рдЬाрдпрдЬे рдХे рджौрд░ाрди рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣ुрдХूрдордд рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╕рди рдХेंрдж्рд░ рддрдеा рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рднी рд╡िрднाрдЧ рд╕рд░рдХाрд░ी рддрдеा рдЕрд░्рдз рд╢ाрд╕рдХीрдп рдиिрдЬी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХेंрдж्рд░ рддрдеा рдорджрд░рд╕ों рдХा рдЬाрдпрдЬा рд▓िрдпा рдХि рдЗрди рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рдпा рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдЕрдиेрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै। рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдПँ рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиा рдмाрдиा рд╕рдордЭ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा:
рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдЕंрджрд░ рдЬाрдд-рдкाँрдд рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╣िंрджुрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рднी рдЬाрдд-рдкाँрдд рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рд╣ै। рдоुрд╕्рд▓िрдо рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрддрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕्рд╡ी рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╣ेрддु рднाрд░рдд рдЖрдпे рдЕрд░рдм рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣िंрджुрдУं рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдЬाрддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдирдиे рдкрд░ рднी рдмрдиी рд░рд╣ी।

рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рддीрди рджрд░्рдЬो рдХी рддрд░рдл рдЗрд╢ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
1. рдЕрд╢рд░ाрдл
2. рдЕрдЬрд▓ाрдл
3. рдЕрд░рдЬाрд▓

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдоें рд╢ाрджी рдм्рдпाрд╣ рдФрд░ рд░िрд╢्рддेрджाрд░ी рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЬाрдд-рдкाँрдд рдФрд░ рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХा рдмрд╣ुрдд рдЦ्рдпाрд▓ рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрд╢рд░ाрдл рдЬाрддों рдоें рд╢ैрдЦ, рд╕ैрдпрдж, рдкрдаाрди рдФрд░ рдоुрдЧрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рдмाрдж рдоें рд░ाрдЬрдкूрддों рдХो рднी рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЕрд╢рд░ाрдл рдХी рдмрд░рддрд░ी рдХी рд╡рдЬрд╣ рдЙрдирдХा рд╡िрджेрд╢ी рд╣ोрдиा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рдХрд▓्рдкрдиा рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдЕрдЬрд▓ाрдл рдоें рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ рд╡рд░्рдЧ рдЬैрд╕े рдЬुрд▓ाрд╣े рдпा рдЕंрд╕ाрд░ी рдЖрддे рд╣ैं। рдиाрдИ, рдзोрдмी, рднंрдЧी, рдЪрдоाрд░, рдХुंрдЬрдбे, рдХрд╕ाрдИ рдФрд░ рдиिрдо्рди рдЬाрддिрдпाँ рдЕрд░рдЬाрд▓ рд╣ैं।

рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдиिрдЪрд▓ी рдЬाрддों рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдЦाрдиा рдЬैрд╕े рдкुрд▓ाрдУ рдпा рдмिрд░рдпाрдиी рдмрдиाрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рдиाрдо рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдХुрдЫ рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдкрдХ्рдХा рдордХाрди рдмрдиाрдиे рддрдХ рдХी рдЖрдЬ्рдЮा рдирд╣ीं рдеी। рдкрд░्рджा рд╕िрд░्рдл рдЕрд╢рд░ाрдл рдХी рдФрд░рддों рдХे рд▓िрдП рдордЦрд╕ूрд╕ рдеा। рдЕрди्рдп рддрдмрдХों рдХी рдФрд░рддों рдХो рдкрд░्рджा рдХрд░рдиे рд╕े рд░ोрдХा рдЬाрддा рдеा। рдиिрдЪрд▓ी рдЬाрддिрдпों рдХी рдФрд░рддें рдЕрд╢рд░ाрдл рдХी рдЦिрджрдордд рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдпौрди рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХा рд╕ाрдоाрди рдеी। рдХुрдЫ рдиिрдЪрд▓ी рдЬाрддिрдпों рдЬैрд╕े рдХंрдЬрд░ рдЬाрддि рдХी рдФрд░рддों рдХो рддрд╡ाрдпрдл рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рдеा।

рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлिрд░рдХे рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХे рдорд╕рд▓рдХ:
рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдоाрдирдиे рдХे рддрд░ीрдХे рдпाрдиी рдорд╕рд▓рдХ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЕрдиेрдХ рдлिрд░рдХों рдоें рдмँрдЯे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдоूрд▓рд░ूрдк рд╕े рджो рдлिрд░рдХे рд╕ुрди्рдиी рдФрд░ рд╢िрдпा рд╣ैं рдкрд░ рдЗрди рдлिрд░्рдХो рдХो рднी рдЕрдиेрдХ рдЙрдк рдлिрд░рдХों рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै।
рдпрд╣ाँ рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдлिрд░рдХों рдХे рд╕िрд░्рдл рдиाрдо рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

1.     рдЕрд╣рд▓े рд╕ुрди्рдирдд рдЙрд▓ рдЬрдоाрдд:-
a.      рдоुрдХрд▓्рд▓िрдж
                                                           i.     рд╣рдирдлी
1.     рдмрд░ेрд▓рд╡ी
2.     рджेрд╡рдмंрджी
                                                          ii.     рд╢ाрдлрдИ
                                                        iii.     рдоाрд▓्рдХी
                                                        iv.     рд╣ंрдмрд▓ी
b.     рдЧैрд░ рдоुрдХрд▓्рд▓िрдж
                                                           i.     рдЕрд╣рд▓े рдХुрд░ाрди
                                                          ii.     рдЕрд╣рд▓े рд╣рджीрд╕
                                                        iii.     рдЬрдоाрдд рдП рдЗрд╕्рд▓ाрдоी
2.     рд╢िрдпा:- рдЗрди рдХे рднी рдЕрдиेрдХ рдлिрд░рдХे рд╣ैं рд╕рдмрд╕े рдорд╢рд╣ूрд░ рдлिрд░рдХा рдЕрд╕рдиाрдп рдЕрд░्рд╢िрдпा рд╣ै рдЗрдирдХो рдЗрдоाрдоिрдпां рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। 

рдЗрди рддрдоाрдо рдлिрд░рдХों рдоें рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрдб़ा рдорддрднेрдж рд╣ै। рдпे рдлिрд░рдХे рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдХाрдл़िрд░ рддрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдорд╕्рдЬिрджें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ैं рдЖрдкрд╕ рдоें рд╢ाрджी-рдм्рдпाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЗрдирдХे рдХрдм्рд░िрд╕्рддाрди рднी рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рдЖрд▓рдоी рдоंрдЬрд░ рдиाрдоा:
рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫреЬाрдкрди рдХा рдЧ्рд░ाрдл рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╣ै 57 рдЖрдЬाрдж рдЦुрдж рдоुрдЦ्рддाрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджेрд╢ों рдХी рдЖрдмाрджी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рд╡ा рдЕрд░рдм рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдмाрджी рдХा рддрдХрд░ीрдмрди 40% рд╣िрд╕्рд╕ा рдЕрдирдкрдв़ рд╣ै।

рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЬрди рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╕िрд░्рдл 4% рд╣ै। рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдмंрдзी рдкुрд╕्рддрдХें рдПрд╡ं рдмीрд╕ рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджेрд╢ों рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкुрд╕्рддрдХें рдПрд╡ं рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдкрдд्рд░ों рдХी рдХुрд▓ рддाрджाрдж рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╕े рднी рдХрдо рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рдХी рдоौрдЬूрджा рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХा рдПрдХ рд╕рдмूрдд рдоाрдд्рд░ рд╣ै, рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рджीрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдирдЧрдг्рдп рд╣ै।

рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдХिрддाрдмें рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рднी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдмрд╕े рдкीрдЫे рд╣ैं। рдпूрд░ोрдк рдоें рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕ाрд▓ाрдиा 35 рдХिрддाрдмें рдкрдв़ी рдЬाрддी рд╣ैं। рдЗрдЬрд░ाрдпрд▓ी 40 рдХिрддाрдмें рд╕ाрд▓ाрдиा рдХी рдФрд╕рдд рд╕े рдкрдв़рддे рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдПрдХ рдпा рдПрдХ рд╕े рднी рдХрдо рдХिрддाрдм рд╕ाрд▓ाрдиा рдкрдв़рддे рд╣ैं। рдЕрд░рдм рдеॉрдЯ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХी рдХрд▓्рдЪрд░рд▓ рд░िрдкोрд░्рдЯ 2011 рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдпूрд░ोрдкिрдпрди рд╕ाрд▓ рднрд░ рдоें 200 рдШंрдЯे рдкрдв़рддे рд╣ैं рдЬрдмрдХि рдЕрд░рдм рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕िрд░्рдл 6 рдоिрдирдЯ рд╕ाрд▓ाрдиा рдкрдв़рддे рд╣ैं।

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рдХोрдИ рдирдХाрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рджुрдиिрдпा рдХे рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкрд░ рдмाрд░ीрдХ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ें рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рдХि рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдпा рдЬाрддि рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХिрддрдиी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╕рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднी рдЕрдЧ्рд░рдЧрдг्рдп рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрди्рд╣ें рди рд╕िрд░्рдл рдмाрд╣рд░ी рдмрд▓्рдХि рдЕंрджрд░ूрдиी рддौрд░ рдкрд░ рднी рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрддी рд╣ै।

рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рдеिрддि:
рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдпрд╣ рддрдХрдиीрдХ рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рддेрдЬी рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоैрджाрди рдоें рднी рдирдИ рдирдИ рдоंрдЬिрд▓ें рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХрд░ीрдмрди 80% рдЖрдмाрджी рдХे рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рд╣ोрдиे рдХे рджाрд╡े рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдкिрдЫрдб़рдиे рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рд╡рдЬрд╣ рджрд▓िрдд рдПрд╡ं рдкिрдЫрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ी рд░рд╣ी рд╣ै।

рдЕрдЧрд░ рддрдмрдХाрдд рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкрд░ рдирдЬрд░ рдбाрд▓ी рдЬाрдП рддो 2001 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрд▓्‍рдкрд╕ंрдЦ्‍рдпрдХ рдЖрдмाрджी рдЕрд░्рдеाрдд् рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों, рдИрд╕ाрдЗрдпों, рд╕िрдХ्‍рдЦों, рдмौрдж्рдзों рдПрд╡ं рдкाрд░िрд╕рдпों рдХे рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै:
рд╕рдоुрджाрдп рдЖрдмाрджी рдХी рдк्рд░рддिрд╢рддрддा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдк्рд░рддिрд╢рддрддा
рдоुрд╕рд▓рдоाрди 12.4 59.1
рдИрд╕ाрдИ 2.3 80.3
рд╕िрдХ्‍рдЦ 1.9 69.4
рдмौрдж्рдз 0.8 72.7
рдЬोрд░ोрд╕्рдЯ्рд░िрдпрди (рдкाрд░рд╕ी) 0.007 97.9

рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдкेрд╢ рдХिрдпा рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рднी рдкिрдЫреЬे рд╣ुрдпे рд╣ैं। рд╡े рди рддो рдЖрд░्рдеिрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдЕрди्рдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ैं। рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рддो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдкिрдЫреЬे рд╣ैं। рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рджрд▓िрддों рдФрд░ рдкिрдЫреЬे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं।

рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдмिрдЧреЬрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡े рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкिрдЫрдб़ рд░рд╣े рд╣ैं। 2004-05 рдХे рдЖँрдХрдб़ों рд╕े рднी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмрд╣ुрдд рдкिрдЫрдб़े рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ 25% рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдЪ्рдЪे рдпा рддो рдХрднी рд╕्рдХूрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं рдЬाрддे рдпा рдЬाрддे рднी рд╣ैं рддो рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рдкрдв़ाрдИ рдЫोрдб़ рджेрддे рд╣ैं।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдо рд░ुрдЭाрди рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд░ूреЭिрд╡ाрджी рдФрд░ рдкुрд░ाрддрдирдкंрдеी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдорджрд░рд╕ों рдоें рдордЬрд╣рдмी рд╢िрдХ्рд╖ा рджिрд▓рд╡ाрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЗрд╕ рдн्рд░рдо рд╕े рднी рдкрд░्рджा рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै
рдорджрд░рд╕ों рдоें 4%
рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें 66 %
рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें 30%

рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░,
“рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि / рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि (рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ рдХे 51 рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ) рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпुрд╡ा рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि / рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि (20 рд╕े 30 рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ) рдоें, рд╕्рдиाрддрдХों рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рддीрди рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХे рдмीрдЪ, рд╕рдоिрддि рдиे рдкाрдпा рдХि рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓े рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдпुрд╡ा рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдиाрддрдХों рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рджोрдЧुрдиा рд╣ै, “’рд╕рднी рдЕрди्рдп ‘ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкुрд░ुрд╖ों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдЦाрдИ рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЙрд▓рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै рдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рднी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि / рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рдХे рдиीрдЪे рдЪрд▓ा рдЬाрдПрдЧा।”

рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХी рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी 14.23 рдлीрд╕рджी рд╣ैं рдЬрдмрдХि рднिрдЦाрд░िрдпों рдоें рд╡े 25 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ैं। рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдЖрдпोрдЧ рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдмрддा рдЪुрдХी рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╣ाрд▓рдд рджрд▓िрддों рд╕े рднी рдмрджрддрд░ рд╣ै।

рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдХрдоेрдЯी рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рдЖрдЬ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╣ाрд▓ाрдд рдоे рдХोрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ी рд╣ुрдЖ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрди्рдп рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоे рд╣ाрд▓ाрдд рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмрдиे рд╣ै рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ो рдоे рдЙрдирдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд╣рд▓े рд╕े рднी рдмрдд्рддрд░ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।

2001 рд╕े 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рдоे рдмрдвोрддрд░ी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдЖрдЬ рднी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдЖрдп рджूрд╕рд░े рд╕рдоुрджाрдп рд╕े рдХрдо рд╣ै। рдХुрдЫ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै:
рдк्рд░рддिрджिрди рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд╕рдд рдЦрд░्рдЪ ₹33
рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди 5% рд╕े рднी рдХрдо
рдЖрдИрдПрдПрд╕-рдЖрдИрдкीрдПрд╕ 3%
рд╕ेрдиा рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдмрд▓ 3.2%
рд░ेрд▓рд╡े 4.5%
рдмैंрдХ 2.2 рдк्рд░рддिрд╢рдд

рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЦрд░ाрдм рд╣ोрдиे рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рд╕्рдеिрддि рднी рдЕрдЪ्рдЫी рдирд╣ीं рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдиा рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдмेрд╣рдж рдЧрд░ीрдмी рд╣ै। рдиौрдЬрд╡ाрди рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╣ैं, рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдмूрдв़े рдХुрдкोрд╖рдг рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдмीрдоाрд░िрдпों рдоें рдлँрд╕े рд╣ैं। рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рдоुрджाрдп рдХा рддीрди рдЪौрдеाрдИ рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмрдЧैрд░ рднाрд░рдд рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдмрдв़ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдПрд╡ं рдЙрдкाрдп:
рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдЕрдиेрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкंрдеों рдФрд░ рдорддों рдоें рдЗрддрдиा рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рд╕्рдеिрддि рд╣ी рдирд╣ीं рдмрдирддी। рд╣рд░ рдорд╕рд▓рдХ рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рд╕िрд░्рдл рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдЧुрд░ुрдУं рдоौрд▓рд╡िрдпों рдоुрд▓्рд▓ाрдУं рдХी рдмाрдд рд╕ुрдирддे рд╣ैं। рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдоौрд▓рд╡ी рд╣ाрдлिрдЬ рдФрд░ рдЖрд▓िрдо рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЬोрд░ рдирд╣ीं рджेрддे рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдЗंрд╕ाрди рдХो рдзрд░्рдоांрдзрддा рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдпे рдоौрд▓рд╡ी рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рдХि рдЙрдирдХी рдкрдХрдб़ рд╕े рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдпाрдИ рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ें। рдЬिрддрдиे рдЬ्рдпाрджा рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдпाрдИ рд╣ोंрдЧे рддो рд╡े рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдЙрддрдиा рд╣ी рдЕрдзिрдХ рддोрд▓-рдоोрд▓ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рд╕рднी рдорд╕рд▓рдХों рдХे рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзрд░्рдордЧुрд░ु рд╢ैрдЦ, рд╕ैрдпрдж, рдоुрдЧрд▓, рдкрдаाрди рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрд╢рд░ाрдл рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдЬрд▓ाрдл рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓ाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे рд▓िрд╣ाрдЬा рд╕िрд░्рдл рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрд░्рдордХांрдб рдпाрдиी рд░ोрдЬा рдирдоाрдЬ рд╣рдЬ рдЬрдХाрдд рдХे рд╣ी рджрд░्рд╕ рджेрддे рд╣ैं, рдФрд░ рджीрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рджुрдиिрдпाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХुрд░्рдмाрди рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рд╡рд░्рддрдоाрди рдоुрд╕्рд▓िрдо рдкीрдв़ी рдЬो рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдоें рдЖрддी рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдЕंрджрд░ рдПрдХ рдЦाрд╕ рдХिрд╕्рдо рдХा рдЖрдд्рдо рд╕ंрддोрд╖, рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд░्рде рдкैрджा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЬो рдЖрдд्рдо рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХी рдЪिंрддा рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдорд╕рд▓рдХों рдХे рдоुрд▓्рд▓ों рдоौрд▓рд╡िрдпों рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдзрди рдХрдоाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рдпрдХीрди рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬिрд╣ाрд▓рдд рд╕े рдиिрдХाрд▓рдиा рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдиा рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।

рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рдпрд╣ी рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдлैрд▓ाрдиे рдкрд░ рдЬोрдб़ рджेрдЧा। рдЙрдХ्рдд рд╣ाрд▓ाрдд рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╣ैं рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕंрддрд░ рд╣ै। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдФрд░ рдХुрдЫ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдиाрдХाрдлी рд╣ैं।

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЪрд▓ाрдП рдЬा рд░рд╣े рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдордЬрд╣рдмी рдЪोрд▓े рд╕े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЬो рдХाрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рд╡рд╣ рдирд╣ीं рд╣ो рдкा рд░рд╣ा рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдХाрдо рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рдмिрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै।

рджрд▓िрдд рдЖрдмाрджिрдпों рдФрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджीрдпों рдоें рдХोрдИ рдЦाрд╕ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЧрд░ीрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдФрд░ рджрд▓िрдд рд▓ोрдЧ рд╕ुрд╡िрдзाрд╣ीрди рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рдЬीрд╡рди рдХी рдоूрд▓рднूрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рд╕рдб़рдХ, рдмिрдЬрд▓ी, рдкाрдиी, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХेंрдж्рд░, рд╕्рдХूрд▓ рдЖрджि рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ैं। рдФрд░ рдЕрдЧрд░ рд╣ैं рднी рддो рдЙрдирдХी рд╣ाрд▓рдд рдЦрд░ाрдм рд╣ै।

рджрд▓िрдд рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХी рдмрдиिрд╕्рдмрдд рдЬ्рдпाрджा рдЬाрдЧрд░ूрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЬ्рдпोрддि рд░ाрд╡ рдлुрд▓े рдФрд░ рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпों рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рджрд▓िрддों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЖрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╡ंрдЪिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдЧрд░ीрдм рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рднेрджрднाрд╡ рдФрд░ рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдмाрд░-рдмाрд░ рд▓рдЬ्рдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдиा рдЫोрдб़ рджेрддे рд╣ैं। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рднी рдХрдордЬोрд░ рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╕्рдХूрд▓ी рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рдмंрдж рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдШрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рджिрд▓ा рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╡े рдЫोрдЯे-рдоोрдЯे рдХाрдо рд╕ीрдЦ рдХрд░ рдпा рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдд्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЖрдо рдзाрд░рдгा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡े рдкрд░्рджा рдХрд░рддी рд╣ैं, рдШрд░ों рдоें рдХैрдж рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдирдкрдв़ рд╣ैं। рд╕ंрдХीрд░्рдг рдоाрдирд╕िрдХрддाрд╡ाрджी рд▓ोрдЧों рдиे рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рджूрд░ рд░рдЦрдХрд░ рд╕िрд░्рдл рдзाрд░्рдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдоुрд╕्рд▓िрдо рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдиे рдзрд░्рдо рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдХрд░ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдпे реЫोрдпा рд╣рд╕рди рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि:
“рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░рдд рдХा рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдоें рдирд╣ीं рдкреЭрдиे рдХा рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдмी рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै рдЬिрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдХी рдФрд░рддें рдирд╣ीं рдкреЭ рдкाрддी। рдзрд░्рдо рдФрд░ рдкрд░्рджा рдЙрддрдиा рдмреЬा рдХाрд░рдг рдирд╣ीं। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдиреЫрд░ рдЕंрджाреЫ рдХрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдаीрдХ рд╕े рдирд╣ीं рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा।”

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिрди्рджु:
• рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рджрд▓िрддों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкिрдЫрдб़ा рд╕рдоुрджाрдп
• рднिрдЦाрд░िрдпों рдХी рдЖрдмाрджी рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी 25 рдк्рд░рддिрд╢рдд
• рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рдкीрдЫे рдоुрд╕рд▓рдоाрди
• рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдоाрдЬ рдоें рднेрдж рднेрджрднाрд╡ рдкूрд░्рдг рд░рд╡ैрдпा рдФрд░ рд╡рд░्рддाрд╡
• рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рдЖрдИрдПрдПрд╕-рдЖрдИрдкीрдПрд╕ рдХी рди्рдпूрдирддрдо рднाрдЧीрджाрд░ी
• рдЖрдИрдПрдПрд╕-рдЖрдИрдкीрдПрд╕ рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी 3% рдПрд╡ं 4% рд╣ी рд╣ै рдЬो 1 рдЬрдирд╡рд░ी 2016 рдХे рдЖंрдХрдб़े рдоें 3.3 2% рдПрд╡ं 3.1% рд░рд╣ рдЧрдИ
• рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЦрд░ाрдм рд╣ुрдИ 2005 рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдмрд▓ 7.6 3% рдеा рдЬो 2013 рдоें 6.2 7% рд░рд╣ рдЧрдпा
• рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд╕рдд рдЖрдп рдиिрд░ंрддрд░ рдЧिрд░рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै
• рдмाрд▓ рд╢्рд░рдо:
2001 рдоें рдкुрд░ुрд╖ 47.5% рдеा рдЬो 2011 рдоें 49.5% рд╣ो рдЧрдпा
2001 рдоें рдорд╣िрд▓ा 14.1% рдеा рдЬो 2011 рдоें 14.8% рд╣ो рдЧрдпा
• 2001 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдмाрджी 13.43 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдеी рдЬो 2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें рдоाрдоूрд▓ी рд╡ृрдж्рдзि рдХे рд╕ाрде 14.2% рд╣ो рдЧрдИ
• рдЙрдХ्рдд рджो рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдмीрдЪ рдХि рдпрд╣ рди्рдпूрдирддрдо рдмрдв़ोрддрд░ी рд╣ै
• рдорд╣िрд▓ा рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдордз्рдп рд▓िंрдЧ рдЕрдиुрдкाрдд рдХा рд╕्рддрд░ рддो рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै рд╢рд╣рд░ी рдЖрдмाрджी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рддिрд╢рдд рднी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╣ी рд╣ै

рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिрди्рджु:
• рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी 43 рдлीрд╕рджी рдЖрдмाрджी рдЕрдирдкрдв़,
• рд╕рдмрд╕े рдХрдо рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдоुрд╕्рд▓िрдо рдорд╣िрд▓ाрдПँ
• рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдХूрд▓ рдб्рд░ॉрдк рдЖрдЙрдЯ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ
• рд╕िрд░्рдл 2.76 рдлीрд╕рджी рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╣ी рд╕्рдиाрддрдХ
• рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлिрд╕рдб्рдбी
• рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЧрд░ीрдмी рдоुрдЦ्рдп рдмाрдзा
• рдбिрдк्рд▓ोрдоा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдоें рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдлिрд╕рдб्рдбी
• рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें, рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдкीрдЫे
• рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрд▓рдЧ
• рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЬрд░ूрд░рдд
• 'рдоुрд╕्рд▓िрдоों рдХे рдкिрдЫрдб़ेрдкрди рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЬрд░ूрд░рдд'
• рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬ़рдЧाрд░ рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмिрдиा рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдзूрд░ा

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХोрдИ рдЖंрдХрдб़े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╡рд░्рдЧ рд╡िрднाрдЬिрдд рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╢рд░ाрдл, рдЕрдЬрд▓ाрдл рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдХा рдХ्рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдЖрджि рдоें рдХ्рдпा рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै। рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЕрд╢ाрд░рдл рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рд╕рдоाрдЬ рд╣ै рдЕрдЬрд▓ाрдл рдкिрдЫрдб़े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдкिрдЫрдб़े рд╣ैं। рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рд╕рдЪ्рдЪрд░ рдиे рдЬो рдмाрдд рдХрд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдмрдб़े рд╡рд░्рдЧ рдЕрдЬрд▓ाрдл рдФрд░ рдЕрд░рдЬाрд▓ рдкрд░ рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд╡े рджрд▓िрддों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкिрдЫрдб़े рд╣ैं।


- рдбॉ. рд╡рд╕ीрдо рдЕрдирд╡рд░
рдЙрдк рдЖрдЪाрд░्рдп, рдЙрд░्рджू рд╡ рдкाрд░рд╕ी рд╡िрднाрдЧ, рдбॉ, рдПрдЪ рдПрд╕ рдЧौрд░ рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрдЧрд░ 470003
рдИрдоेрд▓: wsmnwr@gmail.com рдЪрд▓рднाрд╖: +91 930 131 6075