Showing posts with label рдЦुрд╢рдмू. Show all posts
Showing posts with label рдЦुрд╢рдмू. Show all posts

рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдкрдХ्рд╖

рдЦुрд╢рдмू рдЕंрд╕ाрд░ी

- рдЦुрд╢рдмू

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िрди्рджी-рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी рд╕ंрдХाрдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: khushboo18121989@gmail.com


 рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें “рднрдХ्рддि рдж्рд░рд╡िреЬ рдЙрдкрдЬी, рд▓ाрдпे рд░ाрдоाрдиंрдж” рдкंрдХ्рддि рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрдж्рдШृрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рддो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рдЧрдпा। рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХी рдЦाрд╕ рдмाрдд рдпрд╣ рднी рдеी рдХि рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдпрд╣ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рддोреЬрддे рд╣ुрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУ рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ। рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рдЖрд▓рд╡ाрд░ рдпुрдЧ (рдЫрдаी-рдирд╡ी рд╢рддाрдм्рджी) рдХो рдЖрдЪाрд░्рдп рдпुрдЧ рдХрд╣ा рдЧрдпा। рдЖрд▓рд╡ाрд░ों рдиे рддрдоिрд▓ рднाрд╖ा рдоें рднрдХ्рддि рдХा рдЬो рдЕрд▓рдЦ рдЬрдЧाрдпा, рдк्рд░рдХाрд░ाрди्рддрд░ рдоें рд╡рд╣ рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рдлैрд▓ рдЧрдпा। рднрдХ्рддि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЖрд▓рд╡ाрд░ рд╕ंрдд рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों-рдЬाрддिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рднी рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा। рдпрд╣ рдПрдХ рдХ्рд░рди्рддिрдХाрд░ी рдкрд╣рд▓ рдеी। рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЖрд▓рд╡ाрд░ рд╕ंрддो рдХा рдЗрддрдиा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдирддा рдкрд░ рдкреЬा рдХि рдЙрдирдХी рд╡ाрдгी рдХो ‘рджिрд╡्рдп рдк्рд░рдмрди्рдзрдо’ рдиाрдо рд╕े рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХрд░ рдЙрд╕े ‘рддрдоिрд▓ рд╡ेрдж’ рдХा рд╕рдо्рдоाрди рджिрдпा рдЧрдпा। рдЖрд▓рд╡ाрд░ो рдХी рднрдХ्рдд рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╣ी рд░ाрдоाрдиुрдЬाрдЪाрд░्рдп рдХा рдиाрдо рдЖрддा рд╣ै, рдЬिрдирдХे рд╢िрд╖्рдп рд░ाрдоाрдиंрдж рдХो рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рд▓ाрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।

 рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдЗрд╕ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рджेрдЦा рд╣ै। рдПрдХ рдУрд░ рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдЗрд╕े рдИрд╕ाрдЗрдпрдд рдХी рджेрди рдоाрдирддे рд╣ैं рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЗрд╕े рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХी рджेрди рдмрддाрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЗрд╕े рд╕рд╣рдЬ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдХी рд╢ृंрдЦрд▓ा рдЪрд▓ рдкреЬी। рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдХी рдЗрд╕ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХो рдоैрдиेрдЬрд░ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рд╣िрди्рджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХрд╣ा। рдпрд╣ рдорд╣ाрднाрд░рдд рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдмрд╣ुрдд рд╡िрд╡ाрджिрдд рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоोрдЯे рддौрд░ рдкрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╣ुрдЖ – “рджेрд╢ рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рд░ाрдЬ्рдп рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рд╣िрди्рджू рдЬрдирддा рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЧौрд░рд╡, рдЧрд░्рд╡ рдФрд░ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрд╡рдХाрд╢ рди рд░рд╣ рдЧрдпा  ... рдЕрдкрдиे рдкौрд░ुрд╖ рд╕े рд╣рддाрд╢ рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рднрдЧрд╡ाрди рдХी рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдХрд░ुрдгा рдХी рдУрд░ рдз्рдпाрди рд▓े рдЬाрдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рджूрд╕рд░ा рдоाрд░्рдЧ рд╣ी рдХ्рдпा рдеा ?”1 рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рдХो рдХा рдЖрдЧрдорди рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ोрдиे рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдеा। рдЬрдмрдХि рдмाрдж рдХे рдХрдИ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдЗрд╕ рдордд рдХा рдЦрдг्рдбрди рдХिрдпा। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХि рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХा рдЦंрдбрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो ‘рднाрд░рддीрдп рдЪिंрддрди рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡िрдХ рд╡िрдХाрд╕’ рдоाрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рд╕िрдж्рдзो, рдиाрдеों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЬोреЬा। рд╢ुрдХ्рд▓ рдФрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдФрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзाрд░ा рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं। рдЕрдд: рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрд╕े рдЕрд▓рдЧ–рдЕрд▓рдЧ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдЧोрдкेрд╢्рд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдЗрд╕ी рдзाрд░рдгा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦрддें рд╣ैं –“рдЗрд╕ рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рджो рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рдЖрдордиे-рд╕ाрдордиे рд╣ैं – рдЕрдкрдиे рддрд░्рдХों рдФрд░ рдЖрдЧ्рд░рд╣ों-рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХे рд╕ाрде। рдПрдХ рдУрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдФрд░ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рд╣ैं рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣।”2

 рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдЧोрдкेрд╢्рд╡рд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдпрд╣ рдоाрдирдиा рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдФрд░ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рддрдеा рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рджो рд╡िрд░ोрдзी рд╡िрдЪाрд░ рдзाрд░ाрдПँ рд╣ैं, рдЬो рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдордиे – рд╕ाрдордиे рдЬंрдЧ рд▓реЬ рд░рд╣ीं рд╣ैं। рдЬрдм рд╣рдо рдЧрд╣рдирддा рд╕े рдЗрди рддрде्рдпों рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддें рд╣ैं рддрдм рд╣рдоें рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ैं। рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдФрд░ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдПрдХ рджुрд╕рд░े рд╕े рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рджिрдЦрддे। рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें –“рдпрд╣ рд╕्рдеाрдкрдиा рдХि рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдкрд░ाрдзीрдирддा рдХे рдХाрд░рдг рд▓ोрдЧ рднрдХ्рддि рдФрд░ рдиिрд░ाрд╢ा рдХे рдЧीрдд рдЧाрдиे рд▓рдЧे, рдЕрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ै। рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рддुрд░्рдХ рдЖрдХ्рд░рдордгों рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХा рд╣ै। рдЧुрдк्рдд рд╕рдо्рд░ाрдЯों рдХे рдпुрдЧ рдоें рд╣ी рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдордд рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рддрдоिрд▓рдиाрдбु рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рдХेंрдж्рд░ рд░рд╣ा, рдЬрд╣ाँ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХा рд╢ाрд╕рди рди рдеा। рд╕्рд╡рдпं рдЕрдиेрдХ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ंрддों рдиे рдЗрд╕ рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рдпोрдЧ рджिрдпा।”3

 рдЕрддः рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдоाрди्рдпрддा рдХा рдЦंрдбрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рдоाрди्рдпрддा рдХो рдЕрдкрдиी рд╕рд╣рдорддि рджेрддें рд╣ैं। рдЕрддः рдпрд╣ рдмाрдд рд╕ाрдл рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдФрд░ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдХो рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдПрдХ рд╣ी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХрд╣рдиा рдаीрдХ рдирд╣ीं। рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдмाрдд рдФрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдФрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрд░ोрдзी рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдеे ? рдЬैрд╕ा рдк्рд░ाрдпः рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдаीрдХ рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдиे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХि рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХा рдЦंрдбрди рдХिрдпा рдХि рднрдХ्рддि рдЖрджोрд▓рди рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХि рджेрди рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рднाрд░рдд рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдЖрдЧрдорди рдХो рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░рдг рднी рдоाрдирддें рд╣ैं, рд╡े рд▓िрдЦрддें рд╣ैं – “рдЕрдм рддрдХ рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдХोрдИ рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡ी рдирд╣ीं рдеा... рдЕрдм рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡ी рд╕рдоाрдЬ рдеा рдЬो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬाрддि рдХो рдЕंрдЧीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХो рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рдеा। рдЙрд╕рдХी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╢рд░्рдд рдпрд╣ рдеी рдХि рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдзрд░्рдордордд рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд▓े। рд╕рдоाрдЬ рдоें рджंрдб рдкाрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдм рдЕрд╕рд╣ाрдп рдирд╣ीं рдеा। рдЗрдЪ्рдЫा рдХрд░рддे рд╣ी рд╡рд╣ рдПрдХ рд╕ुрд╕ंрдЧрдаिрдд рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рдкा рд╕рдХрддा рдеा। рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рджрдХ्рд╖िрдг рд╕े рд╡ेрджांрдд рднाрд╡िрдд рд╢рдХ्рддि рдХा рд╡िрд╢ाрд▓ рдЖрдЧрдорди рд╣ुрдЖ। рдЬो рдЗрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓ рднाрд░рддीрдп рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХे рдЗрд╕ рдЫोрд░ рд╕े рдЙрд╕ рдЫोрд░ рддрдХ реЮैрд▓ рдЧрдпा।”4 

 рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдирд╣ीं рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рдХोрдИ рдЕрд▓рдЧ рдмाрдд рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рджोрдиों рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдХрд╣рдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рдоें рдЕंрддрд░ рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпा рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХो рдЦेрдоों рдоें рдпा рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдмाँрдЯ рдХрд░ рджेрдЦрдиा рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддрдеा рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рд╕рд╣рдордд рдпा рдЕрд╕рд╣рдордд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХा рд╡िрд░ोрдзी рдпा рдкрджрдЧाрдоी рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдФрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡ीрд░ рднाрд░рдд рддрд▓рд╡ाрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдпрд╣ рддрде्рдп рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдПрдХ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ो рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рди рддो рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдЬी рдиे рд▓рдЧाрддाрд░ рдХिрд╕ी рдПрдХ ‘рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо’ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै, рди рд╣ी рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЕрдкрдиा ‘рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо’ рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕े рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рдЙрдж्рднрд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрдирдХी рдПрдХ рдзाрд░рдгा рдпा рдЯिрдк्рдкрдгी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХुрдЫ рдФрд░ рдирд╣ीं рд╣ै ; рдЙрд╕े рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо рдмрдиाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдкीрдЫे-рдкीрдЫे рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддे।”5 рдпрд╣ाँ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै рдХि рд╡ीрд░рднाрд░рдд рддрд▓рд╡ाрд░ рдЬिрд╕े рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдн्рд░ाрдордХ рдзाрд░рдгा рдпा рдЯिрдк्рдкрдгी рдХрд╣рддे рд╣ैं рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд╡рд╣ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдн्рд░ाрдордХ рдзाрд░рдгा рдпा рдЯिрдк्рдкрдгी рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рд╡ैрдЪाрд░िрдХी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрд░े рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдеा рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рд▓िрдП рдХрдмीрд░ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рддुрд▓рд╕ी рдЬ्рдпाрджा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдеे। рдпрд╣ рдаीрдХ рд╣ै рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдкूрд░े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рджेрдЦрддे рдФрд░ рди рд╣ी рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЕрдкрдиा ‘рдкैрд░ाрдбाрдЗрдо’ рдмрдиाрдХрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдаीрдХ рдирд╣ीं рдХि рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдПрдХ рдн्рд░ाрдордХ рдзाрд░рдгा рдеी।

 рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рднрдХ्рддि рдХी рдЬो рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЕрд▓рд╡ाрд░ों рддрдеा рдирдпрдиाрд░ों рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдеी, рд╡рд╣ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рдеी। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ-рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ (рдм्рд░ाрд╣्рдордг) рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдПрдХ рднाрд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖ (рд╕ंрд╕्рдХृрдд) рдХे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдЖрди्рджोрд▓рди рдеा, рд▓ेрдХिрди рднाрд░рдд рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рддрдеा рдЕрди्рдп рд╡िрджेрд╢ी рд╢рдХ्рддिрдпों рдПрд╡ं рдзрд░्рдоों рдХे рдЖрдиे рд╕े рдЗрд╕ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓ी। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рдмाрд░рд╣ рдЖрдиे рд╕рд╣рдЬ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЪाрд░ рдЖрдиे рдЫोреЬ рджेрддे рд╣ै। рдпрд╣ рдЪाрд░ рдЖрдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рджेрди рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рд╡िрд╢ुрдж्рдз рджेрд╢рдЬ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рдЙрдд्рдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рдеा ; рд╡рд╣ рдоूрд▓рддः рдЗрд╕ рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै।”6

 рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоूрд▓рддः рдзрд░्рдоाрдзाрд░िрдд рд╕рдоाрдЬ рдеा। рд╕рдоाрдЬ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдеा। рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рднीрддрд░ рдЬाрддि рдХा рд╡िрдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡рд░्рдЧो рдХा рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕्рдеाрди рдФрд░ рдЙрдирдХा рдкेрд╢ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЬैрд╕ा рдХि рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै- рдкрдарди-рдкाрдарди рдХा рдХाрд░्рдп рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХो, рдпुрдж्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХो, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╡ैрд╢्рдп рдХो рддрдеा рдЗрди рддीрдиों рдХी рд╕ेрд╡ा рдХा рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рд╢ुрдж्рд░ рдХो рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдКрдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрддि рдХा рд╕्рдеाрди рдеा, рдЬैрд╕े рдХि- рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рдердо рдкाрдпрджाрди (рдм्рд░ाрд╣्рдордг) рдХा рд╣ी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ें рддो рдЗрд╕рдоें рднी рдХрдИ рд╕ाрд░ी рдЬाрддिрдпाँ рдеी, рдЬिрдирдоें рдмрд╣ुрддों рдХो рдкрдврдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рдеा, рдЙрди्рд╣ें рднिрдХ्рд╖ाрдЯрди рдФрд░ рдоृрддрдХ рдХрд░्рдо-рдХांрдб рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрддि-рдмोрдз рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдеा; рд▓ेрдХिрди рддुрд▓рд╕ी рдХा рдЬрди्рдо рдЙрдЪ्рдЪ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХुрд▓ рдоें рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЙрдирдХो рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиा рдкреЬा। рдХिंрд╡рджंрддी рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп рд╣ी рддुрд▓рд╕ी рдХे рдоुрдЦ рдоें рджाँрдд рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЬрди्рдо рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЙрдирдХी рдоाрддा рдХि рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдпी рдеी, рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоिрде-рдЪेрддрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдЕрдд्рдпंрдд рд╣ी рдЕрд╢ुрдн рдеा। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рддुрд▓рд╕ी рдХे рдкिрддा рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдоिрдердХीрдп-рдЪेрддрдиाрдПँ рднी рдк्рд░рдмрд▓ рддрд░ीрдХे рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕्рдеाрди рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рдеीं। рддुрд▓рд╕ी рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдХрд░्рдо рдЗрд╕ी рдоिрде-рдЪेрддрдиा рд╕े рдЯрдХрд░ाрддा рд╣ै। рдЕрд╡рдзी рдоें ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд▓िрдЦрдиा рдФрд░ рдорд╕्рдЬिрдж рдоें рд╕ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиा*, рд╡рд░्рдг рдПрд╡ं рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рддुрд▓рд╕ी рдХा рдоोрд╣рднंрдЧ рд╣ी рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЙрди्рд╣ें рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рднीрдЦ рдоांрдЧрдХрд░ рдЦाрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХिрдпा рдеा।
рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдкोрд╖рдХ, рддुрд▓рд╕ी рдХो рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддрдеा рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддि рдХे рдЕрдЧुрдЖ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╕рдд्рдп рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рджुрдХाрди рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ों рдиे рддुрд▓рд╕ी рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕рддाрдпा рдеा। рдРрд╕े рд╣ी рджुрдХाрдирджाрд░ों рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХाрд╢ी рдХे рдкंрдбिрддों рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै, рдЬो рддुрд▓рд╕ी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдордХрдеा рдХो рдЬрдирднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦрдиे рдкрд░ рдЙрдирдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ाрд░ा рд╕ाрдоाрди рдЧंрдЧा рдоें рдлेंрдХ рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рддुрд▓рд╕ी рдХो рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╕рдорд░्рдердХ рдХрд╣рдиे рд╡ाрд▓े рддुрд▓рд╕ी рдХी рд╕рдордп-рд╕ीрдоा рдХा рднी рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рд░рдЦрддे। рд╡े рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рддुрд▓рд╕ी рдЬाрддि рдФрд░ рд╡рд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा** рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдиिрд╖्рдХाрдо рднрдХ्рддि рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं – “рдЬाрддि-рдкाँрддि, рдзрди-рдзрд░рдо рдмреЬाрдИ, рд╕рдм рддрдЬि рддुрдо्рд╣рд╣ि рд░рд╣рд╣ु рд▓ौ рд▓ाрдИ।” рдЬाрддि-рдкांрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╕рднी рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХे рдпрд╣ाँ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдХрдмीрд░ рднी рднрдХ्рддि рдоें рдЬाрддि-рдкांрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं – “рдЬाрдд-рдкाँрдд рдкूрдЫै рдирд╣ि рдХोрдИ, рд╣рд░ि рдХो рднрдЬै рд╕ो рд╣рд░ि рдХा рд╣ोрдИ।” рдЬाрддि-рдкाँрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рд╕ूрд░ рдХे рдпрд╣ाँ рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै – “рдЬाрддि-рдкाँрддि рдХुрд▓ рдХाрдиि рди рдоाрдирдд, рд╡ेрдж рдкुрд░ाрдирдиि рд╕ाрдЦै।”

 рдЬाрдпрд╕ी рдЬाрддि-рдзрд░्рдо рд░рд╣िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░ेрдо рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдоाрдирддा рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддें рд╣ैं। рдХрдмीрд░ рддрдеा рдЕрди्рдп рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдЬाрдпрд╕ी рдХे рдЪिंрддрди рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рднी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрддिрдд рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп-рдЪिंрддा рд╣ै। ‘рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी’ рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХो рдПрдХ рдЯ्рд░ेрдЬिрдбी рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддें рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдХो рдПрдХ рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рдХрд░ुрдгा рдЖрдк्рд▓ाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рдХрд░ुрдгा рдХि рд╡्рдпрдеा рдЗрддрдиी рднाрд░ी рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЪुрдиौрддी рдФрд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХे рд▓िрдП рдлुрд░рд╕рдд рдирд╣ीं рд╣ै। ‘рдЫाрд░ рдЙрдаाрдИ рд▓ीрди्рд╣ рдПрдХ рдоुрдаी। рджीрди्рд╣ рдЙреЬाрдИ рдкिрд░рдеिрдоी рдЭूрдаी।।’ рдЗрд╕ рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рд╕े рдЬाрдпрд╕ी рдЬीрд╡рди рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкंрдХ्рддि рд╕े рдпрд╣ рднी рдЬाрд╣िрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЬिрд╕ рднौрддिрдХрддा рдХो рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрдирд╡рдж्рд░ोрд╣ी рдФрд░ рдкाрд╢рд╡िрдХ рдк्рд░рд╡ृрддि рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдЕрдкрдиा рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЕрд╕рд▓ рдоें рдЗрд╕ рднौрддिрдХрддा рдХा рд╡рдЬूрдж рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рд░ाрдЦ рдХे рд╕िрд╡ा рдФрд░ рд╣ै рд╣ी рдХ्рдпा ? рдкूрд░े рдкрдж्рдоाрд╡рдд рдХा рдз्рдпेрдп рдк्рд░ेрдо рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕े рд╣ी рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЬाрдпрд╕ी рд░рдЪрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХे рдЕंрдд рдоें рд╕рдмрдХुрдЫ рддो рдмрдЪ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै рднрд╡्рдп рд╕िंрд╣рд▓рдж्рд╡ीрдк, рд╡िрд╕्рддृрдд рдЪिрддौрдврдЧреЭ, рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ेрдиा। рдлिрд░ рдХ्рдпों рдЗрд╕рдХा рдЕंрдд рд╕ुрдиा рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै ? рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рдХрдеा рдХे рдоूрд▓ рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ी рд╡िрджा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЬो рдЗрд╕ рдХрдеा рдХा рдоूрд▓ рдеा। рдпрд╣ рдЕрдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЬाрдпрд╕ी рдЬिрд╕ рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХो рдЕрдиुрдкрдо рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕े рдПрдХ рд╕ुрд▓्рддाрди (рдЕрд▓ाрдКрдж्рджीрди) рдХो рди рд╕ौрдкрдХрд░ рдПрдХ рдпोрдЧी (рдпोрдЧी рд╡ेрд╢ рдзाрд░ी рд░рддрдирд╕ेрди) рдХो рд╕ौрдкрддें рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдкрдж्рдоाрд╡рддी рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░рддрдирд╕ेрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдк्рд░ेрдо рдеा, рдЬрдмрдХि рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди “рд╕ुрд▓्рддाрди” рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рдЙрд╕े ‘рд╣рд░’ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। 

 рдк्рд░ेрдо рдХा рдпрд╣ी рдЖрдзाрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпिрдд्рд░ी рдоीрд░ा рдХे рдпрд╣ाँ рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдоीрд░ा рдк्рд░ेрдо рдХे рдЦाрддिрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╡े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ुрдвिрдпों рдХो рддोрдбрддी рд╣ैं, рдЬो рд╕рдоाрдЬ рд╕्рдд्рд░ी рдХो рдордиुрд╖्рдп рдоाрдирдиे рдХो рддैрдпाрд░ рди рдеा, рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдзाрди рд╕рдоाрдЬ рдЙрд╕рдХे рдЕрдзिрдХाрд░, рдЙрд╕рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕рдордЭрддा рдеा। рдоीрд░ा рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд╕े рдкрддि рдХे рдоृрдд्рдпु рдкрд░ рд╕рддी рдк्рд░рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдХे рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдоांрдЧрд▓िрдХ рдЖрдпोрдЬрдиों рдоें рд╡िрдзрд╡ा рдХा рдЫाрдпा рдкреЬрдиा рднी рдЕрд╢ुрдн рдеा, рдРрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдзрд╡ा рдоीрд░ा рдХृрд╖्рдг рдХो рдЕрдкрдиा рдкрддि рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдоीрд░ा, рд╕рдоाрдЬ, рдХुрд▓, рдЬाрддि рд╕рдм рдХो рдаोрдХрд░ рдорд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं – “рд▓ोрдХ рд▓ाрдЬ рдХुрд▓ рдХाрдиि рдЬрдЧрдд рдХी, рджрдИ рдмрд╣ाрдп рдЬрд╕ рдкाрдиी। рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рдкрд░рджा рдХрд░ рд▓ो, рдоै рдЕрдмрд▓ा рдмौрд░ाрдиी।”

 рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдпрд╣ рд╕्рд╡рд░ рд╕рднी рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рднрдХ्рддि рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдк्рд░ाрдпः рдорди рдоें рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдХрд╡ि рд╕ाрдорди्рддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл ‘рднрдХ्рддि’ рдХो рд╣ी рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ рдХ्рдпों рдмрдиाрддे рд╣ैं? рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें ‘рд╢िрд╡рджाрди рд╕िंрд╣ рдЪौрд╣ाрди’ рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рдЙрди рджिрдиों рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрди्рдзрдиों рдХो – рд╡िрдЪाрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдзрд░्рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рдд рдФрд░ рдк्рд░рддिрдмिंрдмिрдд рдХрд░рддी рдеी рдХ्рдпोंрдХि рдзрд░्рдо рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕рдорд╕्рдд рдХाрд░्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ों рдХा рдиिрдпрдорди рдХрд░рддा рдеा – рдпрд╣ी рддрдм рдХे рд╕ाрдорди्рддी рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╡िрдзाрди рдеा। ... рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХे рддрдоाрдо рдЬрди рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рд╡ाрд╣्рдп рд░ूрдк рдзाрд░्рдоिрдХ рдеा।”7 
 рдЗрд╕ीрд▓िрдП рддुрд▓рд╕ी рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЙрд╕ рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЬрди्рдо рд╕े рд╣ी рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдеा, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдоांрдЧ рдХे рдЦैрдмो рдорд╕ीрдд рдХो рд╕ोрдЗрдмो рд▓ेрдмे рдХो рдПрдХ рди рджेрдмे рдХो рджोрдК।” рдЕрдкрдиे рд╕рдоूрдЪे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рди рд▓िрдЦрдХрд░ рдЕрд╡рдзी рдФрд░ рдм्рд░рдЬ рдоें рд▓िрдЦрдиा рд╡िрд░ोрдз рд╣ी рддो рдеा। рдХрдмीрд░ рдХे рдпрд╣ाँ рд╢िрд╖्рдЯ-рдЕрд╢िрд╖्рдЯ рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдЕрд▓рдЧ рдеा рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмुрд░ाрдЗрдпों, рд░ुреЭिрдпों, рдЖрдбрдо्рдмрд░ों рдЖрджि рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। рдХрдмीрд░, рддुрд▓рд╕ी, рдоीрд░ा, рд╕ूрд░, рдЬाрдпрд╕ी, рд░ैрджाрд╕ рдЖрджि рд╕рднी рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕्рд╡рд░ूрдк рддрдеा рд╕्рд╡рд░ рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рджрд░्рдЬ рдХी рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░рди्рде рд╕ूрдЪी -
1- рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЕрдиुрдкрдо рдк्рд░реж рдкрдЯрдиा рдкृрежрд╕ंреж- 39
2- рдЧोрдкेрд╢्рд╡рд░ рд╕िंрд╣, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж, рдоेрдзा рдмुрдХ्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2005 рдкृрежрд╕ंреж-15
3- рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдоुрд▓्рдпांрдХрди, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░режрджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंреж 1981 рдкृрежрд╕ंреж-93
4- рдкूрд░ा рдХрдмीрд░, рд╕ंреж- рдбॉреж рдмрд▓рджेрд╡ рд╡ंрд╢ी рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди рджिрд▓्рд▓ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2005 рдкृрежрд╕ंреж-212
5- рд╡ीрд░ рднाрд░рдд рддрд▓рд╡ाрд░, рд╕ाрдордиा, рд╡ाрдгी рдк्рд░реж рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2005 рдкृрежрд╕ंреж-14
6- рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдоुрд▓्рдпांрдХрди, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░реж рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंреж 1981 рдкृрежрд╕ंреж-93

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп рдиोрдЯ:
*рдзूрдд рдХрд╣ो, рдЕрд╡рдзूрдд рдХрд╣ो, рд░рдЬрдкूрдд рдХрд╣ो, рдЬोрд▓рд╣ा рдХрд╣ौ рдХोрдК,
рдХाрд╣ू рдХी рдмेрдЯी рд╕ों рдмेрдЯा рди рдм्рдпाрд╣рдм, рдХाрд╣ू рдХी рдЬाрддि рдмिрдЧाрд░ौं рди рд╕ोрдК।
‘рддुрд▓рд╕ी’ рд╕рд░рдиाрдо рдЧुрд▓ाрдо рд╣ै рд░ाрдо рдХो, рдЬाрдХो рдордЪै рд╕ो рдХрд╣ौ рдХрдЫुрдУंрдК,
рдоांрдЧि рдХै рдЦрдЗрдмो рдорд╕ीрдд рдХो рд╕ोрдЗрдмो, рд▓ैрдмे рдХो рдПрдХ рди рджैрдмे рдХो рджोрдК। 

рддुрд▓рд╕ी рдХрд╡िрддाрд╡рд▓ी рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд рдпрд╣ рдХрдерди рдЙрдирдХे рдЬाрддि-рднेрдж рдоें рдЕрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рд╡рдЯुрдХ-рднिрдХ्рд╖ाрд╡ृрдд्рддि рдФрд░ рдорд╕्рдЬिрдж рдмрдиा рджिрдпे рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░ाрдо-рдЬрди्рдорднूрдоि рдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдерд▓ рдоें рд╣ी рд╢рд░рдгाрдЧрдд рд╣ोрдиा рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। "рд╕िрдпा рд░ाрдо рдордп рд╕рдм рдЬрдЧ рдЬाрдиी" рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдоें рд╕рдорд╕्рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рд░ाрдо рдХा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХी рдкрд╡िрдд्рд░ рдЬрди्рдорднूрдоि рд╣рд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рд░ाрдо-рднрдХ्рддों рдХी рд╢рд░рдгрд╕्рдерд▓ी рд╣ै।

** рдХрд░्рдо-рд╡рдп рдЖрдзाрд░िрдд рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЕрдкрдиे рдоूрд▓рд░ूрдк рдоें рдЬाрддि-рдкाँрддि рдХी рдХाрдЯ рд╣ी рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХी рд╡िрднिрди्рди рдоूрд▓ рдЬाрддिрдпों рддрдеा рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХे рдЕрдиेрдХ рдХрдмीрд▓ों рдХे рдЬрди्рдо-рдЖрдзाрд░िрдд рднेрдж рдФрд░ рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдХे рдоाрдирд╡рдоाрдд्рд░ рдХो рдЙрд╕ी рдПрдХ рд╡िрд░ाрдЯ рдкुрд░ुрд╖ рдХा рдЕंрдЧ рдоाрдирддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕рдорд╕्рдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рд╕рдоाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдмिंрджु рдХो рдЪाрд░ рдЖрд╢्рд░рдоों рдХे рджाрдпिрдд्рд╡ों рд╕े рдЬोреЬрддी рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी, рд╕ूрд░ рдпा рдЕрди्рдп рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХा рдкूрд░्рдг рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдЕрдиुрдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬाрддि-рдкाँрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдоें рдХोрдИ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдоीрдбिрдпा: рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рд╕рди्рджрд░्рдн

рдЦुрд╢рдмू рдЕंрд╕ाрд░ी

- рдЦुрд╢рдмू

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िрди्рджी-рд╡िрднाрдЧ, рдоाрдирд╡िрдХी рд╕ंрдХाрдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж
рдИрдоेрд▓: khushboo18121989@gmail.com


 рд╕рдд्рддрд░ рдХा рджрд╢рдХ рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдЙрд╕рдХा рджूрд░рдЧाрдоी рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ। рдЪिंрддрдХों, рд╡िрдЪाрд░рдХों рдиे рдЗрд╕े ‘рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рдоंрд╢ा рд╕ाрдл рдеी рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдмाреЫाрд░ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдпे рдФрд░ рдЬрдирддा рдХो рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмрдиाрдпा рдЬाрдпे। 21рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рджूрд░рдЧाрдоी рдкрд░िрдгाрдо рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рджिрдЦाрдИ рдкреЬрдиे рд▓рдЧे। рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдмाреЫाрд░ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЬो рдирдпे рдХिрд╕्рдо рдХा рдмाреЫाрд░ рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддिрдпों рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдпा, рдЙрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╡рд╕्рддु, рдХ्рд░ेрддा рдФрд░ рд╡िрдХ्рд░ेрддा рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдмाреЫाрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рднी рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиा рдоीрдбिрдпा। рдЬो рдоीрдбिрдпा рдХрднी рдЬрдирддा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд░рд╣ी, рдЗрд╕ рдмाреЫाрд░ рдиे рдЙрд╕े рднी рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЯीрежрдЖрд░режрдкीреж рдмреЭाрдиे рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдиे реЩрдмрд░ों рдХो рдоाрд▓ рдХी рддрд░рд╣ рдмेрдЪрдиा рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдкेрдб рди्рдпूрдЬ рдиे рдоीрдбिрдпा рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рднी рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬрдЧрдд рдХे рдмреЭрддे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे рдХाрд░рдг рдоीрдбिрдпा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдЪौрдеे рд╕्рддрдо्рдн рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рд╕े рдЗрддрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ ‘рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд╢्рдпрдк’ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЕрдкрдиी рдкूंрдЬी рд╕ंрдмंрдзी рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдмाрд░- рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдмाреЫाрд░ рдХी рд╢рд░рдг рдоें рдЬाрдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рдЙрд╕рдХे рджुрд░ूрдкрдпोрдЧ рд╣ोрдиे рддрдеा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े рднрдЯрдХ рдЬाрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмреЭ рдЬाрддी рд╣ै। рдкूंрдЬीрдкрддि рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдоीрдбिрдпा рдХी рдорджрдж рддो рдХрд░рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдпрд╣ рднी рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдЙрдкрдХाрд░ рдХा рдмрджрд▓ा рдЪुрдХाрддे рд╣ुрдП рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЙрдирдХे рд╣िрддों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХाрд░्рдп рдХрд░ें। рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕рдд्рддाрдПँ рдк्рд░ाрдпः рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡िрд╡ेрдХीрдХрд░рдг рд╕े рдШрдмрд░ाрддी рд╣ैं, рдЙрдирдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ोрдЪ, рдЙрд╕рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рджिрд▓–рджिрдоाрдЧ рдХा рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡े рдЙрд╕рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рддोреЬрдиे-рдорд░ोреЬрдиे рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддीрдХों рдХी рдмाрдЬाрд░ाрдиुрдХूрд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।”1

 рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддि рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдоीрдбिрдпा рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрд╣ुрдд рднीрддрд░ рддрдХ рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоीрдбिрдпा рдХो рд╣ी рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдиा рд╕рд╣ी рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рднी рдЗрди рд╡рд░्рдЧों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╢्рд░рдж्рдзा рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП реЩрдмрд░ों рдХो рдЬрдирддा рдХे рдмीрдЪ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп реЩрдмрд░ों рдХो рдЕрдзिрдХ рдЙрдд्рддेрдЬрдиा, рдЖрдХ्рд░ाрдордХрддा рдФрд░ рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рджंрдЧे, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдиेрддाрдУं рдХे рдЙрдЧ्рд░ рдПрд╡ं рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдмрдпाрди, рдЬाрддीрдп рддрдеा рдирд╕्рд▓ीрдп рд╣рдорд▓े, рдЖрддंрдХрд╡ाрдж, рдпुрдж्рдз рддрдеा рд╣िंрд╕ाрдд्рдордХ реЩрдмрд░ों рдХो рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рдЬрдирддा рдХा рдз्рдпाрди рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рд╣рдЯ рдЬाрдП рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рддрдеा рдмाреЫाрд░ рдХा рдХाрдо рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЬाрдпे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рджिрдЦाрдиे рдХी рд╣ोреЬ рдоें рдоीрдбिрдпा рдпрд╣ рднी реЫрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддा рдХी рджिрдЦाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी ‘рдЦрдмрд░’ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рднी рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рдпрд╣ рдЕрдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЪैрдирд▓ों рдкрд░ рд░ोрдЬ рдмрдЧрджाрджी рдХे рдоाрд░े рдЬाрдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рддो рдХрднी рд╕ाрд▓ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рджुрдиिрдпा рдХे реЩрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХी рдЬाрддी рд╣ै। реЩрдмрд░ों рдХो рддोреЬ-рдорд░ोреЬ рдХрд░ рджिрдЦाрдиे рдХा рдЪрд▓рди рднी рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдХाрдлी рдмреЭा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдоें рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдиे рд▓े рд▓ी рд╣ै।

 рдЬрдм рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рддрдм рдЙрд╕рдоें рджेрд╢ рдХे рдХुрдЫ рд╡рд░्рдЧों рдХो ‘рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ’ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо, рд╕िрдЦ, рдмौрдж्рдз, рдкाрд░рд╕ी, рдЬैрди рдФрд░ рдИрд╕ाрдИ рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд▓ेрдХिрди рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЕрдзिрдХрддрд░ рдорд╕рд▓ों рдХो рдоुрд╕्рд▓िрдо рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд░рдХे рджेрдЦрдиे рдХी рд░рд╡ाрдпрдд рдЪрд▓ рдкреЬी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХी рдоीрдбिрдпा рдоें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рддрднी рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рдЪुрдиाрд╡ рдХा рд╕рдордп рд╣ोрддा рд╣ै рдпा рдлिрд░ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХी рдЧैрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдШрдЯрддी рд╣ै। рд╡рд░рдиा рдЙрд╕рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं, рдЬрд░ूрд░рддों рд╡рдЧैрд░рд╣ рд╕े рдоीрдбिрдпा рдХा рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рдпूँ рддो рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрджрдп рдЬрдирдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡рд╣ рдЬрдирддा рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрди рдХрд░ рдЖрдпा рдеा। рдпाрдиी рдХि рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдЬрдирддा рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рддрдХ рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХो рд╕рдоाрдЬ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рднी рд╣ै, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЪौрдеा рд╕्рддрдо्рдн рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।

 рдЖрдЬ рдЬрдм рд╕рдм рдХुрдЫ рдмाреЫाрд░ рддрдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдРрд╕े рдоें рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдмाреЫाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ी рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдХे рднीрддрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдХी рдкैрда рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЬрд░िрдпा рдмрдиा рд░рдЦा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдЬाрд░ू рдоीрдбिрдпा рди рддो рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдПрд╡ं рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдаीрдХ рд╕े рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рди рддो рдЖрдо рдЬрдирддा рд╕े рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрднी рднी рдвेрд░ рд╕ाрд░ी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд▓ेрдЦрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рдЙрддрдиा рдЕрд╕рд░ рдирд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬिрддрдиा рдХि рдоीрдбिрдпा рдкрд░। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो – “рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрдЬ рднी рдкैрд╕ा рдирд╣ी рд╣ै рдкрд░ рдиैрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдкрддрди рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдпрджि рдХोрдИ рдЕрднी рддрдХ рдмрдЪा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ी рд╣ै! рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЧрд░िрдоा рдЕрднी рддрдХ реЮреШीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╣ै।”2

 рдЖрдЬ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдЕрд░्рдердХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░ рдХे рдмреЭрддे рджрдмाрд╡ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдиेрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЦोрдпा рд╣ै। рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдЬрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддि рдХो рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдзрдиोрдкाрд░्рдЬрди рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдиे рд╕рд░рдХाрд░ी рддंрдд्рд░ों рд╕े рдЧрдардЬोреЬ рдХिрдпा। рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдорд░्рдеिрдд рд╕рд░рдХाрд░ें рдмрдирдиे рд▓рдЧी рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдмिрдЦрд░рдиे рдХे рдк्рд░рдоाрдг рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рд▓рдЧे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдЬрдирддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ीрдоिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा, рд╕рдоाрдирддा, рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдкрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рднी рдЗрд╕рд╕े рджूрд╖िрдд рд╣ुрдЖ। рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди-рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬो рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рддाрдХрдд рд╣ै рдЙрд╕рдоें рдЕрдм рдЬाрддि, рдзрд░्рдо, рдирд╕्рд▓ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЬрдирддा рдХो рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрдирддा рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рд╕рд╕्рддा рдФрд░ рдЖрд╕ाрди рддрд░ीрдХा рд╣ै। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рд╣ै рдХि рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдШाрддрдХ рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрджि рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рдмрдЪाрдиा рд╣ै рддो рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдиा рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ें рди рд╕िрд░्рдл рдЬाрддीрдп рдПрд╡ं рдирд╕्рд▓ीрдп рд╣рдорд▓ों рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддी рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рдХрдИ рджेрд╢ों рдиे рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рднी рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдЪीрди, рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рдЗрд╕рдХे рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕рдмрд╕े реЩрд░ाрдм рд╕्рдеिрддि рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рдХे ‘рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों’ рдХी рд╣ै। рдо्рдпाрди्рдоाрд░ рдоें рд╕рджिрдпों рд╕े рд╢ांрддिрдкूрд░्рд╡рдХ рдЬीрд╡рди рдмिрддा рд░рд╣े рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХो рдкिрдЫрд▓े рдХрдИ рд╕ाрд▓ो рд╕े рдмुрдж्рдзिрд╕्рдЯ рдЕрддिрд╡ाрджिрдпों рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ेрдиा рдХे рд╕рдорд░्рдерди рд╕े рд╣िंрд╕ा рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рди् 1982 рдоें рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд░ोрд╣िंрдЧ्рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рднी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджी рдЧрдпी рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕्рдеिрддि рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпे рд▓ोрдЧ рдЯूрдЯी рдиाрд╡ рдкрд░ рднी рд╕рдоुрдж्рд░ рдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХो рдмेрдмрд╕ рд╣ैं। рдпे рд▓ोрдЧ рднाрд░рдд, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмंрдЧрд▓ाрджेрд╢ рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдмрдЪाрдХрд░ рд╢рд░рдг рд▓ेрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ैं।

рдХрд╣рдиे рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдРрд╕ी рд╣рдЬाрд░ों рдШрдЯрдиाрдПँ рдШрдЯ рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХी рдЗрд╕ рд▓реЬाрдИ рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдШрд░ рдмेрдШрд░ рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХे рдЦेрд▓ рдоें рдХрднी рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкंрдбिрдд рдк्рд░рддाреЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддो рдХрднी рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕िрдХ्рдЦ рддो рдХрднी рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрди। рд╕рднी рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХा рд╣ी рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╣ै рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рд╕े рдпे рдЦрдмрд░ें рдирджाрд░рдж рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдРрд╕े рдоाрдорд▓ों рдХा рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ों рд╕े рдЙрдЪिрдд рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдЕрдкीрд▓ рднी рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдмेрдЕрд╕рд░ рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХी рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдиिрд╣िрдд рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХो рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं– “рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдд्рдоाрдУं рдХो рддोреЬा рдЬाрддा рд╣ै... рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै... рдЙрдирдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рд╢рдХ्рддि рд╡िрдЦंрдбिрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рддрдм рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рдЬोंрдХे рдЙрд╕ рд╡िрднाрдЬिрдд рдХौрдо рдХा рд╕ाрд░ा рд░рдХ्рдд рдЪूрд╕ рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЦंрдбिрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╢्рдорд╢ाрдиों рдоें рддрдм рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рдмाреЫाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं .... рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╢ोрд╖рдХों рдХे рд╣ाрдеों рдЦिрд▓ौрдиा рдмрди рдХрд░ рдиाрдЪрддे-рдЧाрддे, рдЬрд╢्рди рдордиाрддे рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╡िрднाрдЬिрдд рдЕंрдЧ рдХे рд╢рдд्рд░ु рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдиाрд╢ рдХा рдХाрд░рдг рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं।”3

 рдРрд╕ा рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддा рдкрд░ рдХाрдмिрдЬ рд╣ोрдиे рдХे рдЦ्рдпाрд▓ рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯिрдпाँ рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдФрд░ рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХे рдмीрдЪ рд░ेрдЦा рдЦींрдЪрддी рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрдо рдоें рдЙрдирдХो рдоीрдбिрдпा рдХा рднрд░рдкूрд░ рд╕ाрде рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдоीрдбिрдпा рдЕрд▓्рдкрд╕ंрдЦ्рдпрдХों рдоें рд╣ीрдирддा рдХा рднाрд╡ рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдХा рдмोрдз рджिрд▓ाрддा рд╣ै। рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рднाрд╖ा, рдзрд░्рдо, рдирд╕्рд▓ рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдпрд╣ рдорддрднेрдж рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै рддाрдХि рд╕рдд्рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╡рдлाрджाрд░ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХे рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХी рджाрд╡ेрджाрд░ी рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХे। ‘рдоीрдбिрдпा рдмाреЫाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, “рдЬाрддिрд╡ाрджी рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдоीрдбिрдпा рдХो рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕े рджेрдЦрдиा рд╣ो рддो рд╣рдо рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों рдХो рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиे рдХी рд╡ीрежрдкीрежрд╕िंрд╣ рдХे рдЬрдоाрдиे рдоें рд╣ुрдИ рдХрд╡ाрдпрдж рдкрд░ рдЧौрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдЙрдаे рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рд╣рд╡ा рджेрдиे рдоें, рдЫाрдд्рд░ों рдирд╡рдЬрд╡ाрдиों рдХो рдЖрдд्рдорджाрд╣ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдХрд╕ाрдиे рдоें, рддрдоाрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдЦрдмाрд░ों рдиे рдЬो рд╡िрд╡ाрджрд╕्рдкрдж рд░ोрд▓ рдиिрднाрдпा рдеा рд╡рд╣ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдеा।”4

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рддрдоाрдо рдЦрдмрд░ें рдоीрдбिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рдкрд░िрдгाрдо рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмрдЧैрд░ рджिрдЦाрдИ, рдЪрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╕рд░рдХाрд░ी рдЪैрдирд▓ों рдХो рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬाрдпे рддो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ी рдоीрдбिрдпा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдЪрддे рд╣ैं рдЬो рдЕрдкрдиे рджाрдпिрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдИрдоाрдирджाрд░ीрдкूрд░्рд╡рдХ рдиिрднाрддे рджिрдЦрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрди рдоुрдж्рджों рдХो рд╕ंрдЬीрджрдЧी рд╕े рд▓ेрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХे рд╕ाрде рдХाрдпрдо рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे реЫрдоाрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ोрд╖िрдд, рдк्рд░рддाреЬिрдд, рд╡ंрдЪिрдд рдЖрджि рд╕рднी рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рдЦुрд▓ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдпूँ рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬрдирд╡ाрджी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдоीрдбिрдпा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрд░ рдк्рд░िрди्рдЯ рдоीрдбिрдпा рдХा рдЙрджрдп рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣ुрдЖ। рдХुрдЫ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдд्рд░рдХाрд░ рднी рд░рд╣े рд▓ेрдХिрди рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдоीрдбिрдпा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рддेрдЬी рд╕े рдмрджрд▓ा рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдоीрдбिрдпा рдоें рдкूंрдЬी рдиिрд╡ेрд╢ рдиे рди рд╕िрд░्рдл рдоीрдбिрдпा рдХो рдЙрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े рднрдЯрдХाрдпा рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдХो рд╕ंрджेрд╣ рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдЦреЬा рдХिрдпा।

 рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। рдпूँ рддो рдпрд╣ рд╕рдорд╕्рдпा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХी рджेрди рд░рд╣ी। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдХे рдФрд░ рдлрд▓рдиे-рдлूрд▓рдиे рдХी рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕्рдеिрддि рджेрд╢ рдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрдиाрдпे рд░рдЦी। 1947 рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХा рдЬो рдкौрдзा рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдЙрд╕рдХा рдлрд▓ рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪрдЦрдиा рдкреЬा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрд╕ рдЧрдо्рднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓िрдЦा-рдкреЭा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЭूрдаा-рд╕рдЪ, рддрдорд╕, рдЖрдзा рдЧाँрд╡, рдХाрд▓े рдХोрд╕, рдЫाрдХो рдХी рд╡ाрдкрд╕ी, рд▓ौрдЯे рд╣ुрдП рдоुрд╕ाрдлिрд░ рдЖрджि рдХृрддिрдпों рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рд╢рд╣рд░ рдоें рдХрд░्рдл्рдпू’ рддрдеा ‘рд╣рдоाрд░ा рд╢рд╣рд░ рдЙрд╕ рдмрд░рд╕’ рдЬैрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рдХे рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдиाрд╡ рд╡ рджंрдЧो рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдЧрджीрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рдХांрдХрд░’ рдоें рд╡िрднाрдЬрди рдоें рдмेрдШрд░ рд╣ुрдП рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд╢्рдЪाрдд рднाрд░рддीрдп рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╢ाрдиी рдХे ‘рдХाрд▓ा рдЬрд▓’ рддрдеा рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо рдХे ‘рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж’ рдоें рдмреЬी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╢्рдоीрд░ी рдкрдг्рдбिрддों рдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдкрд░ рдордиीрд╖ा рдХुрд▓рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╢िрдЧाреЮ, рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ рдкрд░ ‘рджूрдзрдиाрде рд╕िंрд╣’ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрдЦिрд░ी рдХрд▓ाрдо, рд╕рди् 1984 рдХे рджंрдЧे рдкрд░ рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ – рднрдЧрд╡ाрди рдХी рддрд▓ाрд╢, рд╕рд░рдмрдЬीрдд, рдЕрдлрд╡ाрд╣ें, рдХ्рдпा рддुрдордиे рдХोрдИ рд╕рд░рджाрд░ рднिрдЦाрд░ी рджेрдЦा рдЖрджि рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рддрдеा рдзрд░्рдоाрди्рдзрддा рдХे рдЙрд╕ рд░ूрдк рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдШाрддрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।

 рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо рдРрд╕े рд╣ी рдоाрд╣ौрд▓ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг 'рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж'5 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рдкрддрди рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдзрд░्рдо рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдЕреЩрдмाрд░ рдХे рдПрдХ рдХोрдиे рдоें рд╕्рдеाрди рдоिрд▓рдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдлाрд╕ीрд╡ाрджी рддाрдХрддों рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрдпाँ рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी
1- рдУрдо рдк्рд░рдХाрд╢ рдХрд╢्рдпрдк, рдЖрдЦрд░рдоाрд▓ा, рд╣िंрджी рдоीрдбिрдпा: рдиाрдо-рджाрдо рдХा рдЪोрдЦा рдзंрдзा
2- рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рд╣िंрджुрдд्рд╡рд╡ाрджी рдиाрдЬीрд╡ाрдж, рдоेрдзा рдмुрдХ्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдкृреж 215
3- рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рдХिрддрдиे рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рд░ाрдЬрдкाрд▓ рдПрдг्рдб рд╕рди्рд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдкृреж 45
4- рд╕ंреж рдкंрдХрдЬ рд╡िрд╖्рдЯ, рдоीрдбिрдпा рдмाреЫाрд░ рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░, рдЕрдХ्рд╖рд░ рд╢िрд▓्рдкी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी (рдкृреж175)
5- рдоंрдЬूрд░ рдПрд╣рддेрд╢ाрдо, рд╕ूрдЦा рдмрд░рдЧрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░реж рджिрд▓्рд▓ी (рдкृреж228)