Showing posts with label рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢. Show all posts
Showing posts with label рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢. Show all posts

рдЧ्рдпाрд░рд╣ рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдПँ: рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢

(1) рдШрд░

рдкाрдкा, рдХ्рдпों рд╣рдордХो рд▓рдЧрддा рд╣ै 
рдЕрдкрдиा рдк्рдпाрд░ा-рдк्рдпाрд░ा рдШрд░? 
рдШूрдо-рдШाрдо рд▓ें, рдЦेрд▓-рдЦाрд▓ рд▓ें
рдирд╣ीं рднूрд▓рддा рдЕрдкрдиा рдШрд░। 

рдирд╣ीं рдЖрдкрдХो рд▓рдЧрддा рдкाрдкा
рд╣ै рдоाँ рдХी рдЧोрджी-рд╕ा рдШрд░!
рдк्рдпाрд░ी-рдк्рдпाрд░ी рдордорддा рд╡ाрд▓ा
рд╕ुंрджрд░-рд╕ुंрджрд░ рди्рдпाрд░ा рдШрд░। 

рдердХрдХрд░ рдЬрдм рд╡ाрдкрд╕ рдЖрддे рд╣ैं
рдХैрд╕े рдмिрдЫ-рдмिрдЫ рдЬाрддा рдШрд░, 
рдЦिрд▓ा-рдкिрд▓ा, рдЖрд░ाрдо рджिрд▓ाрдХрд░
рдирдИ рддाрдЬрдЧी рджेрддा рдШрд░। 

рдкрд░ рдкाрдкा, рдЗрдХ рдмाрдд рдмрддाрдУ
рдирд╣ीं рди рд╣ोрддा рд╕рдмрдХा рдШрд░,
рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ोंрдЧे рд╡े рдмрдЪ्рдЪे
рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै рдШрд░? 
*

(2) рдЬी рдХрд░рддा рдЬोрдХрд░ рдмрди рдЬाрдКँ 

рдк्рд░рджीрдк рд╢ुрдХ्рд▓, рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢, рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢ рдордиु

рдЬोрдХрд░ рдоुрдЭे рдмрдиा рджो рдЬी,
рдоोрдЯी рддोंрдж рд▓рдЧा рджो рдЬी। 

рдиाрдХ-рдЧाрд▓ рдХो рдЦूрдм рд╕рдЬाрдХрд░
рдЧोрд▓-рдЧोрд▓ рдЧेंрджें рдЪिрдкрдХाрдХрд░,
рдмंрджрд░ рдЬैрд╕े рджाँрдд рджिрдЦाрдХрд░
рд░ोрддों рдХो рднी рдЦूрдм рд╣ँрд╕ाрдХрд░,
рд╣ँрд╕ा-рд╣ँрд╕ाрдХрд░ рдЖँрд╕ू рд▓ाрдКँ,
рдЬी рдХрд░рддा, рдЬोрдХрд░ рдмрди рдЬाрдКँ। 

рдЬोрдХрд░ рдоुрдЭे рдмрдиा рджो рдЬी,
рдоोрдЯी рддोंрдж рд▓рдЧा рджो рдЬी। 

рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЦेрд▓ рджिрдЦाрдХрд░,
рдЙрд▓рдЯा-рд╕ीрдзा рдоुँрд╣ рдмрдиाрдХрд░,
рдХाрдиों рдоें рдЪрдк्рдкрд▓ рд▓рдЯрдХाрдХрд░
рдЫोрдЯी рд╕ी рдПрдХ рдкूँрдЫ рд▓рдЧाрдХрд░,
рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЯрдЯ्рдЯू рдмрди рдЬाрдКँ,
рдЬी рдХрд░рддा, рдЬोрдХрд░ рдмрди рдЬाрдКँ। 

рдЬोрдХрд░ рдоुрдЭे рдмрдиा рджो рдЬी,
рдоोрдЯी рддोंрдж рд▓рдЧा рджो рдЬी। 
*

(3) рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдмाрддों рдкрд░ 

рдоाँ, рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдмाрддों рдкрд░
рдХ्рдпों рдЧुрд╕्рд╕ा рддुрдордХो рдЖ рдЬाрддा, 
рджेрдЦो рдиा рдШрд░ рд╕ाрд░ा рдЕрдкрдиा
рдмрд╕, рдЧुрд╕्рд╕े рд╕े рд╣ै рднрд░ рдЬाрддा। 

рдмрдЬрдиे рд▓рдЧрддे рд╕ाрд░े рдмрд░्рддрди
рд╣िрд▓рдиे рд▓рдЧрддी рдЕрд░े рд░рд╕ोрдИ, 
рдЯीрд╡ी рднी рдЧुрдорд╕ुрдо рд╣ो рдЬाрддा
рд▓рдЧрддा рджीрд╡ाрд░ें рдЕрдм рд░ोрдИं। 

рдмрд╣ुрдд рдЪाрд╣рддे, рджूрд░ рд░рд╣ें рд╣рдо
рдЧुрд╕्рд╕ू рдмाрддें рдирд╣ीं рдХрд░ें рд╣рдо, 
рдХिрддрдиी рддो рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं
рдЧुрд╕्рд╕ू рдмाрддें рджूрд░ рд░рдЦें рд╣рдо। 

рдЬाрдиे рдлिрд░ рднी рдХ्рдпों рд╣ो рдЬाрддी
рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЧुрд╕्рд╕ा рддुрдордХो рдЖрддा, 
рдЧुрд╕्рд╕ा рддुрдо рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд╣ो рдоाँ
рдирд╣ीं рдЬрд░ा рднी рд╣рдордХो рднाрддा। 

рдоाँ, рд╣рдо рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं
рдЗрд╕ीрд▓िрдП, рддो рд╣рдо рдбрд░рддे рд╣ैं, 
рдЧुрд╕्рд╕ा рд╣ोрдХрд░ рддुрдо рдкрд░ рднाрд░ी
рдХрд╣ीं рдмिрдЧाреЬे рд╕ेрд╣рдд рд╕ाрд░ी!
*

(4) рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░ 

рдЪрд▓ो рдЪрд▓ें, рд╣рдо рдЪрд▓рдХрд░ рджेंрдЦें
рдЧिрд░े рд╣ुрдП рд╕ूрдЦे рдкрдд्рддों рдкрд░, 
рдордЬा рдЖрдПрдЧा рдЬрдм рдЧाрдПँрдЧे
рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рдкрдд्рддे рдоिрд▓рдХрд░। 

рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, 
рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░। 

рдкेреЬ рдХрд╣ेंрдЧे, рджेрдЦो рдмрдЪ्рдЪो
рдпे рдЧाрддे рд╣ैं, рддुрдо рднी рдЧाрдУ, 
рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, 
рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░। 

рдмोрд▓ो, рдЬрдм рдкрдд्рддे рдЧाрдПँрдЧे
рдордЬा рдЖрдПрдЧा рддुрдордХो рдХैрд╕ा? 
рддुрдо рдмोрд▓ोрдЧे—рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, 
рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░। 

рд╣िрд▓ा-рд╣िрд▓ाрдХрд░ рджोрдиों рдмाँрд╣ें
рджौреЬोрдЧे рдЬрдм рдЭूрдо-рдЭूрдордХрд░,
рдмोрд▓ो, рдкрдд्рддे рдХ्рдпा рдмोрд▓ेंрдЧे—
рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░। 

рдкेреЬ рд╣ँрд╕ेंрдЧे рд╕ोрдЪ-рд╕ोрдЪрдХрд░
рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдЬрдм рдЖрддे рдкрдд्рддे, 
рдХिрддрдиे рднोрд▓े! рдХिрддрдиे рдк्рдпाрд░े!
рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдмрдЪ्рдЪे рд╣ोрддे рдкрдд्рддे!

рд╕ोрдЪो, рдкेреЬ рдирд╣ीं рд╣ोрддे рдЬो
рдХैрд╕े рдЧाрддे рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, 
рдХрдм рд╣ोрддे рдпे рд╕ूрдЦे рдкрдд्рддे
рдЧीрдд рди рд╣ोрддा рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░!

рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, 
рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░, рдЪрд░рдорд░-рдЪрд░рдорд░। 
*

(5) рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪा 

рдХौрди рд╣ै рдкाрдкा, рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪा рдЬो
рдеाрд▓ी рдХी рдЬूрдарди рд╣ै рдЦाрддा, 
рдХौрди рд╣ै рдкाрдкा, рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪा рдЬो
рдХूреЬे рдоें рдХुрдЫ рдвूंрдвा рдХрд░рддा। 

рджेрдЦो рдкाрдкा, рджेрдЦो рдпрд╣ рддो
рдиंрдЧे рдкाँрд╡ рд╣ी рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा, 
рдХрдкреЬे рднी рд╣ैं рдлрдЯे-рдкुрд░ाрдиे
рдоैрд▓े-рдоैрд▓े рдкрд╣рдиे рд░рд╣рддा। 

рдкाрдкा, рдЬрд░ा рдмрддाрдиा рдоुрдЭрдХो
рдХ्рдпा рдпрд╣ рд╕्рдХू्рд▓ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬाрддा, 
рдеोреЬा рдЬрд░ा рдбाँрдЯрдиा рдЗрд╕рдХो
рдирд╣ीं рди рдХुрдЫ рднी рдпрд╣ рдкреЭ рдкाрддा। 

рдкाрдкा, рдХ्рдпों рдХुрдЫ рднी рди рдХрд╣рддे
рдЗрд╕рдХो рдЗрд╕рдХे рдордо्рдоी-рдкाрдкा? 
рдкрд░ рдоेрд░े рддो рдХिрддрдиे рдЕрдЪ्рдЫे
рдЕрдЪ्рдЫे-рдЕрдЪ्рдЫे рдордо्рдоी-рдкाрдкा। 

рдкрд░ рдкाрдкा, рдХ्рдпों рдорди рдоें рдЖрддा
рдХ्рдпों рдпрд╣ рд╕рдмрдХा рдЬूрдаा рдЦाрдП? 
рдпрд╣ рднी рдкрд╣рдиे рдЕрдЪ्рдЫे рдХрдкреЬे
рдпрд╣ рднी рд░ोрдЬ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЬाрдП। 
*


(6) рд╕рдмрдХा рдк्рдпाрд░ा рдШрд░ 

рд╕рджा рдпрд╣ी рддो рдХрд╣рддी рд╣ो рдоाँ
рдШрд░ рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рд╣рдоाрд░ा рдЕрдкрдиा, 
рд▓ेрдХिрди рдоाँ рдХैрд╕े рдоैं рдоाрдиूँ, 
рдШрд░ рддो рдпрд╣ рдХिрддрдиों рдХा рдЕрдкрдиा!

рджेрдЦो рддो рдХैрд╕े рдпे рдЪूрд╣े
рдЦेрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं рдкрдХреЬрдо-рдкрдХреЬी,
рдХैрд╕े рдордЪ्рдЫрд░ рдЯрд╣рд▓ рд░рд╣े рд╣ैं
рдХैрд╕े рдорд╕्рдд рдкреЬी рд╣ै рдордХреЬी!

рдФрд░ рдЫिрдкрдХрд▓ी рдХो рджेрдЦो рддो
рдЪрд▓рддी рд╣ै рдЬो рдЧрд╢्рдд рд▓рдЧाрддी, 
рдЕрд░े, рдХрддाрд░ें рдмांрдзे-рдмांрдзे
рдЪींрдЯी-рдЪींрдЯी рджौреЬी рдЬाрддी। 

рдФрд░ рдЙрдзрд░ рдЖंрдЧрди рдоें рджेрдЦो
рдкंрдЫी рдХैрд╕े рдЭрдкрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं, 
рдмिрд▓्рдХुрд▓ рджीрджी рдФрд░ рдоुрдЭ рдЬैрд╕े
рдХिрд╕ी рдмाрдд рдкрд░ рдЭрдЧреЬ рд░рд╣ рд╣ैं। 

рдЗрд╕ीрд▓िрдП рддो рдХрд╣рддा рд╣ूँ рдоाँ
рдШрд░ рди рд╕рдордЭो рд╕िрд░्рдл рд╣рдоाрд░ा, 
рд╕рджा-рд╕рджा рд╕े рдЬो рднी рд░рд╣рддा
рд╕рдмрдХा рд╣ी рд╣ै рдШрд░ рдпрд╣ рдк्рдпाрд░ा। 
*

(7) рднाрд▓ू 

рдЕрдЪ्рдЫा, рдЬрд░ा рд╕ोрдЪрдХрд░ рджेрдЦूँ
рдХैрд╕े рд▓рдЧрддे рднाрд▓ूрд░ाрдо, 
рдЕрдЧрд░ рдЬो рд╣ोрддी рдЙрдирдХे рдоुँрд╣ рдкрд░
рдЪोंрдЪ рдиिрд░ाрд▓ी
рддोрддे рдЬैрд╕ी। 

рдФрд░ рдЬो рд╣ोрддी рдЙрдирдХे рд╕िрд░ рдкрд░
рдХрд▓рдЧी рдк्рдпाрд░ी
рдоुрд░рдЧे рдЬैрд╕ी। 

рдЕрдЪ्рдЫा, рдЬрд░ा рд╕ोрдЪрдХрд░ рджेрдЦूँ
рдХैрд╕े рд▓рдЧрддे рдпрджि рджो рдЫोрдЯे, 
рд╕ींрдЧ рднी рдЙрдирдХे
рд╕िрд░ рдкрд░ рд╣ोрддे। 

рдХैрд╕े рд▓рдЧрддे, рдЕрдЧрд░ рдзाрд░िрдпाँ
рдЪीрддे рдЬैрд╕ी
рдЙрди рдкрд░ рд╣ोрддीं। 

рдХैрд╕े рд▓рдЧрддे, рдЬो рдЙреЬрдиे рдХो
рдкंрдЦ рднी рд╣ोрддे, 
рд╕ाрд░рд╕ рдЬैрд╕े। 

рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫा рдРрд╕ा
рдЬрд░ा рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдирдХा рджेрдЦूँ, 
рдХैрд╕े рд▓рдЧрддे рднाрд▓ू рд░ाрдо!
*
 
(8) рдЦूрдм рдЬोрд░ рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЖрдИ

рдЦूрдм рдЬोрд░ рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЖрдИ
рд╕рдмрдиे рд▓ू рд╕े рд░ाрд╣рдд рдкाрдИ, 
рддू рднी рднीрдЧी, рдоैं рднी рднीрдЧी
рдЬрд▓рддी рдзрд░рддी рднी рдоुрд╕рдХाрдИ। 

рдмाрджрд▓ рдЧрд░рдЬा, рдмिрдЬрд▓ी рдиे рднी 
рдЕрдкрдиी рджुрдо рдеोреЬी рдЪрдордХाрдИ, 
рдЫिрдкрддे рджेрдЦा рднैрдпा рдХो рддो
рд╣ँрд╕ी рдЬोрд░ рд╕े рд╣рдордХो рдЖрдИ। 

рдЦूрдм рдЬोрд░ рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЖрдИ। 
рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЖрдИ। 

рд╣ँрд╕ी рдлुрджрдХрдХрд░ рд╣ोंрдаों рд╕े рдЬрдм
рдоूँрдЫों рдоें рдЖ рджेрдЦ рд╕рдоाрдИ, 
рдПрдХ рд░ाрдЧिрдиी рдЭूрдо рдЭूрдордХрд░ 
рдорд╕्рддी рдоें рднोрд▓ू рдиे рдЧाрдИ। 

рднोрд▓ू рднीрдЧा рдФрд░ рд╕ाрде рдоें
рдЙрд╕рдХा рдЫрдк्рдкрд░, рдмрдХрд░ी рднीрдЧी, 
рдЖрдЧрди рдХी рдЪрдХ्рдХी рднी рднीрдЧी
рдЪूрд▓्рд╣ा рднीрдЧा, рд▓рдХреЬी рднीрдЧी। 

рдкрд░ рднोрд▓ू рдХो рд╣ोрд╢ рдХрд╣ाँ рд╣ै
рдЙрд╕े рдиाрдЪрдиा рд╣ै рдЬी рднрд░рдХрд░, 
рдЫрдо-рдЫрдо, рдЫрдо-рдЫрдо, рдЫрдо-рдЫрдо, рдЫрдо-рдЫрдо
рд╡рд░्рд╖ा рдХी рдмूँрджों рд╕े рдмрдв़рдХрд░। 

рдоैं рднी рдХ्рдпों рдЙрд╕рдХी рдорд╕्рддी рдоें
рдХреЬी рдЕреЬंрдЧी рдЕрднी рд▓рдЧाрдКँ, 
рдЧрдП рдмрд░рд╕ рд╕ा рдмрд╣ рдЬाрдПрдЧा
рдШрд░ рдЫрдк्рдкрд░, рдХ्рдпों рдЙрд╕े рдмрддाрдКँ। 

рдЬрдм рддрдХ рдЦुрд╢ рд╣ै, рд░рд╣рдиे рд╣ी рджूँ
рджुрдЦ рдХो рддो рдлिрд░ рдЖрдиा рд╣ी рд╣ै, 
рднोрд▓ू рдХा рднी рдХिрд╕े рд╣ोрд╢ рд╣ै
рдЬो рдЬैрд╕ा, рдЪрд▓рддे рдЬाрдиा рд╣ै। 

рджेрдЦो рдордЧрд░ рдЙрдзрд░ рддो рджेрдЦो
рднीрдЧी рдмिрд▓्рд▓ी рдШрд░ рдоें рдЖрдИ, 
рджुрдмрдХ-рджुрдмрдХ рдХрд░ рдЙрд╕ рдХोрдиे рдоें
рдмैрдаी рд╣ो рдЬैрд╕े рд╢рд░рдоाрдИ। 

рдЦूрдм рдЬोрд░ рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЖрдИ,
рдЬोрд░-рдЬोрд░ рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЖрдИ। 
*

(9) рдЬाрдЧो 

рдЫрдирдЫрди-рдЫрдирдЫрди рддрд▓ी рдкूреЬिрдпाँ
рдЭрдирдЭрди-рдЭрдирдЭрди рдмрдЬी рдЪूреЬिрдпाँ,
рдоाँ рдХी рдЬрдЧी рд░рд╕ोрдИ рд╣ै
рддू рдХ्рдпों рдЕрдм рддрдХ рд╕ोрдИ рд╣ै? 
*

(10) рдЪोрд░ी-рдЪोрд░ी 

рд╢ाрдпрдж рдордо्рдоी рдЖрдИ рд╣ै
рдоुँрд╣ рдоें рдЕрднी рдоिрдаाрдИ рд╣ै
рдЪोрд░ी-рдЪोрд░ी рдЦाрдИ рд╣ै
рдЕрдкрдиी рд╢ाрдордд рдЖрдИ рд╣ै। 
*

(11) рдмूреЭी рдоाँ

рдмूреЭी рдоाँ рдиे рдзोрдХрд░ рджाрдиे
рдЖँрдЧрди рдоें рд░рдЦ рджिрдП рд╕ुрдЦाрдиे,
рдзूрдк рдкреЬी рддो рд╣ुрдП рд╕ुрд╣ाрдиे
рдЖрдИ рдЪिреЬिрдпाँ рдЙрдирдХो рдЦाрдиे।

рдЖрдУ рдмрдЪ्рдЪो рдЖрдУ рдЪрд▓рдХрд░
рдмूреЭी рдоाँ рдХी рдорджрдж рдХрд░ें рд╣рдо,
рдЪрд▓ो рдЙреЬा рджें рджाрдиों рдкрд░ рд╕े
рдмрдЬा-рдмрдЬाрдХрд░ рддाрд▓ी рд╣рдо-рддुрдо।

рд╡рд░рдиा рд╕ोрдЪो рдХ्рдпा рдЦाрдПрдЧी
рд╡рд╣ рддो рднूрдЦी рд░рд╣ рдЬाрдПрдЧी,
рдЪिреЬिрдпों рдХी рдпрд╣ рдлौрдЬ рдирд╣ीं рддो
рд╕рдм рджाрдиे рдЪрдЯ рдХрд░ рдЬाрдПрдЧी। 

рдЖрдУ рдмрдЪ्рдЪो рдЖрдУ рдЪрд▓рдХрд░
рдмूреЭी рдоाँ рдХा рдХाрдо рдХрд░ें рд╣рдо,
рдирд╣ीं рд╣ैं рдмрдЪ्рдЪे рдЙрдирдХे рдШрд░ рдоें
рдЪрд▓ो рди рдЪрд▓рдХрд░ рдХाрдо рдХрд░ें рд╣рдо।
***

рдкрддा: рдПрд▓-1202, рдЧ्рд░ेंрдб рдЕрдЬрдиाрд░ा рд╣ेрд░िрдЯेрдЬ, рд╕ेрдХ्рдЯрд░-74, рдиोрдПрдбा-201301, 
рднाрд╖: 91-120-4168219, 9910177099, 
рдИрдоेрд▓ः divikramesh34@gmail.com

Hindi Poems of Divik Ramesh

Divik Ramesh
(Translated from Hindi into English by V. K. Joshi)

Dolu’s Charisma

There isn’t anyone who doesn’t begin laughing
When Dolu laughs

There isn’t anyone either who doesn’t make a movement
When Dolu makes the one

Every mountain turns into a midget
When Dolu mounts on these shoulders

Go high up in the sea, billows,
When Dolu flaps and waggles her legs

The sky is overcast
When Dolu creates figures impulsively

And, up in the trees, birds burst into dulcet songs
When she gazes caressingly all around
Her eyes go moving cursorily here and there…everywhere
While kine coming home at twilight time

Dolu has her own lingo and
A very impressive and mature steadfastness
For putting her meanings across to others

Dolu is all tears over
The mind that doesn’t make out

There isn’t anyone who doesn’t begin laughing
When Dolu laughs

Original Hindi poem is ‘Dolu’ by Divik Ramesh
***


V. K. Joshi
Flummoxed in Russia

Tucking at a guy’s shirt,
With wide-eyed and beseeching look
Stood before us a child,
Making a gesture of bringing to his mouth,
Of holding a morsel between his thumb and fingers
And, getting snubbed by passersby
It was an everyday sight for me as an Indian.

It wasn’t just painful and wretched to say,
It was out- and- out a deplorable experience too
At Red Square for me.

Came over for a few moments
 A look of remorse over my Russian friend’s countenance
But, overlooking and veiling it, 
He conveyed his own experienced view about India-
That Russia too is becoming like India in some ways.

 Casting just a shy and somewhat formal smile 
I took casually in his knotty and unacceptable comparison
I wondered if he’d have given the same
 Before an American or…

A deep sadness pervaded me-
It could be still deeper-
And, yet, I observe
That roads in Moscow are very clean
And, still in my country roads are…
Frustrating my intent,
He kept his face impassive, without any smile
But, he was chuckling – at me – 
Loudly, at times…
I wondered then
If that strange and distant visage was of my friend
Or of the entire city…

In the midst of the Seven Sisters
I kept gazing at a tall building
Wishing to change the topic now:

I felt slightly better now
We were at Kremlin-
Standing by a giant bell
Broken and coming away a chunk of it was lying over the ground
Making my friend’s eyes glow bright
With memories of the past.

My friend’s voice floated into my ears:
How the proud Tsar ordered
To have the bell hung on to the highest point
But, he was humbled- as broken and shattered-
As was that chunk over there.

Flummoxed, I wanted to query a little more
But my own reservation refrained me from all that
Wasn’t he referring to Tsar’s pride?

Continuously I began feeling then
How a spontaneous chat between us
 Was getting mixed- up and disrupted
We’re just whiling away our time 
Talks were all in a roundabout style
And, yet something was going on.

On the roads inside, a vibrant traffic kept flowing on.
We were just helpless
We were only bound by a nagging uncertainty.

With tone of finality I put up the question: 
What do you feel about it anyhow?
A little relaxed he explained
None of the Russians ever thinks over it.

Right before was a wine shop
Won’t you’ve some vodka?
I don’t take it at all
I’m not allowed to have it these days.

The import was clear to the core
When any invitation contains a no
Accepting it then
Is an intrusion indiscreet…
***


My Spark is Born in Your Dark

It’s dark, intensely thick dark all around
Here, there and everywhere-
The author of dark,
Holding his scary and dreadful sword
Is guarding dark
And, not letting in any light.

Is this the truth of time I live in –
And, more than that
Solely of mine?

There is hardly now
Any wick or oil
In this lantern of mine

Here, now
My very neighborhood is
Locked ina black- out…

Myriads and myriads of trees
Have now been compelled into
Not making matchsticks anymore.

But how can I ever forget-
And why should I at all-
That safe within me there
Is a live, burning spark
That’s still safe there
Forever-
Ensconced, deep down into my layered self-
Of  hoping expectation.

Let it go around, in the loudest pitch-
As the one, proclaiming a whopping win for an impostor-
That dark is eternal, invincible-
But, how can I forget it?
And, why should it be so?
This dark now
Is a challenge
Inspires and drives me on to
Do or die:

Cutting through a python’s cavernous belly
When a man steps out from there
His humanness is dark too:

So, is a fallcascading down the mountain heights
Dark-
All aglow-

It’s dark…thick dark on every hand
And, yet, I can never ever forget:
Why should I at all?
Every dark is just a challenge in essence
Contains like a  spark-
Buried deep down in man’s self-
A hope…
***


рдбोрд▓ू (рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢)

рдбोрд▓ू рд╣ँрд╕рддी рд╣ै
рддो рдХौрди рд╣ै рдЬो рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рд╣ँрд╕рдиे

рдбोрд▓ू рд╣िрд▓рддी рд╣ै
рддो рдХौрди рд╣ै рдЬो рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рд╣ै рд╣िрд▓рдиे

рдбोрд▓ू рдЪреЭрддी рд╣ै рдХंрдзे рдкрд░
рддो рд╣рд░ рдкрд╣ाреЬ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдмौрдиा

рдбोрд▓ू рдЪрд▓ाрддी рд╣ै рдкाँрд╡
рддो рдЙрдореЬ рдЙрдарддी рд╣ैं рд▓рд╣рд░ें рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें

рдбोрд▓ू рдмрдиाрддी рд╣ै рдЖрдХृрддिрдпाँ
рдШिрд░ рдЖрддे рд╣ैं рдоेрдШ

рджेрдЦрддी рд╣ै рдЯुрд╣ुрдХ рдЯुрд╣ुрдХ
рдЧा рдЙрдарддे рд╣ैं рдкрдХ्рд╖ी рдкेреЬों рдкрд░
рдирд╣ीं рдард╣рд░ाрддी рдЖँрдЦें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдУрд░
рд▓ौрдЯ рдкреЬрддी рд╣ैं рдЧाрдПँ рдШрд░ों рдХो рдЧोрдзूрд▓ि рдоें

рдбोрд▓ू рдХे рдкाрд╕ рдПрдХ рднाрд╢ा рд╣ै рдЕрдкрдиी
рдПрдХ рдЬिрдж рд╣ै рдбोрд▓ू рдХे рдкाрд╕ рдк्рдпाрд░ी рд╕ी
рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рд╕рдордЭाрдиे рдХी

рдбोрд▓ू рд░ोрддी рд╣ै
рди рд╕рдордЭрдиे рд╡ाрд▓े рдХी рдмुрдж्рдзि рдкрд░

рдбोрд▓ू рд╣ँрд╕рддी рд╣ै
рддो рдХौрди рд╣ै рдЬो рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рд╣ँрд╕рдиे
***


рд░ूрд╕ рдоें рдРрд╕े рднाрд░рдд рдХे рдЦिрд▓ाрдл (рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢) 

рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪे рдХा
рдХिрд╕ी рдХी рдХрдоीрдЬ рдЦींрдЪрдХрд░ 
рдЖँрдЦों рдХे рдХрдЯोрд░े рдЖрдЧे рдХрд░ рджेрдиा
рдФрд░ рдЕँрдЧूрдаे-рдЙँрдЧрд▓िрдпों рдХो рдоोреЬрдХрд░ 
рдЧ्рд░ाрд╕ рдкрдХреЬрдиे рдХी рдоुрдж्рд░ा рдоें
рд╣ोंрдаों рдХे рдкाрд╕ рд▓े рдЖрдиा-
рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп
рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рджुрдд्рдХाрд░рдиे рд▓ाрдпрдХ
рдХрд╣ा рдЬाрдПрдЧा рджृрд╢्рдп
рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рдХी рдЖँрдЦों  рдоें
рдЬो рдХि рдоैं рдеा। 

рд▓ेрдХिрди рдмрд╣ुрдд рджрд░्рджрдиाрдХ рд╣ी рдирд╣ीं
рдЕрдлрд╕ोрд╕рдЬрдирдХ рднी рд▓рдЧा рдеा рд╡рд╣ рджृрд╢्рдп
рдЬो рд░ेрдб рд╕्рдХ्рд╡ेрдЕрд░ рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ 
рдЖрдЬ рдоेрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдЖ рд░рд╣ा рдеा। 

рдоेрд░े рд░ूрд╕ी рдоिрдд्рд░ рдХी рдЖँрдЦों рдоें
рдЫिрдкाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж
рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддा рдПрдХ рдкрдЫрддाрд╡ा рдеा
рдФрд░ рднрд░рдд рдХे рдЕрдиुрднрд╡ी рдЙрд╕рдХे рд╣ोंрдаों рдиे
рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рдХрд╣ рдЦुрдж рдХो рдмрдЪाрдпा рдеा—
рднाрд░рдд рд╣ी рдХрдИ рддрд░рд╣ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рди рд░ूрд╕ рднी।

рдЙрд╕ рдХрдаिрди рд╕ाрдо्рдп рдкрд░
рдоैं рд╣рд▓рдХा, рдХुрдЫ-рдХुрдЫ рдФрдкाрдЪрд░िрдХ  рднी
рдоुрд╕्рдХрд░ा рднрд░  рджिрдпा рдеा
рд╕ोрдЪा,
рдХ्рдпा рдХрд╣рддा рдоेрд░ा рдоिрдд्рд░
рдпрджि рд╕ाрдордиे рд╣ोрддा рдХो рдЕрдоेрд░िрдХी рдпा ...

рдоुрдЭ рдкрд░ рдЫा рдЪुрдХी рдеी рдЬो рдЧрд╣рд░ी рдЙрджाрд╕ी
рдЙрд╕рд╕े рдЙрджाрд╕  рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा рдоुрдЭे,  рдмेрд╢рдХ 
рдкрд░ рдкाрдпा
рдХрд╣ рд░рд╣ा рдеा рдЗрддрдиा рднрд░—
рддрдм рднी рд╕рдлाрдИ рддो рдмрд╣ुрдд рд╣ै рдоाрд╕्рдХो рдХी рд╕реЬрдХों рдкрд░ рдЖрдЬ рднी
рдоेрд░े рджेрд╢ рдоें рддो ..

рдкрд░ рд╢ाрдпрдж рдоेрд░े рдордХрд╕рдж рдкрд░ рдкाрдиी рдлेрд░рддे рд╣ुрдП
рдЙрд╕рдиे рдирд╣ीं рд▓ौрдЯрдиे рджी
рдЦुрд╢ी рдХी рдПрдХ рд╕िрд╣рд░рди рднी рдЕрдкрдиे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ 
рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЧोреЬी рдЬрдЧрд╣ рдвूंреЭрддे рдоुрдЭрдоें
рд╡рд╣ рд╣ँрд╕ рдЬрд░ूрд░ рд░рд╣ा рдеा
рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рдЬोрд░ рд╕े рднी

рд╕ोрдЪा,
рдХि рдпрд╣ рдЕрдЬीрдм рдЪेрд╣рд░ा рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдХा рд╣ै
рдпा рдкूрд░े рд╢рд╣рд░ рдХा?

рд╕ाрдд рдмрд╣рдиों рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ
рдКँрдЪी рдЗрдоाрд░рдд рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП
рдоैंрдиे рдЪाрд╣ा рдХि рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдеोреЬा рдмрджрд▓ рд▓िрдпा рдЬाрдП

рдоुрдЭे рдеोреЬा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा
рдХि рдЕрдм рд╣рдо рдХ्рд░ेрдорд▓िрди рдоें рдеे
рдФрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдШंрдЯे рдХे рдкाрд╕ рдЦреЬे рдеे
рдЬिрд╕рдХा рдПрдХ рдЯुрдХреЬा рдЯूрдЯा рдкреЬा рдеा
рдФрд░ рдЬिрд╕े рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे
рдХрдИ рд╕ाрд▓ –рдкрд╣рд▓े рдХी-рд╕ी
рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЪрдордХ рд▓ौрдЯ рдЖрдИ рдеी।

рдоैंрдиे рд╕ुрдиा,
рдФрд░ рдпрд╣ рдЖрд╡ाрдЬ рдоेрд░े рдоिрдд्рд░ рд╣ी рдХी рдеी
рдЬाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдЧрд░्рд╡ рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП
рдКँрдЪे рд╕े рдКँрдЪे рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣ा рдеा
рд╕ाрдмुрдд рдХा рд╕ाрдмुрдд рдпрд╣  рд╡िрд╢ाрд▓ рдШंрдЯा
рд▓ेрдХिрди рдЯूрдЯ рдЧрдпा
рдЬैрд╕े рдЯूрдЯ рдЧрдпा рд╣ो рдЧрд░्рд╡ рд╣ी рдЬाрд░ рдХा।

рдпрдХीрдирди 
рдеोреЬा рдн्рд░рдоिрдд рдеा рдоैं
рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдкрдХ्рдХा рдХрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддा рдеा;
рд╣ाрд▓ाँрдХि рд░ोрдХ рд▓िрдпा рдХिрд╕ी рд╕ंрдХोрдЪ рдиे
рдХि рдЬाрд░ рдХे рдЧрд░्рд╡ рдХी рд╣ी рдмाрдд рдХी рдеी рди рдЙрд╕рдиे?

рдоुрдЭे рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓рдЧ рд░рд╣ाрдеा 
рдЬो рд╕ंрд╡ाрдж рд╣рдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ рд░рд╣े рдеे
рдЕрд╕рд▓ рдоें рд╣ो рдирд╣िं рдкा рд░рд╣ा рдеा; 
рдФрд░ рд╣рдо 
рдмрд╕ рд╕рдордп рдмिрддा рд░рд╣े рдеे
рдЬिрд╕рдоें рд╣ो рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП рдеीं рдХुрдЫ  рдмाрддें рднी
рднрд▓े рд╣ी рд╕ंрджрд░्рдн рд╕े рдЯूрдЯी, рдЫिрдкी
рд╕ो рд╣ो рд░рд╣ी рдеीं।

рднीрддрд░ рд╕реЬрдХों рдХा рдЖрдиा-рдЬाрдиा
рдЬрдмрдХि рдЬाрд░ी рдеा
рд╕ंрджेрд╣ рдХी рддрд░рд╣
рдФрд░ рд╣рдоें рдЬोреЬे рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा 
рдХोрдИ рднी рд╕ूрдд्рд░ 
рд╣рдоाрд░ी рд▓ाрдЪाрд░ी рдеा।

рдЖрдЦिрд░ी рд╕рд╡ाрд▓ рдХी рддрд░рд╣
рдоैंрдиे рдкूрдЫा
рдлिрд░ рднी рдЕрдм рдХ्рдпा рд╕ोрдЪрддे рд╣ो?

рдХुрдЫ-рдХुрдЫ рдЙрдмрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЙрд╕рдиे
рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै
рдЬिрд╕ рдкे рдлिрд▓рд╣ाрд▓
рд░ूрд╕ी рдирд╣ीं рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा।

рджुрдХाрди рд╕ाрдордиे рдеी
рдкूрдЫा рджोрд╕्рдд рдиे
‘рдЖрдк рд╡ोрджрдХा рддो рдирд╣ीं рдкीрдПँрдЧे рди
рдЖрдЬрдХрд▓ рдоुрдЭे рддो рдордиा рд╣ै।‘ 

рдЬाрд╣िрд░  рдеा
рдЬिрд╕ рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдоें ‘рдирд╣ीं’ рд╢рдм्рдж рдЖ рдЬाрдП
рдЙрд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рд╣िрдоाрдХрдд рд╣ी рд╣ोрддी।

• рд╕ाрдд рдмрд╣рдиें, рдоाрд╕्рдХो рд╕्рдеिрдд рд╕ाрдд рдПрдХ рд╕рдоाрди рдмрдиी рдЗрдоाрд░рддों рдХो рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдХрд╡ि рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 15 рд╕े 18 рд╕िрддंрдмрд░, 1998 рдХो рдХी рдЧрдИ рдпाрдд्рд░ा рдоें рд╣ुрдП рдЕрдиुрднрд╡ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै।
***


рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЕंрдзेрд░ा рдоेрд░ी рдЪिंрдЧाрд░ी (рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢)

рдЕंрдзेрд░ा рд╣ै, рд╣ै рдмрд╣ुрдд рдЕंрдзेрд░ा рд╣рд░ рдУрд░ 
рд╣рд░ рдУрд░ рд╣ै 
рдЕँрдзेрд░े рдХा рдиिрд░्рдоाрддा
рд▓िрдП рддрд▓рд╡ाрд░ рдбрд░ाрд╡рдиी
рдХिрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕँрдзेрд░े рдХो 
рдХिрд╕ी рднी рд░ोрд╢рдиी рд╕े। 

рдкрд░ рдХ्рдпा рдпрд╣ी рд╕рдд्рдп рд╣ै рдоेрд░े рд╕рдордп рдХा 
рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рднी рдмреЭрдХрд░ 
рдоेрд░ा? 

рди рд╕рд╣ी рдмाрдХी 
рддेрд▓ рдпा рдмाрддी 
рдоेрд░ी рд▓ाрд▓рдЯेрди рдоें 

рд░рд╣े 
рдм्рд▓ैрдХ рдЖрдЙрдЯ 
рдШेрд░े рдоेрд░े рдкреЬोрд╕ рдХो

рдХрд░ рджिрдП рдЧрдпे рд╣ों рдордЬрдмूрд░
рд╣рдЬाрд░ों рд╣рдЬाрд░ рдкेреЬ
рджिрдпाрд╕рд▓ाрдИ 
рди рдмрдиाрдиे рдХो

рдкрд░ рдХैрд╕े рднूрд▓ рдЬाрдКँ
рдмрд▓्рдХि рдХ्рдпों рднूрд▓ рдЬाрдКँ 
рдЙрд╕ рднीрддрд░ рдХी рд░ोрд╢рди рдЪिंрдЧाрд░ी рдХो 
рдЬो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै 
рд▓िрдкрдЯी 
рд╕рджा рдХी рддрд░рд╣ 
рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЪाрджрд░ рдоें! 

рднрд▓े рд╣ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рд╣ो 
рдк्рд░рдЪрдг्рдб рдЬीрдд-рд╕ा рдмрд╣ुрд░ूрдкिрдпा рдХी
рдХि рдЕंрдзेрд░ा рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╣ै, рдЕрдЬेрдп рд╣ै, 
рдкрд░ рдХैрд╕े рднूрд▓ рдЬाрдКँ 
рдмрд▓्рдХि рдХ्рдпों рднूрд▓ рдЬाрдКँ
рдХि рдЕंрдзेрд░ा
рдЪुрдиौрддी рднी рд╣ोрддा рд╣ै 
рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рднी 
рд▓реЬрдиे-рдорд░рдиे рдХी।

рдЕрдЬрдЧрд░ рдХे рдкेрдЯ рдХो рдлाреЬ 
рдмाрд╣рд░ рдЖрддी 
рдордиुрд╖्рдп рдХी
рдордиुрд╖्рдпрддा рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдЕंрдзेрд░ा

рдкрд╣ाреЬ рд╕े рдлूрдЯ 
рдмрд╣рддा рдЭрд░рдиा рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдЕंрдзेрд░ा
рдЪрдордХрддा। 

рд╣ै рдЕंрдзेрд░ा, рд╣ै рдмрд╣ुрдд рдЕंрдзेрд░ा рд╣рд░ рдУрд░ 
рдкрд░ рдХैрд╕े рднूрд▓ рдЬाрдКँ 
рдмрд▓्рдХि рдХ्рдпों рднूрд▓ рдЬाрдКँ 
рд╣рд░ рдЕंрдзेрд░ा рдмрд╕ рдЪुрдиौрддी рднрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЕंрддрдд: 
рдЖрджрдоी рдХे рднीрддрд░ рдЫिрдкी 
рдЪिंрдЧाрд░ी-рд╕ी 
рдЙрдо्рдоीрдж рдХे рд▓िрдП।
***


Bio: Divik Ramesh
Born in 1946 in village Kirari, Delhi, India, Prof. Divik Ramesh is prolific and an eminent Indian poet who writes in Hindi. He has been Principal of Motilal Nehru College , University of Delhi University(2000-2011). He has also been visiting professor of Hindi (ICCR) under cultural exchange programme at Hankuk University of Foreign Studies, Seoul, Korea from 1994 to 1997.
His major works comprise 14 books (Khuli Aakhon Gehoon ghar Aaya Hai, Jab Ghutati hai Saans Aadmai Ki etc.) of poems, one book of verse-play (Khand Khand Agni), and Eight books of research & critical essays. He has also edited more than 5 books He is a very renowned and popular author of literature for children too. A large number of poetry collections, collections of short stories, books of folk tales, books of Drama and books of memoirs are to his credit which include. His works have been translated almost in all the Indian languages and in Korean, Russian, English etc. He himself has translated poems and articles and two of his books Koriyayi Kavita Yatra and Suno Africa are published by Sahitya Akademi. 

He has been honoured with a number of National and International distinguished awards including Sahitya Akademi Award (2018), Soviet Land Nehru Award, Hindi Academy Award (two times), Girija Kumar Mathur Award, Prakash Vir Shashtri Samman(2002). Hindi Academy’s ‘Sahityakar Sanman’ (2003). N.C.E.R.T’s National Children Award. Dwivagish Award (National Award for translation), 2009, Ratan Smriti Award (Natonal),2009. Highest award for Children’ literature of Uttar Pradesh Hindi Sansthan, Bal Sahitya Bharati Samman (2013) and Life Time Achievement Award, 2021, Global Literary Festival.Citation from Embassy of the Republic of Korea, Bal Sahitya Manishi Sammaan 2022 by Pandit Jawaharlal Nehru Bal Sahitya Academy, Rajasthan.
He has visited Korea; Japan; America; England; Singapore; Bangkok; Hong Kong; Moscow, Mauritus, Sri Lanka, Nepal, Abu Dhabi and Port of Spain etc. on literary aasignments.
His contact: L-1202, Grand Ajnara Heritage, Sector-74, NOIDA-201304, India , phone number+91-120-4168219, E-mail: divikramesh34@gmail.com, (Mob.) +9910177099. 
***

Bio: V. K. Joshi
V. K. Joshi is a full- time writer. Over the years, he has contributed vastly articles toward a number of journals, magazines and newspapers. He is also an expert translator and has translated extensively from Hindi into English. He has translated the mystic book Aavirbhav by Annu Kalraartist, author and life- style guide from English into Hindi. He has also to his credit translation of the great Urdu novel Makan by late Paigham Afaqui , a writer with vast creative imagination. There are some other books too that V.K.Joshi has translated into English.
He is a poet and novelist too. His published works are Beyond the Twilight Zone (Poetry) and Flesh Calls (Novel), Priestly Beastly (Novel) and Vision and Visionaries (A book on thinkers). 
At present he is working on a novel and book concerning some vital issues concerning mankind at large. A collection of his poems is ready for publication. Two more books of translation of poems from Hindi into English are in the process of publication. Nanga Sahar by Bhimsen Tyagi (The Naked City – the English translation…to be published)
Postal Address:
G-501, Ajnara Homes, Sector 016 B, Greater Noida West.
Email Id: vikvision.veekay@gmail.com

рдЙрдкрдпुрдХ्рдд, рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдФрд░ рд╕рдЯीрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ: рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдЯрдХрд░ाрддे рд╣ुрдП

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’

28, рд╕ाрд░ंрдЧ рд╡िрд╣ाрд░, рдордеुрд░ा-6; рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 063 1805; рдИрдоेрд▓: drdinesh57@gmail.com

рдкुрд╕्рддрдХ: рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдЯрдХрд░ाрддे рд╣ुрдП (рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░)
ISBN: 979-93-90265-41-1
рд▓ेрдЦрдХ: рд╢्рд░ी рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рдЕрдорди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдХाрдирдкुрд░-208012 
рдоूрд▓्рдп: ₹ 495.00 рд░ुрдкрдпे
рдкृрд╖्рда: 216
рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2021


рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं, рдХрд╡िрддा, рдХाрд╡्рдп рдиाрдЯрдХ, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рд╢ोрдз, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрджि рдоें рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рдЬी рдХा рдиाрдо рдХिрд╕ी рдкрд░िрдЪрдп рдХा рдоोрд╣рддाрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЖрдк, рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдк्рд░ाрдЪाрд░्рдп рдкрдж рд╕े рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдП рддрдеा рд╣ांрдЧुрдХ рдпूрдиीрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдСрдл рдлॉрд░ेрди рд╕्рдЯेрдбीрдЬ, рд╕ोрд▓ рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдХे рдЕрддिрдеि рдЖрдЪाрд░्рдп рднी рд░рд╣े।       

рдЖрдкрдХो рд╡िрднिрди्рди рдЕрдХाрджрдоीрдпों рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдоिрд▓े рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрдиों рдХी рд╕ूрдЪी рдмрд╣ुрдд рд▓рдо्рдмी рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рд╡ рдХे рдордж्рджेрдирдЬрд░ рдЕрдиेрдХाрдиेрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд╢्рд░ी рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рдЬी рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों, рд╡िрднिрди्рди рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╕ृрдЬрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдиे рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмाрддрдЪीрдд рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк 216 рдкृрд╖्рдаीрдп рдкुрд╕्рддрдХ 'рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдЯрдХрд░ाрддे рд╣ुрдП' рдХा рд╕ृрдЬрди рд╣ुрдЖ।
рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’

рдкुрд╕्рддрдХ рдоें 36 рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рдЧрдпे рд╣ैं рдЬो рд╢्рд░ी рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рдХे рдХрд╡ि, рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рдЪिрди्рддрдХ рддрдеा рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдЖрджि рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд╣े рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рд╢्рд░ी рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- "рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдРрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ рд╡िрдзा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рднेंрдЯ рдХрд░рдиे рдЕрдерд╡ा рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рджोрдиों рдХा рд▓рдЧрднрдЧ рдмрд░ाрдмрд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рднेंрдЯрдХрд░्рддा рдХी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЬिрддрдиी рддैрдпाрд░ी рд╣ोрдЧी рдЙрддрдиे рд╣ी рддैрдпाрд░ рдЙрдд्рддрд░ рд╡рд╣ рдкा рд╕рдХрддा рд╣ै।"

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рддः рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╕рд╡ाрд▓ों рд╕े рдЯрдХрд░ाрддे рд╣ुрдП’ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рд╡ाрд▓ी рднेंрдЯрдХрд░्рддाрдУं рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдпे рд╕рдЯीрдХ рдЙрдд्рддрд░ों (рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों) рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╣ै рдЬो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЕрдкрдиी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдоें рдкूрд░्рдгрддः рд╕рдлрд▓ рд╣ोрдЧी।

рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рдЖрд╡рд░рдг рдирдпрдиाрднिрд░ाрдо рдПрд╡ं рдоुрдж्рд░рдг рдд्рд░ुрдЯिрд╣ीрди рд╣ै।

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░: рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢
рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЬो рдЙрдкрдпोрдЧी рдФрд░ рдЙрдЪिрдд рдоिрд▓े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдРрд╕ा рдоैं рд╕рдордЭрддा рд╣ूँ। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХी рд╣ी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдпों рдоें, рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░, рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдЪрд▓рддा рд╣ी рд╣ै।
(рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рд╕े рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ 'рд╢рд╢ि' рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╡ाрд░्рддा)

рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЖрдкрдХे рдЬीрд╡рди рдХा рд╡рд╣ рдХौрди рд╕ा рд╡ाрдХрдпा рдеा рдЬिрд╕рдиे рдЖрдкрдХो рд▓ेрдЦрди рдХी рддрд░рдл рдоोреЬ рджिрдпा। рдЖрдкрдХी рдкрд╣рд▓ी рд░рдЪрдиा рдХौрди рд╕ी рдеी?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдоुрдЭे рджिрд▓्рд▓ी рд╕्рдеिрдд рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХिрд░ाреЬी рд╕े рджिрд▓्рд▓ी рд╢рд╣рд░ рдХे рдХрд░ौрд▓ рдмाрдЧ рдХे рджेрд╡рдирдЧрд░ рдоें рдЖрдиा рдкреЬा рдеा। рдХрдХ्рд╖ा рдкाँрдЪ рдХे рдмाрдж рдЖрдЧे рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП। рдЕрдкрдиे рдиाрдиा-рдиाрдиी рдХे рдШрд░ рд░рд╣рдиे рдХे рд▓िрдП। рдЕрдкрдиे рдоाँ-рдкिрддा рдФрд░ рдмрд╣рдиों (рдЫोрдЯा рднाрдИ рдмाрдж рдоें рд╣ुрдЖ рдеा) рдХी рдпाрдж рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдиाрди-рдиाрдиी рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рдеे। рдиाрдиा рдЬी рдХा рдЫोрдЯा рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдеा। рдЙрди рджिрдиों рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЫрдкрддा рдеा। рдоुрдЭे рдкреЭрдиे рдХो рдпрд╣ рд╕рдм рдоिрд▓ा। рдРрд╕े рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рди рдЬाрдиे рдХрдм рд╕्рд╡рдд: рд╣ी рдоैंрдиे рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рддрдм рдоेрд░ी рдЖрдпु рд▓рдЧрднрдЧा 14 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी। рдХрд╡िрддा рдХी рддो рдпाрдж рдирд╣ीं рд▓ेрдХिрди рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдЕрдиोрдЦी рд░ाрдд рдеी। рдмреЬा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж, рдоेрд░ी рдаीрдХрдаाрдХ рдХрд╣ी рдЬाрдиेрд╡ाрд▓ी рдХрд╡िрддा рдХрд▓рдХрдд्рддा (рдХोрд▓рдХोрддा) рдХी рдкрдд्рд░िрдХा рдордгिрдордп рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी। рдордИ, 1970 рдоें। рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдеा рдПрдХ рд╕ूрдд्рд░। рдкिрддाрдЬी рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рдХे рд▓ोрдХ рдЧाрдпрдХ рдеे। рд╢ाрдпрдж рдЙрдирд╕ рдПрднी рдЬрди्рдордЬाрдд рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ें рд╣ोंрдЧे। рдЧाँрд╡ рдЬाрдиे рдкрд░ рджाрджा рдЬी рд╕े рднी рдЕрдиेрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ-рдкौрд░ाрдгिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ुрдирдиे рдХो рдоिрд▓рддी рдеीं।

рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’
рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди рдпाрдд्рд░ा рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп рджीрдЬिрдП। рдЖрдкрдХे рдХृрддिрдд्рд╡ рдХी рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ूрдкрд░ेрдЦा рддрдеा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХाрд░्рдп?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдоेрд░ा рдЬрди्рдо рд╕्рдеाрди рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдиांрдЧрд▓ोрдИ рдХे рдкाрд╕ рдХिрд░ाреЬी рдЧाँрд╡ рд╣ै рдЬो рд╣рд░िрдпाрдгा рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░ рдмрд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। 28 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1946 рдХो рд╣ुрдЖ рдеा। рдпूँ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рджिрд▓ाрддे рд╕рдордп рдоेрд░ा рдЬрди्рдо рджिрди 6 рдлрд░рд╡рд░ी, 1946 рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा। рдЕрдд: рд░िрдХाрд░्рдб рдоें рдпрд╣ рджूрд╕рд░ा рд╣ी рдоिрд▓ेрдЧा। рд╣ाँ, рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓ा рд╡ाрд▓ा рд╣ी рд╣ै।

рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЧाँрд╡ рдоें рдмिрддाрдП рдеोреЬे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕े рдХुрдЫ рдХी рд╣ी рдеोреЬी-рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рдмрдЪी рд╣ै। рдЙрд╕ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╣ूँ рддो рддрдм рдоेрд░ा рдЧाँрд╡ рд╕рдЪрдоुрдЪ рдХा рдЧाँрд╡ рд╣ोрддा рдеा- рдмिрдиा рд╕реЬрдХ рд╡ाрд▓ा, рдмिрдиा рдмिрдЬрд▓ी рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдкाрдиी рд╡ाрд▓ा। рдмрд╕ рдкрдХреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдиांрдЧрд▓ोрдИ рддрдХ рдкैрджрд▓ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा। рдЪौрдкाрд▓ рдоें рдпा рдкेреЬों рдХे рдиीрдЪे рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा। рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдЦेрддों-рдЦрд▓िрд╣ाрдиों рд╡ाрд▓ा। рдЧाँрд╡ рдХे рдШрд░ों рд╕े рд▓рдЧрддे рд╣ुрдП рд╣ी рдЦेрдд рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддे рдеे। рдХिрд░ाреЬ рдФрд░ рдоंрдЧोрдерд░ рдЬोрд╣реЬ-рддाрд▓ाрдмों рд╡ाрд▓ा। рдЫोрдЯी рдЭीрд▓рдиुрдоा рдПрдХ рдЧूрди рд╡ाрд▓ा। рдХрдЪ्рдЪी рд░ाрд╣िрдпों рд╡ाрд▓ा। рдирд╣рд░ рдФрд░ рдзाрди्рдиों(рдирд╣рд░ рд╕े рдЦेрдд рддрдХ рд▓ाрдП рдЫोрдЯे рдиाрд▓े) рд╡ाрд▓ा। рдмाрдЧ-рдмрдЧीрдЪे рд╡ाрд▓ा। рдХुрдУं рд╕े рдкाрдиी рдкिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा। рднूрддों рд╡ाрд▓े рдХुрдУं, рдкीрдкрд▓ рдФрд░ рдЦाрд╕ рд╕्рдеाрдиों рд╡ाрд▓ा। рдоाँ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ुрдмрд╣-рд╕ुрдмрд╣ рдЪрдХ्рдХी рдоें рдкीрд╕े рдЧрдП рдЕрди्рди рдХी рдЙрди्рд╣ीं рдХे рд╣ाрдеों рд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдЪूрд▓्рд╣े рдоें рдмрдиाрдпी рдЧрдИ рд░ोрдЯी рдФрд░ рджाрд▓-рд╕ाрдЧ рдЦिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा। рдЬाрддि-рднेрдж рд╕े рдкрд░े рджाрджा-рджाрджी, рдЪाрдЪा, рддाрдК, рдмुрдЖ, рднाрднी, рдЬीрдЬी рдЖрджि рд░िрд╢्рддों рд╡ाрд▓ा। рдЗрдд्рдпाрджि। рддрдм рдЧेрд╣ूँ, рдмाрдЬрд░ा, рдЬ्рд╡ाрд░, рдЪрдиा, рд╕рд░рд╕ों рдЖрджि рдХी рдлрд╕рд▓ें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╣ोрддी рдеी। рдмाрдж рдоें рдЬाрдХрд░ рдЯिंрдбे рдЖрджि рдХी рд╕рдм्рдЬिрдпाँ рднी। рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рд╣рдоेрд╢ा рднैंрд╕ рдпा рдЧाрдп рд░рд╣рддी рдеी। рдмिрдЬрд▓ी рдирд╣ीं рдеी। рджीрдП рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд╣ी рд╕рдм рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╣ोрддे рдеे। рдШрд░ рдоें рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдирд╣ीं рдеे। рдЦेрддों рдоें рд╣ी рдЬाрдиा рдкреЬрддा рдеा। рдЧाँрд╡ рдХे рдЕрди्рджрд░ рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣рдоाрд░े рджो рдШрд░ рдеे। рдЕрди्рджрд░ рд╡ाрд▓ा рдШрд░ рдЫोрдЯी рдИंрдЯों рдХा рддिрдоंрдЬрд▓ा рдордЬрдмूрдд рдордХाрди рдеा рдЬो, рдоैं рдиे рд╕ुрдиा рдеा, рдоेрд░े рдкреЬрджाрджा рдиे рдмрдирд╡ाрдпा рдеा। рд╡े рдкैрд╕े рд╡ाрд▓े рдоाрдиे рдЬाрддे рдеे। рдмाрд╣рд░ рд╡ाрд▓ा рдШрд░ рд╣ेрд▓ी (рд╣рд╡ेрд▓ी) рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеा। рдЪाрдЪा-рддाрдК рд╕рдоेрдд рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдеा рд▓ेрдХिрди рдоेрд░ी рдпाрдж рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЪूрд▓्рд╣े рд╣ो рдЧрдП рдеे। рд╣рдоाрд░ी рдХुрдЫ рдЦेрддी рдХी рдЬрдоीрди рдеी-рдХिрд░ाреЬी рдоें рднी рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгे рдоें рдмрд╣ाрджुрд░рдЧреЭ рдХे рдкाрд╕ рдХрд╕ाрд░ рдЧाँрд╡ рдоें। рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдоेрд░े рдкिрддा рдЬी рдЦेрддी рдХा рдХाрдо рджेрдЦрддे рдеे। рддाрдК рдЬी рд╕्рдЯेрд╢рди рдоाрд╕्рдЯрд░ рдеे рдФрд░ рдЪाрдЪा рдЬी рдЕрдкрдиा рдкंрдбिрддाрдИ рдХा рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे। рдоेрд░ा рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЬрд░ूрд░ рдеा рд▓ेрдХिрди рдЬाрддि-рдкाрддि рдХा рдХोрдИ рдЦाрд╕ рд╡्рдпрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рдеा। рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдмрддाрдиा рдЪाрд╣ूँрдЧा рдХि рднрд▓े рд╣ी рдоैं рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдеा рд▓ेрдХिрди рд╣рдоें рдЫूрдЖрдЫूрдд рдирд╣ीं рд╕िрдЦाрдпी рдЧрдИ рдеी। рдоेрд░े рджाрджा рдЬी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдХे рдЬ्рдЮाрддा рдеे рдФрд░ рдЬ्рдпोрддिрд╖ी рднी। рдХрд▓्рдпाрдг рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдиिрдпрдоिрдд рдкाрдардХ рдеे। рдЧीрддा рдк्рд░ेрд╕ рдХी рдЕрди्рдп рдкुрд╕्рддрдХें рднी рдкреЭे рдеे। рдЦूрдм рдоाрди्рдпрддा рдеी рдЙрдирдХी, рджूрд░ рджрд░ाрдЬ рдХे рдЧाँрд╡ों рддрдХ рдоें। рджाрджाрдЬी рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдмाрд░, рднोрдЬрди рдХे рд▓िрдП, рджूрд╕рд░े рдЧाँрд╡ों рдоें рднी рдЬाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा। рдмрд╣ुрдд рдЗрдЬ्рдЬрдд рдеी рдЙрдирдХी। рдиिрдпрдоिрдд рд╕ैрд░ рдХрд░рдиा, рджाрддुрди рдХрд░рдиा, рд╕्рдиाрди рдХрд░рдиा рдЖрджि рдЙрдирдХी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдоें рдеा। рд╡े рд╕ुрдмрд╣-рд╢ाрдо рдкूрдЬा (рд╕ंрдз्рдпा) рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рд╣рдо рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдк्рд░рд╕ाрдж рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдХिрд╢рдоिрд╢ рдЖрджि।рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рдеा। рд╡े рд╣рдоें рдкौрд░ाрдгिрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рд╕ुрдиाрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХाрдлी рджेрд░ рддрдХ рдЪрд▓ा।рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдоिрд▓ा। рдмрджрд▓े рдоें рд╣рдо рджाрджा рдЬी рдХे рд╣ाрде-рдкांрд╡ рдФрд░ рдХрдорд░ рджрдмाрддे рдеे। рджाрджा рдЬी рдХी рдПрдХ рдмाрдд рдоुрдЭे рдХрднी рдирд╣ीं рднूрд▓рддी। рд╣рдоाрд░े рдЧाँрд╡ рдоें рднूрдд-рдк्рд░ेрддों рдХी рдмाрддें рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕ुрдирдиे рдоें рдЖрддी рдеीं।рдЙрдирд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рдЙрдкाрдп рднी। рд╣рдо рдбрд░рддे рднी рдеे। рдЦाрд╕рдХрд░ рд░ाрдд рдоें рд╕ुрдирд╕ाрди рдЬрдЧрд╣ рд╕े рдиिрдХрд▓рддे рд╡рдХ्рдд рддो рдХाрдлी рдбрд░ рд▓рдЧрддा рдеा। рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рджाрджा рдЬी рдХे рдкाрд╕ рднी рднूрдд рднрдЧाрдиे рдХा рдХोрдИ рдоंрдд्рд░ рд╣ै। рдПрдХ рдмाрд░ рджाрджाрдЬी рд╕े рдЬрдм рдЕрдкрдиा рдбрд░ рд╕ाрдЭा рдХिрдпा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा, "рднूрдд-рд╡ूрдд рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдн (рднрдп) рд╕े рднूрдд рд╣ोрддा рд╣ै।" рдмрд╕ рдпрд╣ рдмाрдд рдЧाँрда рдмंрдз рдЧрдИ। рдоेрд░े рдкिрддा рдЬी (рдЬिрди्рд╣ें рдоैं рдЪाрдЪा рдХрд╣рддा рдеा) рдХрдо рдкреЭे-рд▓िрдЦे рдеे। рд╢ाрдпрдж рдЪौрдеी рдХрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкреЭे рдеे рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЙрди्рд╣ें рджाрджा рдЬी рдиे рдЦेрддी рдХा рдХाрдо рд╕ौंрдк рджिрдпा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ें рдЧाрдиा (рд░ाрдЧिрдиी рдЖрджि) рдЧाрдиे рдХा рдмрд╣ुрдд рд╢ौрдХ рдеा। рд░ाрдЧिрдиी рдЧाрддे-рдЧाрддे, рдкैрджрд▓ рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рджूрд░ рдиिрдХрд▓ рдЬाрддे рдеे।рд╕ंрдЧीрдд рдХी рд╕рдордЭ рдеी।рд╡े рд▓ोрдХ рдиाрдЯ्рдп рдФрд░ рд▓ोрдХ рдЧीрддों рдХे рдмेрд╣рдж рд╢ौрдХीрди рдеे। рдЕрдЪ्рдЫे рд▓ोрдХ рдЧाрдпрдХ рдеे। рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рдХे। рдпाрджрджाрд╢्рдд рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдеी। рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рдеे। рдиि:рд╕ंрджेрд╣ рдЙрдирдХा рдХрд▓ा-рдк्рд░ेрдо рдоेрд░े рд▓िрдП рднी рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдИ рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा। рдоैं рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдмाрд▓рдХ рдеा। рдоैं рддрдм рдЕрдкрдиी рддीрди рдмрд╣рдиों ( рдПрдХ рдмрд╣рди рдкрд╣рд▓ी рдоाँ рд╕े рдеीं рдЬो рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдеीं рдФрд░ рд╣рдо рд╕рдм рдЙрдирдХो рдЬीрдЬी рдХрд╣рддे рдеे рдФрд░ рдЬो рд╣рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддी рдеीं) рдХे рдмीрдЪ рдЗрдХрд▓ौрддा рдмेрдЯा рдеा। рдЫोрдЯा рднाрдИ рдХाрдлी рдмाрдж рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдПрдХ рд╕рдордп рдоें рдЖрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдиे рд╕िрдЦा рджिрдпा рдеा рдХि рдкреЭрдиा рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдд: рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рдоुрдЭे рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддे рд░рд╣рддे рдеे। рджीрдпे рдХी рд░ोрд╢рдиी рдоें рдоुрдЭे рдкреЭрдиे рдХो рдХрд╣рддे рдФрд░ рдЦुрдж рднी рдЬрдЧрддे рд░рд╣рддे। рдкреЭрдиा, рдФрд░ рдФрд░ рдкреЭрдиा рдоुрдЭे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рдоिрд▓ा рдеा। рдкिрддा рдЬी рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдордЬोрд░ рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджрд░्рдЬी рдХा рдХाрдо рднी рд╕ीрдЦा рдеा-рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХे рд▓िрдП। рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рджाрджा рдЬी рдХो рдЙрдирдХा рдЧाрдиा-рдиाрдЪрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдеा। рдоेрд░ी рдоाँ рджिрд▓्рд▓ी рд╢рд╣рд░ рд╕े рдеीं। рдЙрди्рд╣ें рджिрд▓्рд▓ी рд╡ाрд▓ी рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рджेрд╣ाрддी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдоें рднी рд╡े рд░рдЪ-рдмрд╕ рдЧрдпी рдеीं।рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоेрд╣рдирддी рдеीं। рдЪрдХ्рдХी рдЪрд▓ाрдиा, рджूрд░ рдХुрдПँ рд╕े рдкाрдиी рд▓ाрдиा, рдЦेрддों рд╕े рдШрд░ेрд▓ू рдкрд╢ुрдУं рдХे рд▓िрдП рдЪाрд░ा рд▓ाрдиा, рдЧोрдмрд░ рдкाрдердиा рдЖрджि рд╕рдм рдХाрдо рдХुрд╢рд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдХрд░ рд▓िрдпा рдХрд░рддी рдеीं।

рдкाँрдЪрд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рддрдХ рдоैं рдЧाँрд╡ рдХे рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╣ी рдкреЭा рдеा। рдЙрди рджिрдиों рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╕рдлाрдИ рдХे рднी рдирдо्рдмрд░ рдоिрд▓ा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдоैं рд╣рдоेрд╢ा рдк्рд░рдердо рдЖрддा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рджिрд▓्рд▓ी рд╡ाрд▓ी рдоेрд░ी рдоाँ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╣ाрде рдеा। рдоेрд░े рдкिрддा рдХे рдПрдХ рдЕंрддрд░ंрдЧ рдоिрдд्рд░ рд╣ोрддे рдеे –рдкрдЯрд╡ाрд░ी рдЪाрдЪा рдЬी। рд╡े рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рдЖрдпा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдард╣рд░рддे рднी рдеे। рд╡े рдЪिрд░ाрдЧ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдеे। рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирд╕े рднी рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░ा рд░рд╣рдиे рдХा рдЧुрдг рдЖрдпा рдеा। рдЧाँрд╡ рдХा рд╕्рдХूрд▓ рдЪौрдкाрд▓ рдоें рд▓рдЧрддा рдеा। рдмाрд░ाрдд рдЖрддी рддो рд╣рдоें рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рдиीрдЪे рдкреЭाрдпा рдЬाрддा। рдмाрд░िрд╢ рдЖрддी рддो рдЫुрдЯ्рдЯी рд╣ो рдЬाрддी। рдкाँрдЪрд╡ी рдХрдХ्рд╖ा рдкाрд╕ рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдоुрдЭे рдЖрдЧे рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП рдиाрдиा-рдиाрдиी рдХे рдШрд░ рднेрдЬ рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ीं рд╕े рдЬीрд╡рди рдоें рдПрдХ рдмреЬा рдмрджрд▓ाрд╡ рднी рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдоेрд░े рдиाрдиा-рдоाрдоा рдХा рдШрд░-рдиिрд╡ाрд╕ рджिрд▓्рд▓ी рд╢рд╣рд░ рдХे рдХрд░ोрд▓ рдмाрдЧ рдХे рджेрд╡рдирдЧрд░ рдоें рд╣ोрддा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдоैं рд╣рдоेрд╢ा рдХे рд▓िрдП рд╢рд╣рд░ рдХा рд╣ी рдЦोрдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा।

рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдмрддाрдКँ рддो 11рд╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрдж рдХॉрд▓िрдЬ рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдХाрдо рдХрд░рдиा рдкреЬा। рджिрди рдоैं рдиौрдХрд░ी рдХрд░рддा рд░рд╣ा рдФрд░ рд╢ाрдо рдХे рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдкреЭрддा рд░рд╣ा। рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рднी рд╣ोрддा рд░рд╣ा। рдПрдо.рдП. (рд╣िंрджी) рдоें рдк्рд░рдердо рд╢्рд░ेрдгी рдЖрдИ рддो рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдПрдХ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдк्рд░рд╡рдХ्рддा рдХे рдкрдж рдкрд░ рдиिрдпुрдХ्рддि рд╣ो рдЧрдИ। рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ुрдЖ। рдк्рд░ाрдЪाрд░्рдп рдХे рдкрдж рд╕े рд╕ेрд╡ाрдиिрдХृрдд्рдд рд╣ुрдЖ। рдмीрдЪ рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдоें рдЕрддिрдеि рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЭाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рднी рдоिрд▓ा।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЖрдк рдХौрди-рдХौрди рд╕ी рд╡िрдзाрдУं рдоें рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдХाрд╡्рдп-рдиाрдЯрдХ, рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдЕрдиुрд╡ाрдж рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп (рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдиाрдЯрдХ, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг)


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХों рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдЗрдпे? рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиी рдХृрддिрдпों рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХौрди рд╕ी рдХृрддि рд▓рдЧрддी рд╣ै? рдФрд░ рдЖрдЬрдХрд▓ рдЖрдк рдХ्рдпा рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рднрд▓े рд╣ी рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЧрддि рдеोреЬी рдзीрдоी рд╣ुрдИ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд▓िрдЦ рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдоें рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдоेрд░ा рдирдпा рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХी рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोंрдЧी। рдХोрд░िрдпाрдИ рдХрд╡ि рдХिрдо рд╕ोрд╡рд▓ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рднी рддैрдпाрд░ рд╣ै। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं, рдмाрд▓ рдХрд╣ाрдиिрдпों, рдмाрд▓ рд╕ंрд╕्рдорд░рдгॉं рдФрд░ рдмाрд▓ рдиाрдЯрдХों рдХी рдкुрд╕्рддрдХें рднी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ैं। рдоेрд░ी рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдкрдЪाрд╕ рдХрд╡िрддाрдПँ’ рднी рдЫрдк рдЪрд▓ी рд╣ै। рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдд्рдордХ /рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдХाрдо рднी рдЪрд▓рддा рд╣ी рддрд╣рддा рд╣ै। рдХुрдЫ рдкрд╣рд▓े ‘рдкреЭрддे-рд╕рдордЭрддे’ рдФрд░ ‘рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеीं।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЖрдкрдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдЗрдпे? рдЖрдк рдЕрдм рддрдХ рдХे рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ें?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдкुрд░рд╕्рдХाрд░/рд╕рдо्рдоाрди рддो, рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдХि рдХाрдлी рдоिрд▓ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдХрд╡िрддा, рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдмाрд▓ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрджि рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें। рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░/рд╕рдо्рдоाрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं:

рджिрд▓्рд▓ी рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 1983 (2) рд╕ोрд╡िрдпрдд рд▓ैंрдб рдиेрд╣рд░ू рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 1984 (3 )рдЧिрд░िрдЬा рдХुрдоाрд░ рдоाрдеुрд░ рд╕्рдоृрддि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 1997 (4) рдПрдирд╕ीрдИрдЖрд░рдЯी рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 1988 (рдкाँрдЪ)рджिрд▓्рд▓ी рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рдХा рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 1990 (6)рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдмाрд▓-рдХрд▓्рдпाрдг рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдХाрдирдкुрд░ рдХा рд╕рдо्рдоाрди, 1991 (7) рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиेрд╣рд░ू рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрд╡ाрд░्рдб, рдмाрд▓рдХрди-рдЬी-рдмाрд░ी рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓, 1992 (8)рдЗंрдбो- рдПрд╢िрдпрди рд▓िрдЯрд░ेрд░ी рдХ्рд▓рдм, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдХा рд╕рдо्рдоाрди, 199рдкाँрдЪ, (9) рдк्рд░рдХाрд╢рд╡ीрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╕рдо्рдоाрди, 2002 (10) рдХोрд░िрдпाрдИ рджूрддाрд╡ाрд╕ рд╕े рдк्рд░рд╢ंрд╕ा-рдкрдд्рд░, 2001 (11)рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рдпा рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдЯ्рд░िрдиिрдбाрдб рдПँрдб рдЯोрдмेрдЧो рдж्рд╡ाрд░ा рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди, 2002 (12) рджिрд▓्рд▓ी рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди, 2003 (13) рд╢ाрд╕ी рдиिрдХाрдп рдПрд╡ं рд╕्рдЯाрдл рдХाрдЙंрд╕िрд▓, рдоोрддीрд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдХाрд▓ेрдЬ (рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп) рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा, 2003 (14) рдЗंрд╕्рдЯीрдЯ्рдпूрдЯ рдСрдл рдЗрдХोрдиॉрдоिрдХ рд╕्рдЯрдбीрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢िрдХ्рд╖ा рд░рдд्рди рдЕрд╡ाрд░्рдб, 2004, (1рдкाँрдЪ)рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкрд░िрд╖рдж рдХा рдж्рд╡िрд╡ाрдЧीрд╢ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (2009),(16) рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрд░ рдХा рд╢्рд░ीрдорддी рд░рддрди рд╢рд░्рдоा рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 2009(101 рдмाрд▓ рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░), (17) рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░) рдХा рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ - рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддी рд╕рдо्рдоाрди (2013), (18) рд╢्рд░ी рдЧोрдкीрд░ाрдо рдЧोрдпрд▓ рд╕ृрдЬрди рдХुंрдЬ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░-2016 (рд╢्рд░ीрдЧंрдЧाрдирдЧрд░), (19) рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░, 2018 (рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп)।

рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрдЬ рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдкреЭाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдо्рд░्рддी рдХृрддिрдпों рдкрд░ рд╢ोрдз рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдоेрд░ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рдХे рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों рдоें рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं: 1. рдЗंрдбिрдпा рдкोрдпрдЯ्рд░ी рдЯुрдбे (рдЖрдИ.рд╕ी.рд╕ी.рдЖрд░.), 1985, 2. рди्рдпू рд▓ैрдЯрд░ (рдпू.рдПрд╕.рдП.) рд╕्рдк्рд░िंрдЧ/рд╕рдорд░, 1982, 3. рд▓ोрдЯрд╕ (рдПрдл्рд░ो-рдПрд╢िрдпрди рд░ाрдЗрдЯिंрдЧ्рдЬ, рдЯ्рдпुрдиिрд╕ 'Tunis') рд╡ाрд▓्рдпूрдоःрдкाँрдЪ6, 198рдкाँрдЪ, 4. рдЗंрдбिрдпрди рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ (Special number of Indian Poetry Today), рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рдЬрдирд╡рд░ी/рдЕрдк्рд░ैрд▓, 1980, рдкाँрдЪ. Natural Modernism (peace through poetry world congress of poets), 1997, рдХोрд░िрдпा, 6. рд╣िрди्рджी рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмाрд▓-рдЧीрдд (рд╕ंрдкाрджрдХः рд╢्рд░ी рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी), 1987, 7. рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╡िрддाрдПँ (рд╕ंрдкाрджрдХः рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди)। 8. рднाрд░рддीрдп рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЪрдпрди( рд╕рдо्рдкाрджрдХ: рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рддिрд╡ाрд░ी), рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी(2012)। рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдЬैрд╕े рдЬाрдкाрди, рдХोрд░िрдпा, рдмैंрдХाрдХ, рд╣ाँрдЧрдХांрдЧ, рд╕िंрдЧाрдкोрд░, рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб, рдЕрдоेрд░िрдХा, рд░ूрд╕, рдЬрд░्рдордиी, рдкोрд░्рдЯ рдСрдл рд╕्рдкेрди, рдиेрдкाрд▓, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдоॉрд░ीрд╢рд╕, рдЖрдмू рдзाрдмी рдЖрджि рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा рд╣ै। рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдоुрдЭे рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХा рдЕрдкाрд░ рд╕्рдиेрд╣ рдПрд╡ं рдЖрджрд░ рдоिрд▓ा рд╣ै рдФрд░ рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдЬैрд╕े рдЬाрдкाрди, рдХोрд░िрдпा, рдмैंрдХाрдХ, рд╣ाँрдЧрдХांрдЧ, рд╕िंрдЧाрдкोрд░, рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб, рдЕрдоेрд░िрдХा, рд░ूрд╕, рдЬрд░्рдордиी, рдкोрд░्рдЯ рдСрдл рд╕्рдкेрди, рдиेрдкाрд▓, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдоॉрд░ीрд╢рд╕, рдЖрдмू рдзाрдмी рдЖрджि рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ-рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ рдЪुрдХा рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдШрд░ рдоें рдЖрдкрдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдШрд░ рдоें рдоुрдЭे рдкूрд░ा рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдоेрд░े рд▓ेрдЦрди рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдФрд░ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдм рддो рдоेрд░ी рдмेрдЯी рджिрд╢ा рдЧ्рд░ोрд╡рд░ рднी рдПрдХ рдЪрд░्рдЪिрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдмрди рдЧрдИ рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЖрдкрдиे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЪрдпрди рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХрд░ рдПрдХ рд╢्рд░рдорд╕ाрдз्рдп рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХो рдЕंрдЬाрдо рджिрдпा рд╣ै। рдЖрдк рдХैрд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдоुрдЭे рдмेрд╣рдж рдЦुрд╢ी рдФрд░ рд╕ंрддोрд╖ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХृрддि рдХो рдк्рд░ाрдп: рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдЗрд╕े 6 рдЦрдг्рдбों рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा рддाрдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдПрдХ-рдПрдХ рдЦрдг्рдб рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЭрдиे рдоें рд╕ुрд╡िрдзा рд░рд╣े।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдмाрд▓рдорди рд╕े рдХिрддрдиा рджूрд░ рд╣ै рдХिрддрдиा рдкाрд╕। рдХिрддрдиा рдкрд╣ुँрдЪ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рдмрдЪ्рдЪों рддрдХ।

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдЖрдЬ рд╣िंрджी рдоें рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рдХि рдкुрд░ाрдиे рдврд░्рд░े рдХा рдФрд░ рдФрд╕рдд рджрд░्рдЬे рдХा рднी рд▓ेрдЦрди рдХाрдлी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмाрд▓ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЭрд▓рдХ рдФрд░ рд╡ेрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдмाрд▓рдХ рдХो рдоिрдд्рд░ рдоाрдирдХрд░ рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрдкрджेрд╢ рд╢ैрд▓ी рдХो рдЫोреЬрдХрд░, рд╕рдордЭ рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХी рдкрдж्рдзрддि рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдиि:рд╕ंрджेрд╣ рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкреЭा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЕрднी рдХाрдлी рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рд╕рдордЭ рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╣рд░ рдЖрдпु рдХे рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХैрд╕े рдЬोреЬा рдЬाрдП рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдмреЬों рдХो рднी рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдХि рд╡े рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднी рдоाрдирддे рд╣ैं рдФрд░ рдкреЭрддे рднी рд╣ैं। рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╣ाрдеों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдоें рд▓ाрдиे рдХा рд╣рд░ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рд╕ृрдЬрди рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХे рджाрдпрд░े рдоें рд▓ाрдиा рд╣ोрдЧा। рдРрд╕ा рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмрд╣ुрдд рдХрдо।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдмреЭрддी рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХрддा рдоें рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕्рдеिрддि рдХैрд╕ी рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рджेрдЦिрдП рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХрддा рдпा рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рддो рдЖрдЬ рд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣ी рддो рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдФрд░ рдмाрд▓ рд╣िрддैрд╖िрдпों рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд░рд╣рдиा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЬाрдиा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиा рд╣ै, рдЙрд╕рд╕े рд╕рдордЭौрддा рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЪрд╣ुрдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕्рдеिрддि?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдпोрдЧрджाрди рдиि:рд╕ंрджेрд╣ рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЯी.рд╡ी., рдЗрдг्рдЯрд░рдиेрдЯ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдХिрддрдиे рд╣िрддрдХाрд░ी?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдк्рд░рд╢्рди рд╣िрддрдХाрд░ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд▓िрдП рдпे рднी рдЬрд░ूрд░ी рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрдкрдпोрдЧ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ंрддुрд▓िрдд рд░ूрдк рдоें। рд╕рд╣рдпोрдЧी рдХे рд░ूрдк рдоें।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо рдХी рд╕्рдеिрддि рдХैрд╕ी рд╣ै? рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХा рдЗрд╕рдоें рдХ्рдпा рдпोрдЧрджाрди рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдЖрдЬ рдХा рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдмрдЦूрдмी рдиिрднा рд░рд╣ा рд╣ै। рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо рдХेрд╡рд▓ рдиाрд░ा рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрд░्рде рдордиुрд╖्рдпрддा рдХा рд╣рдирди рдпा рдЕрднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрдЬ рдХे рдмाрд▓рдХ рдХो рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рдмेрд╣рддрд░ीрди рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдПрдХ рдкреЬाрд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо рднी рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиी рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЬो рдЙрдкрдпोрдЧी рдФрд░ рдЙрдЪिрдд рдоिрд▓े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдРрд╕ा рдоैं рд╕рдордЭрддा рд╣ूँ। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХी рд╣ी рд╣ै। рдордиुрд╖्рдпों рдоें, рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░, рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдЪрд▓рддा рд╣ी рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдЖрдкрдХे рд╡िрдЪाрд░?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рд╕рдЪ рдХрд╣ूँ рддो рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдЦрддी рд░рдЧ рд╣ै। рдХाрдпрджे рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рд╣ोрдиा рдЕрднी рдмाрдХी рд╣ै। рдоेрд░ी рддो рдпрд╣ рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд╣ै рдХि рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдмреЬों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХ рднी рд╕рдордХрдХ्рд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрдиा рд╕ीрдЦें। рд╡ैрд╕े рдмреЬों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЖрдЬ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╕्рдеिрддि, рдЕрдкрд╡ाрдж рдЫोреЬ рджें рддो, рджрдпрдиीрдп рд╣ी рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЖрдкрдХी рдирдЬрд░ рдоें рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд▓िрдП рдХौрди-рдХौрди рд╕ी рдмाрддें рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ैं।

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рджृрд╖्рдЯि рд╕рдо्рдкрди्рдирддा, рдордиुрд╖्рдпрддा рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЖрдкрдХे рдХ्рдпा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ैं?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рд▓ेрдЦрдХ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдХे рдЪрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдЕंрддрдд: рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпी рд╣ै। рдЖрдк рдФрд░ рдЖрдкрдХा рд▓ेрдЦрди рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрджि рдлाрдпрджे рдХा рд╕ौрджा рдирд╣ीं рд╣ैं рддो рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдк рд░िрд░िрдпाрддे рд░рд╣ेंрдЧे рдФрд░ рдпрджि рдЖрдк рдФрд░ рдЖрдкрдХा рд▓ेрдЦрди рдлाрдпрджे рдХे рд╕ौрджे рд╣ैं рддो рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдЖрдкрдХी рдЬी-рд╣рдЬूрд░ी рдХрд░ेрдЧा। рд╣ाँ рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рдХाрд╢рдХो (рдиेрд╢рдирд▓ рдмुрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдЖрджि) рдХी рд╕्рдеिрддि рдПрдХ рд╣рдж рддрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХрдо рд╕े рдХрдо , рд░ॉрдпрд▓्рдЯी рдХे рд▓िрдП рдзрдХ्рдХे рднी рдирд╣ीं рдЦाрдиे рдкреЬрддे рдФрд░ рд╡рд╣ рджेрд░-рд╕рд╡ेрд░ рдоिрд▓рддी рднी рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рд╣िрди्рджी рдХे рдЙрди्рдирдпрди рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдиे рдХрдИ рджेрд╢ों рдХी рдЕрдиेрдХ рдпाрдд्рд░ाрдПँँ рдХी рд╣ैं рдЖрдкрдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рд╡िрд╢्рд╡-рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╣िंрджी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧрд░्рд╡ рднी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдмाрд╡рдЬूрдж рдХुрдЫ рдЫिрдЯрдкुрдЯ рдЪिрди्рддाрдУं рдХे। рд╣िрди्рджी рдХे рдЧреЭ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдЬैрд╕े рд░ूрд╕ рдФрд░ рдЬрд░्рдордиी рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдкрдарди-рдкाрдарди рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдкрд░ рдЖрдШाрдд рднी рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै। рдХुрдЫ рдкрд╣рд▓े рдм्рд░िрдЯेрди рдХे рдПрдХ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдкрдарди-рдкाрдарди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬो рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рдХाреЮी рддрдХрд▓ीреЮрджेрд╣ рдеा। рд▓ेрдХिрди рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпрд╣ рднी рд╣ै, рдФрд░ рдпрд╣ рдХрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рдХि рднाрд░рдд рдоें рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХे рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЖрдЧрдорди рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЙрдкрдЬे рднाрд░рддीрдп рдмाреЫाрд░ рдХे рджрдмाрд╡ рдиे рд╣िрди्рджी рдХी рдУрд░ рдмाрд╣рд░ рдФрд░ рднीрддрд░ рджोрдиों рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХा рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрди рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХे рдЕрди्рдпाрди्рдп рд░ूрдкों рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХो рднी рд╕ंрднрд╡ рдХिрдпा рд╣ै। рдФрд░ рдпрд╣ рдХ्рд░рдо рдмреЭрддा рд╣ी рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣िрди्рджी рдХे рд╡ेрдмрдЬाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмреЭोрддрд░ी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдк्рд░ोрдкेрдЧेрдг्рдбा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдкी рд╣िрди्рджी (рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╣िрди्рджी) рдХी рджिрд╢ा рдоें рддो рдЬैрд╕े рд╡िрд╕्рдлोрдЯ рд╕ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдЪैрдиेрд▓ों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдЙрди рджेрд╢ों рддрдХ рднी рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдкрд╣рд▓े рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднрдпंрдХрд░ рдЙрдЬाреЬ рдеा। рдЬैрд╕े рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा। рдоाрд░्рдЪ, 2010 рдоें рдЖрдИ.рд╕ी. рд╕ी.рдЖрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕рднाрдЧाрд░ рдоें рдЕреЮрдЧाрдиिрд╕्рддाрди рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ीрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдкрд░ рдЙрдирдХी рдкрдХреЬ рджेрдЦрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдЧрд░्рд╡ рд╣ुрдЖ рдеा।рдЕрдм рддो рджेрд╢ рдХे рдмाрд╣рд░ рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрд▓्рдХि рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднी рд╣िрди्рджी рдЕрдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдЗрддрдиा рдЕрд╡рд╢्рдп рдЬोреЬрдиा рдЪाрд╣ूँрдЧा рдХि рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рдЙрдЪिрдд рдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рд╣िрди्рджी рдоें рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рд╣ोрдЧा рддाрдХि рд╡рд╣ рд╕рдм рд╣िрди्рджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╡िрджेрд╢ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣िंрджी рдХो рд╣ी рднाрд░рдд рдХी рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдиिрд░्рд╡िрд╡ाрдж рд░ूрдк рд╕े рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджिрд▓ाрдиी рд╣ोрдЧी рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ी рд╣ुрдП। рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдмिрдиा рд╣िрди्рджीрддрд░ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рдЧрд▓ा рджрдмाрдП рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдХुрдЫ рдХाрдо рдЪрд▓ рдиिрдХрд▓ा рд╣ै।

рдПрдХ рд╢ोрдз рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, 'рдЖрдЬ 137 рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рд╕рдордЧ्рд░рддा рд╕े рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдПрдХ рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЭाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 1рдкाँрдЪ0 рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдкрдарди-рдкाрдарди рдФрд░ рд╢ोрдз рдХी рд▓рдо्рдмी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै।’ (рд╣िрди्рджी рдХा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк, рд░ेрдЦा рд░ाрдиी, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпाрдд्рд░ा, рдЕрдк्рд░ॆрд▓-рдЬूрди-,201рдкाँрдЪ)| рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕े рдЕрдзिрдХ рджेрд╢ों рдХे 600 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िрди्рджी рдкрдвाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рдордд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬिрди рджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХा рдмोрд▓рдиे, рд▓िрдЦрдиे-рдкрдврдиे рддрдеा рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рд╣рдо рдЗрди рд╡рд░्рдЧों рдоें рдмांрдЯ рд╕рдХрддे рд╣ैं - 1. рдЬрд╣ाँ рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े - рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдиेрдкाрд▓, рднूрдЯाрди, рдмंрдЧрд▓ाрджेрд╢, рдо्рдпाँрдоाрд░, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдФрд░ рдоाрд▓рджीрд╡ рдЖрджि। 2. рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпाрдИ рджेрд╢, рдЬैрд╕े- рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рдеाрдИрд▓ैंрдб, рдЪीрди, рдоंрдЧोрд▓िрдпा, рдХोрд░िрдпा рддрдеा рдЬाрдкाрди рдЖрджि। 3. рдЬрд╣ाँ рд╣िрди्рджी рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрдвाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЖрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рдХрдиाрдбा рдФрд░ рдпूрд░ोрдк рдХे рджेрд╢। 4. рдЕрд░рдм рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджेрд╢, рдЬैрд╕े- рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдорд░ीрд░ाрдд (рджुрдмрдИ) рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди, рдХрддрд░, рдоिрд╕्рд░, рдЙрдЬрдмेрдХिрд╕्рддाрди, рдХрдЬ़ाрдХिрд╕्рддाрди, рддुрд░्рдХрдоेрдиिрд╕्рддाрди рдЖрджि। рдХुрдЫ рдФрд░ рджेрд╢ рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЬрдмрд░рди рдмрд╕ाрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬैрд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕, рдлिрдЬी, рдд्рд░िрдиीрдбाрдб рдФрд░ рдЯुрдмेрдЧो рдЖрджि।

рдЖрдЬ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоूрд▓ рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рдЕрдерд╡ा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рдХी рдмреЭोрддрд░ी рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╣ैं। рд╡े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕े рднाрд░рдд рдХे рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдХ рдЕрдкрдиे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдЙрдирдХे рдпोрдЧाрджрди рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рднी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рддो рдЧीрддांрдЬрд▓ि рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╣ैं рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ंрдмंрдзी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ैं। рдХрдо рд╣ी рд╕рд╣ी рд▓ेрдХिрди рдмрд╣ुрдд рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдРрд╕े рднी рд╣ैं рдЬो рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рднी рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╣िрди्рджी рдкреЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рддे рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рдЬाрдирдХाрд░ी рдпрд╣ рднी рдоिрд▓ी рд╣ै рдХि рдпूрд░ोрдк рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ीрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдпोрдЧ, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдиृрдд्рдп рдХो рдмेрд╣рддрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдпूрд░ोрдк рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╡рд░्рдЧ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоी рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╣ोрддी рджुрдиिрдпा рдиे рд╣िрди्рджी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХाрдлी рдпोрдЧрджाрди рдХिрдпा рд╣ै рдЬो рдЬाрд░ी рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдирдпे рд▓ोрдЧ рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдХрдмीрд░ा рдЦреЬा рдмाрдЬाрд░ рдоें, рд▓िрдП рд▓ुрдХाрдаी рд╣ाрде। рдЬो рдШрд░ рдлूँрдХे рдЖрдкрдиौ, рдЪрд▓े рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде ॥

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрдХाрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЙрдкрдЬрддा рд╣ै рдзрд░рддी рд╕े рд╣ी। рдЕрдиेрдХ рдмाрдзाрдПँ рдЖрддी рд╣ैं, рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдЕрдкрдиी рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд▓िрдП рдмреЭрддे рд░рд╣рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд░рдЪрдиा рд╣ो рдФрд░ рд╣ोрддी рд░рд╣े, рдпрд╣ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдз्рдпेрдп рд╣ोрддा рд╣ै।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ें?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╡ाрд╣рдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░рдХ рд╣ोрддी рд╣ैं।рд╡े рдоूрд▓्рдпाँрдХрди рдХा рднी рдЕрд╡рд╕рд░ рджेрддी рд╣ैं। рдЕрдд: рдЙрдирдХा рдпोрдЧрджाрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдФрд░ рдкाрдардХ рдЕрд░्рдеाрдд рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдиि:рд╕ंрджेрд╣ рд╕िрдж्рдз рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЕрдкрдиे рдЧुрдЯрдмाрдЬी рдХे рдоाрд░े рд╕ंрдкाрджрдХों рдХे рдХाрд░рдг (рдЬिрдирдоें рдк्рд░ाрдп: рд╕्рд╡рдпं рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ी рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рд╣ैं), рд╡ैрд╕ा рдпोрдЧрджाрди рдирд╣ीं рднी рджे рдкाрддीं, рдЬैрд╕ा рдЙрдирд╕े рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЦैрд░्।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд╣ेंрдЧे?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рднी рдЕрдЪ्рдЫी-рдмुрд░ी рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╣ैं। рдХुрдЫ рдмрд╕ рдЕрдиुрджाрдиों рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рд░рд╣рддी рд╣ैं।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдЖрдкрдХे рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рддрдХ рдоें рдЖрдк рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХ्рдпा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджेрдЦрддे рд╣ैं?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдЖрдЬ рдХा рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХे рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╕ीрдЦाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдкрджेрд╢рдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╣ोрдиे рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдкाрда рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рджूрд╕рд░े рдЖрдЬ рдХे рдмाрд▓рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдоें рд╡िрд╖рдпрд╡ाрджी рди рд╣ोрдХрд░ рд╡िрд╖рдп рдХे рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рдпोрдЧрджाрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡े рд╡ैрдЬ्рдЮрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ैं। рдХрд▓्рдкрдиा рдХे рд╡ैрднрд╡ рдХो рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рдкрд░ рд╕рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдм्рдиंрдз рдоें рдоैंрдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ै। рдоेрд░ी рджो рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ैं – рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдХुрдЫ рдкреЬाрд╡ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп।


рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ: рдХोрдИ рдЕрди्рдп рдмाрдд рдЬो рдЖрдк рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдирд╣ीं। рдмрд╕ рдЗрддрдиा рднрд░ рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдмрд╕ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдмрд╕ рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рд░рд╣ें।

рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рд░ोрдХाрд░ рдЙрдо्рд░ рд╕े рдирд╣ीं, рд╕рдордЭ рдФрд░ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ै (рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢)

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢
рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рд╕े рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी рдПрд╡ं рдХрд╡िрддा рд╢рд░्рдоा рдХी рд╡ाрд░्рддा

рдХрд╡िрддा рд╢рд░्рдоा: рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдкрдХा рд░ुрдЭाрди рдХ्рдпों рдФрд░ рдХैрд╕े рд╣ुрдЖ?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдмрддा рджूँ рдХि рдЬрдм рдоैं рдХिрд╢ोрд░ рд╣ुрдЖ, рд▓рдЧрднрдЧ 13-14 рд╕ाрд▓ рдХा рддो рдоैंрдиे рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рд╕े рдоुрдЭे рд╢рд╣рд░ рдоें рдЕрдкрдиे рдиाрдиा-рдиाрдиी рдХे рдкाрд╕ рдЖрдЧे рдХी рдкреЭाрдИ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЫрдаी рдХрдХ्рд╖ा рд░рд╣ी। рддрдм рдЕрдкрдиे рднाрдИ-рдмрд╣рдиों, рдоाрддा-рдкिрддा, рдЕрдкрдиी рдЧाрдп рдЖрджि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдиे рдХा рджुрдЦ рд╕рддाрддा рдеा। рдиाрдиा рдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЕрднिрд░ुрдЪि рдХे рдеे। рдЕрдЦрдмाрд░ों рдоें рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдЫрдкрддा рдеा। рд░ेрдбिрдпो рдкрд░ рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЖрддा рдеा। рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдм рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рд╢ाрдпрдж рд▓िрдЦрдиा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рдеा। рдХुрдЫ рдЬрди्рдордЬाрдд рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рднी рдоिрд▓े рд╣ोंрдЧे। рдоेрд░े рдкिрддा рд╣рд░िрдпाрдгрд╡ी рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдЧाрдпрдХ рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдоुрдЭ рдмाрд▓рдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рдХो рдоैं рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдирд╣ीं рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा। рд╡рд╣ рдмाрд▓рдХ рдХा рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдеा рдЬिрд╕рдоें рд╣рд░ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмрд╣ुрдд рдХрдЪ्рдЪाрдкрди рдеा। рдмреЬा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдоैं рдмреЬों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рднी рд╣ो рд░рд╣ी рдеीं। рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рднी рдоिрд▓ рд░рд╣ी рдеी। рджेрд╢ рдХी рд╕рднी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЫрдкрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоेрд░ा рдиाрдо рдХाрдлी рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдиाрдо рд░рдоेрд╢ рд╢рд░्рдоा рдХे рдиाрдо рд╕े рд╣ुрдИ рдеी рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдЙрдкрдиाрдо рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢ рдЪрд░्рдЪा рдоें рдЖ рдЧрдпा рдеा। рдзрд░्рдордпुрдЧ рдиे рдоुрдЭे рдЪрд░्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЦाрд╕ी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдпी рдеी। рдмреЬों рдХे рд▓िрдП, 1977 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдоेрд░ा рдкрд╣рд▓ा рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд░ाрд╕्рддे рдХे рдмीрдЪ’ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдХी рдмाрдд рд╣ै рдЬрдм рд╕ंрдпोрдЧ рд╕े рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЪрд░्рдЪिрдд рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдмाрд▓ рдкрдд्рд░िрдХा’ рдиंрджрди’ рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╢ाрдпрдж рдЙрдк рдпा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ंрдкाрджрдХ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рджेрд╡ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рдоुрдЭे рдоिрд▓े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рдиंрджрди рдХे рд▓िрдП рдмाрд▓-рд░рдЪрдиा рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬोрд░ рджेрдХрд░ рдХрд╣ा। рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдеा рдХि рдЬिрддрдиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдЖрдкрдХो рдзрд░्рдордпुрдЧ рд╕े рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдЬ्рдпाрджा рдиंрджрди рд╕े рдоिрд▓ेрдЧी। рдоैंрдиे рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рдоाрди рд▓िрдпा। рд╕ोрдЪा рдмाрд▓ рд░рдЪрдиा рд╣ी рддो рд▓िрдЦрдиी рд╣ै рдХौрди рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдмाрдд рд╣ै।

рддрдм рдоेрд░े рджो рдмрдЪ्рдЪे рдеे – рд╕ौрд░рдн рдФрд░ рджिрд╢ा। рд╕ुрдирдиे-рдкреЭрдиे рд▓ाрдпрдХ। рдЬрдм рд▓िрдЦрдиे рдмैрдаा рддो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ рдХि рдиाрдиी рдпाрдж рдЖ рдЧрдпी। рд╕рдордЭ рдЧрдпा рдХि рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦрдиा рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдЦेрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рдЧрдИं рд▓ेрдХिрди рдоेрд░े рдмрдЪ्рдЪों рдиे рдЙрди्рд╣ें рд╕рд╣рд░्рд╖ рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдХрд░рддे рдХрд░ाрддे рд▓рдЧрднрдЧ 6 рдорд╣ीрдиे рдмीрдд рдЧрдП। рддрдм рдЬाрдХрд░ рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдПँ рдмрдЪ्рдЪों рдиें рдкрд╕ंрдж рдХीं। рдЙрди्рд╣ें рдоैंрдиे рдзрд░्рдордпुрдЧ рдФрд░ рдиंрджрди рдХो рднेрдЬ рджिрдпा। рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░рдЪрдиा рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЧрдИ। рд░рдЪрдиा рдеी –рдоुрди्рдиा рдмрди рдмैрдаा рджाрджा рдЬрдм। рдЕंрдХ рдеा 12 рдлрд░рд╡рд░ी, 1978 рдХा। рд╕ंрдпोрдЧ рджेрдЦिрдП рдХि, рдмреЬे рдЕрдкрд╡ाрдж рдХी рддрд░рд╣, рдпрд╣ी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рдкंрдЬाрдм рд╢िрдХ्рд╖ा рдмोрд░्рдб рдиे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднी рд▓े рд▓ी। рдиंрджрди рдоें ‘рдкैрд░ों рдХे рд░ाрдЬрджुрд▓ाрд░े’ рдХрд╡िрддा 1978 рдоें рдЬाрдХрд░ рдЫрдкी। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдоैंрдиे рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХрджрдо рд░рдЦा। рдиंрджрди рдХे рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕ंрдкाрджрдХ рд╢्рд░ी рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी рдеे। рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдкुрд░ुрд╖। рдмाрд▓рдХ рдФрд░ рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╕िрд░ рд╕े рдкाँрд╡ рддрдХ рд╕рдорд░्рдкिрдд। рдмाрд▓-рд▓ेрдЦрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиों рд╣ी рдХे рд╕рдЪ्рдЪे рдк्рд░ेрд░рдХ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭ рдкрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдХा рдРрд╕ा рдоंрдд्рд░ рдлूँрдХा рдХि рдоैं рд╕्рд╡рдпं рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдХे рдк्рд░рддि рдкूрд░े рдорди рд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рд╣ाँ, рдпрд╣ рднी рдмрддा рджूँ рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд╕ाрде рдоुрдЭे рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рднाрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдХ। рдмрдЪ्рдЪे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоेрд░े рджोрд╕्рдд рдмрдирддे рд╣ैं।

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд▓ेрдЦрди рдХे рдкीрдЫे рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рдз्рдпेрдп рд░рд╣ा рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдЗрд╕ рдмाрд░े рдоें рдоेрд░ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдзाрд░рдгा рд░рд╣ी рд╣ै। рдоैंрдиे рдХрднी рдирд╣ीं рдЪाрд╣ा рдХि рд╣िंрджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдоें рдоेрд░ा рд▓िрдЦा рдЦрдк рдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдП। рдоैंрдиे рдЪाрд╣ा рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рдРрд╕ा рд▓िрдЦा рдЬाрдП рдЬो рдирдП рдвंрдЧ рдХा рднी рд╣ो рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдеोреЬा рд╣ी рд╕рд╣ी рдкрд░ рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рд╡ाрд▓ा рднी рд╣ो। рднрд▓े рд╣ी рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдк्рд░рдпोрдЧрдзрд░्рдоी рд╣ी рдХ्рдпों рди рдмрдирдиा рдкреЬे। рдоैंрдиे рдХрднी рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХा рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣ा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЕрдкрдиे рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдпा рдЙрдирдХो рдХрдорддрд░ рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХो рдЙрдкрджेрд╢ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрди्рд╣ें рджोрд╕्рдд рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рд╕рдордЭ рдХो рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдЬिрд╕े рд╡े рдЕрдкрдиा рд╕рдордЭें। рдмреЬों рдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рддрд░рд╣ рдоैंрдиे рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдоें рднी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдоाрдиा рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЦोрдЬों рдФрд░ рдЙрдкрдХाрд░рдгों рдкрд░ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоोंрдзрд░्рдоी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдпा рддрде्рдпрдкрд░рдХ рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी рдЖрджि рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा। рд╡рд╣ рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ोрддा рднी рдирд╣ीं। рдоैंрдиे рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╡िрд╖рдп рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рджрдХिрдпाрдиूрд╕ी, рд╡िрднाрдЬрдирдХाрд░ी рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рд╕ोрдЪ, рд╕ाрдоंрддी рджृрд╖्рдЯि рдЖрджि рд╕े рдмрдЪрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рд╣ै। рдХрд▓्рдкрдиा рдХो рднी рдмेрдмुрдиिрдпाрджी рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै। рдоैंрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдмीрдЪ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХी рд╣ी рднрд░рдкूрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै। рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдмрдЪ्рдЪे рднी рдПрдХ рд╣ी рд╡рд░्рдЧ, рднूрдЧोрд▓, рд▓िंрдЧ рдпा рд╡рд░्рдг рдЖрджि рдХे рдирд╣ीं рдЖрддे рдмрд▓्рдХि рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡рд░्рдЧ рдЖрджि рдХे рдЖрддे рд╣ैं। рдоेрд░ा рд╡рд╢ рдЪрд▓े рддो рдоैं рджूрд░-рджрд░ाрдЬ рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдоाрдорд▓ों рдоें рд╡ंрдЪिрдд рдмрдЪ्рдЪों рдХा рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рддो рдпрд╣ी рдз्рдпेрдп рд░рд╣ा рд╣ै।

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЕрд╕्рд╕ी рдХे рдмाрдж рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдирд╡-рдЖंрджोрд▓рди рдПрд╡ं рд╣ाрд╢िрдпे рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ, рдРрд╕े рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрддрдиी рддрд░рдЬीрд╣ рдирд╣ीं рдоिрд▓ी рдЬिрддрдиी рдоिрд▓рдиी рдЪाрд╣िрдП рдеी, рдЖрдкрдХा рдЗрд╕ рддрде्рдп рдкрд░ рдХ्рдпा рдоंрддрд╡्рдп рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЪिंрддрдирдкрд░рдХ рд▓ेрдЦों рдоें рд╣рдоेрд╢ा рдмाрд▓рдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рдоुрдж्рджा рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪे рдХी рддुрд▓рдиा рд╕ाँрд╕ рд╕े рдХी рд╣ै। рд╕ाँрд╕ рдЬैрд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рдЬाрддा рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдордиुрд╖्рдпрддा рдХी рд╕ाँрд╕ рдмрдЪ्рдЪे рдХी рднी рд╣ै। рд╕ाँрд╕ рд░ुрдХрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рддो рд╕ाँрд╕ рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдПрдХрджрдо рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЬрд░ूрд░рддों, рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХा рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рд╣ै, рдХी рдУрд░ рд╕рдоुрдЪिрдд рдз्рдпाрди рджिрдП рдмिрдиा рдордиुрд╖्рдпрддा рдХा рди рднрд▓ा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╡िрдХाрд╕ рд╣ी। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╕рдХ рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдХी рднी рдк्рд░ाрдп: рдЕрдирджेрдЦी рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднी। рдоैंрдиे рддो рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдмाрд▓िрдХा рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЧрдиीрдордд рд╣ै рдХि рдЗрдзрд░ рдкुрд░ाрдиी рд╕ोрдЪ рдмрджрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдЬ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХी рдмाрдд рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рд╕рдордЭा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд╕рд╣рдЬ рдорди рдХो рд╕рдордЭ рдХрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣рдР। рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдпूँ рдмрд╣ुрдд рд╣ै рдЕрднी।

рдХрд╡िрддा рд╢рд░्рдоा: рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмाрд▓िрдХाрдУं рд╕े рдЬुреЬी, рдЦाрд╕ рдХрд░рдХे рдн्рд░ूрдгрд╣рдд्рдпा рдЬैрд╕े рддрдоाрдо рдд्рд░ाрд╕рдж рдЪिрдд्рд░ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕्рдд्рд░ी-рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЗрддрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рдмाрд▓िрдХा-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХा рдирдпा рд░ूрдк рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдн्рд░ूрдгрд╣рдд्рдпा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕्рд╡рд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдмреЬों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рд╣ाँ. рд▓реЬрдХी рдХे рд╣ोрдиे, рдЙрд╕рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХो рдЕрдм рд▓реЬрдХों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд░рдЦ рдХрд░ рдЬрд░ूрд░ рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬो рд╕ोрдЪ рд▓реЬрдХी рдХो рд▓реЬрдХे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрдорддрд░, рдХрдордЬोрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рдордЭрдиे рдХी рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕े рдЫोреЬा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рджोрдиों рдХो рд╕рдоाрди рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрдиे рдХी рдмाрдд рдкिрд░ोрдпी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓реЬрдХी рдХो рдЙрд╕рдХे рджेрд╣ рд╕рд╣िрдд рддрдоाрдо рд╢ोрд╖рдг рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдЪेрдд рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓िрдЦी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЕрдм рдЫोрдЯा рднाрдИ рдЙрд╕рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рдмреЬी рдмрд╣рди рдХो рд░ाрдЦी рдмांрдз рдХрд░ рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдмрдиाрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдоें рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдРрд╕ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓िрдЦी рдЬा рдЪुрдХी рд╣ैं। рдоाрдирддा рд╣ूँ рдХि рдЖрдЬ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓िрдЦी рдЬाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।

рдпрд╣ рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рд╣ी рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмाрд▓рдХ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдмाрдд рддрдХ рдХрд╣ी рдЬाрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрднी рддрдХ рдХाрдЧрдЬी рд╕рдЪ рдЕрдзिрдХ рд▓рдЧрддी рд╣ै , рдЬрдоीрдиी рд╕рдЪ рдХрдо। рдЖрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджрд▓िрдд, рд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рддрд░рд╣ ‘рдмाрд▓рдХ - рдЬिрд╕рдоें рдмाрд▓िрдХा рднी рд╣ै - рд╡िрдорд░्рд╢’ рдХी рднी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ो рдЪрд▓ी рд╣ै। рд╣рдоाрд░ा рдЕрдзिрдХांрд╢ рдмाрд▓ рд▓ेрдЦрди рдорд╣ाрдирдЧрд░/рдирдЧрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрдп рд╡рд╣ीं рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЪिрди्рддрди-рдордирди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЬोрд░ рджेрдХрд░ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рдЖрдЬ реЫрд░ूрд░рдд рдмреЬे-рдЫोрдЯे рд╢рд╣рд░ों рдФрд░ рдХрд╕्рдмों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЧाँрд╡ों рдФрд░ рдЬрдЧрд▓ों рдоे рд░рд╣ рд░рд╣े рдмрдЪ्рдЪों рддрдХ рднी рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рд╣ै। рдФрд░ рдЙрди рддрдХ рдХैрд╕े рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рдкрд╣ुँрдЪा рдЬाрдП, рдпрд╣ рднी рдХрдо рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рдирд╣ीं рд╣ै।

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп (рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп) рдЖрдкрдХे рдирдЬрд░िрдпे рд╕े рдХिрддрдиा рд╕ंрддोрд╖рдЬрдирдХ рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдиि:рд╕ंрджेрд╣ рдЖрдЬ рдХा рд╣िрди्рджी рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдмрд╣ुрдд рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै-рдоाрдд्рд░ा рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рджोрдиों рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े। рд╡рд░्рд╖ों рдкрд╣рд▓े рдмाрд▓рдХ рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдирди्рдп рд╣िрддैрд╖ी рдПрд╡ं рдкुрд░ोрдзा рдЬрдпрдк्рд░рдХाрд╢ рднाрд░рддी рдиे рдЙрдЪिрдд рд╣ी 21рд╡ीं рд╕рджी рдХो рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░्рдг рдпुрдЧ рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдеा। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХी рдЬो рджृрд╖्рдЯि рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рд╕े рднрд░ी рдпा рдЙрд╕े рджोрдпрдо рджрд░्рдЬे рдХा рд╕рдордЭрдиे рдХी рд░рд╣ी рд╣ै рдЙрд╕े рдЖрдШाрдд рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै рднрд▓े рд╣ी рдХрдо। рд╣ाँ рд╕рдЪ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднी рдмрд╣ुрдд рдврд░्рд░ेрджाрд░ рдФрд░ рдЙрдмाрдК рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдмрд╣ुрддाрдпрдд рдоें рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЫрдк рднी рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЖрдЬ рдХा рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдпрд╣ рднी рдЬाрди рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдорди рдоें рдЪрдв़рдиे рд▓ाрдпрдХ рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдмीрдЪ рд╕े рд╣ी рдЕрдкрдиा рдХрдЪ्рдЪा рдоाрд▓ рдЬुрдЯाрдиा рдкрдб़ेрдЧा। рдмрдЪ्рдЪे рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЬीрддрдиा рд╣ोрдЧा। рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдмрдЪ्рдЪा рдХोрдИ рдЦाрд▓ी рдкाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЖрдк рдордирдоाрдиा рднрд░рддे рдЪрд▓े рдЬाрдПं। рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдорд╣ा рдкिрддा рд╕рдордЭे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХोрд░िрдпाрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕ो рдкा рдмांрдЧ рдЬुंрдЧ рд╣्рд╡ाрди рдиे рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЯोрдордЧू рдЕрд░्рдеाрдд рд╕ाрдеी рд╕рдордЭрдиे рдХा рдкрдХ्рд╖ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдеा। рдмрдЪ्рдЪा рдХेрд╡рд▓ рд╕ुрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХे рд╕ाрде рдХुрдЫ рдХрд╣рдиे рдХी рд▓рд▓рдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рджोрд╣рд░ाрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рдЖрдЬ рдХा рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдмाрд▓рдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдХा рд╕рд╢рдХ्рддीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдиिрд░्рднीрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдмाрдд рд░рдЦрдиे рдХी рдЫूрдЯ рдФрд░ рд╕рдордЭ рджेрддा рд╣ै। рдмрдб़ों рдХी рдЧрд▓рдд рд╣рд░рдХрддों рдоें рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдорди рдХो рд╕рдордЭрддे рд╣ुрдП рдЦुрдж рдХा рд╣ोрдиा рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдРрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рдЬा рдЪुрдХी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдмрдЪ्рдЪा рдЧुрд╕्рд╕ा рдХрд░ рд░рд╣ी рдоाँ рдХो рдЧुрд╕्рд╕ा рди рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдордЭ рджेрддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЗрдд्рдпाрджि।

рдпрд╣ाँ рдоैं рдпрд╣ рднी рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдм рдЕрд░्рдеाрдд рд╣рд░ рдЙрдо्рд░ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै। рдмрдб़ों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд▓े рд╣ी рдоाрдд्рд░ рдмрдб़ों рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै। рдкुрд░ाрдиी рд╢ैрд▓ी рдоें рдХрд╣рдиा рдпрд╣ рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬिрддрдиा рдмाрд▓рдХ рдХो рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै рдЙрддрдиा рд╣ी рдмрдб़ों рдХो рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХрд░рддा рд╣ै।

рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рдмреЬों рдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦрдиा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा, рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी, рдиिрд╢्рдЫрд▓рддा, рдоाрд╕ूрдоिрдпрдд рдЬैрд╕ी рдЦुрдмिрдпों рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕े рд▓ेрдЦрдХ, рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдЕрдерд╡ा рдХिрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдоुрдиाрдлे рдХा рдХाрдо рд╕рдордЭ рдХрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХे рджрдмाрд╡ рд╡ाрд▓े рдЖрдЬ рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рдмрдЪрдкрди рдХो рдмрдЪाрдП рд░рдЦрдиे рдХी рдЪुрдиौрддी рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХे рд╢िрд╢ु рдХो рднी рдмрдЪाрдП рд░рдЦрдиे рдХी рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рд╣ै। рдХोрдИ рднी рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХे рд╢िрд╢ु рдХो рддрднी рдмрдЪा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рдиिрд░ंрддрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдХрд░ рдирдП рд╕े рдирдП рдЕрдиुрднрд╡ рдХो рдЦुрд▓े рдорди рд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░े। рдЕрдХेрд▓े рд╣ोрддे рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЙрд╕рдХे рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рд╕े рдмрдЪाрдиा рд╣ोрдЧा। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдиा ’рдмреЬा’ рдмрдирдХрд░ рдирд╣ीं।

рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рд╣ी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕рдоुрдЪिрдд рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХी рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЙрд╕े рд╕рдоुрдЪिрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдоिрд▓рдиा рдЕрднी рдмाрдХी рд╣ै। рдЖрдЬ рднी рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдоैрджाрди рд▓рдЧрднрдЧ рдЦाрд▓ी рдкреЬा рд╣ै। рдмреЬों рдФрд░ рдмाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд░ाрд╢िрдпों рддрдХ рдоें рднेрдж рд╣ै рдЬрдмрдХि рджोрдиों рд╣ी рд░рдЪрдиा рд╣ैं।

рдХрд╡िрддा рд╢рд░्рдоा: рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ рд╡िрдзा рдоें рдЕрдзिрдХ рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рдЦाрд╕ рд╡рдЬрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдпूँ рддो рд╣िंрджी рдХा рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд╣ाрдиी, рдХрд╡िрддा, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдиाрдЯрдХ, рдПрдХांрдХी, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг, рдЬीрд╡рдиी рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдоेрд░ी рдиिрдЧाрд╣ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдХрд╣ाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд░ूрдкों рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рднी। рдЗрд╕рдХी рдЦाрд╕ рд╡рдЬрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рддो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рд╕ोрдЪा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╢ाрдпрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХीрдп рд░ुрдЭाрди рднी рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी
рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджेрдЦें рддो рдЖрдкрдХा рдЧрдж्рдп рдФрд░ рдкрдж्рдп рджोрдиों рдоें рд╕рдоाрди рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рд╣ै, рджोрдиों рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рдЖрдк рдХैрд╕े рд╕ाрдордЮ्рдЬрд╕्рдп рдмिрдаाрддे рд╣ैं?

рджिрд╡िрдХ рд░рдоेрд╢: рдоैं рд╕्рд╡рдпं рдХो рдоूрд▓рдд: рдХрд╡ि рд╣ी рдоाрдирддा рд╣ूँ рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै рдоैंрдиे рдХрд╡िрддा-рд╡िрдзा рдоें рд╣ी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓िрдЦा рд╣ै। рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднी рдХрд╡िрддा-рд╡िрдзा рдоें рд╣ी। рд╕рдЪ рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдоैंрдиे рдмाрд▓-рдХрд╣ाрдиिрдпां, рдмाрд▓-рдиाрдЯрдХ, рдмाрд▓-рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдЖрджि рднी рд▓िрдЦे рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рдЪрд░्рдЪिрдд рддрдеा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рднी рд╣ुрдП рд╣ैं। рдПрдХ рдордЬेрджाрд░ рдмाрдд рдмрддाрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा। рдоैंрдиे рдмрддाрдпा рдеा рдХि рдоैंрдиे рд▓рдЧрднрдЧ 13-14 рд╕ाрд▓ рдХी рдЖрдпु рдоें рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा। рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдХृрддि рдХрд╣ाрдиी рдеी। рдЬрдмрдХि рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрди рдХрд╡िрддा рд╕े рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाँ рдЖрдЬ рднी рдоेрд░ा рд▓ेрдЦрди, рдХрдо рд╕े рдХрдо рдмाрд▓-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЧрдж्рдп-рдкрдж्рдп рджोрдиों рдоें рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЪेрд╖्рдЯा рдирд╣ीं рдХрд░рдиी рдкреЬрддी। рдЬрдм рдЬिрд╕ рд╡िрдзा рдоें рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡ рд╕े рд▓िрдЦा рдЬाрддा рд╣ै, рд▓िрдЦ рд▓ेрддा рд╣ूँ। рдпूँ рд╕рдордЭिрдП рдХि рдмрд╕ рд╕рдз рдЬाрддा рд╣ै।

рдкрд░िрдЪрдп:
рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी - рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЧंрдЧрдЯोрдХ
рдХрд╡िрддा рд╢рд░्рдоा - рдЫाрдд्рд░ा, рдПрдо. рдП. рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЧंрдЧрдЯोрдХ