рдбॉ. рдоुрдХेрд╢ рдХुрдоाрд░
рдЧ्рд░ाрдо рд╣рдерд▓ाрдиा, рдкो. рдоंрдЬूрд░ा, рдЬिрд▓ा рдХрд░рдиाрд▓। (рд╣рд░िрдпाрдгा)
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 989 600 4680
рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╕ंрддों рдХी рд╕ुрджीрд░्рдШ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрдг्рдбाрд░ рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕िंрдЪिрдд рдХिрдпा рдеा। рдЕрддि рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рднрдХ्рддिрдкрд░рдХ рдЪिंрддрдирдзाрд░ा рдХो рдпुрдЧाрдиुрд░ूрдк рдкрд░िрдкुрд╖्рдЯ рдХрд░рдХे рдЬрди рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрддाрд░рдиा рд╕ंрддों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдеी।
рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрддों-рднрдХ्рддों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕ंрдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдЬी рдХा рдЖрд╡िрд░्рднाрд╡ рд╣ुрдЖ। рд╡े рдЬрди्рдордиा рд╡ीрддрд░ाрдЧी рдеे। рдмाрд▓्рдпрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдЕрд╡рдзूрдд рдХी рддрд░рд╣ рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоाрд░्рдЧ рдХे рддीрди рджेрд╡िрдпों рдХे рд╡рд░рджाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рдеे। рдПрдХ рддो рд╡े рдиिрдЬ рд╕ाрдзрдиा рдоें рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рд╣ो рдЪुрдХे рдеे, рджूрд╕рд░े рд╡े рд▓ोрдХ рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рдЖрдЬीрд╡рди рд╕ाрдзрдиा рд░рдд рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЬीрд╡рди рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░, рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░, рдоाрджрдХ рдж्рд░рд╡्рдпों рдХे рд╕ेрд╡рди рдХा рдиिрд╖ेрдз, рдЧौрд░рдХ्рд╖ा, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдпрдЬ्рдЮों рдХा рдЖрдпोрдЬрди, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рдЪाрд░, рдиाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рдкीреЬिрдд рдоाрдирд╡ рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо, рдоूрдХ рдкрд╢ु рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдХрд▓्рдпाрдг рдХो рдЬрдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рджो рд╕ौ рдЕрдЦिрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рд╢ांрддि рдорд╣ाрдпрдЬ्рдЮों рдФрд░ рднрдг्рдбाрд░ों рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рддрдеा рдкंрдЪрд░ंрдЧा рдЭрдг्рдбा рд▓ेрдХрд░ рдУрдЙрдо् рддрдд्рд╕рдд् рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा। рд╡े рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рд╕ंрдд рдеे। рд╕рдд्рдп, рдкрд░ोрдкрдХाрд░, рд╕ंрдпрдо, рд╕рдЪ्рдЪी рдоिрдд्рд░рддा, рдиैрддिрдХрддा, рдЕрдкрд░िрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХा рдкाрд▓рди рдЖрджि рд╕рдоाрдЬोрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рдкрд░рдо рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдирддे рдеे। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд░्рдпाрджा, рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों, рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рдХे рдЬो рдк्рд░ेрд░рдХ рд╕्рд╡рд░ рдЙрдирдХी рд╡ाрдгी рдоें рд╕ंрдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдЬी рдХी рд╡ाрдгी рдЙрддрдиी рд╣ी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै, рдЬिрддрдиी рдЙрдирдХे рд╕рдордп рдоें рдеी рдФрд░ рдиिрд░्рдЧुрдг рд╕ंрдд рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЬो рд╕्рдеाрди рдХрдмीрд░, рд░ैрджाрд╕, рдиाрдирдХ рдЖрджि рд╕ंрддों рдХा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╕्рдеाрди рд╕ंрдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рдЬी рдХा।
рдкूрдЬ्рдпрдкाрдж рдЬрдЧрджрдЧुрд░ु рд╕्рд╡ाрдоी рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХा рдЖрд╡िрд░्рднाрд╡ рд╣рд░िрдпाрдгा-рдк्рд░ाрди्рдд рдХो рдЧौрд░рд╡рдордпी рдПрд╡ं рдкрд╡िрдд्рд░ рднूрдоि рдХुрд░ुрдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЪूрд╣реЬрдоाрдЬрд░ा рдЧाँрд╡ рдоें рд░ोреЬ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рджेрд╢ рдоें 24 рджिрд╕рдо्рдмрд░ рд╕рди् 1908 рддрджрдиुрд╕ाрд░ рдкौрд╖ рд╕ुрджी рдк्рд░рддिрдкрджा рд╡िрдХ्рд░рдоी рд╕ंрд╡рдд् 1965, рдмृрд╣рд╕्рдкрддिрд╡ाрд░ рдХो рд╣ुрдЖ рдеा। рдЗрдирдХी рдоाрддा рдЬी рдХा рдиाрдо рд╢्рд░ीрдорддी рд░ाрдоीрджेрд╡ी рддрдеा рдкिрддा рдХा рдиाрдо рдЪौрдзрд░ी рдмрджाрдоा рд░ाрдо рдеा। рдоाрддा-рдкिрддा рдиे рдЗрдирдХा рдиाрдо рдЫोрдЯाрд░ाрдо рд░рдЦा рдеा। рд▓рдм्рдзрдк्рд░рддिрд╖्рда рдЬрдоींрджाрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХे рд▓ाреЬ-рдк्рдпाрд░ рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рдеी।
рдпे рдкाँрдЪ рднाрдИ рдеे-рд╢्рд░ी рднूрд▓рд╕िंрд╣, рд╢्рд░ीрдЧрдгрдкрддрд░ाрдп, рд╢्рд░ी рдлूрд▓ рд╕िंрд╣, рд╢्рд░ी рдЫोрдЯाрд░ाрдо рддрдеा рд╢्рд░ी рд╢िрдм्рдмाрд░ाрдо। рд╢्рд░ी рднूрд▓ рд╕िंрд╣, рдФрд░ рд╢्рд░ी рдЧрдгрдкрддрд░ाрдп рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рджिрд╡ंрдЧрдд рд╣ो рдЧрдпे рдеे।
рдЗрдирдХी рдоाрддा рдЬी рдЕрдд्рдпрди्рдд рджрдпाрд▓ु, рд╡िрдирдо्рд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХी, рдЙрдЪ्рдЪ рдЪрд░िрдд्рд░ рд╡ाрд▓ी, рд╢ूрд░рд╡ीрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рднीрдХ рдиाрд░ी рдеी рддрдеा рдкिрддा рдЬी рдПрдХ рд╡ीрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рднीрдХ рдпोрдж्рдзा, рд╡िрд╢ाрд▓ рд╣ृрджрдп рддрдеा рдЙрджाрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдеे। рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╣िрди्рджू рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рджोрдиों рд╣ी рд╕рдоाрди рдеे, рдЗрдирдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдеा। рдЗрдирдоें рдордЬрд╣рдм рдХी рдХोрдИ рдмू рдирд╣ीं рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд▓ोрдЧ рднी рдЗрдирдХा рдкूрд░ा рдЖрджрд░ рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдЗрдирдХे рдпрд╣ाँ рдЖрддे-рдЬाрддे рдеे।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрдирдХे рдоाрддा-рдкिрддा рджोрдиों рд╣ी рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдЖрдЪрд░рдг рд╡ाрд▓े рддрдеा рд▓ोрдХ-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдХुрд╢рд▓ рдеे। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдмाрд▓рдХ рдЫोрдЯाрд░ाрдо рднी рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рджोрдиों рдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕рдж्рдЧुрдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЧे рдоाрдирдиीрдп рд╡ рд╡рди्рджрдиीрдп рдорд╣ाрдд्рдоा рдмрдиे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рднोрдЧ рдФрд░ рдпोрдЧ рджोрдиों рдоें рд╕े рдпोрдЧ рдХो рд╣ी рдЕрдкрдиाрдпा рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдмрди्рдзрдирдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рднी рдмрди्рдзрдирдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рдХा рд╕рдЪ्рдЪा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा।
рдпे рд╢ैрд╢рд╡ाрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╣ी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдеे। рдХोрдИ рдХुрдЫ рднी рдХрд╣े рдЬрдм рддрдХ рдЗрдирдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдЗрдЪ्рдЫा рдЙрд╕ рдХाрдо рдХो рдХрд░рдиे рдХी рди рд╣ोрддी, рддрдм рддрдХ рдпे рдЙрд╕ рдХाрдо рдХो рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд░ рд▓ेрддे рдеे। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рдж рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ें рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░рдЬрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддाреЬрдиा рднी рджी рдЬाрддी, рдХिрди्рддु рдпे рд╣рдаी рдЗрддрдиे рдеे рдХि рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдкрд░ рдбрдЯे рд░рд╣рддे рдеे। рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХो рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдХрд╣े, рдпрд╣ рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╕рд╣рдп рдеा। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬрдЧрджीрд╢ाрдирди्рдж рдиे рдЗрдирдХी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рдж рд╡ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै-
”рдмाрд▓рдХ рдЫोрдЯाрд░ाрдо рдХा рдЬीрд╡рди рд╕ाрдд्рдд्рд╡िрдХ рд╡ृрдд्рддि рдк्рд░рдзाрди рдеा। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдпे рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдЙрджाрд╕ीрди рд╡ рд╡ैрд░ाрдЧ्рдпрд╡ाрди् рдеे। рдЗрдирдХा рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ी рдмीрддा। рдпे рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХे рдкрдХ्рдХे рдеे। рдЬो рдХрд╣ рджेрддे рдеे, рдЙрд╕рдХो рдХрд░рдХे рд╣ी рджिрдЦाрддे рдеे। рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ рд░рд╣िрдд рд╣рда рдХे рдкрдХ्рдХे рдеे। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рдж рд╡ृрдд्рддि рд╕े рдиिрднाрдпा, рдХрднी рдкрд░рддрди्рдд्рд░рддा рдоें рд░рд╣рдиा рдкрд╕рди्рдж рдирд╣ीं рдХिрдпा।... рдпे рдЕрдкрдиी рдорд░рдЬी рдХे рд╣ी рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ рдеे, рдХिрд╕ी рдХे рдЕрдзीрди рд░рд╣рдиा рдпा рдЙрд╕рдХी рдЖрдЬ्рдЮा рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиा рдЗрдирд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдеा।... рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो рдпे рд╕्рд╡рдпं рд╢ाрд╕рдХ рдеे, рдХिрд╕ी рдХी рдЕрдзीрдирддा рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рдирд╣ीं рдеे।”1
рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХे рдмाрд▓्рдпрдХाрд▓ рдХी рдЕрдиेрдХ рдШрдЯрдиाрдПँ рдЙрдирдХे рд╢िрд╖्рдпों рд╡ рднрдХ्рддों рдХो рдХрдг्рдаाрдЧ्рд░ рд╣ैं, рдЬो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рдпं рдЙрдирдХे рдоुрдЦ рд╕े рд╕ुрдиी рдеीं, рдЬिрдирд╕े рдЙрдирдХी рдЬрди्рдорд╕िрдж्рдз рдЕрд╕ाрдзाрд░рдгрддा рд╡ рдЕрд▓ौрдХिрдХрддा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХрд╣рддे рдеे рдХि рдЕрдкрдиी рдоाрддा рдХे рдЧрд░्рдн рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдоुрдЭे рдк्рд░рдХाрд╢ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рдеा। рдоैं рдЙрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХो рдкрдХреЬрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рднी рд╕рдорд░्рде рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдеा।
рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХрд╣ा рдХрд░рддे рдеे рдХि рдоैं рдЬрдм 5-10 рджिрди рдХा рдпा 2-4 рдорд╣ीрдиे рдХा рдмрдЪ्рдЪा рдеा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдм рдмाрддें рдоुрдЭे рдпाрдж рд░рд╣рддी рдеीं। рдоैं рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा, рднाрдИ-рдмрд╣рдиों рдХी рд╕рдм рдмाрддें рд╕ुрдирддा, рд╕рдордЭрддा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें рдЙрдд्рддрд░ рднी рджेрддा рдеा।... рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдЗрдирдХी рдоाрддा рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдоिрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрдИ рдеी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрдирдХी рдЖрдпु рд▓рдЧрднрдЧ 4-5 рдорд╣ीрдиे рдХी рдеी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕ाрд░ी рдмाрддें рдЗрдирдХो рднрд▓ी-рднांрддि рдпाрдж рдеीं।... рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे рд╕े рдмाрд▓рдХ рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдЗрди рдмाрддों рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдоाрддा рдХो рдЗрдирдХी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рд╕्рдорд░рдг-рд╢рдХ्рддि рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ुрдЖ।
”рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХा рдмाрд▓्рдпрдХाрд▓ рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ी рдеा। рдмाрдд рд╕ुрд▓рдн рдЪेрд╖्рдЯाрдУं рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рджूрд░ рдпрд╣ рдЧंрднीрд░ рдоुрдж्рд░ा рдоें рд╣ी рд░рд╣рдиा рдкрд╕рди्рдж рдХрд░рддे рдеे। рдХрднी-рдХрднी рдХृрд╖्рдг рдХी рднाँрддि рдирдЯрдЦрдЯ рд╣ो рдЬाрддे рддो рдХрднी рдоुрдиिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдкрджेрд╢ рджेрдиा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХрд░ рджेрддे। рдШंрдЯों-рдШंрдЯों рд╕рдоाрдзि рд▓рдЧाрдХрд░ рдмैрдаे рд░рд╣рддे। рдЗрдирдХी рдпे рд▓ीрд▓ाрдПँ рд╕рднी рдХो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЪрдХिрдд рдХрд░ рджेрддी рдеीं। рдоाрддा-рдкिрддा рддो рд╕्рд╡рдпं рдХो рдзрди्рдпрднाрдЧी рдоाрдирддे рдеे рдФрд░ рдпрд╣ рднी рд╕рдордЭ рдЧрдпे рдеे рдХि рдпрд╣ рд╢िрд╢ु рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╣ै, рдмреЬा рд╣ोрдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рдиाрдо рдХрд░ेрдЧा।’ рд╣ोрдирд╣ाрд░ рдмिрд░рд╡ाрди рдХे рд╣ोрдд рдЪीрдХрдиे рдкाрдд’ рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрд╡рдд рдЗрди рдкрд░ рдкूрд░्рдгрддः рдЪрд░िрддाрд░्рде рд╣ोрддी рдеी। рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдЬो рд╕рд╣рдЬрднाрд╡ рд╕े рдпे рдХрд░рддे рдеे, рд╕рднी рдХो рд╡िрд╕्рдордп рдоें рдбाрд▓ рджेрддी рдеीं।”2
рдпे рдмрдЪрдкрди рд╕े рдмреЬे рдд्рдпाрдЧी рдеे। рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдЧुреЬ-рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЖрджि рдкрджाрд░्рдеों рдХो рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдмिрдЦेрд░ рджेрддे рддाрдХि рджूрд╕рд░े рдк्рд░ाрдгी рдЙрди рдХो рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпें рдФрд░ рд░ाрдд рдХो рдмрдЫреЬों рдХो рдЦोрд▓ рджेрддे, рддाрдХि рд╡े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ोрдХрд░ рджूрдз рдкीрдпें। рдЗрди рд╕рдм рдХाрд░्рдпों рд╕े рдЗрди्рд╣ें рдЕрд╕ीрдо рдЖрдирди्рдж рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рдеा।
”рдПрдХ рдмाрд░ рдЗрди्рд╣ें рдкрд╢ु рдЪрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬा рдЧрдпा। рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╢ुрдУं рдХो рджूрд╕рд░ों рдХे рдЦेрдд рдоें рдЫोреЬ рджिрдпा। рдкрд╢ुрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдирд╖्рдЯ рд╣ुрдП рдЦेрдд рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЦेрдд рдХा рдоाрд▓िрдХ рдХ्рд░ोрдзाрд╡ेрд╢ рдоें рдЗрдирдХे рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░рдиे рдЗрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдХे рдкाрд╕ рдЖрдпा। рдХिрди्рддु рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдШрдЯрдиा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдШрдЯिрдд рд╣ुрдИ рдЬрдм рдЦेрдд рджेрдЦрдиे рдЧрдП рддो рд╣рд░ा-рднрд░ा рдЦेрдд рдкрд╣рд▓े рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рджिрдЦाрдИ рджिрдпा, рдоाрдд्рд░ рдкрд╢ुрдУं рдХे рдкрджрдЪिрд╣्рди рд╣ी рдирдЬрд░ рдЖрддे рдеे।“рд╕рдм рд▓ोрдЧ рдпрд╣ рджृрд╢्рдп рджेрдЦрдХрд░ рдЪрдХिрдд рд░рд╣ рдЧрдпे। рддрдм рд╕рдмрдХो рднाрди рд╣ुрдЖ рдХि рдпрд╣ рдмाрд▓рдХ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╣ै рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рджेрд╡ांрд╢ рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ै।
рд╡िрдХ्рд░рдоी рд╕ंрд╡рдд् 1974 рдоें рдЬрдм рдмाрд▓рдХ рдЫोрдЯाрд░ाрдо рдХी рдЖрдпु 9 рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╣ुрдИ, рддрдХ рдЗрдирдХी рдоाрддा рдЬी рдХा рд╕्рд╡рд░्рдЧрд╡ाрд╕ рд╣ो рдЧрдпा। рдоाрддा рдЬी рдиे рдЕрди्рддिрдо рдмाрд░ рджेрдЦा рддрдеा рд╕рдд्рдп рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд░рд╣рдХрд░ рдЕрдкрдиे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рджिрдпा। рддрдм рд╕े рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд╕рджैрд╡ рд╕рдд्рдп рдмोрд▓рдиे рдХी рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рдХी। рдЗрд╕рдХे рджो рд╡рд░्рд╖ рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╡िрдХ्рд░рдоी рд╕ंрд╡рдд् 1976 рдоें рдЗрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдХा рд╕्рд╡рд░्рдЧрд╡ाрд╕ рд╣ो рдЧрдпा।
рд╕ंрдд рдоूрд▓рддः рдПрдХ рдордиुрд╖्рдп рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рдордз्рдп рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдХрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеिрддि рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЕрддः рд╕ंрдд рднी рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै। рдж्рд╡рди्рдж्рд╡рд╡ाрдж рд╕े рджूрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рд╕ंрдд рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЪिрди्рддा рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╕ंрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░ाрдг рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рджрд░्рдкрдг। рд╡े рдЗрд╕ рджрд░्рдкрдг рдоें рдЕрдкрдиा рдоुрдЦ рд╕ंрд╡ाрд░рдХрд░ рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдкрде-рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рдмрдирддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдПрдХ рдХрд╕ौрдЯी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрддों рдХो рд╕ंрддрдд्рд╡ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ंрдд рд╕рдоाрдЬ рд░ूрдкी рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рддैрд░рдиे рдХी рдХрд▓ा рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рд╡ीрдг рд╣ोрдиे рдкрд░ рдбूрдмрддे рд╣ुрдП рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХो рдмрдЪाрддे рд╣ैं। рд╕ाрдзрдиा рдХрд░рддे-рдХрд░рддे рд╕ंрдд рдЕрди्рддрддः рдиिрд╕्рдкृрд╣-рднाрд╡ рдХो рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рдЖрд╕рдХ्рддि рдирд╣ीं рд░рд╣рддी рдкрд░рди्рддु рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдкूрд░ा рдз्рдпाрди рджेрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рд╕िрдЦाрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдЬрди рд╕ंрддों рдХो рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрджी рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдЧрд╣рдирддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЕрдХेрд▓े рд╕ंрдд рд╣ी рд╣ैं рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрдд्рдеाрди рдХी рддрд░рдл рд▓े рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं।
рд╕рдоाрдЬ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддि рдЪाрд╣े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╣ो рдЪाрд╣े рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рдк्рд░рд╢ाрд╕рдХ, рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдпा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рдкुрд░ुрд╖ рд╣ो рдЪाрд╣े рд╕्рдд्рд░ी рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдкрд╡िрдд्рд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рд╣ोрдиा рд╡ांрдЫिрдд рд╣ै। ‘рдЖрдЪाрд░ рд╣ीрдирдо् рди рдкुрдирди्рддि рд╡ेрджाः’рдЖрдЪाрд░рд╣ीрди рдХो рд╡ेрдж рднी рдкрд╡िрдд्рд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे। рдордиुрд╕्рдоृрддि рдоें ‘рдЖрдЪाрд░ः рдкрд░рдоोрдзрд░्рдоः’ рдХрд╣рдХрд░ рдЖрдЪाрд░ рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рдоाрдиा рд╣ै। рд╕рджाрдЪाрд░ी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоीрдЬी рдиे рднी рдиैрддिрдХрддा рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рд╣ै।
”рджुःрдЦ рдирд╣ीं рджेрдиा, рдЭूрда рдордд рдмोрд▓ो, рдХрд░ो рдЪोрд░ी рдХा рдд्рдпाрдЧ।
рдмुрд░े рдХрд░्рдо рд╕े рдбрд░рддे рд░рд╣рдиा, рдирд╣ीं рдХिрд╕ी рд╕े рд▓ाрдЧ॥
… … …
рдЭूрда, рдХрдкрдЯ, рдЫрд▓, рдЪोрд░ी, рдЬाрд░ी।
рдЗрди рдкाँрдЪों рд╕े рдмрдЪो рдирд░-рдиाрд░ी॥”3
рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╕ंрддों рдХो рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрдеिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ृрдж्рдзाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрдирдХी рджुрд░्рджрд╢ा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬिрд╕рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоीрдЬी рд╕рдордЭाрддे рд╣ैं -
“рдоाрддा-рдкिрддा-рдЧुрд░ु, рдЗрди рддीрдиों рд╕े рд╡िрдж्рдпा рд╢ुрд░ु।
рдЗрди рддीрдиों рдХो рдЬो рдлрдЯрдХाрд░े। рд╡े рдлिрд░рддे рд╣ैं рдоाрд░े-рдоाрд░े
рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдЬी рдХрд░ें рд╡िрдЪाрд░। рдЗрдирдХे рдмिрдиा рди рдиैрдпा рдкाрд░॥”4
рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЖрддिрде्рдп рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрдЧ рд╣ै। рдЕрддिрдеि рдХो рднрдЧрд╡ाрди рдХा рд░ूрдк рдоाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдкँрдЪ рдорд╣ाрдпрдЬ्рдЮों рдоें ‘рдЕрддिрдеि рд╕рдд्рдХाрд░’ рднी рдПрдХ рдпрдЬ्рдЮ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд░рдоाрдд्рдо-рдк्рд░ाрдк्рддि рдЬीрд╡рди рдоें рдЬिрддрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рд▓ौрдХिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें ‘рдЕрддिрдеि рдпрдЬ्рдЮ’ рднी рдЙрддрдиा рд╣ी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдХрдеाрдУं рдоें рдРрд╕े рдХрдИ рд╡िрд╡рд░рдг рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЖрддिрдеेрдп рдиे рдЖрддिрде्рдп рд╣ेрддु рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рддрдХ рдХो рдмрд▓ि рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдордиुрдЬी рдиे ‘рдЕрддिрдеि рд╕рдд्рдХाрд░’ рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рд╣ै -
”рдЖрд╕рдиाрд╢рдирд╢рдп्рдпाрднिрд░рдж्рднिрд░्рдоूрд▓рдлрд▓ेрди рд╡ा।
рдиाрд╕्рдп рдХрд╢्рдЪिрдж्рд╡рд╕ेрдж्рдЧेрд╣े рд╢рдХ्рддिрдпोрд╜рдирд░्рдЪिрддोрд╜рддिрдеिः॥”5
рдХिрд╕ी рдХे рдШрд░ рдЖрдпा рд╣ुрдЖ рдХोрдИ рдЕрддिрдеि, рдЖрд╕рди, рднोрдЬрди, рд╢рдп्рдпा, рдЬрд▓, рдоूрд▓-рдлрд▓ рдЖрджि рд╕े рд╕рдд्рдХाрд░ рдХिрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдЕрд░्рдеाрдд् рдпрд╢ाрд╢рдХ्рддि рд╕рдд्рдХाрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рддैрдд्рддिрд░ीрдпोрдкрдиिрд╖рдж् рдХा рдХрдерди рднी рд╣ै – “рдЕрддिрдеि рджेрд╡ोрднрд╡।”
‘рдЕрддिрдеि рдХो рджेрд╡ рдоाрдиो рддрдеा рдЙрд╕рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░ो।’ рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж 9.6 рдФрд░ 15.10.14 рдоें рдЕрддिрдеि рдпрдЬ्рдЮ рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдорд╣िрдоा рдЧाрдИ рдЧрдИ рд╣ै। рд╕्рдоृрддि рдЖрджि рд╕рднी рдЧ्рд░ंрде рднी рдЗрд╕рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ैं। рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоी рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдЬी рдиे рднी ‘рдЕрддिрдеि рд╕рдд्рдХाрд░’ рдХो рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдк्рд░ेрдо рднाрд╡рдиा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдоाрдирддे рд╣ुрдП рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै-
”рдЖрдЗрдП рдмैрдаिрдП, рдкीрдЬिрдП рдкाрдиी, рд╣ाрде рдЬोреЬ рдХрд░े рдирдорд╕्рдХाрд░।
рдЗрд╕рд╕े рдмреЭрддा рд╕рдмрдХा рдк्рдпाрд░॥”6
рдиाрдо рдФрд░ рд░ूрдк рдЗрди рджोрдиों рдХा рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рд░ूрдк рдкैрджा рд╣ोрддे рд╣ी рдиाрдо рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрддः рд╕ाрдХाрд░ рд╕ृрд╖्рдЯि рдоें рдиाрдо рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдиाрдо рд░рдЦрдиे рдоें рднी рдЕрдиेрдХ рдмाрддों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдХोрдИ рднी рдРрд╕ा рдиाрдо рдирд╣ीं рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдЬो рджुрд░ाрдЪाрд░ी-рд╡्рдпрднिрдЪाрд░ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЙрдж्рдмोрдзрдХ рд╣ो। рдиाрдордХрд░рдг рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХी рдПрдХ рдкрдж्рдзрддि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ी рдЖрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рддिрдеि-рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдЖрджि рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоीрдЬी рдиे рддो рд╕ाрдзाрд░рдг рд╡िрдзि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं -
”рдиाрдо рд╡िрдзि рдоें рдХिрддрдиे рдЕрдХ्рд╖рд░ рдпрд╣ рднी рдпрд╣ाँ рдмрддाрдиा рд╣ै।
рдХिрдирдХो рдиाрдо рдоें рд▓ाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХिрдирдХो рдХिрдпा рдордиा рд╣ै॥
рд╕्рд╡рд░ рддो рд╕ाрд░े рд▓े рд▓िрдП, рд╡्рдпंрдЬрдиों рдХो рдЬिрддाрдиा рд╣ै।
рд╡ेрдж рд╡िрдзि рд╕े рдмाрдд рдмрддाрдИ, рд╕िрд░ рдХो рдирд╣ीं рдЦрдкाрдиा рд╣ै॥
рдк्рд░рдердо рд╡рд░्рдЧों рдХे рджो-рджो рдЕрдХ्рд╖рд░, рдЗрдирдХो рджेрд╡ो рдЫोреЬ।
рдЕрди्рддрд╕्рде рдФрд░ рдКрд╖्рдо рдХो рдЙрди рдмाрдХिрдпों рдоें рджेрд╡ो рдЬोреЬ॥
рд╕рдо рдоें рд▓реЬрдХा рд╡िрд╖рдо рдоें рд▓реЬрдХी, рдиाрдордХрд░рдг рдХा рддोреЬ।
рдиाрдо рдмреЬा рд╣ै рдм्рд░рд╣्рдо рдХा рдЙрд╕े рдоिрд▓рди рдХो рджौреЬ॥”7
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рджो рдЕंрдЧ рд╣ैं - рдПрдХ рдЧрдгिрдд рдЬ्рдпोрддिрд╖, рджूрд╕рд░ा рдлрд▓िрдд рдЬ्рдпोрддिрд╖। рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдХिрд╕ рдЧ्рд░рд╣ рдХा рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрддा рд╣ै? рдлрд▓िрдд рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдЗрд╕рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдордиीрд╖िрдпों рдиे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдХे
рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рд╡िрдж्рдпा рдХा рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдХिрдпा। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдпोрддिрд╖ рд╡िрдж्рдпा рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдлैрд▓рддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдЬ्рдпोрддिрд╖ी’ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрддीрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди, рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд╡ैрд╕े рд╣ी рджेрдЦ рд▓ेрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╕ूрд░्рдпोрджрдп рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕ाрд░ी рд╡рд╕्рддुрдПँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоीрдЬी рдиे рдЗрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдзिрдХ рддो рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдХрд╣ा рд╣ै рдХेрд╡рд▓ рддिрдеि рдПрд╡ं рд╕рдд्рддाрдИрд╕ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рджेрд╡рддाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЬ्рдпोрддिрд╖-рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЪрди्рдж्рд░рдоा рдХी рдПрдХ рдХрд▓ा рдХो рддिрдеि рдоाрдирддा рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдк्рд░рддिрдкрджा рд╕े рддिрдеिрдпों рдХी рдЧрдгрдиा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рдХी рдк्рд░рддिрдкрджा рд╕े рдкूрд░्рдгिрдоा рддрдХ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдкूрд░्рдгिрдоा рд╕े рдЕрдоाрд╡рд╕्рдпा рддрдХ рдХृрд╖्рдг рдкрдХ्рд╖ рдХी рддिрдеि рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рджेрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджिрдпा рд╣ै -
”рддिрдеि рджेрд╡рддा рддिрдеि рдмрддाрд╡ें।
рддिрдеिрдпों рдХे рд╕ंрдЧ рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрд╡ें॥
рдк्рд░рдердо рдм्рд░рд╣्рдорди् рдж्рд╡िрддीрдп рдд्рд╡рд╖्рдЯा, рддृрддीрдп рд╡िрд╖्рдгु рдЬाрди॥
рдЪрддुрд░्рдеी рдоें рдпрдо рдЖ рдЧрдпे, рдкрдЮрдЪрдоी рд╕ोрдо рд╡िрдЪाрд░।”8
рд╕рди्рдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рди्рдд рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднी рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं-рдм्рд░рд╣्рдо рд╢ुрдж्рдз рдмुрдж्рдзрдоुрдХ्рдд рд╕्рд╡рднाрд╡рд╕िрдж्рдз рдПрдХ рд░рд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХрд░्рддा рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮ рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрдоाрди рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рд░्рд╡ाрдзाрд░।
рдм्рд░рд╣्рдорд╕рдЪ्рдЪिрджाрдирди्рдж рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрд░े рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдХा рд╕्рд╡ाрдоी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдиेрдХ рдиाрдоों рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕े рдЕрдиिрд░्рд╡рдЪрдиीрдп рдм्рд░рд╣्рдо рдФрд░ рд╕рдд् рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै-
”рд╕рдд् рдЪिрдд् рдЖрдирди्рдж рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ेрд╢ рд╣ैं।
рдЕрдЬрд░ рдЕрдорд░ рдХрд░ुрдгा рдХрд░ рдЖрдк рд░рдоेрд╢ рд╣ैं।
рд╕рдд्рд╕ाрд╣िрдм, рд╕рддрд░ाрдо, рд╕рддрдиाрдо, рдЕрдХрд▓ेрд╢ рд╣ैं।
рдЕрд▓्рд▓ाрд╣, рдЦुрджा, рдЧौрдб, рдиेрдЪрд░, рдХुрджрд░рдд рдЕрдзрдиेрд╢ рд╣ैं॥”9
рдЬीрд╡ाрдд्рдоा рдХो рдкрд░рдоाрдд्рдоा рдХा рд╣ी рдЕंрд╢ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдЧрддрдЧुрд░ु рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдиे рднी рдЬीрд╡ рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдо рдХो рдЕрднिрди्рди рдоाрдиा рд╣ै-рдЬीрд╡ рдм्рд░рд╣्рдоै рдиाрдкрд░ः। ‘рдЙрдкрдиिрд╖рдж्’ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै-рджो рд╕ुрди्рджрд░ рдкंрдЦों рд╡ाрд▓े рдкрдХ्рд╖ी рд╣ैं। рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬुреЬे рд╣ुрдП рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рд╕рдЦा, рд╡े рдПрдХ рд╣ी рд╡ृрдХ्рд╖ рдХो рд╕рдм рдУрд░ рд╕े рдШेрд░े рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдирдоें рдПрдХ, рд╡ृрдХ्рд╖ рдХे рдлрд▓ рдХो рдмреЬे рд╕्рд╡ाрдж рд╕े рдЪрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै, рджूрд╕рд░ा рдмिрдиा рдЪрдЦे рд╕рдм рдХुрдЫ рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдирдоें рдЪрдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдЬीрд╡ рд╣ै рдФрд░ рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдм्рд░рд╣्рдо рд╣ै, рдк्рд░рдХृрддि рд╡ृрдХ्рд╖ рд╣ै।
рд╡ीрддрд░ाрдЧी рд╕рди्рдд рдиे рднी ‘рд╢्рд░ी рд╕рддрдЧुрд░ु рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдкрдЪाрд╕ा’ рдоें рдЗрд╕ рд░рд╣рд╕्рдп рдХो рдЗрди рд╢рдм्рджों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै-
”рдПрдХ рд╡ृрдХ्рд╖ рдкрдХ्рд╖ी рджो рдмैрдаे рдЙрд╕рдХी рдбाрд▓।
рдХрд░्рддा рднрд░्рддा рдПрдХ рд╣ै рд╕ाрдХ्рд╖ी рднूрдкाрд▓॥”10
рд╕рди्рдд рдЬी рдиे рд╡ेрдж рдФрд░ рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдм्рд░рд╣्рдо, рдЬीрд╡ рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि (рдоाрдпा) рддीрдиों рдХो рдЕрдиाрджि рдоाрдиा рд╣ै। рдЬрдм рдпрд╣ рдЬीрд╡ाрдд्рдоा рдк्рд░рдХृрддि (рдоाрдпा) рдХे рд░ंрдЧ-рдоें-рд░ंрдЧ рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдЬीрд╡ाрдд्рдоा рджुःрдЦी рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рдпрд╣ рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рддो рд╕рдм рджुःрдЦों рд╕े рдЫूрдЯ рдЬाрддी рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рд╡ाрдгी рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░
рдХрд╣ा рд╣ै-
”рдЬीрд╡ рд░рд╣े рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдЧ рдоें।
рд░ंрдЧा рдЬाрд╡े рдЙрд╕ी рдХे рд░ंрдЧ рдоें।
рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рддрд░рдл рдЬो рдоुрдЦ рдХो рдоोреЬा।
рд╕рдм рджुःрдЦों рд╕े рдиाрддा рддोреЬा।”11
рддрдеा
”рдЬीрд╡ рдм्рд░рд╣्рдо рдк्рд░рдХृрддि, рдЗрди рддीрдиों рдХो рджो рдоें рдмंрдЯрд╡ाрд░ा।
рдк्рд░рдХृрддि рдЬреЬ, рдЪेрддрди рдм्рд░рд╣्рдо рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮ, рдЕрд▓्рдкрдЬ्рдЮ рд╣ै рдЬीрд╡ рд╡िрдЪाрд░ा।”12
рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рд╡ाрдгी рдоें рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рд╕ाрд░ा рд╕ंрд╕ाрд░ рддीрди рдЧुрдгों рдоें рдмрд╣ рдЧрдпा рд╣ै-рдмрд╣ рдЧрдпा рддीрди рдЧुрдгों рдоें рд╕ंрд╕ाрд░। рдХाрдо, рдХ्рд░ोрдз, рд▓ोрдн, рдоोрд╣, рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдпे рдкाँрдЪ рд╡िрдХाрд░ рдоाрдпा рдХे рд╕ेрд╡рдХ рд╣ैं, рдЬो рдЬीрд╡ рдХे рдорди рдХो рджिрдЧ्рдн्рд░рдоिрдд рдФрд░ рд╡िрдХाрд░рдЧ्рд░рд╕्рдд рдХिрдпा рдХрд░рддे рд╣ैं-
”рдХाрдо рдХ्рд░ोрдз рд▓ोрдн рдоोрд╣ рдЕрд╣ंрдХाрд░।
рдЗрди рдкाँрдЪों рд╕े рд╣ुрдП рд╕рдм рдмेрдХाрд░॥”13
рдЬो рд╡्рдпрдХ्рддि рднрдХ्рддिрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдкूрд░्рдг рдиिрд╖्рдаा рд╕े рдоेрд░ी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рддीрдиों рдЧुрдгों рд╕े рдоुрдХ्рдд рдм्рд░рд╣्рдо рдоें рд▓ीрди рд╣ोрдиे рдХे рдпोрдЧ्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╕рди्рдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдЬी рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рднрдХ्рддिрдпोрдЧ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं-
”рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХा рдШрд░ рд╣ै, рдЦाрд▓ा рдЬी рдХा рдмाреЬा рдирд╣ीं।
рдпрд╣ाँ рдЖрдЬ्рдЮा рдХा рдкाрд▓рди рд╣ै, рдХुंрдЬी рдФрд░ рддाрд▓ा рдирд╣ीं॥”14
рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХा рдХрдерди рдеा рдХि рдЙрдкрджेрд╢ рджेрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬो рдЙрдкрджेрд╢ рддो рджेрддे рд╣ैं, рдкрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЖрдЪрд░рдг рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рд╡рд╣ рдХोрд░ी рдЧाрд▓ рдмрдЬाрдиा рд╣ै। рдЬрдирддा рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рдЕрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं -
”рдмрджрд▓ рджे рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдмрджрд▓рдиा рд╣ी рддेрд░ा рдХाрдо рд╣ै।
рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрдк рдмрджрд▓ рдЬा рдЗрд╕ी рдоें рддेрд░ा рдиाрдо рд╣ै॥”15
рд╕ंрдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдиे рд╕рдд्рдп рд╕े рдмреЭрдХрд░ рдХिрд╕ी рддрдк рдХो рдирд╣ीं рдоाрдиा рд╣ै। рд╕рдд्рдп рд╣ी рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै। рд╕рдд्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдЯिрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕рдд्рдп рд╕े рд╣ी рдЗрди्рдж्рд░ рдЬрд▓ рдмрд░рд╕ाрддा рд╣ै। рдЭूрда рд╕े рдмреЬा рдХोрдИ рдкाрдк рдирд╣ीं рд╣ै -
”рдоृрджु рдПрд╡ं рд╕рдд्рдп рднाрд╖рдг рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕्рд╡рд░्рдЧ рд▓े рдЬाрддा।
рд╕рдд्рдп рд╕े рдмреЭрдХрд░ рдХोрдИ рддрдк рдирд╣ीं рд╣ोрдд॥
рд╕рдд्рдп рд╣ी рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╕рдд्рдп рдХे рд╣ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдЯिрдХा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рд╕рдд्рдп рд╕े рд╣ी рдЗрди्рдж्рд░рджेрд╡ рдЬрд▓ рдмрд░рд╕ाрддा рд╣ै।
рдЭूрда рд╕े рдмреЬा рдФрд░ рдХोрдИ рдкाрдк рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै।”16
рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рд╡ेрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдд्рдп рдХी рдЬीрдд рдмрддाрдИ рд╣ै। рдЭूрда рдХे рдкैрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рдЬो рдЭूрда рдХी рдкрдЧреЬी рдмांрдзрдХрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдмुрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै-
”рд╕рдд्рдп рдХी рд╣рдоेрд╢ा рдЬीрдд рд╣ै, рдЭूрда рдЪрд▓े рдирд╣ीं рдкैрд░।
рдЭूрда рдоंрдбाрд╕ा рдмांрдзрдХрд░, рдХिрд╕ рдХो рдоिрд▓ी рд╣ै рдЦैрд░॥”17
рд╢्рд░ी рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЗрди्рдж्рд░िрдпों рдкрд░ рд▓рдЧाрдо рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрдирдп рднाрд╡ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рд╡िрдирдп рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдоें рд╕рджाрдЪाрд░ рдХा рдЖрд╡िрд░्рднाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рджाрдЪाрд░ рд╕े рд╡िрд╖рдп рд╡िрд╖рдп-рд╡ाрд╕рдиाрдУं рдкрд░ рдЕंрдХुрд╢ рд▓рдЧ рдЬाрдПрдЧा। рдорди рдХी рд╢ुрдж्рдзि рд╕े рд╣ी рдЖрдд्рдоा рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ोрддी рд╣ै-
”рдЗрди्рдж्рд░िрдп рдЬрдп рдХा рдоूрд▓ рд╡िрдирдп, рд╡िрдирдп рдХा рдоूрд▓ рд╕рджाрдЪाрд░।
рдирд╢े рд╡िрд╖рдп рдХो рдд्рдпाрдЧ рджे, рдорди рдХो рдХрд░ рд▓े рд╢ुрдж्рдз।
рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ोрдХрд░ рд▓рдЧे рдЙрд╕ी рдоें, рд╣ो рдЬाрдпे рдк्рд░рдмुрдж्рдз॥”18
рдоिрдд्рд░рддा рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдмреЬा рдХрдаिрди рдХाрд░्рдп рд╣ै рдФрд░ рдоिрдд्рд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиा рднी рд╕рд░рд▓ рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рд╕рдЪ्рдЪे рдоिрдд्рд░ों рдХा рдкूрд░्рдгрддः рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХी рднाрд╡рдиा рдмреЬी рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЧिрд░िрдзрд░ рдХрд╡िрд░ाрдп рдХे рд╢рдм्рджों рдоें-
”рдЬрдм рддрдХ рдкैрд╕ा рдЧाँрда рдоें, рдпाрд░ рд╕ंрдЧ рд╣ी рд╕ंрдЧ рдбोрд▓े।
рдкैрд╕ा рд░рд╣ा рди рдкाрд╕, рдпाрд░ рдоुрдЦ рд╕े рди рдмोрд▓े॥”19
рдиैрддिрдХрддा рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХा рдШрдиिрд╖्рда рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рд╡ेрджों рдоें рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХी рдорд╣िрдоा рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै - рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдпेрдг рддрдкрд╕ा рджेрд╡ा рдоृрдд्рдпुрдордкाрдз्рдирдд। рдЕрд░्рдеाрдд् рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХी рд╣ी рд╕ाрдзрдиा рд╕े рджेрд╡рддाрдУं рдиे рдХाрд▓ рдХो рднी рдЬीрдд рд▓िрдпा рдеा। рднाрд░рдд рдХे рд╕рднी рдзрд░्рдорд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдоें рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХी рд╕ाрдзрдиा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХा рдЕрд░्рде-рдм्рд░рд╣्рдо рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै।
рд╕ंрдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдмाрд▓ рдм्рд░рд╣्рдордЪाрд░ी рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпोрдЧाрдн्рдпाрд╕ рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдкाрд▓рди рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдмрддाрдХрд░, рд╢िрд╖्рдпों рдПрд╡ं рдЧृрд╣рд╕्рдеिрдпों рдХो рдЙрд╕рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рдХा рдЙрдкрджेрд╢ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджिрдпा рд╣ै-
”рд╕рд╡ेрд░े рддीрди рдмрдЬे рдЙрдардХрд░ рдХрд░ो рдЬрд▓рдкाрди।
рдорд▓рдоूрдд्рд░ рдХो рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рджрди्рдд рдзाрд╡рди рд╕्рдиाрди।
рдЖрд╕рди рд▓рдЧाрдХрд░, рдХрд░ рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо।
рднूрд▓ рдХрднी рди рдХрд░ рд╕ुрдмрд╣ рд╢ाрдо।
рддेрд░े рд▓िрдП рд╣ोрдЧा рд╢ुрдн рдкрд░िрдгाрдо।
рдЬрдкрддे рд░рд╣рдиा рдУрдЙрдо् рд╢ुрдн рдиाрдо।
рддेрд░े рд╕рдм рд╣ोंрдЧे рдкूрд░्рдг рдХाрдо।
рддुрдЭे рдоिрд▓ेрдЧा рдоुрдХ्рддि рдзाрдо॥”20
рдк्рд░ाрдЪीрди рдЛрд╖िрдпों рдХी рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдЖрд╢्рд░рдо рдХी рдк्рд░рдеा рдХो рд╕ंрдд рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ी рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдИ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдЖрд╢्рд░рдоों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдмрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдмрддाрдИ। рдм्рд░рд╣्рдордЪाрд░िрдпों рдФрд░ рд╢िрд╖्рдпों рдХो рдпोрдЧाрд╕рди рдФрд░ рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рд╕िрдЦाрдП। рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрд▓ рджिрдпा।
рдоुрдЦ्рдпрддрдпा рднोрдЬрди рджो рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ैं - рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी рдФрд░ рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ी। рдордиुрд╖्рдп рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдд рдеे। рдЙрдирдХा рдЖрд╣ाрд░-рд╡िрд╣ाрд░ рднी рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рд░рд╣рддा рдеा। рд╡े рдХрд╣ा рдХрд░рддे рдеे рдХि рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рднोрдЬрди рд╕े рдЖрдпु, рдмुрдж्рдзि, рдмрд▓, рдЖрд░ोрдЧ्рдп, рд╕ुрдЦ, рдк्рд░ीрддि рдмреЭрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡ рдЪрдЯрдкрдЯे рдФрд░ рд╖рдЯрд░рд╕ рд╡ाрд▓े рднोрдЬрди рдХो рд░ोрдЧ рдХा рдХाрд░рдг рдоाрдирддे рдеे। рдЙрдирдХा рдХрдерди рд╣ै-
”рд╖рдЯрд░рд╕ рдХा рдЬो рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ेрдЧा, рд╡рд╣ी рдмрдиेрдЧा рдпोрдЧी।
рд╖рдЯрд░рд╕ рдХी рднोрдЧ рднोрдЧрдХрд░ рджुрдиिрдпा рд╣ो рд░рд╣ी рд░ोрдЧी॥”21
рд╕рддं рдм्рд░рд╣्рдоाрдиंрдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдЬी рдкрд░рдо рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдд рдеे рдФрд░ рд╕ाрдд्рд╡िрдХ рдЖрд╣ाрд░-рд╡िрд╣ाрд░ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рдеे। рд╡े рдЗрд╕ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдоें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे - ‘рдЬैрд╕ा рдЦाрдПँ рдЕрди्рди, рд╡ैрд╕ा рд╣ो рдЬाрдП рдорди’। рд╡े рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ рдФрд░ рдоाрджрдХ рдж्рд░рд╡्рдпों рдХे рд╕ेрд╡рди рдХो рд╕рдоाрдЬ рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╕рдордЭрддे рдеे। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╕ंрдд рдЬी рднाрд░рдд рд╣िрддрдХाрд░ी рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдоंрдЧрд▓рдХाрд░ी рдеे।
рд╕ंрдд рдЬी рдиे рдЬрдЧрдд् рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рдеा। рдЙрдирдХा рдпुрдЧрдмोрдз рдФрд░ рдЖрдд्рдордмोрдз рдмреЬा рд╡िрд╕्рддृрдд рдеा। рдЙрдирдХी рд╡ाрдгी рд▓ोрдХрдкрд░рдХ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рд╣рдЬ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рддрдеा рд▓ोрдХрдоंрдЧрд▓рдХाрд░ी рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХрд▓ рднी рдеी, рдЖрдЬ рднी рд╣ै рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рд╣ोрдЧी।
рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд░्рдЧुрдг рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╕ंрдд рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдХा рд╕्рдеाрди рдоूрд░्рдзрди्рдп рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн
1. рд╕्рд╡ाрдоी рдЬрдЧрджीрд╢ाрдирди्рдж, рдЬрдЧрдж्рдЧुрд░ु рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдЪрд░िрдд-1, рдкृрд╖्рда 26-28
2. рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдоोрд╣िрдиी рдЯाрдпा, рдЬрдЧрдж्рдЧुрд░ु рд╕्рд╡ाрдоी рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдПрдХ рдкрд░िрдЪрдп, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 2
3. рд╢्рд░ी рд╕рддрдЧुрд░ु рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдкрдЪाрд╕ा, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 115, рдкृрд╖्рда 67
4. рд╡рд╣ी, 64-65
5. рдордиुрд╕्рдоृрддि, 4.29
6. рд╢्рд░ी рд╕рддрдЧुрд░ु рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдкрдЪाрд╕ा, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 242
7. рд╡рд╣ी, 297-300
8. рд╡рд╣ी, 353-338
9. рд╡рд╣ी, рдм्рд░рд╣्рдо-рд╡िрдЪाрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 14
10. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 374, рдкृрд╖्рда 41
11. рд╢्рд░ी рд╕рддрдЧुрд░ु рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдкрдЪाрд╕ा, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 42, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 12
12. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 38, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 12
13. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 75, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 14
14. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 159, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 22
15. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 229, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 26
16. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 391, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 42
17. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 42
18. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 42
19. рд╡рд╣ी, рдиीрддि-рд╡िрдЪाрд░, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 21, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 1
20. рд╢्рд░ी рд╕рддрдЧुрд░ु рдм्рд░рд╣्рдоाрдирди्рдж рдкрдЪाрд╕ा, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 265, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 30
21. рд╡рд╣ी, рдкрдж рд╕ंрдЦ्рдпा 266, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 30