Showing posts with label рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡. Show all posts
Showing posts with label рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡. Show all posts

рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХी рдк्рд░рдЦрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि: рднोрдЬрдкुрд░ी

рдбॉ. рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡


     ‘рднाрд╖ा’ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕рдорд░्рде рд╕ाрдзрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡ों рддрдеा рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХो рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬाрди рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдиिрд╕्рд╕ृрдд рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдз्рд╡рдиि рднाрд╖ा рдирд╣ीं рдХрд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд░्рдердХ рд╢рдм्рдж-рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рд╕рдорд░्рде рдз्рд╡рдиिрдпाँ рд╣ी ‘рднाрд╖ा’ рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рдЖрддी рд╣ैं। рднाрд╖ा рд╡िрдЪाрд░ рдХी рдкोрд╖рдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдмिрдиा рд╡िрдЪाрд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╣ीрди рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдиिрдХрдЯ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ै। рдПрдХ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рджूрд╕рд░े рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╡्рдпрд░्рде рд╣ै। рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рдд्рд░िрдкाрдаी ‘рдиिрд░ाрд▓ा’ рднाрд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдкрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЬрдм рднाрд╖ा рдХा рд╢рд░ीрд░ рджुрд░ुрд╕्рдд, рдЙрд╕рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдоाрддिрд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдиाреЬिрдпाँ рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं, рдирд╕ों рдоें рд░рдХ्рдд рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдоें рдЬीрд╡рди рд╕्рдкंрджрди рдкैрджा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рддрдм рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди-рдпौрд╡рди рдХे рдкुрд╖्рдк-рдкрдд्рд░рд╕рдХुрд▓ рдмрд╕рди्рдд рдоें рдирд╡ीрди рдХрд▓्рдкрдиाрдПँ рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ, рдирдпी-рдирдпी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХрд░рддा рд╣ै।” 1   рдЗрд╕ी рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдПрдорд░्рд╕рди рдиे рднाрд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдкрд░ рд▓िрдЦा рд╣ै- “Language is a city to the building of which every human being brought a stone.”2  рдЕрд░्рдеाрдд् ‘рднाрд╖ा рдПрдХ рдирдЧрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоाрдирд╡ рдПрдХ рдкрдд्рдерд░ рд▓ाрдпा рд╣ै।’

      рднाрд╖ा рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ूрдк ‘рдмोрд▓ी’ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд् рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рднाрдЧों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдмोрд▓ी рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै рдФрд░ рдХिрд╕ी рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдмोрд▓ी рдХा рд▓िрдЦिрдд рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеिрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╣ाँ рдХी рднाрд╖ा рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдмोрд▓ी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╡िрднाрд╖ा рдоें рдФрд░ рд╡िрднाрд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднाрд╖ा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡िрднाрд╖ा рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмोрд▓ी рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░ांрдд рдпा рдЙрдкрдк्рд░ांрдд рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЬैрд╕े рд╣िрди्рджी рдХी рд╡िрднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं- рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा, рдЕрд╡рдзी, рднोрдЬрдкुрд░ी рдФрд░ рдоैрдеिрд▓ी। рд╡िрднाрд╖ा рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╣ी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЧौрд░рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рднाрд╖ा рдХा рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ै।

      рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╣िрди्рджी рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдЙрдкрднाрд╖ा ‘рдмिрд╣ाрд░ी’ рдХी рдЗрд╕ рдмोрд▓ी рдХा рдиाрдо ‘рднोрдЬрдкुрд░’ (рдЬिрд▓ा рд╢ाрд╣ाрдмाрдж рдХा рдПрдХ рдкрд░рдЧрдиा) рдиाрдо рдХे рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдХрд╕्рдмे рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкреЬा рд╣ै, рдпрдж्рджрдкि рдпрд╣ рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдХो рднोрдЬрд╡ंрд╢ी рдкрд░рдоाрд░ рд░ाрдЬाрдУं рдиे рдмрд╕ाрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХो рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬ рд░ाрдЬा рднोрдЬ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рднोрдЬрдкुрд░ рд░рдЦा। рдЗрд╕ी рдиाрдо рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдмोрд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рдХा рдиाрдо рднोрдЬрдкुрд░ी рдкреЬ рдЧрдпा। рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди рдХे рднाрд╖ा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕рдХे рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 2 рдХрд░ोреЬ рддрдеा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдмाрд╣рд░ 4 рд▓ाрдЦ рдЕрдд: рдХुрд▓ рджो рдХрд░ोреЬ 4 рд▓ाрдЦ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдеी।  рдпрд╣ рднाрд╖ा рднोрдЬрдкुрд░ (рдЖрд░ा), рдмрдХ्рд╕рд░, рд░ोрд╣рддाрд╕ (рд╕ाрд╕ाрд░ाрдо), рднрднुрдЖ, рд╕ाрд░рди (рдЫрдкрд░ा), рд╕िрд╡ाрди, рдЧोрдкाрд▓рдЧंрдЬ, рдкूрд░्рд╡ी рдЪрдо्рдкाрд░рдг, рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рднोрдЬрдкुрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмрд▓िрдпा, рдЧाрдЬीрдкुрд░, рдордК, рдЖрдЬрдордЧреЭ, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдЪंрджौрд▓ी, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░, рдорд╣рд░ाрдЬрдЧंрдЬ рддрдеा рджेрд╡рд░िрдпा рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рдХрдИ рдЬिрд▓ों рдоें рдпрд╣ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдиेрдкाрд▓ рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЫोрдЯा рдиाрдЧрдкुрд░ рддрдХ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░, рдмрдиाрд░рд╕ рддрдеा рдкूрд░्рд╡ी рдлैрдЬाрдмाрдж рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкूрд░्рд╡ рдоें рд░ाँрдЪी рдФрд░ рдкрдЯрдиा рдХे рдкाрд╕ рддрдХ рдмрд╕्рддी (рдХुрдЫ рднाрдЧ), рдЧोрд░рдЦрдкुрд░, рджेрд╡рд░िрдпा, рд╕ाрд░рди, рдоिрд░्рдЬाрдкुрд░ (рджрдХ्рд╖िрдгी-рдкूрд░्рд╡ी), рдмрдиाрд░рд╕, рдЬौрдирдкुрд░ (рдкूрд░्рд╡ी), рдЧाрдЬीрдкुрд░, рдмрд▓िрдпा, рд╢ाрд╣ाрдмाрдж, рдкाрд▓ाрдоूрдК рддрдеा рд░ाँрдЪी (рдеोреЬा рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧ рдЫोреЬрдХрд░) рддрдХ рдЗрд╕рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी рдк्рд░рдзाрди рдЙрдкрдмोрд▓िрдпाँ рдЪाрд░ рд╣ैं- рдЙрдд्рддрд░ी рднोрдЬрдкुрд░ी, рджрдХ्рд╖िрдгी рднोрдЬрдкुрд░ी, рдкрд╢्рдЪिрдоी рднोрдЬрдкुрд░ी рддрдеा рдирдЧрдкुрд░िрдпा। рдЗрдирдоें ‘рдирдЧрдкुрд░िрдпा’ рдФрд░ों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдЕрдзिрдХ рднिрди्рди рд╣ै। рджрдХ्рд╖िрдгी рднोрдЬрдкुрд░ी (рднोрдЬрдкुрд░ реШрд╕्рдмा рдЬिрд╕рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣ै) рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рдкрд░िрдиिрд╖्рдаिрдд рд░ूрдк рд╣ै। рд╕ूрджूрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рдеाрд░ू рдиाрдо рдХी рдЬाрддि рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░ूрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдеाрд░ू рднोрдЬрдкुрд░ी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ूрдк рднрдЧेрд╕ी, рдмंрдЧрд░рд╣ी, рд╕рд░рд╡рд░िрдпा, рд╕ाрд░рдирдмोрд▓ी, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ी, рдЦाрд░рд╡ाрд░ी, рдХ्рд╖рдкрд░рд╣िрдпा рддрдеा рд╕ोрдирдкुрд░ी рдЖрджि рд╣ैं।

      рднोрдЬрдкुрд░ी рдЕрдкрдиी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдпрдд: рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै। рд╡рд╣ी рдХुрдЫ рд╢рдм्рдж рдЗрд╕рдиे рдЙрд░्рджू рд╕े рднी рд▓िрдПँ рд╣ैं। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рд╡ाрд▓рджाрд░ рдд्рд░िрдкाрдаी рдиे рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз-рдЧ्рд░рди्рде ‘рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддिрдоूрд▓рдХ рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी рдзाрддु рдФрд░ рдХ्рд░िрдпाрдПँ’ рдоें рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рджिрдпा рд╣ै рдХि “рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рд╣ै рдФрд░ рднोрдЬрдкुрд░ी рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рдордз्рдп рд╕рдоाрдирддा рд╣ै।” 3  рдЗрд╕рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоाрдЧрдзी рдпा рдоाрдЧрдзी рдЕрдкрдн्рд░ंрд╢ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ूрдк рд╕े рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдк्рд░рдоुрдЦрдд: рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдХुрдЫ рдкुрд░ाрдиे рд▓ोрдЧ рдХैрдеी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдмрд╣ीрдЦाрддे рдХे рд▓िрдП рдорд╣ाрдЬрдиी рд▓िрдкि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। 1812 рдИ. рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдбॉ. рдмрдХुрдирди рднोрдЬрдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдП рдеे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрд▓рд╡ा рдХे рднोрдЬрд╡ंрд╢ी рдЙрдЬ्рдЬैрди рд░ाрдЬрдкूрддों рдХे рдЪेрд░ों рдЬाрддी рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдЕрд░्рде рдоें ‘рднोрдЬрдкुрд░ी’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдердо рд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рд░ेрдоंрдб рдХी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рд╢ेрд░ рдоुрддा-рдЦрд░ीрди’ рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж (рджूрд╕рд░े рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг) рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рд╕рди 1789 рдИ. рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдиे рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो ‘рдорд▓्рд▓ी’ рддрдеा рдХाрд╢िрдХा рджो рдиाрдо рджिрдП рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ 3.5 рдХрд░ोреЬ рд╣ै рдЬो рдмोрд▓рдиेрд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣िрди्рджी рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдмोрд▓िрдпों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмोрд▓ी рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдоें рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рддрдХ рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдм्рд░िрдЯिрд╢рд░ाрдЬ рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓े рдЬाрдП рдЧрдП рдордЬрджूрд░ рд╣ैं। рдЕрдм рдЙрдирдХे рд╡ंрд╢рдЬ рд╡рд╣ीं рдмрд╕ рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрдирдоे рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдлिрдЬी, рдоाрд░ीрд╢рд╕, рдЧुрдпाрдиा, рдд्рд░िрдиिрдиाрдж рддрдеा рдЯोрдмैрдЧो рдЖрджि рджेрд╢ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рдкреЬोрд╕ी рджेрд╢ рдиेрдкाрд▓ рдоें рднी рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ी рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрдмाрджी рд▓ाрдЦों рдоें рд╣ै рдЬो рд╡рд╣ाँ рдХी рднाрд╖ा рдХी рддрдХрд░ीрдмрди рдиौ рдлीрд╕рдж рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рди рд╣ोрдЧा рдХी рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХा рдЬिрддрдиा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЙрддрдиा рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рд▓ोрдХрднाрд╖ा рдХा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рднोрдЬрдкुрд░ी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХी рдмोрд▓ी рд╣ै।

      рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ाрддрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрддрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдХे рд╕рдордп рдХे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХрд╡ि рдмाрдгрднрдЯ्рдЯ рдХे рд╡िрд╡рд░рдгों рдоें рдИрд╕ाрдирдЪंрдж्рд░ рдФрд░ рдмेрдиीрднाрд░рдд рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдЬो рдЬो рднोрдЬрдкुрд░ी рдХрд╡ि рдеे। рдирд╡ी рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдкूрд░рди рднрдЧрдд рдиे рднोрдЬрдкुрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा। рдиाрдерд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рдЧुрд░ु рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдиे рд╕ैрдХреЬों рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдЧोрд░рдЦрдмाрдиी рд▓िрдЦा рдеा। рд╕ंрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпुрдЧ рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ, рдорд╣ाрдХрд╡ि рдФрд░ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдЬрдирд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдХ рдХрдмीрд░ рдХा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд▓ोрдХрднाрд╖ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो рднी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдХрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЧрд░िрдоा рдк्рд░рджाрди рдХी। рдХрдмीрд░ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдорд╣ाрди рд╕ंрджेрд╢ो рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЪाрд╣े рдХिрддрдиी рд╣ी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЬाрдп рдкрд░ рдХрдмीрд░ рдХे рдпे рд╕рди्рджेрд╢ рдХрднी рди рдлीрдХे рдкреЬेंрдЧे рди рд╕рдордп рдХी рдЧрддि рдоें рдкुрд░ाрдиे рд╣ोंрдЧे। рдЗрди рд╕ंрджेрд╢ो рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीреЭिрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा, рдкрде рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рддрдеा рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рднाрд╡рдиा рд╕рди्рдиिрд╣िрдд рд╣ै, рднोрдЬрдкुрд░ी рдоें рдЙрдирдХे рдкрдж рдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдЙрдж्рдзृрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं-
“рдХौрди рдардЧрд╡ा рдирдЧрд░िрдпा рд▓ूрдЯрд▓ рд╣ो।I
рдЪंрджрди рдХाрда рдХै рдмрдирд▓ рдЦрдЯोрд▓рдиा, рддाрдкрд░ рджुрд▓рд╣िрди рд╕ूрддрд▓ рд╣ो।I
рдЙрдаो рд░े рд╕рдЦी рдоोрд░ी рдоाँрдЧ рд╕ँрд╡ाрд░ों, рджुрд▓рд╣ा рдоोрд╕े рд░ूрд╕рд▓ рд╣ो।I
рдЖрдпे рдЬрдорд░ाрдЬ рдкрд▓ंрдЧ рдЪреЭि рдмैрдаे, рдиैрдирди рдЖँрд╕ू рдЯूрдЯрд▓ рд╣ो।I
рдЪाрд░ рдЬрдиे рдоिрд▓ि рдЦाрдЯ рдЙрдаाрдЗрди, рдЪрд╣ुँ рджिрд╕ि рдзू-рдзू рдЙрдард▓ рд╣ो।I
рдХрд╣рдд рдХрдмीрд░ рд╕ुрдиो рднाрдИ рд╕ाрдзो, рдЬрдЧ рд╕े рдиाрддा рдЯूрдЯрд▓ рд╣ो।I” 4

      рдХрдмीрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं-
“рддोрд░ рд╣ीрд░ा рд╣िрд░ाрдЗрд▓ рдмा рдХिंрдЪреЬे рдоें।I
рдХोрдИ рдвूँрдвे рдкूрд░рдм рдХोрдИ рдкрдЪ्рдЫिрдо, рдХोрдИ рдвूँреЭे рдкाрдиी рдкрдерд░े рдоें।I
рд╕ुрд░ рдирд░ рдЕрд░ु рдкीрд░ рдФрд▓िрдпा, рд╕рдм рднूрд▓рд▓ рдмाреЬें рдирдЦрд░े рдоें।I
рджाрд╕ рдХрдмीрд░ рдпे рд╣ीрд░ा рдХो рдкрд░рдЦै, рдмाँрдзि рд▓िрд╣рд▓ैं рдЬрддрди рд╕े рдЕँрдЪрд░े рдоें।I” 5
рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдмाрдмा рдХीрдиाрд░ाрдо рдФрд░ рднीрдЦाрд░ाрдо рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рднी рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

      рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рдХрд╡िрдпों рдоें рддेрдЧ рдЕрд▓ी рддेрдЧ, рд╣ीрд░ा рдбोрдо, рдмुрд▓ाрдХी рджाрд╕, рдЧोрд░рдЦ рдкाрдг्рдбेрдп, рджूрдзрдиाрде рдЙрдкाрдз्рдпाрдп, рд░рдШुрд╡ीрд░ рдиाрд░ाрдпрдг, рдорд╣ेंрдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ рдХा рдиाрдо рдмреЬे рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╣ीрд░ा рдбोрдо рдХी рдХрд╡िрддा ‘рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1914 рдХो ‘рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдоें рдЫрдкी рдеी рдЬो рднोрдЬрдкुрд░ी рдХी рдПрдХ рдХाрд▓рдЬрдпी рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдЙрд╕ рдХрд╡िрддा рдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै-
“рд╣рдордиी рдХे рд░ाрддि рджिрди рджुрдЦрд╡ा рднोрдЧрдд рдмाрдиी
рд╣рдордиी рдХे рд╕ाрд╣ेрдм рд╕े рдоिрдирддी рд╕ुрдиाрдЗрдмि।
рд╣рдордиी рдХे рджुःрдЦ рднрдЧрд╡ाрдирдУं рди рджेрдЦрддा рддे,
рд╣рдордиे рдХे рдХрдмрд▓े рдХрд▓ेрд╕рд╡ा рдЙрдаाрдЗрдмि।” 6

      рдЬрдирд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЧोрд░рдЦ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рднोрдЬрдкुрд░ी рдХे рдирд╡рдЧीрдд’ рдоें рд╕ंрдЧृрд╣ीрдд ‘рдЕрдм рдиाрд╣ीं’ рдХрд╡िрддा рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-
“рджिрдирд╡ा рдЦрджрдиिрдпा рд╕े рд╕ोрдиा рдиिрдХрд▓рд▓ीं рд░рддिрдпा рд▓рдЧрд╡рд▓ीं рдЕँрдЧूрдаा
рд╕рдЧрд░ो рдЬिрдирдЧिрдпा рдХрд░рдЬे рдоें рдбूрдмрд▓ि рдХрдЗрд▓ рд╣िрд╕рдмрд╡ा рдЭूँрдаा
рдЬिрдирдЧिрдпा рдЕрдм рд╣рдо рдиाрд╣ीं рдбुрдмрдЗрдмो, рдЕрдЫрд░िрдпा рд╣рдорд░ा рдХे рднाрд╡ेрд▓े।
рдЧुрд▓рдоिрдпा рдЕрдм рд╣рдо рдиाрд╣ीं рдмрдЬрдЗрдмो, рдЕрдЬрджिрдпा рд╣рдорд░ा рдХे рднाрд╡ेрд▓े।” 7

      рд╣ाрд▓ांрдХि рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдоें рдиिрдмрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЕрдиेрдХ рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЗрд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рднाрд╖ा рдмрдиाрдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХे рд╕рдорд░्рде рдХрд▓ाрдХाрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдиे рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो рдирдИ рдКँрдЪाрдИ рджी рд╣ै। рд╡े рдХрд╡ि, рдЧीрддрдХाрд░, рдиाрдЯрдХрдХाрд░, рдирд░्рддрдХ, рд▓ोрдХ рд╕ंрдЧीрддрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдоँрдЭे рд╣ुрдП рдЕрднिрдиेрддा рднी рдеे। рдЙрдирдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХृрддिрдпाँ- рдмिрджेрд╕िрдпा, рдмिрд░рд╣ा-рдмрд╣ाрд░, рдХрд▓рдпुрдЧ рдмрд╣ाрд░, рдЧंрдЧा-рд╕्рдиाрди, рд╡िрдзрд╡ा-рд╡िрд▓ाрдк, рдкुрдд्рд░рд╡рдз, рдирдирдж-рднौрдЬाрдИ, рднाрдИ-рд╡िрд░ोрдзी, рдмेрдЯी-рд╡िрдпोрдЧ, рд╢ंрдХा рд╕рдоाрдзाрди, рд╢्рд░ीрдиाрдо рд░рдд्рди, рд╣рд░ि-рдХीрд░्рддрди рддрдеा рдиреШрд▓ рднांрдб рдЕ рдиेрдЯुрдЖ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। рдк्рд░ेрдо-рд╡िрдпोрдЧ рдХी рдкीрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рдЧीрддों рдоें рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдпрдеा-
“рдХрд░िрдХे рдЧрд╡рдирд╡ा, рднрд╡рдирд╡ा рдоें рдЫोрдбि рдХрд░, рдЕрдкрдиे рдкрд░рдИрд▓рди рдкुрд░ुрдмрд╡ा рдмрд▓рдоुрдЖ।
рдЕंрдЦिрдпा рд╕े рджिрди рднрд░, рдЧिрд░े рд▓ोрд░ рдврд░ рдврд░, рдмрдЯिрдпा рдЬोрд╣рдд рджिрди рдмिрддेрд▓ा рдмрд▓рдоुрдЖ।
рдЧुрд▓рдоा рдХे рдирддिрдпा, рдЖрд╡ेрд▓ा рдЬрдм рд░рддिрдпा, рддिрд▓ рднрд░ рдХрд▓ рдиाрд╣ी рдкрд░ेрд▓ा рдмрд▓рдоुрдЖ।
рдХा рдХрдИрдиी рдЪुрдХрд╡ा, рдХि рдЫोреЬрд▓ рдоुрд▓ुрдХрд╡ा, рдХрд╣рд▓ рдиा рджिрд▓рд╡ा рдХा рд╣рд▓िрдпा рдмрд▓рдоुрдЖ।” 8

      рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрдпोрдЧ рдХी рдЪрд░рдо рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдЗрд╕ рдЧीрдд рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै-
“рдЧрд╡рдиा рдХрд░ाрдЗ рд╕ैंрдпा рдШрд░ рдмрдЗрдард╡рд▓े рд╕े,
рдЕрдкрдиे рд▓ोрднрдЗрд▓े рдкрд░рджेрд╕ рд░े рдмिрджेрд╕िрдпा।I
рдЪреЭрд▓ी рдЬрд╡рдиिрдпाँ рдмैрд░рди рднрдЗрд▓ी рд╣рдорд░ी рд░े,
рдХे рдоोрд░ा рд╣рд░िрд╣ें рдХрд▓ेрд╢ рд░े рд╡िрджेрд╕िрдпा।I
рджिрдирд╡ाँ рдмिрддेрд▓ा рд╕рдЗрдпाँ рдмрдЯिрдпा рдЬोрд╣рдд рддोрд░ा,
рд░рддिрдпा рдмिрддेрд▓ा рдЬाрдЧि-рдЬाрдЧि рд░े рдмिрджेрд╕рд╡ा।I
рдШрд░ी рд░ाрддि рдЧрдЗрд▓े рдкрд╣рд░ рд░ाрддि рдЧрдЗрд▓े рд╕े,
рдзрдзрдХे рдХрд░ेрдЬрд╡ा рдоें рдЖрдЧि рд░े рд╡िрджेрд╕िрдпा।I” 9

      рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो ‘рдмिрд╣ाрд░ рд░рдд्рди’ рдХी рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЬрдЧрджीрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдоाрдеुрд░ рдиे рдЙрди्рд╣ें ‘рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░’ рдФрд░ рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдиे ‘рдЕрдирдЧреЭ рд╣ीрд░ा’ рдФрд░ ‘рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рднाрд░рддेрди्рджु’ рдХрд╣ा рд╣ै।

      рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдоें рднोрд▓ाрдиाрде рдЧрд╣рдорд░ी, рд░ाрдордЬी рд░ाрдп, рд░ाрдо рджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░, рдкाрдг्рдбेрдп рдХрдкिрд▓, рдпोрдЧेрди्рдж्рд░ рдиाрде рд╢рд░्рдоा, рд╡िрд╡ेрдХी рд░ाрдп, рд░рдШुрд╡ीрд░ рдиाрд░ाрдпрдг рдПрд╡ं рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдпोрдЧрджाрди рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдЧ्рд░िрдпрд░्рд╕рди, рдЙрджрдп рдиाрд░ाрдпрдг рддिрд╡ाрд░ी, рдХृрд╖्рдгрджेрд╡ рддिрд╡ाрд░ी, рд╣рд╡ाрд▓рджाрд░ рддिрд╡ाрд░ी рдФрд░ рддैрдпрдм рд╣ुрд╕ैрди рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдЖрдЬ рднी рдвेрд░ों рднोрдЬрдкुрд░ी рдХрд╡ि, рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХा рд╕्рддुрдд्рдп рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдФрд░ рдЧ्рд░рди्рде рдЕрдиुрджिрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рднोрдЬрдкुрд░ी рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдЧीрддों рдФрд░ рдлिрд▓्рдоों рдиे рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рдоें рд╡рд░рди рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдкрд░рдЪрдо рд▓рд╣рд░ाрдпा рд╣ै। рд╕िрдиेрдоा рдЬрдЧрдд рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рд╣ी рд╣िрди्рджी рдХी рд╡рд╣ рдмोрд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ реЮिрд▓्рдоें рдмрдирддी рд╣ैं। рд╕ंрдд рдХрдмीрд░ рджाрд╕ рдХा рдЬрди्рдо рджिрд╡рд╕ (1297 рдИ.) рднोрдЬрдкुрд░ी рджिрд╡рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рднोрдЬрдкुрд░ी рджिрд╡рд╕ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд▓ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдФрд░  рдлिрд▓्рдоों рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु ‘рд╡िрд╢्рд╡ рднोрдЬрдкुрд░ी рд╕рдо्рдоेрд▓рди’ рдЖंрджोрд▓рдиाрдд्рдордХ, рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдПрдХ рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рд╣ेрдЬрдиे рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ेрддु рдоाрд░ीрд╢рд╕, рд╕ूрд░ीрдиाрдо, рдд्рд░िрдиिрджाрдж, рджрдХ्рд╖िрдгी рдЕрдл्рд░ीрдХा, рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдПрд╡ं рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬैрд╕े рджेрд╢ों рдоें рднोрдЬрдкुрд░ी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЦोрд▓े рдЧрдП рд╣ैं। рдпрд╣ рднोрдЬрдкुрд░ी рднाрд╖ा рдХे рдЙрдкрджेрдпрддा рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

      рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рднाрд░рдд рдХी рднाрд╖ाрдУँ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे 92 рд╡ें рд╕ंрд╢ोрдзрди, 2003 рдХे рддрд╣рдд рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдХुрд▓ 22 рднाрд╖ाрдУं рдХो рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рд╡े рднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं- рдЕрд╕рдоिрдпा, рдмांрдЧ्рд▓ा, рдмोрдбो, рдбोрдЧрд░ी, рдЧुрдЬрд░ाрддी, рд╣िрди्рджी, рдХрди्рдиреЬ, рдХрд╢्рдоीрд░ी, рдХोंрдХрдгी, рдоैрдеिрд▓ी, рдорд▓рдпाрд▓рдо, рдордгिрдкुрд░ी, рдорд░ाрдаी, рдиेрдкाрд▓ी, рдУрдбिрдпा, рдкंрдЬाрдмी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рд╕ंрдеाрд▓ी, рд╕िрди्рдзी, рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧु рдФрд░ рдЙрд░्рджू। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рджрд░्рдЬा рджिрдП рдЬाрдиे рдХे рдФрдЪिрдд्рдп рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдЙрд╕ рдкрд░ рдпрд╣ рд╢рдд-рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЦрд░ा рдЙрддрд░рддी рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиा рднोрдЬрдкुрд░ी рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рдФрд░ рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ोрдЧा।  рднोрдЬрдкुрд░ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрди्рджрд░, рд╕рд░рд╕ рдФрд░ рдордзुрд░ рднाрд╖ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдоिрдаाрд╕ рд▓ोрдЧो рдХो рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдоें рдмांрдз рд▓ेрддी рд╣ै। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕िрдж्рдзाрди्рддрд╡ेрдд्рддा рд░ैрд▓्рдл рдлॉрдХ्рд╕ рд▓ोрдХ рднाрд╖ाрдУं рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЬрдЦीрд░ा рд╣рд░ рдЬाрддि рдХी рд▓ोрдХ рднाрд╖ा рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдЗрд╕ рднाрд╖ा рдХो рдЖрдЬ рддрдХ рдХिрд╕ी рдиे рдорд░рддे рдирд╣ीं рд╕ुрдиा рд╣ै, рдпों рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЙрд╕рдоे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै।” 10

      рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдд: рд▓ोрдХ рднाрд╖ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдЬीрд╡рди्рдд, рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд▓ोрдХाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣ृрджрдп рдФрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рдмांрдз рд▓ेрдиे рдХी рдЕрдХ्рд╖ुрдг्рдг рдЕрд╕ीрдо рдХ्рд╖рдорддा  рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзрди, рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░  рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे  рдХे рд▓िрдП рдЬрди, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों, рд▓ेрдЦрдХों, рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХो рдЕрдкрдиी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рддрдеा  рд╕ाрде рд╣ी рд╕рдд्рддाрд░ूреЭ рд╕рд░рдХाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиा рд╣ोрдЧा рддрднी рд▓ोрдХрднाрд╖ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн:
1. рджाрди рдмрд╣ाрджुрд░ рдкाрдардХ, рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдкृрд╖्рда- 65, рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХेрди्рдж्рд░, рд▓рдЦрдирдК
2. рджाрди рдмрд╣ाрджुрд░ рдкाрдардХ, рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдкृрд╖्рда- 66, рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХेрди्рдж्рд░, рд▓рдЦрдирдК
3. рдЬрдирд╕рдд्рддा, 8 рдЬрдирд╡рд░ी, 2017
4. рдХрдмीрд░ рджाрд╕, рдХौрди рдардЧрд╡ा рдирдЧрд░िрдпा рд▓ूрдЯрд▓ рд╣ो, рдЕंрддрд░рдЬाрд▓ рд╕े
5. рдХрдмीрд░ рджाрд╕, рддोрд░ рд╣ीрд░ा рд╣िрд░ाрдЗрд▓ рдмा рдХिंрдЪреЬे рдоें, рдЕंрддрд░рдЬाрд▓ рд╕े
6. рд╣ीрд░ा рдбोрдо, рдЕрдЫूрдд рдХी рд╢िрдХाрдпрдд’ рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда-512-513, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1914
7. рдЧोрд░рдЦ рдкाрдг्рдбेрдп, рднोрдЬрдкुрд░ी рдХे рдирд╡рдЧीрдд, рдЬрд▓ेрд╕, рд╣िрд░ाрд╡рд▓, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 1978
8. рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░, рдХрд░िрдХे рдЧрд╡рдирд╡ा рднрд╡рдирд╡ा рдоें рдЫोрдбि рдХрд░, рдЕंрддрд░рдЬाрд▓ рд╕े
9. рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░, рдЧрд╡рдиा рдХрд░ाрдЗ рд╕ैंрдпा рдШрд░ рдмрдЗрдард╡рд▓े рд╕े, рдЕंрддрд░рдЬाрд▓ рд╕े
10. рд░ैрд▓्рдл рдлॉрдХ्рд╕, рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди, рдкृрд╖्рда- 123, рдкीрдкुрд▓्рд╕ рдкрдм्рд▓िрд╢िंрдЧ рд╣ाрдЙрд╕ (рдк्рд░ा.) рд▓िрдоिрдЯेрдб, 1980

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рди्рджрд░्рднों рдоें рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди

рдбॉ. рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡



 рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди рдкाрддी рдЪрд▓ी рдЖрдпी ‘рд░ाрдо рдХी рдкाрд╡рди рдХрдеा’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे– ‘рди рднूрддो рди рднрд╡िрд╖्рдпрдд’– рдХे рдХрдерди рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдкрдиे рдорд╣ाрди् рдХाрд╡्рдпрдЧ्рд░рди्рде рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी। рдиाрдиाрдкुрд░ाрдгрдиिрдЧрдоाрдЧрдо рдоें рдмिрдЦрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд░ीрддि-рдиीрддि рдЗрд╕ рдПрдХ рд╣ी рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдЖ рд╡िрд░ाрдЬрддी рд╣ै। рд░ाрдордХрдеा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдЬिрддрдиी рднी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ुрдИ рд╣ैं, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХा ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЙрди рд╕рдм рдоें ‘рдирд╡рд▓ рд╡िрдзु’ рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдорд╣ाрди् рдЧ्рд░рди्рде рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдзрд░्рдо, рд░ाрдЬрдиीрддि, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рднी рдХुрдЫ рд╕ाрдХाрд░ рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै। рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдЫोрдЯी–рд╕े рдЫोрдЯी рднाрд╡рдиा рднी рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрддी рд╣ै। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें, рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рднрдХ्рддि рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдорд╣ाрди् рдЧ्рд░рди्рде рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рднी рд╣ै।

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдРрд╕ा ‘рдирд╡рд╡िрдорд▓рд╡िрдзु’ рд╣ै, рдЬो рдХрднी рдШрдЯрддा рдирд╣ीं, рдиिрд░ंрддрд░ рдмреЭрддा рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा рддрдеा рдЬो рдХрднी рдЕрд╕्рдд рднी рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं। ‘рд╕िрдпा–рд░ाрдордордп рд╕рдм рдЬрдЧ–рдЬाрдиी’ рдХी рдоाрди्рдпрддा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे, рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд░ाрдо рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЧुрдгрдЧाрди рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХिрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдХी рдЖрджрд░्рд╢ рд╕рдордЭी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдорд╕्рдд рд▓ोрдХрдоाрди्рдпрддाрдПँ рддрдеा рд╕рдордЧ्рд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд░ाрдо рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЬीрддा–рдЬाрдЧрддा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдХोрдИ рднी рд▓ोрдХ-рдорд░्рдпाрджा рдпा рдзाрд░्рдоिрдХ-рдорд░्рдпाрджा рдРрд╕ी рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрд╕े рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рди рдоिрд▓ा рд╣ो। рдпрд╣ рдХाрд╡्рдпрд░рдд्рди ‘рдиाрдиाрдкुрд░ाрдгрдиिрдЧрдоाрдЧрдо’ рдоें рдЬो рдХुрдЫ рднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рд╣ै, рдЙрди рд╕рдм рдХा рд╕ाрд░рд░ूрдк рд╣ै।

 рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХी рд░рдЪрдиा ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдХी рдеी рдкрд░ рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдЬीрд╡рди рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдлैрд▓ाрдиे рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиी। рддुрд▓рд╕ी рдХा ‘рд╕्рд╡ाрди्рддः рд╕ुрдЦाрдп’ рдк्рд░рдпрдд्рди ‘рдЬрди–рдЬрди рд╣िрддाрдп’ рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдХा рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдХाрд░рдг рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рди рддो рд▓ौрдХिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдФрд░ рди рд╣ी рдзाрд░्рдоिрдХ рддрдеा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдХोрдИ рдЕंрд╢ рдмाрдХी рдмрдЪा рдЬिрд╕े рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рди рдоिрд▓ा рд╣ो। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдж्рдпोрддрдХ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЧ्рд░рди्рде рдФрд░ рддुрд▓рд╕ी рдХो рднाрд░рддीрдпрддा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡ि рдХрд╣рдиा рдХोрдИ рдЕрдд्рдпुрдХ्рддि рдирд╣ीं। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╕े рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрд╡िрдз рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╡рд╕्рддुрдкрд░рдХ рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХी рд░рдЪрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЬिрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдИ, рдЙрд╕ рд╕рдордп рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рд╡िрдЦрд░ाрд╡ рдХे рдкрде рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдеा। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдкрдиे рдХाрд▓ рдоें рд╣ी рдХрд░्рдордХाрдг्рдб рдФрд░ рдЬ्рдЮाрдирдХाрдг्рдб рдХे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрдкрд░ीрддрдЧाрдоी рдкрдеों рдкрд░ рдЪрд▓ рдкреЬा рдеा। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рдзрд░्рдо рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдЖрд╕्рддिрдХ рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдиाрд╕्рддिрдХ рдзрд░्рдоो рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдж्рднूрдд рд╣ुрдП। рджोрдиों рдоें рдбрдЯрдХрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЪрд▓ा। рдпрд╣ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЕрднी рдЪрд▓ рд╣ी рд░рд╣ा рдеा рдХि рдкुрд░ाрдгों рдХी рдЕрд╡рддाрд░рд╡ाрджी рднाрд╡рдиाрдУं рдиे рд╕्рд╡рдпं рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдоें рднी рджрд░ाрд░ें рдбाрд▓рдиी рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХрд░ рджीं। рдлрд▓рддः рдПрдХ рд╣ी рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо-рд╢ैрд╡, рд╢ाрдХ्рдд рддрдеा рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдЖрджि рд╡िрд╡िрдз рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпрдЧрдд рдзрд░्рдоो рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдПрдХ рд╣ी рдоूрд▓ рд╕े рдЙрдж्рднूрдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЗрди рдзрд░्рдоो рдФрд░ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рдЕрдкрдиी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпे-рджिрди рд▓реЬрддे рд░рд╣рддे рдеे। рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЙрда рдЦреЬे рд╣ुрдП рдЬैрди рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рднी рдмिрдЦрд░ाрд╡ рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рддंрдд्рд░ рдФрд░ рдпोрдЧ рдХी рд╡िрдХृрддिрдпों рдоें рднрдЯрдХрддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЦेрдоों рдоें рдмँрдЯा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЙрд▓рдЭ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рдмрд▓ рдЖрд╡ेрдЧ рдиे рдЙрд╕े рддрд╣рд╕-рдирд╣рд╕ рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा। рдзрд░्рдо рдХी рдРрд╕ी рд╣ी рдЬрдЯिрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди् рдЖрдд्рдоा рдХा рдк्рд░рджुрд░्рднाрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХो рд╕рдорди्рд╡िрдд рдХрд░ рдПрдХ рдкрд░्рд╡ рдкрд░ рд▓ाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी। рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд░рдиे рдХा рд╕्рддुрдд्рдп рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзाрд░ाрдУं рдоें рдмрд╣рддे рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХो рдПрдХ рд╣ी рдзाрд░ा рдХा рд░ूрдк рджेрдиे рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдиे ‘рд░ाрдо’ рдХे рдРрд╕े рдзрд░्рдо-рд╕рдо्рдордд рд░ूрдк рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी, рдЬिрд╕े рд╡ैрд╖्рдгрд╡, рд╢ैрд╡ рдФрд░ рд╢ाрдХ्рдд рд╕рднी рдоाрди्рдпрддा рджे рд╕рдХें। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ी рдХрд▓्рдкрдиा рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд░्рдордХाрдг्рдб рдФрд░ рдЬ्рдЮाрдирдХाрдг्рдб рдХो рднी рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд▓ा рдмैрдаाрдпा। рддुрд▓рд╕ी рдХे рд░ाрдо рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕрд╡рддाрд░ рд╣ैं। рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рд╣ी рдЕрди्рдп рд░ूрдк рд╢िрд╡ рдХे рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ै। рд╢िрд╡ рднी рд░ाрдо рдХे рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рднрдХ्рдд рд╣ैं। рдЙрдзрд░ рдкाрд░्рд╡рддी рдФрд░ рд╕ीрддा рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╢िрд╡ рдФрд░ рд░ाрдо рдХी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рдиे рд░ाрдо рдХे рд╣ी рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рддрдоाрдо рдкौрд░ाрдгिрдХ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХो рднी рд▓ा рдмैрдаाрдпा। рдЪाрд╣े рдЧрдгेрд╢ рд╣ों, рдЪाрд╣े рдХाрд░्рддिрдХेрдп, рдЪाрд╣े рджुрд░्рдЧा рд╕рднी рджेрд╡ी-рджेрд╡рддा рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕंрд╢ рд╣ैं। рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рддीрди рдоूрд░्рддिрдпाँ рд╣ैं – рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╡िрд╖्рдгु, рдорд╣ेрд╢। рд░ाрдо рд╡िрд╖्рдгु рдХे рдЕрд╡рддाрд░ рд╣ैं। рд╡िрд╖्рдгु рдм्рд░рд╣्рдоा рдХा рдкाрд▓рдХ рд░ूрдк рд╣ै, рдм्рд░рд╣्рдоा рд╕рд░्рдЬрдХ рддрдеा рдорд╣ेрд╢ рд╕ंрд╣ाрд░рдХ рд░ूрдк рд╣ैं।

 рдЕрд╕्рддु! ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╕рдорд╕्рдд рд╡ैрджिрдХ рдпा рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрд░्рдо рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ा рдХाрд╡्рдп рдЧ्рд░рди्рде рд╣ैं। рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдХोрдИ рдРрд╕ी рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддा рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЬो рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдоें рд╕्рдеाрди рди рдкा рд╕рдХी рд╣ो। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рддुрд▓рд╕ी рдХे рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рдХा рд╕ुрд╕्рд╡ाрджु рдлрд▓ рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХो рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХी рд╕ंрд╣िрддा рдХрд╣ा рдЬाрдпे рддो рдХोрдИ рдЕрдд्рдпुрдХ्рддि рди рд╣ोрдЧी। рдЕрдХेрд▓ा рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рд╣ी рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХा рдзрд░्рдо рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрд░्рдо рд╣ै। рд╡े рдкрд░рдо рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╢िрд╡ рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдХे рднी рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ैं। рдкुрд░ाрдгों рдХे рдЕрди्рдп рджेрд╡ी-рджेрд╡рддा рднी рдЙрди्рд╣ें рдоाрди्рдп рд╣ैं। рдЗрд╕ рд░ूрдк рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं।

 рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХे рдЬ्рдЮाрддा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдХे рднी рдорд░्рдордЬ्рдЮ рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдеे। рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕рднी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдк्рд░рдд्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ुрдмोрдз рднाрд╖ा- рд╢ैрд▓ी рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕्рдеाрдкрдиाрдУं рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕े рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рддुрд▓рд╕ी рдХो рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рд╕े рдЬोреЬ рдкाрдиा рдЕрд╕рдо्рднрд╡-рд╕ा рджिрдЦрддा рд╣ै। рддрдЯрд╕्рде рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рддुрд▓рд╕ी рдиे рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдХे ‘рдЕрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж’ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд░ाрдоाрдиुрдЬ рдХे ‘рд╡िрд╢िрд╖्рдЯाрдж्рд╡ैрддрд╡ाрдж’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рд╣ै। рд╢ंрдХрд░ рдиे рдм्рд░рд╣्рдо рдХी рдоाрдд्рд░ ‘рдЪिрдд्’ рд╕рдд्рддा рдоाрдиी рдеी। рд░ाрдоाрдиुрдЬ ‘рдЪिрдд्’ рдФрд░ ‘рдЕрдЪिрдд्’ рджोрдиों рд╣ी рд╕рдд्рддा рдоाрдирддे рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рднी рдЬрдЧрдд् рдХो ‘рд╕िрдпाрд░ाрдордордп’ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рд╕ीрддा рдк्рд░рдХृрддि рд╕्рд╡рд░ूрдкा рд╣ैं। рд░ाрдо рдм्рд░рд╣्рдо рд╕्рд╡рд░ूрдк। рдк्рд░рдХृрддि ‘рдЕрдЪिрдд्’ рд╣ै, рдм्рд░рд╣्рдо ‘рдЪिрдд्’। рдЕрдд: рдкाрд░рдоाрд░्рдеिрдХ рд╕рдд्рддा ‘рдЪिрджрдЪिрдж्рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ’ рд╣ै, рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрде्рдп рдХो рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдЕрдзोрд▓िрдЦिрдд рджोрд╣े рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं-
“рдЧिрд░ा рдЕрд░्рде рдЬрд▓ рдмीрдЪि рд╕рдо, рдХрд╣िрдпрдд рднिрди्рди рди рднिрди्рди।
 рдмंрджौं рд╕ीрддाрд░ाрдо рдкрдж, рдЬिрдирд╣िं рдкрд░рдо рдк्рд░िрдп рдЦिрди्рди।I”1

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╕рдд्рддा рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрддे рд╣ुрдП рднी, рд╡े рднрдХ्рддों рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХे рдЕрдирдХूрд▓ рджिрдЦाрдпी рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рд░ूрдк-рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдкрд░ рд╣ी рдмрд▓ рджेрддे рд╣ैं।

рддुрд▓рд╕ी рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЪेрддрдиा рднी рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ै। рдХिрд╕ी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдЙрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ी рдирд╣ीं рдеा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी ‘рд░ाрдордХрдеा’ рдоें рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрдд्рд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХिрдпा рдХि рд╡े рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рджो рднिрди्рди рджिрд╢ाрдУं рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рдХी рдзाрд░ाрдУं рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓ा рд╕рдХें। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рджो рд╡िрдкрд░ीрддрдЧाрдоी рдзाрд░ाрдУं рдХा рдкुрдиीрдд рд╕ंрдЧрдо рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рдоें рдХोрдИ рднेрдж рдирд╣ीं, рдмिрдиा рдПрдХ рдХे рджूрд╕рд░ा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै। рдмिрдиा рджूрд╕рд░े рдХे рдХे рдк्рд░рдердо рд╕ुрд╕्рд╡ाрджु рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। ‘рдХाрдХрднुрд╢ुрдг्рдбि’ рдЧрд░ूрдг рд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं-
 “рднрдЧрддिрд╣िं рдЧ्рдпाрдирд╣िं рдирд╣ि рдХुрдЫ рднेрджा। рдЙрднрдп рд╣рд░рд╣िं рднрд╡-рд╕ंрднрд╡ рдЦेрджा।”2

 рдЕंрддрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиा рд╣ै рдХि рдЬ्рдЮाрди рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рднрдХ्рддि рд╕्рдд्рд░ी। рджोрдиों рдХा рд╕ंрдпोрдЧ рдХिрддрдиा рдордзुрд░ рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рдоीрдк рднрдХ्рддि рдХे рд░рд╣рддे рд╣ुрдП, рджूрд╕рд░ी рд╕्рдд्рд░ी рдоाрдпा рдЙрд╕рдХे рд╕рдоीрдк рднी рдирд╣ीं рдлрдЯрдХрддी।

 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рддुрд▓рд╕ी рдХा рдк्рд░рддिрдкाрдж्рдп рднрдХ्рддि рд╣ै। рдпрджि рд╡े рд░ाрдо-рднрдХ्рддि рдХा рдкрдж рдЫोреЬрдХрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рд╣ोрддे рддो рдЙрди्рд╣ें рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЕрдж्рд╡ैрддрд╡ाрджी рдХрд╣ा рдЬाрддा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХे рднрдХ्рддि рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдХि рднрдХ्рддिрдкрдж्рдзрддि рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдЧрдкूрд░्рдгрддा। рдЬीрд╡рди рдХे рдХिрд╕ी рдкрдХ्рд╖ рдХो рд╕рд░्рд╡рдеा рдЫोреЬрдХрд░ рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЪрд▓рддी рд╣ै। рд╕рдм рдкрдХ्рд╖ों рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╣ै। рди рдЙрдирдХा рдХрд░्рдо рдпा рдзрд░्рдо рд╕े рд╡िрд░ोрдз рд╣ै, рди рдЬ्рдЮाрди рд╕े। рдзрд░्рдо рддो рдЙрд╕рдХा рдиिрдд्рдпрд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХी рднрдХ्рддि рдХो рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рджोрдиों рдХी рд░рд╕ाрдиुрднूрддि рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпोрдЧ рдХा рднी рдЙрд╕рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рд╣ै, рдкрд░ рдЙрддрдиे рд╣ी рдХा рдЬिрддрдиा рдз्рдпाрди рдХे рд▓िрдП, рдЪिрдд्рдд рдХो рдПрдХाрдЧ्рд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।”3
 рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдПрдХ рдкрд░рдорд╕्рдоृрддि рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рднрдХ्рдд рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢्рд░ुрддिрдпों рдФрд░ рд╕्рдоृрддिрдпों рдоें рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рднрдХ्рддि рдХे рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдоाрд░्рдЧ рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдХिрдпा। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднрдХ्рддि рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЬ्рдЮाрди рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ुрдП рднी рднрдХ्рддि рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмрддाрддे рд╣ैं। рдЬ्рдЮाрди рдХा рдоाрд░्рдЧ рдХृрдкाрдг рдХी рдзाрд░ рд╣ै, рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рддो рднрдХ्рддि рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдмिрдиा рднрдХ्рддि рдХे рдоोрдХ्рд╖ рдкрдж рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।
 рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рдоोрдХ्рд╖рджाрдпिрдиी рднрдХ्рддि рд╕ेрд╡рдХ-рд╕ेрд╡्рдп рдХी рднрдХ्рддि рд╣ै। рдЙрдирдХा рдХрдерди рд╣ै-
“рд╕ेрд╡рдХ рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рдмिрдиु, рднрд╡ рди рддрд░िрдп рдЙрд░рдЧाрд░ि।
рднрдЬрд╣ु рд░ाрдо рдкрдж рдкंрдХрдЬ, рдЕрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╡िрдЪाрд░ि।I”4

 рд╕ेрд╡рдХ рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рд╕े рд░ाрдо рдХे рдЪрд░рдгों рдХी рд╡рди्рджрдиा, рдЕрд░्рдЪрдиा рдФрд░ рдкूрдЬा рд╣ी рдЙрдирдХी рднрдХ्рддि рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддрдо рдорд░्рдпाрджा рд╣ै। рд╕ाрд░ा ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдЙрдирдХी рдЗрд╕ी рднाрд╡-рднрдХ्рддि рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै। рднрд░рдд, рд╣рдиुрдоाрди рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рд╕рднी рд░ाрдо рдХे рдЪрд░рдгों рдХी рд╡рди्рджрдиा рд╕ेрд╡рдХ-рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рд╕े рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рд╣ी рддुрд▓рд╕ी рдХी рднрдХ्рддि рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рднी рд╣ैं। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рднрдХ्рддि рдХे рд╕ाрдзрдиों рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рддुрд▓рд╕ी рдиे рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдо рдХे рдоुрдЦ рд╕े рдХрд░рд╡ाрдпा рд╣ै-
 “рднрдЧрддि рдХे рд╕ाрдзрди рдХрд╣ौं рдмрдЦाрдиी। рд╕ुрдЧрдо рдкрди्рде рдоोрд╣िं рдкाрд╡рд╣िं рдк्рд░ाрдиी।I
 рдк्рд░рдердорд╣िं рд╡िрдк्рд░-рдЪрд░рди рдЕрддि рдк्рд░ीрддी। рдиिрдЬ-рдиिрдЬ рдзрд░्рдо рдиिрд░рдд рд╢्рд░ुрддि рд░ीрддी।I
 рдпрд╣िрдХрд░ рдлрд▓ рдкुрдиि рд╡िрд╖рдп рд╡िрд░ाрдЧा। рддрдм рдордо рдЪрд░рди рдЙрдкрдЬ рдЕрдиुрд░ाрдЧा।I
 рд╢्рд░рд╡рдиाрджिрдХ рдирд╡ рднрдЧрддि рджृрдвाрд╣ीं। рдордо рд▓ीрд▓ा рд░рддि рдЕрддि рдорди рдоाрд╣ीं।I
 рд╕ंрдд рдЪрд░рди рдкंрдХрдЬ рдЕрддि рдк्рд░ेрдоा। рдордирдХ्рд░рдорд╡рдЪрди рднрдЬрди рджृреЭ рдиेрдоा।I
 рдЧुрд░ुрдкिрддु рдоाрддु-рдмрди्рдзु рдкрддि рджेрд╡ा। рд╕рдм рдоोрд╣िं рдХрд╣ँ рдЬाрдирд╣िं рджृреЭ рд╕ेрд╡ा।I
 рдордо рдЧुрди рдЧाрд╡рдд рдкुрд▓рдХ рд╕рд░ीрд░ा। рдЧрдж् рдЧрдж् рдЧिрд░ा рдирдпрди рдмрд╣ рдиीрд░ा।I
 рдХाрдо рдЖрджि рдордж рджंрдн рди рдЬाрдХे। рддाрдд рдиिрд░рди्рддрд░ рдмрд╕ рдоैं рддाрдХे।I
 рдмрдЪрди рдХрд░рдо рдорди рдоोрд░ि рдЧрддि , рднрдЬрди рдХрд░िрд╣िं рдиिрд╖्рдХाрдо।
 рддिрдирдХे рд╣ृрджрдп рдХрдорд▓ рдорд╣ुं, рдХрд░ौं рд╕рджा рд╡िрд╢्рд░ाрдо।I”5

 рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рднрдХ्рддि рдХा рд╕ाрд░ा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ी рдирд╡рдзा рднрдХ्рддि ‘рдЕрдиुрдкрдо рд╕ुрдЦ рдоूрд▓ा’ рд╣ै। рдордирд╕ा, рд╡ाрдЪा, рдХрд░्рдордгा рд░ाрдо рдкрджाрдиुрд░рдХ्рддि рд╣ी рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░ेрдпрд╖्рдХрд░ рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा рддुрд▓рд╕ी рдХी рдЗрд╕ी рджाрд╕्рдп рднाрд╡ рдХी рднрдХ्рддि-рднाрд╡рдиा рд╕े рдз्рд╡рдиिрдд рд╣ै। рд░ाрдо рдХी рднрдХ्рддि рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкाрдд्рд░ рдХो рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕्рдеाрди рд╣ी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा। рд╕्рд╡рдпं рд░ाрдо рдХा рд╡िрд░ोрдзी рд░ाрд╡рдг рднी рдк्рд░рдХाрд░ाрди्рддрд░ рд╕े рд░ाрдо рдХा рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╣ाрдеों рд╕े рдоृрдд्рдпु рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рд╡рд╣ рд╡рдХ्рд░ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдЙрдирдХी рднрдХ्рддि рдХрд░рддा рд╣ै।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рднрд░рдд рдФрд░ рд╣рдиुрдоाрди рддुрд▓рд╕ी рдХी рд╕ेрд╡рдХ-рд╕ेрд╡्рдп рднाрд╡ рдпा рджाрд╕्рдп рднाрд╡ рдХी рднрдХ्рддि рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рдиिрд╖ाрджрд░ाрдЬ, рд╡िрднीрд╖рдг, рд╕ुрдЧ्рд░ीрд╡ рдЖрджि рднी рд░ाрдо рдХे рдк्рд░рддि рдЗрд╕ी рднाрд╡ рдХी рднрдХ्рддि рд░рдЦрддे рд╣ैं। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк, рдоें рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा ‘рд╕िрдпाрд░ाрдордордп’ рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рдиे рдЬो рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ा, рд╕рдм рд╕ीрддा рдФрд░ рд░ाрдо рдХी рднрдХ्рддि рдоें рд▓рдкेрдЯ рдХрд░। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдпрд╣ рдХृрддि рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рднрдХ्рддि-рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдЧ्рд░ंрдеो рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдзрд░्рдо рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рддрдеा рднрдХ्рддि рдХा рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧ्рд░рди्рде рдирд╣ीं, рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рдпुрдЧ-рдЪेрддрдиा рдордг्рдбिрдд рдХाрд╡्рдп рднी рд╣ै। рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд░ा рд╕рдоाрдЬ, рд╕ाрд░ी рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд▓ोрдХ-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдЧ्рд░рди्рде рдоें рдк्рд░рддि-рдмिрдо्рдмिрдд рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै।

 рдордз्рдп-рдпुрдЧीрди рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиिрддिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╕ंрдХेрдд ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдк्рд░рдЬा рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╕рдХ рдХी рдУрд░ рдкूрд░्рдгрддрдпा рдЙрджाрд╕ीрди рдеी, рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоंрдерд░ा рдХे- ‘рдЪेрд░ि рдЫोрдбि рди рд╣ोрдЗрдм рд░ाрдиी’ рдХрдерди рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд░ाрд╡рдг рдХे рдХुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдХुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоिрд▓рддा рд╣ै।

 рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХुрдЪाрд▓ों рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрдиे рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рддुрд▓рд╕ी рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╕рди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рднी рдиिрд░ूрдкрдг рдХिрдпा। рдЙрдирдХी рд╕्рдеाрдкрдиाрдПँ рд╣ैं- рд░ाрдЬा рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рдЕंрд╢ рд╣ै। рдЙрд╕े рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рд╕рдорджрд░्рд╢ी рдФрд░ рдк्рд░рдЬा рдкाрд▓рдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬिрд╕ рд░ाрдЬा рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдк्рд░рдЬा рджुःрдЦी рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдирд░рдХ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ी рд░ाрдЬ्рдп-рд╢ाрд╕рди рдЕрдЪ्рдЫा рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा рдЬिрд╕рдХा рд░ाрдЬा рдк्рд░рдЬा рдХी рд░ाрдп рд▓ेрдХрд░ рдХोрдИ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ोрдЧा। рд░ाрдЬा рджрд╢рд░рде рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдиृрдкрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ैं। рд╡े рдХुрд╢рд▓ рдиीрддिрдЬ्рдЮ, рд╡ीрд░, рдпोрдж्рдзा, рджрдпाрд▓ु рдПрд╡ं рдк्рд░рдЬाрдкाрд▓рдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкुрдд्рд░ рд░ाрдо рднी рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдЧुрдгों рд╕े рднूрд╖िрдд рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╢ाрд╕рди-рдХाрд▓ ‘рд░ाрдорд░ाрдЬ्рдп’ рддो рдк्рд░рдЬा рдХी рд╕ुрдЦ-рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рд╡ाрдЪрдХ рд╣ी рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдЙрджाрдд्рдд рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪेрддрдиा рд╕े рднी рдордг्рдбिрдд рд╣ै ।

 ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рддुрд▓рд╕ी рдиे рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдкрдХ्рд╖рдкाрддी рд╣ैं। рдЙрдирдХा рджृреЭ рдорди्рддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╕рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдордиोрдпोрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоिрд▓-рдЬुрд▓ рдХрд░ рд░рд╣ें।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЪिрдд्рд░ рддो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рджрд╢рд░рде рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рднी рдЕंрдЧ рдкिрддा-рдкुрдд्рд░, рдоाрддाрдПँ, рд╡рдзुрдПँ, рдкрдд्рдиिрдпाँ рдЖрджि рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ी рдиे рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХे рд╡िрдШрдЯिрдд рд╕рдоाрдЬ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी, рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рдЗрд╕ рдЖрджрд░्рд╢ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдХोрдиा-рдХोрдиा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ो рдХी рд╕ुрд╡ाрд╕ рд╕े рд╕ुрд╡ाрд╕िрдд рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдкрд░ рдПрдХ рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ-рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рддрд░ीрдп рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдЙрд╕рдоें рдиाрд░ी рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╡े рд╢ूрдж्рд░ рд╡рд░्рдЧ рдФрд░ рдиाрд░ी рджोрдиों рдХो рд╣ी рддाреЬрдиीрдп рдмрддाрддे рд╣ैं। рдкрд░рди्рддु рдпрджि рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдУрд░ рд╕े рдХोрдИ рдирд╡ीрди рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рдХी рдеी। рдпुрдЧ- рдзрд░्рдо рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕ंрдЧाрдиुрд░ूрдк рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рднाрд╡рдиा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рд╣ै। рдпрджि рдиाрд░ी рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдпрд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрддा рддो рд╕ंрднрд╡рддः рд╕ीрддा рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдЗрддрдиा рдЖрджрд░्рд╢ рди рд╣ोрддा।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рд▓ोрдХ-рдорд░्рдпाрджा рдФрд░ рд░ीрддि-рдиीрддिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХा рд╕рдоाрдЬ рд░ीрддि-рдиीрддि рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдоाрдЬ рд╣ै। рдЗрдирдХा рдкाрд▓рди рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि рджрдг्рдбिрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдмाрд▓ि рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рджрдг्рдбिрдд рд╣ुрдЖ, рд░ाрд╡рдг рдХा рдЗрддрдиा рдмреЬा рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рднी рд░ीрддि-рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЖрдЪрд░рдг рди рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдирд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ।
 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдЪрдк्рдкा-рдЪрдк्рдкा рд▓ोрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдЕрдиूрдаी рдЙрдкрдоाрдПँ рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиा рдЖрдзाрд░ рдЦोрдЬрддी рд╣ैं। рд╡े рдЬो рдХोрдИ рднी рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрдд рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЙрд╕рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рд╕े рд╣ी рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬिрд╕ рдЕंрдЧ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЦрд░ाрдмी рджेрдЦी, рдЙрд╕рдХी рднрд░्рдд्рд╕рдиा рдХी। рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬिрд╕ рдЖрдЪрд░рдг рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕рдордЭा, рдоुрдХ्рддрдХंрда рд╕े рдЙрд╕ी рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рд╕рд░рд▓ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЙрдкрджेрд╢ рддो рдкрдЧ-рдкрдЧ рдкрд░ рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рд▓ोрдХ-рдЪेрддрдиाрдУं рдХे рд╕рдоाрд╣ाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рддुрд▓рд╕ी рдХो рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ рдХी рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा- ‘рд░ाрдо рдХी рддрд░рд╣ рдЖрдЪрд░рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рд░ाрд╡рдг рдХी рддрд░рд╣ рдирд╣ीं।’ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднी ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рд╣िрди्рджू рдЬрдирддा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рд╣ै।

 рднाрд░рддीрдп рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд░ाрдоाрдпрдг (рд╡ाрд▓्рдоीрдХि), рд░рдШुрд╡ंрд╢рдо् (рдХाрд▓िрджाрд╕) рдХे рдмाрдж рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХा рдиाрдо рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рднाрд╡-рднाрд╖ा, рд╢ैрд▓ी, рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рдкрдж्рдзрддि, рдЫрди्рдж, рдк्рд░рдпोрдЧ рдЖрджि рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдХрдерди рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै- “рд░рдЪрдиा рдХौрд╢рд▓, рдк्рд░рдмрди्рдз-рдкрдЯुрддा, рд╕рд╣ृрджрдпрддा рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рдм рдЧुрдгों рдХा рд╕рдоाрд╣ाрд░ рд╣рдоें рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ी рдмाрдд рдЬिрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै, рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рдм рдЕрд╡рдпрд╡ों рдХा рдЙрдЪिрдд рд╕рдоीрдХрд░рдг। рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп рдпा рдк्рд░рдмрди्рдз-рдХाрд╡्рдп рдХे рднीрддрд░, рдЗрддिрд╡ृрдд्рдд, рд╡рд╕्рддु-рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡рд░्рдгрди, рднाрд╡рд╡्рдпंрдЬрдиा рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрдж, рдпे рдЕрд╡рдпрд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं।”6 рдЗрди рд╕рднी рдХा рд╕рдоीрдХृрдд рдЙрдкрдпोрдЧ рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХрдеा рдХी рддाрд░рддрдо्рдпрддा рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рддुрд▓рд╕ी, рдкूрд░े рдХाрд╡्рдп рдоें рдоाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдоें рднी рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдлрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдХрдеा рд╕्рдерд▓ рд╣ैं рдЬो рд╡िрд╢्рд╡рдЬрдиीрди рдмрдирдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं- рдЬैрд╕े рд░ाрдорд╡рдирдЧрдорди, рдЪिрдд्рд░рдХूрдЯ-рдк्рд░рд╕ंрдЧ, рдЖрджि рдРрд╕े рд╕्рдерд▓ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕ुрди рдпा рдкреЭрдХрд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा। рдХिрд╕ी рдХाрд╡्рдп рдХी рдЗрд╕рд╕े рдмреЬी рд╕рдлрд▓рддा рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЖрда рд╕ोрдкाрдиों рдоें рдмँрдЯी рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХी рдХрдеा рдЗрддрдиी рд╕ुрдЧрдаिрдд рд╣ै рдХि рдЕрдиेрдХ рдЕрд╡ाрди्рддрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ोрддे рд░рд╣рдиे рдкрд░ рднी, рдоूрд▓рдХрдеा рдХी рдПрдХрддाрд░рддा рдХрд╣ीं рд╕े рднंрдЧ рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХрдеाрд╕ंрдЧрдарди рдХी рджृрд╖्рдЯी рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╢рдм्рджों рдоें- “рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдХाрд╡्рдпрджृрд╖्рдЯि рд╕े рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рдХрдеा-рдЧ्рд░рди्рде рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕рдоे рднрдХ्рддि-рд░рд╕ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै। рд╕рдорди्рд╡рдп рдХे рдк्рд░рдпрдд्рди рдоें рд╕рдордЭौрддे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХो рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ोрдиा рдкреЬा рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рдЬिрд╕ рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рджрдХ्рд╖рддा рдХे рд╕ाрде рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд╕ँрднाрд▓ा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдж्рднुрдд рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рдХрдеा-рдХाрд╡्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдиुрдкрдоेрдп рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдмाрдзा рдкреЬी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдХрд╡िрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ोрддा, рддो рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ोрддा।”7

 рднाрд╖ा рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рддрдеा рдЫрди्рдж-рдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдЕрд╡рдзी рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै рддुрд▓рд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмेрдЬोреЬ рд╣ैं, рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдоूрд░्рдзрди्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рддुрд▓рдиा рд╣िंрджी рдХे рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХрд╡ि рд╕े рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдЙрдирдХी рднाрд╖ा рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬिрддрдиा рд▓ौрдХिрдХ рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп। рдЙрд╕рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХा рдоिрд╢्рд░рдг рдмреЬी рдЪрддुрд░рддा рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд╣ै рдЬो рдХрдо рдХрд╡िрдпों рдХी рднाрд╖ा рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдЬैрд╕ा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЖрдпा рд╡рд╣ рд╡ैрд╕ी рд╣ी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।”8 рд╣िंрджी рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╢ैрд▓िрдпों– рдЪाрд░рдг рдХрд╡िрдпों рдХी рдЫрдк्рдкрдп рдкрдж्рдзрддि, рд╕ंрдд рдХрд╡िрдпों рдХी рд╕ाрдЦी рдФрд░ рдкрдж рдкрдж्рдзрддि рддрдеा рд╕ूрдлी рдХрд╡िрдпों рдХी рджोрд╣ा-рдЪौрдкाрдИ рдкрдж्рдзिрдд рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдПрдХрдд्рд░ рд╣ी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рд▓ोрдХрдкрдж्рдзिрдд рдХा рдХाрд╡्рдп рд╣ोрддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд╡्рдпों рдХी рдЧрд░िрдоा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рддुрд▓рд╕ी рдХी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╢ैрд▓ी-рдк्рд░рдпोрдЧ рдкрдЯुрддा рдХा рд╣ी рдЪрдордд्рдХाрд░ рдХрд╣ा рдЬाрдпेрдЧा। рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдХрдерди рд╣ै- “рд╕ाрд░ांрд╢ рдпрд╣ рдХि рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдХी рд╕рдм рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиा рд╢ैрд▓ी рдХे рдКрдкрд░ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиा рдКँрдЪा рдЖрд╕рди рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдХिрд╕ी рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं।”9

 рд░рдЪрдиा рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╢ैрд▓िрдпों рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рддुрд▓рд╕ी рдиे ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдоें рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд╡िрд╡िрдз рд░рд╕ों, рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдЖрджि рдХा рднी рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै। ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХा рдЕंрдЧीрд░рд╕ рд╢ाрди्рдд рд░рд╕ рд╣ै, рдкрд░ рдЕрди्рдп рд░рд╕ों – рд╢ृंрдЧाрд░, рд╡ीрд░, рд╣ाрд╕्рдп, рд░ौрдж्рд░, рд╡ीрднрдд्рд╕, рднрдпाрдирдХ, рдХрд░ुрдг, рдЕрдж्рднुрдд рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдЗрд╕рдоें рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ुрди्рджрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдоें рддुрд▓рд╕ी рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕рдлрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं – рдЬрдирдХ рдХी рд╡ाрдЯिрдХा рдоें рд░ाрдо рдФрд░ рд╕ीрддा рдХा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рджрд░्рд╢рди, рд░ाрдорд╡рдирдЧрдорди, рджрд╢рд░рдердорд░рдг, рднрд░рдд рдХी рдЖрдд्рдордЧ्рд▓ाрдиि, рдпुрдж्рдз, рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдХो рд╢рдХ्рддि рд▓рдЧрдиा рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдоाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ рд╣ैं। рдЬिрди्рд╣ें рдкреЭрдиे рдпा рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рдкाрддा। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд░рд╕ों рдХी рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै।

 рдкрд░рдо्рдкрд░ा-рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕ुрди्рджрд░-рд╕ुрди्рджрд░ рдКрдкрдоाрдПँ, рдЕрдиूрдаी рдЙрдд्рдк्рд░ेрдХ्рд╖ाрдПँ рддрдеा рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рджृрд╖्рдЯाрди्рдд рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे рд╕्рдерд▓-рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдмिрдЦрд░े рдоिрд▓ рдЬाрдпेंрдЧे। рдЗрд╕рдХी рдЕрди्рдпोрдХ्рддिрдпाँ рдФрд░ рд▓ोрдХोрдд्рддिрдпाँ рддो рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдоें рд╕рд░्рд╡рдеा рдЕрдиूрдаी рд╣ैं। рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рдЧुрдгों - рдУрдЬ, рдк्рд░рд╕ाрдж, рдоाрдзुрд░्рдп рддрдеा рд╕рднी рд░ीрддिрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╣ुрдЖ рд╣ै।

 рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдЕрд╡рдзी рдФрд░ рдм्рд░рдЬ рджो рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХी рдмोрд▓िрдпों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕрд╡рдзी рддो рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдоें рдЕрдкрдиे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЪрд░рдо рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХे рдмाрдж рдЕрд╡рдзी рдоें рдлिрд░ рдХोрдИ рд╕рдлрд▓ рдХाрд╡्рдп-рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХी। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рджों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдХрд░, рддुрд▓рд╕ी рдиे рдЕрд╡рдзी рдХो рдПрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХा рдкрд░рдо рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдЕрдкрдиे рдЖрд▓ेрдЦ ‘рдордз्рдпрдпुрдЧीрди рднрдХ्рддि-рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЬрд╣ाँ рддрдХ ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдХी рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рд╕рдлрд▓рддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै, рд╣рдо рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕рд▓िрдП рдирддрдорд╕्рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ैं рдХि рдЙрд╕рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд▓ा рдХे рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд▓िрдП рдХि рдЙрд╕рдоें рдЙрдХ्рдд рдоाрдирд╡-рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे, рднрд╡्рдп рдФрд░ рдордиोрд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡-рд╕рдд्рддा рдХे, рднी рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी ‘рд░ाрдоाрдпрдг’ рдкреЭрддे рд╣ुрдП, рд╣рдо рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣ाрди् рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдЫाрдпा рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдФрд░ рд╣ृрджрдп рдХा рдЖрдк-рд╣ी-рдЖрдк рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं।”10

 рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ै। рдХ्рдпा рднाрд╖ा, рдХ्рдпा рднाрд╡, рдХ्рдпा рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ, рдХ्рдпा рдЫрди्рдж:- рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдХрдеा-рд╕ंрдЧрдарди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा, рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдПрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рдЧрд░िрдоा рд╕े рдордг्рдбिрдд рд╣ै।

рд╕рди्рджрд░्рдн:–
1. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдмाрд▓рдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-47, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
2. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдЙрдд्рддрд░рдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-658, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
3. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-115, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002
4. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдЙрдд्рддрд░рдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-662, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
5. рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ (рдЕрд░рдг्рдпрдХाрдг्рдб) : рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рдкृрд╖्рда-416, рдЧीрддाрдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░- 273005
6. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-116, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2007
7. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕- рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда-132, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди- рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1990
8. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп: рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕- рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда-133, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди- рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 1990
9. рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-113, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2007
10. рдиिрдмрди्рдзों рдХी рджुрдиिрдпा: рдоुрдХ्рддिрдмोрдз- рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рдХृрд╖्рдгрджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда- 51, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-110002, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2007

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕्рд╡рд░्рдг-рдпुрдЧ: рднрдХ्рддिрдХाрд▓

рдбॉ. рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

       рдбॉ. рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░ рджाрд╕ рдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ाрди्рддрд░्рдЧрдд рднрдХ्рддि-рдХाрд▓ рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣िрди्рджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд░рдЪрдиा рдХा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдпुрдЧ рдмрддाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдиिрд░्рдоाрддा-рдХрд╡िрдпों рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╣рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддिрдоाрдиों рдХी рдУрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рдЪाрд╣िрдпे। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдкрдиी рдХुрдЫ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдорд░्рдпाрджाрдПँ рд╣ैं। рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдХुрдЫ рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЗрди्рд╣ीं рдорд░्рдпाрджाрдУं рдФрд░ рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХा рднрд▓ी-рднांрддि рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдпे рд╣ी, рдХिрд╕ी рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдз्рд╡рдиि рд╕्рд╡рдпं ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпुрдд्рдкрдд्рддि рд╣ै, ‘рд╕ рд╣िрддрд╕्рдп рднाрд╡: рдЗрддि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдо्’। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें (рд╕рдоाрдЬ рдХे) рдоंрдЧрд▓ рдХी рднाрд╡рдиा рдиिрд╣िрдд рд╣ो। рд╕ंрд╕्рдХृрдд-рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рджोрдиों рд╢рдм्рджों рдХो рдкрд░्рдпाрдпрд╡ाрдЪी рдоाрдиा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдИ рдХाрд╡्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд░рдЪрдиाрдпें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдоूрд▓्рдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ैं। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдордо्рдордЯ рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै–
“рдХाрд╡्рдпं рдпрд╢рд╕ेрд░्рдердХृрддे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░рд╡िрджे рд╢िрд╡ेрддрд░рдХ्рд╖рддрдпे
        рд╕рдж्рдпः рдкрд░िрдиिрд░्рд╡ृрдд्рддрдпे рдХाрди्рддा-рд╕ाрдо्рдоिрддрдпोрдкрджेрд╢ рдпुрдЬे।I” 1  
                                                                              (рдХाрд╡्рдп-рдк्рд░рдХाрд╢)
      “рдХाрд╡्рдп (рд░рдЪрдиा) рдпрд╢ (рдк्рд░ाрдк्рддि) рдХे рд▓िрдП, рдзрди-рдЕрд░्рдЬрди рдХे рд▓िрдП, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░-рдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП, рдЕрдоंрдЧрд▓ рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдпा рдиिрд╡ाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рддुрд░рди्рдд рд╣ी рдкрд░рдоाрдирди्рдж (рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि) рдХे рд▓िрдП рддрдеा рдк्рд░िрдпрддрдоा рдХे рд╕рдоाрди рдЙрдкрджेрд╢ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै।”
      рдпрд╣ рддो рд╣ुрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпा рдХाрд╡्рдп рдХे рднाрд╡рдкрдХ्рд╖рдЧрдд рджाрдпिрдд्рд╡ рдХी рдмाрдд। рдкंрдбिрддрд░ाрдЬ рдЬрдЧрди्рдиाрде рдХाрд╡्рдп рдХे рдХрд▓ाрдкрдХ्рд╖ рдкрд░ рдмрд▓ рджेрддे рд╣ुрдпे рдЗрд╕рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджेрддे рд╣ैं-
                                                “рд░рдордгीрдпाрд░्рдердк्рд░рддिрдкाрджрдХ: рд╢рдм्рдж: рдХाрд╡्рдпрдо्।” 2
                                                                             (рд░рд╕рдЧंрдЧाрдзрд░)
      “рд░рдордгीрдп (рд╕ुрди्рджрд░) рдЕрд░्рде рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд░рдЪрдиा рдХाрд╡्рдп рд╣ै।” рдКрдкрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХुрдЫ рдзाрд░рдгाрдУं рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпे рдзाрд░рдгाрдПँ рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЧрдпी рд╣ैं। рдХिрд╕ी рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдпрджि рдЗрди рд╕рднी рдоूрд▓्рдпों рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै рддрдм рддो рд╡рд╣ рд╕рдЪ्рдЪा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै рд╡рд░рдиा рдЙрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рдирд╣ीं рджी рдЬाрдпेрдЧी। рдЗрди рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рдпрджि рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрдпा рдЬाрдпे рддो рдЪाрд╣े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╣िрдд рд╣ो рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣िрдд рд╣ो рдпा рдлिрд░ рд╕्рд╡рдпं рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ рд╣िрдд рд╣ो, рд╕рднी рд╣िрддों рдХी рд╕ाрдзрдиा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХा рд╣ै। рднрдХ्рддों рдХी рдХाрд╡्рдпрдордпी рд╡ाрдгी рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ंрддोрд╖, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣िрдд рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ рдпा рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрджि рдкिрдЫрд▓े рдпुрдЧ рддрдеा рдЗрд╕рдХे рдкрд░рд╡рд░्рддी рдпुрдЧ рдХ्рд░рдорд╢: рдЖрджि-рдХाрд▓ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░-рдордз्рдпрдХाрд▓ (рд░ीрддिрдХाрд▓ ) рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рджेрдЦें рддो рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдФрд░ рднी рдорд╣рдд्рд╡ рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрди рджोрдиों рдпुрдЧों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рди рддो рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╢ाрди्рддि рдиिрд╣िрдд рд╣ै, рди рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣िрдд рдХा рдЪिрди्рддрди рд╣ै рдФрд░ рди рдХрд▓ा рдХो рд╣ी рдХोрдИ рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднрдХ्рддि-рдпुрдЧ рдХा рдХाрд╡्рдп рдЗрди рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХा рдХाрд╡्рдп рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡ि рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ाрдзрдХ, рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХे рд╕рдоाрдЬ-рд╣िрддрдЪिрди्рддрдХ рддрдеा рдЕрдж्рднुрдд рд╡िрдж्рд╡рдд्рддा рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ैं। рдбॉ. рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рдХा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि- “рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕ूрд░рджाрд╕, рдирди्рджрджाрд╕, рдоीрд░ा, рд░рд╕рдЦाрди, рд╣िрдд рд╣рд░िрд╡ंрд╢, рдХрдмीрд░, рдЗрдирдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдкрд░ рднी рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдХोрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЧрд░्рд╡ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।” рдЕрдХ्рд╖рд░рд╢: рд╕рдд्рдп рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬिрд╕ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп-рд░рдд्рдиों рдХा рдк्рд░рдгрдпрди рддрдеा рдЕрдкрдиी рд╕ाрдзрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХिрдпा рд╡рд╣ рдХрдо рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЪрдХिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпे рд╕рднी рдХрд╡ि рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╣िрддों рдХी рдЪिंрддा рдЫोреЬ рдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣िрдд рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ рдЙрдЪ्рдЪрддा рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдоें рдЗрддрдиा рдиिрдордЧ्рди рд╣ो рдЧрдпे рдХि рдЗрди्рд╣ें рдпुрдЧीрди рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рди рдХрд░ рд╕рдХी। рдЗрдирдХी ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡рдХрдЯुрдо्рдмрдХрдо्’ рдХी рдмрд▓рд╡рддी рднाрд╡рдиा рдиे рдХ्рд░ूрд░ рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдХुрдЪрдХ्рд░ рдХो рднी рд╕рдоीрдк рдирд╣ीं рдЖрдиे рджिрдпा। рдпे рд╕рднी рдХрд╡ि-рд╕рдоाрдЬ рдХा рд╣िрдд-рдЪिрди्рддрди рдХрд░рддे рд╣ुрдпे рднी рдЙрд╕рд╕े рдиिрд░्рд▓िрдк्рдд рдирд╣ीं рдеे। рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХी рдХрд▓ा-рд╕ाрдзрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдпे рднी рд╕्рд╡рдпं рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ी рдХुрдЫ рдмाрддें рдеीं рдЬिрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЗрдирдХी рдЕрдорд░ рд╡ाрдгी рдЗрд╕ рд╕ंрдХ्рд░ाрди्рддि рдпुрдЧ рдоें  рддेрдЬ рд╕рдо्рдкрди्рди рдмрдиी рд░рд╣ी рдФрд░ рдлिрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЗрдирдХे рд╕ाрдзрдиा рдХाрд▓ рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдПрдХ рд╕्рд╡рд░्рдг рдпुрдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा। рдбॉ. рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░рджाрд╕ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – рдЬिрд╕ рдпुрдЧ рдоें рдХрдмीрд░, рдЬाрдпрд╕ी, рддुрд▓рд╕ी, рд╕ूрд░, рдЬैрд╕े рд░рд╕рд╕िрдж्рдз, рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं рдХी рджिрд╡्рдпрд╡ाрдгी рдЙрдирдХे рдЕрди्рдд:рдХाрд░рдгों рд╕े рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рджेрд╢ рдХे рдХोрдиे-рдХोрдиे рдоें рдлैрд▓ी рдеी, рдЙрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрдд: рднрдХ्рддिрдпुрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рд╡рд╣ рд╣िрди्рджी-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा  рд╕्рд╡рд░्рдг рдпुрдЧ рд╣ै।’
      рднрдХ्рддों рдХे рдХाрд╡्рдп рдпुрдЧ рдХो рдЗрд╕ рдЙрдЪ्рдЪрд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрдирдХी рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдЧрдд рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै –
      рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддा рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдЬिрддрдиे рднी рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рд╣ैं, рдЪाрд╣े рд╡े рдиिрд░्рдЧुрдг рд╣ों, рдЪाрд╣े рд╕рдЧुрдг рд╕рдм рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдпрд╣ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдпे рднी рдирд╡ीрди рдЙрдж्рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдпुрдЧ рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд╡рд░्рдЧ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдХी рдзाрд░ाрдПँ рдЗрддрдиे рдЙрдд्рдХрдЯ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдпीं। рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕ाрд░ी рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдзाрд░ाрдПँ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрддी рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдпुрдЧ рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рддीрдп рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдХा рд╕ाрд░ рд╣ै।
      рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рд╡्рдпрдХ्рддि рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдоाрд░्рдЧ рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рджिрдП рдЧрдпे рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдХे рдЙрдкрджेрд╢ рднी рдХрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрдЧ-рдкрдЧ рдкрд░ рдиैрддिрдХ рдЧुрдгों рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХрд░рддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рджोрдиों рд╣ी рдХे рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо- рдЖрдд्рдо-рд╕ंрдпрдо (рдХाрдо, рдХ्рд░ोрдз, рд▓ोрдн, рдоोрд╣, рдоाрди, рдФрд░ рдЕрд╣ं рдХा рдд्рдпाрдЧ рддрдеा рд╡ाрд╕рдиाрдУं рдХी рдмрд▓ि), рдЕрдкрд░िрдЧ्рд░рд╣, рдЗрди्рдж्рд░िрдп рд╕ंрдпрдо (рдиिрдж्рд░ा, рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдЖрд╣ाрд░, рдоांрд╕ाрд╣ाрд░-рдоाрджрдХ рд╡рд╕्рддु, рдХाрдоिрдиी-рдд्рдпाрдЧ), рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрдпрдо (рдХрдкрдЯ, рдЖрд╢ा, рддृрд╖्рдгा, рдиिрди्рджा рдФрд░ рдорди рдХी рдЪंрдЪрд▓рддा рдХा рдд्рдпाрдЧ), рдЖрдЪाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрдпрдо (рдХुрд╕ंрдЧ-рдд्рдпाрдЧ, рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдЖрдбрдо्рдмрд░ рдХा рдд्рдпाрдЧ) рдЗрдд्рдпाрджि, рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдерд▓-рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдиिрдмрдж्рдз рдоिрд▓ेंрдЧे। рдЗрди рд╕рднी рдиिрдпрдоों рдХा рдкाрд▓рди рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕рдоाрдЬ рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдЙрди्рдирддि рдХे рдЪрд░рдо рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдиैрддिрдХ рдиिрдпрдо рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдХ рд╕ाрде рджेрдЦрдиे рдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓рддे। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЪिрди्рддрди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдЪ्рдЪ-рдиैрддिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднрдХ्рддि-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрди्рдп рдпुрдЧो рдФрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмीрдЪ рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ै।
      рдЙрдЪ्рдЪ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा-рднрдХ्рддि-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рдгрдпрди рдЬिрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ рдпुрдЧ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрд╢ृंрдЦрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╢ृंрдЦрд▓рддा рдХा рднी рдХाрд▓ рдеा। рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдЬाрддि рдФрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЬрдЯिрд▓ рдмрди्рдзрдиों рдоें рдЙрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рдеा। рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЬाрддि рдФрд░ рд╣िрди्рджुрдУं рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рднी рдЖрдпे рджिрди рд╕ाрдзाрд░рдг рдмाрдд рдеी। рдпे рджोрдиों рд╕рдорд╕्рдпाрдпें рдЙрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЬрдЯिрд▓ рд╕рдорд╕्рдпाрдпें рдеीं। рдЗрдирдХे рд░рд╣рддे рди рддो рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХोрдИ рдЖрджрд░्рд╢ рд░рд╣ рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рди рд╣ी рдХोрдИ рдиिрдпрдо। рд╢ाрд╕рдХ рдФрд░ рд╢ाрд╕िрдд рдХे рдмीрдЪ рдЗрддрдиा рдЕрди्рддрд░ाрд▓ рдеा рдХि рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рд╕рдоाрдЬ рдпा рдк्рд░рдЬा рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдпों рд╕े рдХोрдИ рдорддрд▓рдм рд╣ी рдирд╣ीं рд░рдЦрддा рдеा। рдРрд╕े рдЬрдЯिрд▓ рдпुрдЧ рдоें рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рдХाрд╡्рдпрдордпी рд╡ाрдгी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╢ाрди्рдд, рд╕рд░рд▓ рдЙрдкрджेрд╢ों рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рддрде्рдпों рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрдШрдЯिрдд рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा। рд╕рднी рдХो рдПрдХ рд╣ी рдкрд░рдордкिрддा рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕рди्рддाрди рдмрддाрдХрд░ рдЬाрддि-рднेрдж рдФрд░ рд╡рд░्рдЧ-рднेрдж  рдХी рджрд░ाрд░ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХिрдпा। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рд╢ाрд╕рдХ рдФрд░ рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рдЬा рдХे рдЖрджрд░्рд╢ рд░ूрдк рдХा рдиिрджрд░्рд╢рди ‘рд░ाрдо’ рдХे рдЪрд░िрдд рдХा рдк्рд░рдд्рдпाрдЦ्рдпाрди, рдХрд░рдХे рдХिрдпा। рдорд╣ाрдд्рдоा рдХрдмीрд░ рдиे рддрдеा рдЕрди्рдп рднрдХ्рдд- рд╕рди्рддों рдиे рдЫोрдЯे рдФрд░ рдмреЬे, рдКँрдЪ рдФрд░ рдиीрдЪ рд╕рднी рдХो рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдоाрди рд╕्рдеाрди рджिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдХी। рд╣िрди्рджू рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЬाрддिрдпों, рдЙрдирдХे рдзрд░्рдоो рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рд╕рдорди्рд╡рдп рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдЬाрдпрд╕ी рдЬैрд╕े рд╕ाрдзрдХ рдХрд╡ि рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдиे рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдЬो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े ‘рд╣рд░ि’ рдХी рд╕рдд्рддा рд╕े рдпुрдХ्рдд рдеा। рд╡рд╣ाँ рднेрджрднाрд╡ рдЬैрд╕ी рдХोрдИ рдмाрдд рдирд╣ीं рдеी। рдХрдмीрд░ рдиे рдХрд╣ा-
               “рдЬाрддि-рдкाँрддि рдкूрдЫै рди рдХोрдИ। рд╣рд░ि рдХрд╣ँ рднрдЬै рд╕ो рд╣рд░ि рдХा рд╣ोрдИ।I” 3
      рдЬाрдпрд╕ी рдоूрд▓рдд: рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдХрд╡ि рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ंрд╕ाрд░ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЬीрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЬो рдХुрдЫ рдЬ्рдпोрддिрд░्рдордпрд╣ै, рдиिрд░्рдорд▓ рд╣ै, рджीрдк्рдд рд╣ै, рдордзुрд░ рдФрд░ рд░рдордгीрдп рд╣ै,рд╡рд╣ рд╡рд╕्рддुрдд: рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рд╕рдд्рддा рдХो рд╣ी рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬाрдпрд╕ी рдХी рдЗрд╕ी рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि рдХो рдФрд░ рдХाрд╡्рдпाрдиुрдХूрд▓рддा рдХो рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдкрд╣рдЪाрдиा рдФрд░ рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा- “рдЬाрдпрд╕ी рдХрд╡ि рдеे рдФрд░ рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХे рдХрд╡ि рдеे। рднाрд░рддीрдп рдкрдж्рдзрддि рдХे рдХрд╡िрдпों рдХी рджृрд╖्рдЯि рдлाрд░рд╕ рд╡ाрд▓ों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ों рдкрд░ рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рддрдеा рдЙрдирдХे рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХो рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдкрд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдЙрд╕ рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рд╕рдд्рддा рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдпрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд░рдордгीрдп рдФрд░ рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рджृрд╢्рдп-рд╕ंрдХेрдд рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ुрдП рд╣ैं।” 4  
      рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдХी рдЬाрдпрд╕ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд▓ौрдХिрдХ рджृрд╢्рдп-рд╕ंрдХेрдд рдкрд░ोрдХ्рд╖-рдЬ्рдпोрддि рдФрд░ рд╕ौрди्рджрд░्рдп-рд╕рдд्рддा рдХा рдЖрднाрд╕ рджेрдиे рдоें рдкूрд░्рдгрдд: рд╕рдорд░्рде рд╣ैं। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмीрдЪ рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрд░ी рджीрдк्рддि рдЙрд╕ी рдкрд░ोрдХ्рд╖ рд╕рдд्рддा рдХी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЙрд╕ी рдХे рдХाрд░рдг рд╣ै-
                                             “рд░рд╡ि, рд╕рд╕ि, рдирдЦрдд рджिрдкрд╣िं рдУрд╣ि рдЬोрддी।
                                             рд░рддрди, рдкрджाрд░рде, рдоाрдиिрдХ рдоोрддी।I
                                             рдЬрд╣ँ-рдЬрд╣ँ рд╡िрд╣ँрд╕ि рд╕ुрднाрд╡рд╣िं рд╣ँрд╕ी।
                                             рддрд╣ँ-рддрд╣ँ рдЫिрдЯрдХि рдЬोрддि рдкрд░рдЧрд╕ी।I” 5  
      рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рднी рд╕ाрд░े рдЬрдЧрдд् рдХो ‘рд╕िрдпाрд░ाрдо рдордп’ рджेрдЦा। рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рди рдХोрдИ рдЫोрдЯा рдеा рди рдмреЬा। рд░ाрдо рдЙрдЪ्рдЪрд╡ंрд╢ी рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рд╣ोрддे рд╣ुрдпे рднी рдиिрд╖ाрджрд░ाрдЬ рдФрд░ рд╢рдмрд░ी рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрдирддा рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬंрдЧрд▓ рдоें рддो рд╕рдорддा рдХा рд╣ी рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░рддे рдШूрдо рд░рд╣े рд╣ैं। рдорд╣ाрдд्рдоा рд╕ूрд░ рдХे рдХृрд╖्рдг рднी рдХेрд╡рд▓ ‘рдк्рд░ेрдо’ рд╣ी рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЬाрддि рдФрд░ рд╡рд░्рдЧ рдирд╣ीं। рд╢ैрд╡ों рдХे рд╢िрд╡ рддो рдФреЭрд░рджाрдиी рд╣ैं। рд╡े рдкाрдд्рд░ рдЕрдкाрдд्рд░ рдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рдЙрдирдХे рдЧुрдгों рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рджेрдЦрдиे рд▓ाрдпрдХ рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рдмाрддों рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рдХुрдЫ рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдЬैрд╕े рддुрд▓рд╕ी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддो рдЖрджрд░्рд╢ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХी рд╕ंрд╣िрддा рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдоें рдиिрдмрдж्рдз рд╕्рд╡ाрдоी-рд╕ेрд╡рдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз, рд╢ाрд╕рдХ рдФрд░ рд╢ाрд╕िрдд рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рднी рдЖрджрд░्рд╢ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ैं। рд╕рдорд╡ेрдд рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдиेрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХे рдиिрд░ूрдкрдг рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рднी рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрдХ्рддि-рдпुрдЧ рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рдирд╣ीं рд╣ैं।
      рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрд╢ुрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╡ेрджों рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╡िрд╡िрдзाрдд्рдордХ рдзрд░्рдоों рдПрд╡ं рджрд░्рд╢рдиों рдХा рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдПрдХ рд╕ंрдЪिрдд рдХोрд╖ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рдЖрд╕्рддिрдХ рдФрд░ рдиाрд╕्рддिрдХ рдзрд░्рдоों рдХा рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡िрджेрд╢ी, ‘рдЗрд╕्рд▓ाрдо’ рдзрд░्рдо рдХा рднी рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░ूрдк, рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ंрдд-рдХрд╡िрдпों рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ाрдзрдиा, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕рднी рдиाрд╕्рддिрдХ рдзрд░्рдоों (рдмौрдж्рдз-рдЬैрди рдзрд░्рдоाрджि) рдХो рдЕрдкрдиे рдЪिрди्рддрди рдХी рдЖрдзाрд░-рднूрдоि рдмрдиाрддी рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдФрд░ рд╕ूрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдзрд░्рдо рдХा рд╢्рд░ेрд╖्рда рд░ूрдк рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдорд╣ाрдХрд╡ि рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЕрдкрдиे рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХो рдЬो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджी, рдЙрд╕рд╕े рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ (рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा) рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓ी। рдЗрди рд╕рднी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдзрд░्рдоों рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдХा рджрд░्рд╢рди рддो рд╣ोрддा рд╣ी рд╣ै, рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдПрдХ рдРрд╕े рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрд░्рдЧ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рдФрд░ рдЬाрддि рддрдеा рдзрд░्рдо рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХो рдоाрди्рдп рд╣ै। рд╕рди्рддों рддрдеा рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдиे рдИрд╢्рд╡рд░ рдХो рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рддрдд्рд╡ рдмрддाрдХрд░ рдЬिрд╕ рд╕ाрдоाрди्рдп рдзрд░्рдо рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рд╡рд╣ рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕рд▓рдоाрди, рдЫोрдЯे-рдмреЬे, рдКँрдЪ-рдиीрдЪ, рд╕рднी рдХो рдоाрди्рдп рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдиेрдХрддा рдоें рдПрдХрддा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдеा। рдХिрд╕ी рднрдХ्рдд-рдХрд╡ि рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдЯ्рдЯрд░рддा рдФрд░ рд╕ंрдХीрд░्рдгрддा рдиाрдо рдХी рдХोрдИ рд╡рд╕्рддु рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ीрд▓ा-рдмिрд╣ाрд░ी рдХृрд╖्рдг рдХी рднрдХ्рддि рдЬिрддрдиा рд╕ूрд░рджाрд╕ рдФрд░ рдирди्рджрджाрд╕ рдХो рднाрд╡-рд╡िрднोрд░ рдмрдиा рджेрддी рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рд░рд╕рдЦाрди рдХो рднी рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдоीрд░ाрдмाрдИ рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬ्рдп-рд╕ुрдЦ рдФрд░ рдХुрд▓-рдорд░्рдпाрджा рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдХृрд╖्рдг рдХो рдЕрдкрдиा рдкрддि рдоाрдирддी рд╣ैं, рддो рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी ‘рддाрдЬ’ рднी рдЙрдирдХे рд▓िрдП ‘рддुрд░рдХाрдиी’ рд╕े ‘рд╣िंрджुрдЖрдиी’ рдмрди рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं। рдпे рд╕рднी рдЙрджाрд╣рд░рдг рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ैं рдХि рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬिрд╕ рд╕ाрдоाрди्рдп рдзрд░्рдо рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी, рд╡рд╣ рдЬाрддि-рдкाँрддि рдХे рдмंрдзрди рд╕े рдкрд░े, рд╕ाрдоाрди्рдп рдоाрдирд╡рддा рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╕्рдеिрддि рдеा। рдЙрд╕рдоें рдЬाрддि-рднेрдж, рд╡рд░्рдЧ-рднेрдж рд╡ рдзрд░्рдо-рднेрдж рдЬैрд╕ी рджुрд░्рднाрд╡рдиा рдХो рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рдеा। рд╣िрди्рджी рдХे рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдпुрдЧ рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдзрд░्рдо рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпी рдкреЬрддी।
      рднрдХ्рдд-рдХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕ाрд░ा рддाрдиा-рдмाрдиा рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рдЖрдзाрд░ рднूрдоि рдкрд░ рдмुрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рдкीрдЫे рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХे рд╡िрд╡िрдз рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдХा рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХрд░рддे рд╕рдордп рджिрдЦाрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рднрдХ्рддि рдХे рд╕ाрд░े рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рднाрд░рддीрдп-рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рджो рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрд░्рдЧों- рдЬ्рдЮाрди-рдоाрд░्рдЧ рдФрд░ рдХрд░्рдо-рдпोрдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдпे рд╣ैं। рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдЬिрддрдиी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдПँ рдеी, рд╕рднी рдХो рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдиे рд╕рдорди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпे рдЧрдпे рд╕рдорди्рд╡рдпों рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рд╣ैं, рдФрд░ рд╕ाрд░ा рдХा рд╕ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рднाрд╡рдиा рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै।
      рд╕рди्рдд-рдХрд╡िрдпों рддрдеा рд╕ूрдлिрдпों рдиे рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдзрд░्рдоों- рд╣िрди्рджू рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдзрд░्рдо рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рдпे рджोрдиों рдзрд░्рдо рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдХрдЯ्рдЯрд░ рд╡िрд░ोрдзी рдеे। рд╕рди्рдд рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рд╕ूреЮी рд╕рди्рддों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпे рдЧрдпे рд╕ाрдоाрди्рдп рднрдХ्рддि рдоाрд░्рдЧ рдиे рдЗрди рджोрдиों рдзрд░्рдоों рдХे рд╡िрд░ोрдзों рдХो рджूрд░ рдХрд░ рдЗрди्рд╣ें рдПрдХ рдПрдХ рдзрд░्рдо рдХी рдЫाрдпा рдХे рдиीрдЪे рд▓ा рдмिрдаाрдпा। рдХрдмीрд░ рдХे рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рд╣िрди्рджू рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рджोрдиों рд╣ी рдеे। рдЗрд╕ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдорди्рд╡рдп рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рдЗрди рджोрдиों рдХрд╡िрдпों рдиे рд╡िрд╡िрдз рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों рдХे рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рднी рд╕рдорди्рд╡рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рдХрдмीрд░ рдиे рдЕрдж्рд╡ैрдд рд╡ेрджाрди्рдд, рдпोрдЧ рддрдеा рдмौрдж्рдз рд╕िрдж्рдзों рдФрд░ рдиाрдеों рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХो рдПрдХ рд╣ी рдордд рдоें рд╕рдорди्рд╡िрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЬाрдпрд╕ी рдиे рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд╕ाрдзрдиा рдХे рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рддрдеा рднाрд░рддीрдп рдпोрдЧ рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рд╡ैрд╖्рдгрд╡-рдХрд╡ि рддुрд▓рд╕ी рдиे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрд░्рдо рдоें рдлैрд▓े рд╣ुрдпे рд╡िрд╡िрдз рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдпों- рд╡ैрд╖्рдгрд╡, рд╢ैрд╡ рдФрд░ рд╢ाрдХ्рдд рд╕рднी рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा। рдиिрд░्рдЧुрдг рдФрд░ рд╕рдЧुрдг рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп рддो рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╣ै। рдХрдмीрд░ рдиिрд░्рдЧुрдг рдХे рдЙрдкाрд╕рдХ рд╣ोрддे рд╣ुрдпे рднी рд╕рдЧुрдг рдХी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдЧुрдг рднрдХ्рддों рдХे рдЙрдкाрд╕्рдп рд░ाрдо рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рд╕рдЧुрдг рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी, рдиिрд░ाрдХाрд░ рдкрд░рдм्рд░рд╣्рдо рдХे рдЕрд╡рддाрд░ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднрдХ्рдд-рдХрд╡िрдпों рдиे рд╡िрднिрди्рди рдорддों рдФрд░ рд╕िрдж्рдзाрди्рддों рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा।
      рд╕рднी рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдиे рдЬ्рдЮाрди рдХो рднрдХ्рддि рдХा рдоूрд▓ рдоाрдиा। рдмिрдиा рдЬ्рдЮाрди рдХे рднрдХ्рддि рд╣ो рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рдкूрд░े рднрдХ्рддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬ्рдЮाрди, рдХрд░्рдо рдФрд░ рдЙрдкाрд╕рдиा рдоें рд╕рдорди्рд╡рдп рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдмिрдиा рдЗрди рддीрдиों рдХे рд╕рдорди्рд╡рдп рдХे рдХोрдИ рднी рдзрд░्рдо рд╕рдЬीрд╡ рд╣ो рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддा- “рдХрд░्рдо рдХे рдмिрдиा рд╡рд╣ (рдзрд░्рдо) рд▓ूрд▓ा-рд▓ँрдЧреЬा, рдЬ्рдЮाрди рдХे рдмिрдиा рдЕрди्рдзा рдФрд░ рднрдХ्рддि рдХे рдмिрдиा рд╣ृрджрдпрд╡िрд╣ीрди рдХ्рдпा, рдиिрд╖्рдк्рд░ाрдг рд░рд╣рддा рд╣ै।” 6  
      рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рдЬो рдЙрдд्рдХрдЯ рднाрд╡рдиा рднрдХ्рдд рдХрд╡िрдпों рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рд╡рд╣ рдЕрди्рдп рдХрд╡िрдпों рдоें рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै। рдЗрд╕ी рднाрд╡рдиा рдХे рдХाрд░рдг рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХो рд╕рдоाрдЬ-рд╕ुрдзाрд░рдХ рддрдеा рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ рдЖрджि рдЙрдкाрдзिрдпाँ рднी рджी рдЧрдпी рд╣ैं।
      рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢्рд░ेрд╖्рда рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдФрд░ рднрдХ्рддि рдХे рдХाрд░рдг рдПрдХ рдУрд░ рддो рдордиुрд╖्рдп рдХे рдорди рдХो рд╕ंрддृрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЙрдЪ्рдЪ- рд╕्рддрд░ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХ рдХृрддिрдпों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рднी рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджी рдХा рднрдХ्рддि-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╣ृрджрдп рдФрд░ рдмुрдж्рдзि, рдорди рдФрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рджोрдиों рд╣ी рдХो рд╕рди्рддुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕िрдж्рдзांрддो рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдХृрддिрдпों рдХे рдк्рд░рдгрдпрди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯि рдХी рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рд╕े рднी рдордг्рдбिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рддुрд▓рд╕ी рдХा рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕, рд░ाрдо-рднрдХ्рддि рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ рдЧ्рд░рди्рде рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рднी рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХे рдЬिрддрдиे рд▓рдХ्рд╖рдг рдмрддाрдпे рд╣ैं рд╕рдмрдХे рд╕рдм ‘рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕’ рдкрд░ рдШрдЯिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдорд╣ाрдХрд╡ि рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЕрдкрдиे ‘рд╕ूрд░рд╕ाрдЧрд░’ рдоें рд╡рд▓्рд▓рднाрдЪाрд░्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпे рдЧрдпे рдкुрд╖्рдЯि-рдоाрд░्рдЧ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиाрдУं рдХा рдиिрдмрди्рдзрди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी, рдЗрд╕े рдПрдХ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдХी рдорд╣िрдоा рд╕े рдордг्рдбिрдд рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рднूрд▓рддे। рд╣िрди्рджी рдЧीрддि-рдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХा рдпрд╣ рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХाрд╡्рдп-рдЧ्рд░рди्рде рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╣ाрдд्рдоा рдХрдмीрд░ рдХी ‘рд╡ाрдгी’ рдЕрдЯрдкрдЯी рд╣ोрддे рд╣ुрдпे рднी рдХрдИ рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рднाрд╡ाрдд्рдордХрддा рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдоें рдЧрджрдЧрдж рд╣ोрдХрд░ рдЬрдм рд╡े рдЕрдкрдиे рдиिрд░्рдЧुрдг рд░ाрдо рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдХрд╡िрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рд╣ी рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╕ूрдлी рдХрд╡ि рдЬाрдпрд╕ी рдХा ‘рдкрдж्рдоाрд╡рдд’ рддो рд╣िрди्рджी рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╣ी рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдлाрд░рд╕ी рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдХाрд╡्рдп- рд╢ैрд▓िрдпों рдФрд░ рд╡рд░्рдгрдиों рдХा рдЬो рдЧंрдЧा-рдпрдоुрдиी-рдпोрдЧ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЧ्рд░рди्рде рдХो рдЕрдж्рдмрднुрдд рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рд╕े рдпुрдХ्рдд рдмрдиा рджेрддा рд╣ै। рдирди्рджрджाрд╕ рдЖрджि рдХрд╡िрдпों рдиे ‘рднँрд╡рд░рдЧीрдд’, ‘рд░ाрд╕рдкंрдЪाрдз्рдпाрдпी’ рдЬैрд╕े рд╕ुрди्рджрд░ рдЦрдг्рдб-рдХाрд╡्рдпों рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╣े рдЬा рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиेрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпों, рдЦрдг्рдб-рдХाрд╡्рдпों, рдЧीрддि-рдХाрд╡्рдпों рддрдеा рдЕрдж्рднुрдд рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдлुрдЯрдХрд░ рдкрджों рдпा рдоुрдХ्рддрдХ рдХрд╡िрддाрдУं рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै। рд░рд╕-рдЫंрдж, рдЕрд▓ंрдХाрд░, рд░ीрддि, рдЧुрдг рдЬैрд╕े рдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рднी рдЕंрдЧो рд╕े рдЗрди рднрдХ्рддों рдХा рдХाрд╡्рдп рдпुрдХ्рдд рд╣ै। рднाрд╖ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рдпुрдЧ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджो рд╢्рд░ेрд╖्рда рд▓ोрдХ-рднाрд╖ाрдУं рдЕрд╡рдзी, рдм्рд░рдЬ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे ‘рдЕрд╡рдзी’ рдХो рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рддрдХ рдкрд╣ुрдЪा рджिрдпा рд╣ैं।
      рд╣िрди्рджी рдХे рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрддрд░िрдХ्рдд рдпрд╣ рдпुрдЧ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕िрдж्рдзांрддो рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧ्рд░ंрдеो рддрдеा рдХाрд╡्рдп рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдЕрдиेрдХ рдЧ्рд░ंрдеो, рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░рди्рдеों рдкрд░ рдХी рдЧрдпी рдЯीрдХाрдУं рдЖрджि рд╕े рднी рдпुрдХ्рдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЧ्рд░ंрдеों рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░ाрдпः рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рд╣ुрдИ рд╣ै। рдиाрднाрджाрд╕рдХृрдд ‘рднрдХ्рддрдоाрд▓’ рдЬैрд╕े рдХृрддिрдпाँ рдХाрд╡्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рднी рдж्рдпोрддрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ैं। рдЧрдгिрдд, рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдПрд╡ं рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рдЕрдиेрдХ рдЧ्рд░ंрдеो рдХी рд░рдЪрдиा рднी рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╣ुрдИ, рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं।
      рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд╡िрдпों, рдорд╣ाрдХрд╡िрдпों рдоें рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрднा-рд╕ंрдкрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рдордз्рдпрдХाрд▓ рдХे рдХрд╡िрдпों рдХा рд╕्рдеाрди рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै। рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдиे рд╕рдд्рдп рдХी рдиींрд╡ рдкрд░ рдЬीрд╡рди, рдЬрдЧрдд рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬिрди рднिрдд्рддिрдпों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा, рд╡े рд▓ोрдХ рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдФрд░ рд╕рдорди्рд╡рдпрдХाрд░ी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рдг्рдп рд╡िрд╖рдп рдЕрдерд╡ा рдк्рд░рддिрдкाрдж्рдп рдоाрдирд╡ рд╣ै। рдЕрд╕्рддु, рдКрдкрд░ рдмрддाрдпी рдЧрдпी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХो рджृрд╖्рдЯि рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╣ी рдбॉ. рд╢्рдпाрдорд╕ुрди्рджрд░ рджाрд╕ рдк्рд░рднृрддि  рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рд╣िрди्рджी- рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдХो ‘рд╕्рд╡рд░्рдг рдпुрдЧ’ рдХрд╣ा рд╣ै।


рд╕рди्рджрд░्рдн:-
1.       рдХाрд╡्рдп-рдк्рд░рдХाрд╢: рдЖрдЪाрд░्рдп рдордо्рдордЯ, рдкृрд╖्рда- 37, рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рдпा рднрд╡рди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी-1, рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1967
2.       рд░рд╕рдЧंрдЧाрдзрд░ (рдкрдг्рдбिрддрд░ाрдЬ рдЬрдЧрди्рдиाрде) : рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рд╢्рд░ी рджुрд░्рдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рдПрд╡ं рд╢्рд░ी рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда- 4, рдиिрд░्рдгрдп рд╕ाрдЧрд░ рдк्рд░ेрд╕, рдмрдо्рдмрдИ, 1934 рдЪрддुрд░्рде рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг
3.       рдХрдмीрд░ рдЧ्рд░ंрдеाрд╡рд▓ी (рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рд╕ुрди्рджрд░ рджाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдо्рдкाрджिрдд) : рдЯीрдХाрдХाрд░ рдбॉ. рд░ाрдЬेрд╢्рд╡рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда-293, рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХेрди्рдж्рд░ рд░ेрд▓рд╡े рдХ्рд░ाрд╕िंрдЧ, рд╕ीрддाрдкुрд░ рд░ोрдб, рд▓рдЦрдирдК- 226022, рдЖрдард╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг
4.       рдд्рд░िрд╡ेрдгी (рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓) : рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рдбॉ. рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рддिрд╡ाрд░ी, рдкृрд╖्рда-5, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди,рдЪौрдХ, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी- 221001, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2002
5.       рдЬाрдпрд╕ी-рдЧ्рд░рди्рдеाрд╡рд▓ी: рд╕рдо्рдкाрджрдХ- рд░ाрдЬрдиाрде рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда-150, рд╡िрдиोрдж рдкुрд╕्рддрдХ рдорди्рджिрд░, рд░ांрдЧेрдп рд░ाрдШрд╡ рдоाрд░्рдЧ, рдЖрдЧрд░ा- 2, рдкंрдЪрдо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-1975
6.       рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдкृрд╖्рда-61, рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рджрдпाрдирди्рдж рдоाрд░्рдЧ, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी-110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2007   

рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдЕрдорд░ рд╢िрд▓्рдкी: рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб

рдбॉ. рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

рдпोрдЧेрд╢ рд░ाрд╡

    рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХो рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХा рдоूрд░्рдзрди्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдХ, рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдХाрд╡्рдпрдЪिंрддрдХ рддрдеा рдк्рд░рдердо рдХोрдЯि рдХा рдХрд╡ि рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрдирдХा рд╕рдордп рд╕рди् 1822 рд╕े 1888 рдИреж рд╣ै।  рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िंрдЪेрд╕्рдЯрд░, рд░рдЧ्рдмी рдФрд░ рдмेрд▓िрдЕрд▓ рдХाрд▓ेрдЬ, рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдоें рд╣ुрдЖ рддрдеा рдпрд╣ीं рд╕े рд╡े рд╕рди् 1884 рдоें рдЖрдирд░्рд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕्рдиाрддрдХ рдФрд░ рджूрд╕рд░े рд╡рд░्рд╖ рд╣ी рдлेрд▓ो рдСреЮ рдЖрд░िрдЕрд▓ рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╣ुрдП। рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ो рддрдХ рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдоें рдХाрд╡्рдп рдХे рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ीрди рд╢िрдХ्рд╖ाрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╣ोрдиे рдХा рдЧौрд░рд╡ рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।  рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рдпूрд░ोрдк рдХे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдоें рд╡рд╣ाँ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬे рдЧрдпे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╡िрд╡рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖंрдЧ्рд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдХेрдд рдХिрдпा। рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХे рд╢ाрд╕рди рдиे рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдоाрди्рдпрддा рднी рдк्рд░рджाрди рдХी। рдпрдж्рдпрдкि рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рд▓рдЧрднрдЧ рдЪाрд▓ीрд╕ рдкुрд╕्рддрдХें рд▓िрдЦी рд╣ै рдкрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕ेрдПрд╕ेрдЬ рдЗрди рдХ्рд░िрдЯिрд╕िрдЬ्рдо’, ‘рдСрди рдж рд╕्рдЯрдбी рдСреЮ рд╕ेрд▓्рдЯिрдХ рдХрд▓्рдЪрд░’, ‘рд▓िрдЯрд░ेрдЪрд░ рдПंрдб рдб्рд░ाрдоाрдФрд░рдХрд▓्рдЪрд░ рдПंрдб рдЕрдиाрд░्рдХीрд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं। рдпे рдмреЬे рд╢िрд╖्рдЯ, рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╡ाрд▓े рдоृрджुрднाрд╖ी рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдеे। рдСрдХ्рд╕реЮोрд░्рдб рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕े рдпे рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдпे рдХाрд╡्рдп рд░рдЪрдиा рдоें рдк्рд░рд╡ृрдд्рдд рд░рд╣े  рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд░рд╣े рдлिрд░ рднी рдХाрд╡्рдп рд░рдЪрдиा рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдмाрдж рдоें рднी рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдпे рдкрдж्рдп рдФрд░ рдЧрдж्рдп рджोрдиों рд╣ी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЬीрд╡рди рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд░рд╣े। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╕ुрд░ुрдЪि рдФрд░ рдЧाрдо्рднीрд░्рдп рдмрд░ाрдмрд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

     рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХो рдорд╣ाрди् рдЖрдзुрдиिрдХ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рд╕े рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрд░ंрдн рдХाрд╡्рдп-рд░рдЪрдиा рд╕े рд╣ुрдЖ рдкрд░рди्рддु рд╕्рд╡рднाрд╡ рдПрд╡ं рдХрд░्рдо рджोрдиों рд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓े рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдеे, рдмाрдж рдоें рдХрд╡ि। рдСрдХ्рд╕реЮोрд░्рдб рдоें рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдСреЮ рдкोрдЗрдЯ्рд░ी рдХा рдкрдж рдоिрд▓рдиा рдмреЬे рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рдХी рдмाрдд рдеी। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдХाрдо рдкेрд╢े рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рд╕्рд╡рдпं рдХрд╡ि рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдХाрд╡्рдп рдХी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдеी рдЬिрдирдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡े рдЕрдкрдиी  рдХाрд╡्рдп-рд╡िрд╖рдпрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ी рдирд╣ीं, рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдПрд╡ं рдкрд░िрдоाрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рдХाрд╡्рдп рдХो рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдЕрд╡िрдЪ्рдЫिрди्рди рд░ूрдк рд╕े рдЕрдирд╕्рдпूрдд рдоाрдиा।  рдЗрд╕ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдЬрдм рд╕рдд्рдп рдХो рднौрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рддрдм рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рд╕рдмрдХा рдз्рдпाрди рдЗрд╕ рдУрд░ рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि -More and more mankind will discover that we have to turn to poetry to interpret life for us, to console  us, to sustain us, without poetry our science will appear incomplete and most of what now passes with us for religion and philosophy will be replaced by poetry.” 1 рдЕрд░्рдеाрдд - рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╣рдо рдирд╡ीрди рд╢ोрдзों рдХी рддрд░рдл рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोंрдЧे, рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рд╣рдоें рдХाрд╡्рдп рдХे рд╕рдоीрдк рдЬीрд╡рди рдХी рдпрдеाрд░्рдерддा рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рд╣ोрдЧा। рд╣рдоें рдХाрд╡्рдп рд╕े рд╣ी рд╢ांрддि рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдХाрд╡्рдп рдХे рдмिрдиा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЕрдкूрд░्рдг рд╣ै рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдХाрд╡्рдп рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рдзрд░्рдо рдХा рднी рдЬो рдХुрдЫ рдЧ्рд░ाрд╣्рдп рд╣ै, рдЙрд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓ेрдЧा।

     рдпрдж्рдпрдкि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬीрд╡рди рдкрдж्рдзрддि рдоें рдРрд╕ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдиे рд▓рдЧा рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╡ुрдХрддा рдХुंрдаिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдХाрд╡्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЪाрд░ों рдУрд░  рдХोрд▓ाрд╣рд▓ рдЬैрд╕ा рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬрдиे рд▓рдЧा рдХि рдХाрд╡्рдп рдХा рдпुрдЧ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рдЕрдм рддो рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдпुрдЧ рд╣ै। рдЯॉрдорд╕ рд▓рд╡ рдкीрдХॉрдХ, рдиे рдХाрд╡्рдп рдХी рдиिрд╖्рдк्рд░рдпोрдЬрдирддा рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдкुрд╕्рддिрдХा рд╣ी рд▓िрдЦ рдбाрд▓ी рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддрд░्рдХ рдХे рдпुрдЧ рдоें рдХाрд╡्рдп рдХेрд╡рд▓ рдмрд░्рдмрд░рддा рдХा рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░ोрдоेрди्рдЯिрдХ рдХрд╡ि рд╢ैрд▓ी рдХोрджि рдбिрдлेрди्рд╕ рдСреЮ рдкोрдПрдЯ्рд░ीрдиाрдордХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦрдиा рдкреЬा। рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рдПрдХ рд╕ाрде рдХाрд╡्рдп, рдзрд░्рдо рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдоूрд▓ोрдЪ्рдЫेрдж рдХा рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рджेрд╡ेрди्рдж्рд░рдиाрде рд╢рд░्рдоा рдХा рдХрдерди рд╣ै-  “рдЬो рд▓ोрдЧ рдХाрд╡्рдп, рдзрд░्рдо рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕्рдеाрдкिрдд рдоूрд▓्рдпों рдХे рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рдеे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдк्рд░рдд्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХा рд╡ीрдгा рдЙрдаाрдпा। рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдЗрд╕ рд╢्рд░ेрдгी рдХे рд╡िрдЪाрд░рдХों рдоें рдЕрд▓्рдкрддрдо рд╣ैं।2

     рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкूрд░्рдгрддा рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкूрд░्рдгрддा рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рд╣ै рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЕрди्рдпрддрдо рд╕ाрдзрди рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиेрдХрд▓्рдЪрд░ рдПंрдб рдПрдиाрд░्рдХीрдиाрдордХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд▓ेрдЦ рдоें рднрд▓ीрднांрддि  рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा। рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “ рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд░ोрдоेрди्рдЯिрдХ (рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддाрд╡ाрджी) рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рдЦрдг्рдбрди рдХिрдпा рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХ्рд▓ाрд╕िрдХрд▓ (рдЕрднिрдЬाрдд्рдпрд╡ाрджी) рд╕िрдж्рдзांрддों рдХी рдкुрдиः рд╕्рдеाрдкрдиा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкुрд░ाрддрди рдпूрдиाрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХो рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рдмрддाрдпा। рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиाрдиे рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХिрдпा। рдпूрдиाрди рдХे рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдоें рдЕрд░рд╕्рддू рдЙрдирдХे рдЖрджрд░्рд╢ рдеे рдФрд░ рд╣ोрдорд░ рдХे рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рддрдеा рдиाрдЯрдХрдХाрд░ों рдХे рджु:рдЦाрди्рддрдХ (рдЯ्рд░ेрдЬैрдбी) рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рддिрдоाрди рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдХ рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХो рдпूрдиाрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрджрд░्рд╢ों рдХा рдЙрдж्рдзाрд░рдХ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдПрдХ рдРрд╕ी рд╕ीрдоा рд░ेрдЦा рдкрд░ рдЦреЬे рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं рдЬो рдк्рд░ाрдЪीрди рдФрд░ рдирд╡ीрди рдХा, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХा рдоिрд▓рди рдмिंрджु рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдЬिрд╕ рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рд╡рд╣ рдмाрдж рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдЧрдпा।3

     рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХाрд╡्рдп рдоें рд╕рд░рд▓рддा, рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХрддा рдЖрджि рдЕрднिрдЬाрдд рдЧुрдгों рдХे рд╕рдорд░्рдердХ рдеे рдЬिрдирдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдоें рднी рдХिрдпा। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рдХोрдИ рдЧ्рд░рди्рде рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдирд╣ीं рд▓िрдЦा। рдЕрд░рд╕्рддू рдпा рдХोрд▓рд░िрдЬ рдХे рд╕ाрдоाрди рдХोрдИ рдоौрд▓िрдХ рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рднी рдирд╣ीं рдХी। рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рднाрд╖рдгों рдХे рд▓िрдП рдпा рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦिрдд рдЫोрдЯे-рдмреЬे рдк्рд░рдХीрд░्рдг рдиिрдмंрдзों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдЪाрд░्рдп рджेрд╡ेрди्рдж्рд░рдиाрде рд╢рд░्рдоा рдкुрдиः рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “ рдоौрд▓िрдХ рдЙрдж्рднाрд╡рдиा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрдирдХा рдорд╣рдд्рд╡ рднрд▓े рд╣ी рди рд╣ो рдкрд░рди्рддु рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХो рдЕрд╡рд╢्рдп рджिрдпा рдЬाрдпेрдЧा।4

     рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рдЙрдд्рддрдо  рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдиा рдХि рд▓ेрдЦрдХ рдХिрд╕ी рдорд╣ाрди् рдХृрдд्рдп рдХा рдЪрдпрди рдХрд░, рдЙрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╢ैрд▓ी рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░े рдЬिрд╕рд╕े рдХी рд╡рд╣ рдЖрдирди्рдж рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЖрдирди्рдж рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХृрддि рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЕंрдЧों рдХी рдЕंрдЧीрдп
(Organic Unity) рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЕрддः рд╡рд╣ рдЕрд░рд╕्рддू рдХे рд╕рдоाрди рдХाрд░्рдп (Action) рдПрд╡ं рдХрдеाрдирдХ (Plot) рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ैं। рдЕрд░рд╕्рддू рдоूрд▓рддः рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рдЪिंрддрдХ рдеे। рдЕрддः рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓ाрдЬрди्рдп рдЬ्рдЮाрди рдпा рдЕрднिрдЬ्рдЮाрди рдХो рд╣ी рдЖрдирди्рдж рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рдоाрдиा рд╣ै। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдЗрд╕ी рдзाрд░рдгा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рдЕрддः рд╣рдо рдХिрд╕ी рднी рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд░ोрдЪрдХ рд╣ोрдиे рдХी рдЖрд╢ा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдпрджि рд╡рд╣ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╣ो рддो рдЗрд╕рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдХी рдоाँрдЧ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХрд░े рдЗрддрдиा рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं, рдЙрд╕рд╕े рдпрд╣ рднी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрдпेрдЧी рдХि рдХी рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХो рд╕्рдлूрд░्рддि рдФрд░ рдЖрдирди्рдж рджे,... рдЙрд╕рдоें рдоोрд╣рдХрддा рд╣ो рдФрд░ рдорди рдХो рдЖрд╣्рд▓ाрдж рд╕े рднрд░ рджे।5  рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдпрд╣ाँ рдХрд╡िрддा рд╕े рдоाрдирд╡-рдЬ्рдЮाрди рдХी рдЕрднिрд╡ृрдж्рдзि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоाрдирд╡ рдХे рдЖрдирди्рдж рдХी рднी рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд╡े рд╢िрд▓рд░ рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХि- “рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХрд▓ा рдЖрдирди्рдж рдХे рдЪрд░рдгों рдоें рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдХो рдХैрд╕े рд╕ुрдЦी рдмрдиाрдпा рдЬाрдпे- рдЗрд╕рд╕े рдорд╣рдд्рддрд░ рдПрд╡ं рдЧрдо्рднीрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдХोрдИ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдХрд▓ा рд╡рд╣ी рд╣ै рдЬो рдкрд░рдоाрдирди्рдж рдХी рд╕ृрд╖्рдЯि рдХрд░े।6   рдпрд╣ाँ рд╢िрд▓рд░ рдХा  рдЕрдиुрдоोрджрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдиे рднी рдХрд▓ा рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЕंрддрддः рдоाрдирд╡-рдЬाрддि рдХो рд╕ुрдЦी рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рдкрд░рдо рдЖрдирди्рдж рдоें рдЕрднिрд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рдиा рдоाрдиा рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХाрд╡्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХा рдордиोрд░ंрдЬрди рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╣िрдд рд╕ाрдзрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рдЖрдирди्рдж рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ै।

     рдХрд▓ा рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдоाрдирд╡ рдХे рдХाрд░्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рд╣ी рдХाрд╡्рдп рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╡िрд╖рдп рдоाрдирддे рд╣ैं। рдФрд░ рдпрд╣ рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдХोрдЯि рдХे рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдП। рдиिрдХृрд╖्рдЯ рдХोрдЯि рдХे рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рд╡рд╣ рдХाрд╡्рдп рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рдоाрдирддे। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рд╕рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдоें рдФрд░ рд╕рднी рдпुрдЧों рдоें рдХाрд╡्рдп рдХे рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡िрд╖рдп рдХ्рдпा рд░рд╣े рд╣ैं? рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░; рдпा рдоाрдирд╡ рдХे рдХाрд░्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ ; рдЙрдирдоें рд╕्рд╡рддः рд╣ी рд░ोрдЪрдХрддा рдХा рдЧुрдг рд╣ोрддा рд╣ै рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рдХрд╡ि рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдРрд╕ी рд░ोрдЪрдХ рд╢ैрд▓ी рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХी рдЙрдирдХा рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рд╕рднी рдкाрдардХों рддрдХ рд╣ो рд╕рдХे। рдпрджि рдХोрдИ рдХрд╡ि рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рдХाрд░्рдп рдпा рдорд╣ाрди् рдХाрд░्рдп рдоें рдХ्рдпा рд░рдЦा рд╣ै- рдпрд╣ рддो рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рдХाрд╡्рдп рд╢рдХ्рддि рдХा рд╡ैрд╢िрд╖्рдЯ्рдп рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рддुрдЪ्рдЫ рд╕े рддुрдЪ्рдЫ рдХाрд░्рдп рдХो рднी  рдорд╣ाрди् рдХृрддि рдХा рд░ूрдк рджे рд╕рдХрддा рд╣ै। рддो рдРрд╕ा рд╕ोрдЪрдиा рд╣ी рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╡िрд╡ेрдХ-рд╢ूрди्рдпрддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै। рдЬрдм рд░рдЪрдиा рдХा рдЖрдзाрд░рднूрдд рдХाрд░्рдп рд╣ी рд╢рдХ्рддिрд╣ीрди рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡-рд╢ूрди्рдп рд╣ोрдЧा рддो рдлिрд░ рдХрд╡ि рдХिрддрдиी рд╣ी рдХрд▓ा рдХी рдХрд░ाрдоाрдд рджिрдЦाрдпे рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдЖрдирди्рдж рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЕрддः рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рддो рдХрд╡ि рдХो рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдЪрдпрди рдХрд░ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдХाрд░्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХौрди рд╕े рд╣ोрддे рд╣ै? рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рд╡े рдЬो рдоाрдирд╡ рдХे рд╕рд╣рдЬ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЖрди्рджोрд▓िрдд рдХрд░े- рдЙрди рдоूрд▓рд╡рд░्рддी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЖрди्рджोрд▓िрдд рдХрд░ें рдЬिрдирдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЬाрддि-рдоाрдирд╡ рдоें рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдХाрд▓ рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд╣ोрддी рд╣ै। рдпे рднाрд╡рдиाрдПं рд╕्рдеाрдпी рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХे рдЕрдиुрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрдзрди рднी рд╕्рдеाрдпी рдФрд░ рдЕрдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рд░рд╣рддे рд╣ै।7

     рдЕрд╕्рддु, рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рд╡िрд╖рдп рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддा рдпा рдЕрд░्рд╡ाрдЪीрдирддा рдХा рдХाрд╡्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै- рдорд╣рдд्рд╡ рдЙрд╕рдХी рд░ाрдЧाрдд्рдордХрддा рдХा рдЬो рдХी рдоाрдирд╡-рдЬाрддि рдХी рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╡ाрд╕рдиाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдиिрд░्рдгрдп рд╣ै- “рдПрдХ рд╕рд╣рд╕्рд░ рд╡рд░्рд╖ рдк्рд░ाрдЪीрди рдорд╣ाрди् рдХाрд░्рдп рднी рдЖрдЬ рдХे рдХिрд╕ी рд▓рдШुрддрд░ рдХाрд░्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рд░ोрдЪрдХ рд╣ोрдЧा, рднрд▓े рд╣ी рдЗрд╕ рд▓рдШुрддрд░ рдХाрд░्рдп рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдХाрд╡्рдп рдХौрд╢рд▓ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ो рдФрд░ рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдкрд░िрдЪिрдд рдЖрдЪाрд░-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдПрд╡ं рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХे рдХाрд░рдг рд╣рдоाрд░े рдХ्рд╖рдгिрдХ рднाрд╡ों рдФрд░ рд░ुрдЪिрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ो। рдлिрд░ рднी рд╡े рдЙрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЖрд╢ा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдХि рдЙрдирдХी рдХाрд╡्рдп-рдХृрддि рд╕े рдкूрд░्рдг рдкрд░िрддोрд╖ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдЧा, рдЕрдкिрддु рдЗрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдЙрдирдХी рдЖрд╢ाрдУं рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХाрд╡्рдп рдХृрддिрдпों рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣рдоाрд░ी рд╢ाрд╢्рд╡рдд рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╕े рд╣ै- рдпрджि рд╡े рдЗрди्рд╣ें рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं рддो рдФрд░ рд╕рдм рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдПँ рд╕्рд╡рддः рд╣ी рд╢ाрди्рдд рдФрд░ рдоौрди рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। 8  рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХाрд╡्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै- рд╕рд░्рд╡рд╕ाрдоाрди्рдп рдХो рдЖрдирди्рдж рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा। рдХрд╣рдиा рди рд╣ोрдЧा рдХि рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХि рдпрд╣ рд╕्рдеाрдкрдиा рднाрд░рддीрдп рд░рд╕-рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рд╕рд░्рд╡рдеा рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХाрд╡्рдп рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рд╕ рдпा рдЖрдирди्рдж рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рдЖрдирди्рдж рдХि рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХे рд▓िрдП рдРрд╕े рд╕्рдеाрдпी рднाрд╡ों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рдордиुрд╖्рдп рдХि рдЬрди्рдордЬाрдд рд╡ाрд╕рдиाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рдХे рд▓िрдП рдХрд╡ि рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдПрд╡ं рдХाрд░्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै।


     рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдЙрд╕ рдХाрд╡्рдп рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं - рдЬिрд╕рдоें рдХेрд╡рд▓ рдкीреЬा рдХा рд╣ी рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ो рдФрд░ рдЙрд╕ рдкीреЬा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХि рдХोрдИ рдХ्рд░िрдпा рди рджिрдЦाрдИ рдЧрдИ рд╣ो। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं - “рдЬिрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдиिрд░рди्рддрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдкीреЬा рд╣ी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдЖрд╢ा рдпा рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕ рдкीреЬा рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпा рдЬाрддा, рдЬिрдирдоें рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕рд╣ा рднрд░ рдЬाрддा рд╣ै, рдХुрдЫ рдХिрдпा рдирд╣ीं рдЬाрддा, рдЕрд░्рдеाрдд рдЬिрдирдоें рдкीреЬा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдЙрдирдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рд╕े рдХाрд╡्рдпाрдирди्рдж рдХि рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЬрдм рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрддी рд╣ैं рддो рд╡े рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддी рд╣ैं। рдХाрд╡्рдп рдоें рдЙрдирдХे рдХाрд░рдг рд╡िрдХ्рд╖ोрдн рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै, рдХाрд╡्рдп рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрдиुрднूрддि рдирд╣ीं рд╣ोрддी।9 рдЕрд░рд╕्рддू рдиे рднी рдпрд╣ी рдмाрдд рдХрд╣ी рдеी рдХि- “рд╕рдм рдХुрдЫ рдХाрд░्рдп рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै, рдпोрдЧ्рдп рд╡िрд╖рдп рдЪुрди рд▓ो рдЙрд╕рдХी рд╕्рдеिрддिрдЬрди्рдп рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХो рдЖрдпрдд्рдд рдХрд░ो। рдпрджि рдРрд╕ा рдХिрдпा рдЧрдпा рддो рд╢ेрд╖ рд╕рдм рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдкूрд░ा рд╣ो рдЬाрдпेрдЧा।10

     рдоैрде्рдпू рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХेрд╡рд▓ рдХрд╡ि рдПрд╡ं рдХाрд╡्рдп-рдЪिрди्рддрдХ рд╣ी рди рдеे рдЕрдкिрддु рд╡े рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рднी рд╕рдЬрдЧ рдк्рд░рд╣рд░ी рдеे। рдЕрддः рдпрд╣ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓ा рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рдХा рдЪिрди्рддрди рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЕрдирди्рддрд░ рд╡े рдЗрд╕ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं  рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬिрд╕ рд╕ीрдоा рддрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рдпांрдд्рд░िрдХी рдХी рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЙрд╕ी рд╕ीрдоा рддрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рд╕ंрддुрд▓рди рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрдХ рдУрд░ рддो рд▓ोрдЧों рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рднाрд░ी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рднौрддिрдХ рд╕ाрдзрдиों рдПрд╡ं рд╕ुрдЦ-рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдоें рдЕрднिрд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рдХिрди्рддु рднौрддिрдХ рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рд▓ाрдн рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рд╕рдоाрдЬ рддीрди рд╡рд░्рдЧों рдоें рдмँрдЯ рдЧрдпा- рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ, рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдПрд╡ं рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ। рдЬрд╣ाँ рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рд╣ोрдХрд░ рдШोрд░ рднौрддिрдХрд╡ाрджी рд╣ो рдЧрдпा рддो рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдЕрдкрдиी рдЕрддृрдк्рдд рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдПрд╡ं рдХुंрдаाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХ्рд╖ुрдж्рд░ рд╣ो рдЧрдпा рдПрд╡ं рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдоें рдкाрд╢рд╡िрдХрддा рдЖ рдЧрдИ। рд╡िрднिрди्рди рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдиे рднौрддिрдХрд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЬो рдирдпी рд╕्рдеाрдкрдиाрдПँ рдХि рдЙрдирдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдзाрд░्рдоिрдХ, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рдз्рд╡рд╕्рдд рд╣ो рдЧрдпीं। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╣्рд░ाрд╕ рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрд╕ी рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдШрдЯрди рдпा рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЕрд░ाрдЬрдХрддा рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХा рдкрд╢ुрддा рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдШाрддрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдиे рдХा рд╕ंрдХेрдд рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкुрди: рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХि рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬाрдпे। рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдзрд░्рдо рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрддा рдеा рдХिрди्рддु рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдЗрди рджोрдиों рдкрд░ рд╕े рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рдХि рдЖрд╕्рдеा рдЦрдг्рдбिрдд рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХрд╡िрддा рд╣ी рдПрдХ рдРрд╕ा рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдкुрди: рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХि рдкूрд░्рддि рднी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХि рдХрд▓ा рдпा рдХрд╡िрддा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी, рдЕрдкिрддु рд╡े рд░рдЪрдиाрдПँ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдРрд╕े рдорд╣ाрди् рдХाрд░्рдпों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ो рдЬो рдХि рдоाрдирд╡рддा рдХे рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдоूрд▓्рдпों рд╕े рдЕрднिрднूрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ों рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╡े рд╕рд╢рдХ्рдд, рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдПрд╡ं рдЖрд╣्рд▓ाрджрдХाрд░ी рднी рд╣ों। рдЗрди рдЧुрдгों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд░рдЪрдиा рд╣ी рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдШрдЯрди рдХा рдиिрд░ाрдХрд░рдг рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।


     рдХाрд╡्рдп рдХी рдЗрд╕ рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХाрд╡्рдп рдХो рдЬीрд╡рди рдХि рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ै- Poetry is at bottom a criticism of life. рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рдШोрд╖рдгा рдХी рдЕрдиुрдЧूँрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╕ुрдиाрдпी рдкреЬрддी рд╣ै। рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╕े рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдпा рдиिрди्рджा рд╕े рдирд╣ीं рд╣ै, рдЕрдкिрддु рд╡े рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд░्рде рдоें рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं- “рдХрд╡िрддा рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рддो рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ै рдХिрди्рддु рд╡рд╣ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЕрдкрдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд╡्рдп-рд╕рдд्рдп рдПрд╡ं рдХाрд╡्рдп рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें, рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХाрд╡्рдпрдЧрдд рддрдд्рдд्рд╡ों рдФрд░ рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╢ैрд▓ी рднी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ोрддी рд╣ै।11  рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╢ैрд▓ी рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджेрддे рд╣ुрдП рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैंрдпрд╣ рд╢ैрд▓ी рдХाрд╡्рдп рдоें рддрдм рдЖрддी рд╣ै, рдЬрдм рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдордиोрд╡ृрдд्рддि рд╡ाрд▓ा рдЙрдЪ्рдЪाрджрд░्рд╢ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХिрд╕ी рдЧрдо्рднीрд░ рд╡िрд╖рдп рдХा рд╕рд░рд▓рддा рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдХे рд╕ाрде рдиिрд░ूрдкрдг рдХрд░рддा рд╣ै।рд╡рд╣ рдХाрд╡्рдп рд╢ैрд▓ी рдоें рдЕрд░्рдердЧाрдо्рднीрд░्рдп, рдХрд╕ाрд╡рдЯ, рд╢ुрдж्рдзрддा, рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा рдПрд╡ं рд╕ंрдЧीрдд्рдордХрддा рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдЧुрдг рдоाрдирддे рд╣ैं рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЧрдж्рдпрд╢ैрд▓ी рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЙрд╕рдХा рдордд рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдоें рдиिрдпрдоिрддрддा
(Regularity), рдПрдХрд░ूрдкрддा (Uniformity), рд╕рдЯीрдХрддा (Precision), рдПрд╡ं рд╕ंрддुрд▓рди (Balance) рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो, рдЙрди्рд╣ें рд╕ोрдЪे рд╕рдордЭे рддрдеा рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░े рдЬिрд╕рд╕े рдХि рд╕рдЪ्рдЪी рдФрд░ рдирд╡ीрди рднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ो рд╕рдХे- A disinterested endeavor to learn and propagate the best that is known and thought in the world and thus to establish a current of fresh and true ideas.

     рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХे рдорддाрдиुрд╕ाрд░, рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдоें рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рдЧुрдг рд╣ोрдиे рдЪाрд╣िрдП - (1) рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рдиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрдирдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░े। (2) рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдоें рдПрдХ рдоिрд╢рдирд░ी рд╕्рдкिрд░िрдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЬो рдХुрдЫ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдЧाреЭ рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдордирди рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрд╕े рд╡рд╣ рд╣рд╕्рддाрди्рддрд░िрдд рдХрд░े, рдЬिрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рд╕рдХे। (3) рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдк्рд░рддि рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рдРрд╕े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░े, рдЬिрд╕рдоें рд▓ेрдЦрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рд░्рдЬрдиा рдХрд░ рд╕рдХे।
 рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХो рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдХॉрдЯ рдЬेрдо्рд╕ рдиे рд▓िрдЦा - For half a century Arnold’s position in this country was comparable with that of the venerable Greek in respect of wide influence he exercised, the mark he  impressed upon criticism and the blind faith which he was trusted by his rotaries. рдЕрд░्рдеाрддрдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХी рд╕्рдеिрддि рд▓рдЧрднрдЧ 50 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рд╡ैрд╕ी рд╣ी рд░рд╣ी рдЬैрд╕े рдХिрд╕ी рд╕рдордп рдпूрдиाрди рдХे рдорд╣ाрди् рдЪिрди्рддрдХ рдЕрд░рд╕्рддू рдХी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдпुрдЧ рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХो рдЙрд╕ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рдЬैрд╕े рдХрднी рдЕрд░рд╕्рддू рдиे рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рд╕ीрдоा рддрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рдеे।12

     рд╕рдордЧ्рд░рддः, рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕्рддрдо्рдн рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдиिрд░्рднीрдХ рд╣ोрдХрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा। рд╕्рдЯॉрдХ рдЬेрдо्рд╕ рдиे рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕рдоीрдЪीрди рдЖрдХрд▓рди рдХिрдпा рд╣ै- “рд╣рдордоें рд╕े рдХौрди рдЙрд╕ рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдХो рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рдЕрд░्рдкिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा рдЬिрд╕рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕े рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рдХी рдЙрд╕рдиे рдЬीрд╡ рдпंрдд्рд░ рдХे рджांрддे рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдоुрдХ्рдд рдХिрдпा, рдЙрд╕рдиे рдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЕрдиुрд╡рд░्рддрди рдХिрдпा, рдЙрд╕рдиे рдоाрдзुрд░्рдп рдФрд░ рдЖрд▓ोрдХ рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рдЕрднिрд░ुрдЪि рд▓ी, рдЙрд╕рдиे рдЙрдд्рддрдо рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рддрдеा рдЬीрд╡рди рдоें рд╡िрдиिрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдиिрд░рди्рддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा, рдЙрд╕рдиे рдЬो рдиूрддрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдеा рдЙрд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╕ंрдЪाрд░िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдмिрдо्рдм рдХे рд╡िрдЪाрд░-рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХे рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рд╕рджा рд░рд╣рдиे рдХी рдЪेрд╖्рдЯा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдХी рдн्рд░ांрддिрдпों рдХो рджूрд░ рд░рдЦा।13

     рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рддः рдЖрд░्рдирд▓्рдб рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд╡े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд░рд╕्рддू рд╣ैं। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЙрдирдХा рд╕्рдеाрди рдЕрдорд░ рд╣ै рдФрд░ рдХीрд░्рддि рдЕрдХ्рд╖рдп।

рд╕рди्рджрд░्рдн:
1. Selected Essay, The Study of Poetry, Page 47
2. рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░- рдЖрдЪाрд░्рдп рджेрд╡ेрди्рдж्рд░рдиाрде рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда- 147
3. рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░- рдбॉ. рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣, рдкृрд╖्рда- 98
4. рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░- рдЖрдЪाрд░्рдп рджेрд╡ेрди्рдж्рд░рдиाрде рд╢рд░्рдоा, рдкृрд╖्рда- 149
5. рднाрд░рддीрдп рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдп-рд╕िрдж्рдзाрди्рдд- рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда- 204
6. рднाрд░рддीрдп рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдп-рд╕िрдж्рдзाрди्рдд- рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда- 205
7. рднाрд░рддीрдп рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдп-рд╕िрдж्рдзाрди्рдд- рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда- 206-207
8.  рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдп-рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा- рд╕. рдбॉ. рд╕ाрд╡िрдд्рд░ी рд╕िрди्рд╣ा, рдкृрд╖्рда- 195
9. рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░- рдбॉ. рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣, рдкृрд╖्рда- 102
10. рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░- рдбॉ. рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣, рдкृрд╖्рда- 102
11. рднाрд░рддीрдп рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдп-рд╕िрдж्рдзाрди्рдд- рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда- 210 
12. рднाрд░рддीрдп рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдп-рд╕िрдж्рдзाрди्рдд- рдбॉ. рдЧрдгрдкрддिрдЪрди्рдж्рд░ рдЧुрдк्рдд, рдкृрд╖्рда- 201 
13. рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░- рдбॉ. рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣, рдкृрд╖्рда- 109