Showing posts with label 201903H. Show all posts
Showing posts with label 201903H. Show all posts

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп: рджो рд╢рдм्рдж ...


рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा
рд╣рдоें рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рдЪाрд╣िрдпे рдЬो рдЖрд╢ा рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рднी рднрдп рдФрд░ рдЭिрдЭрдХ рдХे рдмिрдиा рдпुрдж्рдз рдЬाрд░ी рд░рдЦ рд╕рдХें। рд╣рдоें рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рдЪाрд╣िрдпे рдЬो рдЖрджрд░-рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдЖрд╢ा рд░рдЦे рдмिрдиा рдЙрд╕ рдоृрдд्рдпु рдХे рд╡рд░рдг рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ों, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдпे рди рдХोрдИ рдЖँрд╕ू рдмрд╣े рдФрд░ рди рд╣ी рдХोрдИ рд╕्рдоाрд░рдХ рдмрдиे।
~ рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा

рдЬिрди рдпुрд╡рдХों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рд╕्рд╡рджेрд╢ рд╕ेрд╡ा рдХे рднाрд╡ рд╣ों, рдЙрди्рд╣ें рдХрд╖्‍рдЯ рд╕рд╣рди рдХрд░рдиे рдХी рдЖрджрдд рдбाрд▓рдХрд░ рд╕ुрд╕ंрдЧрдаिрдд рд░ूрдк рд╕े рдРрд╕ा рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЬिрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рдеाрдпी рд╣ो। рдХेрдеेрд░ाрдЗрди рдиे рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдеा। рдЙрджрд░-рдкूрд░्рддि рдХे рдиिрдоिрдд्рдд рдХेрдеेрд░ाрдЗрди рдХे рдЕрдиुрдпाрдпी рдЧ्рд░ाрдоों рдоें рдЬाрдХрд░ рдХрдкрдб़े рд╕ीрддे рдпा рдЬूрддे рдмрдиाрддे рдФрд░ рд░ाрдд्рд░ि рдХे рд╕рдордп рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЙрдкрджेрд╢ рджेрддे рдеे। рдЬिрд╕ рд╕рдордп рдоैंрдиे рдХेрдеेрд░ाрдЗрди рдХी рдЬीрд╡рдиी (The Grandmother of the Russian Revolution) рдХा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा, рдоुрдЭ рдкрд░ рднी рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ुрдЖ। рдоैंрдиे рддुрд░рди्рдд рдЙрд╕рдХी рдЬीрд╡рдиी 'рдХेрдеेрд░ाрдЗрди-8' рдиाрдо рд╕े рд╣िрди्рджी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ाрдИ। рдоैं рднी рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा, рдкрд░ рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рджрд▓ рдоें рдлंрд╕ рдЧрдпा। рдоेрд░ा рддो рдЕрдм рдпрд╣ рджृрдв़ рдиिрд╢्‍рдЪрдп рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЕрднी рдкрдЪाрд╕ рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХ्рд░ाрди्рддिрдХाрд░ी рджрд▓ рдХो рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рд╕рдлрд▓рддा рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЙрд╕рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्‍рдд рдирд╣ीं।
~ рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдмिрд╕्рдоिрд▓

рднाрд░рдд рдХे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдк्рд░ाрдг рди्рдпोрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рднрдЧрд╡рддीрдЪрд░рдг рд╡ोрд╣рд░ा рддрдеा рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдмिрд╕्рдоिрд▓ рдЬैрд╕े рдорд╣ाрдиाрдпрдХों рдиे рд╣рдоाрд░े рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдпे рдЖрдд्рдоोрдд्рд╕рд░्рдЧ рддो рдХिрдпा рд╣ी, рд╡े рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рдирдХाрд▓ рдоें рднी рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХी рдЙрди्рдирддि рдХे рд▓िрдп рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд░рд╣े। рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдХी рдмाрдд рддो рдмреЬी рд╣ै, рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рдкреЭрдиे рдоाрдд्рд░ рд╕े рд╣ी рдХिрддрдиे рдордиुрд╖्рдпों рдХा рд╡िрд╡ेрдХ рдЬाрдЧ्рд░рдд рд╣ुрдЖ। рддो рднी рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдХрд╖्рдЯрдк्рд░рдж рд╣ै рдХि рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕ेрд╡ा рдХी рдк्рд░рдеा рдЕрднी рднी рднाрд░рдд рдоें рдЕрд▓्рдкрдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╣िंрджी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢ाрдпрдж рдд्рд╡рд░िрдд рд▓ाрдн рдХा рдоोрд╣ рдЕрднी рднी рдЗрддрдиा рд╣ै рдХि рдЖрдд्рдоोрди्рдирддि рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп, рд╕рд░рд▓, рдФрд░ рдиिःрд╢ुрд▓्рдХ рд╕ाрдзрдиों рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

рд╣िंрджी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рджрд╢рдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддे рд╣ुрдП, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдкिрдЫрд▓े рдвाрдИ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕ेрддु рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рд╕े рдЬुреЬे рд░рд╣рдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдЬ рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдоेрд░े рд▓िрдпे рджु:рдЦрдж рд╣ै рдХि рдЗрддрдиे рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рдоें рднी рд╣рдоें рдЕрдм рддрдХ рдРрд╕ा рдПрдХ рднी рд╕्рд╡рдпंрд╕ेрд╡рдХ рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рдЬो рд╕ेрддु рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рднाрд╡ рд╕े рд╕्рддрд░ीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рдПрдХ-рджो рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдХрднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкреЬрдиे рдкрд░ рдХिрд╕ी рдЕंрдХ рдХे рдЕрдкрд▓ोрдб рдЬैрд╕ा рд╕рд░рд▓ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдоें рдХुрдЫ рдШрдг्рдЯों рдХा рдпोрдЧрджाрди рдХрд░ рд╕рдХे। рдмेрд╢рдХ рдЙрд╕рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдпे рдеोреЬा-рдмрд╣ुрдд рд╕ीрдЦрдиा рднी рдкреЬेрдЧा, рд▓ेрдХिрди рд╕ीрдЦा рд╣ुрдЖ рдХुрдЫ рднी рдХрднी рдмेрдХाрд░ рдирд╣ीं рдЬाрддा рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдоें рдХुрдЫ рдк्рд░рдпाрд╕ рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпे рдЧрдпे рдеे, рд▓ेрдХिрди рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдЕрдм рддрдХ рдХा рд╕ाрд░ा рд╢्рд░рдо рд╡्рдпрд░्рде рд╣ी рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рдЕंрдХों рд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рдЕрддिрдеि рд╕рдо्рдкाрджрдХों рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдЕрднी рд╢ैрд╢рд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै।

рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рдоाрд╕ рд╕े рдХाрд░्рдп-рд╕рдо्рдмंрдзी рд╡्рдпрд╕्рддрддा, рддрдеा рдпाрдд्рд░ाрдУं рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕рдо्рдмंрдзी рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдЕрд╡рд░ोрдзों рдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдХुрдЫ рджेрд░ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं। рдмाрдзाрдУं рдХा рдЖрджрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рдоैं рдЖрдкрдХो рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рджिрд▓ाрддा рд╣ूँ рдХि рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рд╣ुрдИ рджेрд░ी рдПрдХ рдЕрдкрд╡ाрдж рд╣ै рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╕ेрддु рдХे рд╕рднी рдЕंрдХ рдкिрдЫрд▓े рдЕंрдХों рдХी рддрд░рд╣ рд╕рдордп рдкрд░ рдЖрддे рд░рд╣ेंрдЧे।

рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рдЗрдЪ्рдЫुрдХ рдоिрдд्рд░ों рд╕े рд╡рд╣ी рдкुрд░ाрдиा рдЕрдиुрд░ोрдз рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ - рдХृрдкрдпा рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди рдЕрд╡рд╢्рдп рдкреЭें। рд╕ेрддु рдХे рд▓िрдпे рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рд╣рдо рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рд╕े рдк्рд░ेрд╖िрдд рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдХेрд╡рд▓ рдоौрд▓िрдХ, рдФрд░ рдкूрд░्рдгрддः рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиाрдПँ рд╣ी рднेрдЬें। рдЖрд▓ेрдЦों рдоें рд╕рднी рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рд╢्рд░ेрдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦें। рд╕ेрддु рдХे рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓ीрдп рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдХाрд░рдг рдЕंрддрд░्рдЬाрд▓ीрдп рд╕рдоूрд╣ों рдпा рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं, реЮेрд╕рдмुрдХ, рдм्рд▓ॉрдЧ рдЖрджि рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ेрддु рдоें рдкुрдирд░्рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╡्рдпрд░्рде рдХा рджोрд╣рд░ाрд╡ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдо рдмрдЪрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░, рд╣िंрд╕рдХ рдЧрддिрд╡िрдзि, рдпा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдШृрдгा рдпा рдж्рд╡ेрд╖ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрддु рдоें рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рд╡рд░्рдЧ, рдЬाрддि, рдпा рд▓िंрдЧ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ो, рдЪाрд╣े рдХिрд╕ी рдкंрде, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рд░ाрдЬ्рдп, рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХे рдк्рд░рддि рд╣ो। рдирдпे-рдкुрд░ाрдиे, рд╕рднी рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд▓िрдпे 'рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди' рдХी рдиिрдо्рди рдХреЬी рд╕рднी рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╕рдордп рдмрдЪाрдиे рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдоें рд▓ाрднрдк्рд░рдж рд╣ै: http://www.setumag.com/p/hindi-setu-submission-guidelines-setu.html

рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рдоें рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣िрдпों рдФрд░ рдд्рд░ुрдЯिрдпों рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╕ेрддु рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд░ाрдиे рдЖрд▓ेрдЦ 'рдХृрдкрдпा рд╕рд╣ी рд▓िрдЦें' рдкрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХрд░ें। рдЗрд╕рд╕े рдЖрдкрдХे рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рдХो рддो рд▓ाрдн рд╣ोрдЧा рд╣ी, рдЖрдк рд╕ेрддु рдХी рд▓ेрдЦрди-рд╢ैрд▓ी / рд╕्рдЯाрдЗрд▓ рд╢ीрдЯ рд╕े рднी рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд╕рдХेंрдЧे, рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиा рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдмреЭ рд╕рдХेрдЧी।

рдХैрдиैрдбा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоिрдд्рд░ों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдиे 25 рдордИ, 2019 рдХो рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдд्рддрд░ рдЕрдоेрд░िрдХी рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдПрдХ-рджिрд╡рд╕ीрдп рдЧोрд╖्рдаी рдФрд░ рдоिрд▓рди рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдЯोрд░рдг्рдЯो рдоें рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕ेрддु рдХे рдЕрдиेрдХ рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖िрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоुрдо्рдмрдИ рд╕े рд╣рдоाрд░े рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХे рд╕рдо्рдкाрджрдХ рдбॉ. рд╕ुрдиीрд▓ рд╢рд░्рдоा рднी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдФрд░ рд╣ाँ, рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рдиे рдоैं рднी рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ा рд╣ूँ।

рд░рдордгिрдХा рдЧुрдк्рдд рдХा рджेрд╣ाрд╡рд╕ाрди рдЗрд╕ рдоाрд╕ рдХे рджुрдЦрдж рд╕рдоाрдЪाрд░ों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рд╕ेрддु рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рд╡िрдирдо्рд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдЮ्рдЬрд▓ि।

рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेреЫी, рджोрдиों рд╕ंрд╕्рдХрд░рдгों рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд▓рдЧрднрдЧ 200 рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рд╕ेрддु рдХा рдпрд╣ рдЕंрдХ рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рдкूрд░ा рд╣ोрддे-рд╣ोрддे рд╕ेрддु рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 700 рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै। рд╕ेрддु рдХे, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЗрд╕ рдЕंрдХ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдЕрд╡рд╢्рдп рд╕ाрдЭा рдХीрдЬिрдпे।

рд╢ुрднाрдХांрдХ्рд╖ी,
рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╢рд░्рдоा

рдЕрдиुрдХ्рд░рдордгिрдХा, рдоाрд░्рдЪ 2019

рд╕ेрддु рд╡рд░्рд╖ 3, рдЕंрдХ 10, рдоाрд░्рдЪ 2019

рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдп

рд▓рдШुрдХрдеा-рдХрд╣ाрдиी-рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

рджृрд╢्рдп-рд╢्рд░рд╡्рдп

рд╕рдоीрдХ्рд╖ा

рдзрд░ोрд╣рд░

рд╕्рдеाрдпी рд╕्рддрдо्рдн

рдЖрд▓ेрдЦ, рд╡िрдорд░्рд╢, рд╡ рд╢ोрдз

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЪाрд░

рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी

рдХाрд╡्рдп-рдЧीрдд-рдкрдж्рдп

рд░рд╕ोрдИ: рдЭाрд▓ рдоूрд░ी

рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ 'рд╕рдоीрд░'

рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ ’рд╕рдоीрд░’

рдЖрдЬ рдХे рдЙреЬрдирддрд╢्рддрд░ी рдЪौрдХा рдоें рдЖрдЬ рд╣рдо рдмрдиाрдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЭाрд▓ рдоूрд░ी


рд╕ाрдордЧ्рд░ी:
рдоुрд░рдоुрд░ा – 1 рдХрдк
рдЪрдиा рднुрдиा рд╣ुрдЖ – 1/2 рдХрдк
рднुрдиी рдоूँрдЧрдлрд▓ी – 1/2 рдХрдк
рдирдордХ – 1/2 рдЪрдо्рдордЪ
рдЪाрдЯ рдорд╕ाрд▓ा – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рдк्рдпाрдЬ – 1 рдордз्рдпрдо рдЖрдХाрд░ рдХा рдмाрд░ीрдХ рдХाрдЯ рдХрд░
рд╕рд░рд╕ों рдХा рддेрд▓ – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рдиींрдмू рдХा рд░рд╕ – 1 рдЪрдо्рдордЪ
рд╣рд░ा рдзрдиिрдпा – 1 рдЫोрдЯी рд╕ी рдЧрдб्рдбी рдмाрд░ीрдХ рдХाрдЯ рдХрд░
рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ – 2 рдмाрд░ीрдХ рдХрдЯी рд╣ुрдИ



рдмрдиाрдиे рдХी рд╡िрдзि:
1. рдПрдХ рдоाрдИрдХ्рд░ोрд╡ेрд╡ рд╡ाрд▓ा рдмрд░्рддрди рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдоुрд░рдоुрд░ा рдбाрд▓ рд▓ें। рдлिрд░ рдЙрд╕ 20 + 20 +10 рд╕ेрдХेंрдб рдХрд░рдХे 50 рдоिрдирдЯ рдХे рд▓िрдП рдоाрдИрдХ्рд░ोрд╡ेрд╡ рдХрд░ рд▓ें। рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдХि 20 рд╕ेрдХेंрдб рдХрд░рдХे рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ें, рдлिрд░ рдЙрд╕े рдПрдХ рдЪрдо्рдордЪ рд╕े рдКрдкрд░-рдиीрдЪे рдХрд░ рджें। рдлिрд░ 20 рд╕ेрдХेंрдб рд╕ेंрдХें рдФрд░ рдлिрд░ рдоिрд▓ा рджें। рдЕрдм 10 рд╕ेрдХेंрдб рдФрд░ рдоाрдИрдХ्рд░ोрд╡ेрд╡ рдХрд░ рд▓ें। рдоुрд░ाрдоुрд░ा рднुрди рдЬाрдпेрдЧा।
2. рдЕрдм рдЗрд╕рдоें рднुрдиे рдЪрдиे рдФрд░ рднुрдиी рдоूँрдЧрдлрд▓ी рдоिрд▓ा рд▓ें।
3. рдЕрдм рдЗрд╕рдоें рдк्рдпाрдЬ, рдзрдиिрдпा, рд╣рд░ी рдоिрд░्рдЪ, рдирдордХ, рдЪाрдЯ рдорд╕ाрд▓ा рдФрд░ рддेрд▓ рдбाрд▓ рдХрд░ рдоिрд▓ा рджें।
4. рдЕрдм рдиींрдмू рдХा рд░рд╕ рдбाрд▓ рдХрд░ рдоिрд▓ा рд▓ें।
5. рдЭाрд▓рдоूрд░ी рддैрдпाрд░ рд╣ै।



рд╡िрдбिрдпो:


рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдзि рдХा рд╡िрдбिрдпो рдЖрдкрдХे рд▓िрдпे рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ рдХे UFO’S Kitchen рдпूрдЯ्рдпूрдм рдЪैрдирд▓ рдХे рд╕ौрдЬрди्рдп рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдпूрдЯ्рдпूрдм рд╡िрдбिрдпो рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рд╕ुрдирддे рдФрд░ рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдк рд╕рд░рд▓ рд╡िрдзि рд╕े рд╡िрд╡िрдз рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпрдЮ्рдЬрди рдмрдиाрдиा рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

Lotus Near Khamalpada Dombivli East

Photo Feature by Shrikant K :: рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी - рдбोрдо्рдмिрд╡рд│ी-рдкूрд░्рд╡ рдХे рдХрдорд▓: рд╢्рд░ीрдХांрдд рдХे













рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдирдо рдзрд░ा рдкрд░ - рд╕ाрдзрдиा рд╡ैрдж

рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рд╕рдоीрд░ рд▓ाрд▓ ’рд╕рдоीрд░’
========================
рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдирдо рдзрд░ा рдкрд░
рд▓ेрдЦिрдХा: рд╕ाрдзрдиा рд╡ैрдж
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕ाрдзрдиा рд╡ैрдж, 33/23, рдЖрджрд░्рд╢ рдирдЧрд░, рд░рдХाрдмрдЧंрдЬ, рдЖрдЧрд░ा
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рдХा рдлोрди: +91 931 991 2798
рдоूрд▓्рдп: ₹ 200.00
рдИрдоेрд▓: sadhna.vaid@gmail.com
рджूрд░рднाрд╖: +91 94258 06252
========================

рд╕ाрдзрдиा рд╡ैрдж рдЬी рд╕े рдкрд░िрдЪрдп рд╣ुрдП 10 рд╕ाрд▓ рд╕े рдКрдкрд░ рдХा рд╕рдордп рдЧुрдЬрд░ा। рдкрд░िрдЪрдп рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдЙрдирдХा рдм्рд▓ॉрдЧ ’рд╕ुрдзीрдиाрдоा’ рд░рд╣ा। рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдиी рд╢ुрд░ू рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рдЖрдИ। рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦрдиा рдФрд░ рд╡ो рднी рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдЧрдж्рдп рджोрдиों рдХे рд╣ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े, рдпрд╣ी рд╕ाрдзрдиा рдЬी рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд рд╣ै।

рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд╕ाрдзрдиा рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬा рд╣ुрдЖ рдЙрдирдХा рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ’рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдирдо рдзрд░ा рдкрд░’ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। 151 рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдЧुрд▓рджрд╕्рддा, рдЬिрд╕рдоें рдЪिрди्рддрди рдЙрдирдХे рдоाрдирд╕ рдХी рдЧंрднीрд░рддा рдФрд░ рд╕рдЬрдЧрддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдиुрднूрддिрдпाँ рдЙрдирдХे рдХोрдорд▓ рд╣ृрджрдп рдХो рдЬो рдХрднी рдоाँ рдХा, рддो рдХрднी рдиाрд░ी рдХा рддो рдХрднी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрдж рд╕ा рд╡िрдЪрд░рддा рдорди рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕ा рд╕ंрд╕ाрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рд▓ेрдЦिрдХा: рд╕ाрдзрдиा рд╡ैрдж
151 рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╣рд░ рдПрдХ рдХрд╡िрддा рдХा рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдЕंрджाрдЬ рд╣ै। рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдЖрдпाрдо рд╣ै। рдХрд╣ीं рднी рджोрд╣рд░ाрд╡ рдирд╣ीं рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा, рдпрд╣ рдоुрдЭे рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд▓рдЧी।

рдПрдХ рдмाрд░ рдЬो рдкреЭрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рддो рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд╣ी рдЖрдпाрдоों рдХो рдЫूрддे, рдордиोрднाрд╡ों рдХे рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдЧोрддा рд▓рдЧाрддे  рдЬрдм рдЙрд╕ рдкाрд░ рдиिрдХрд▓े рддो рдкाрдпा рдХि рдкूрд░ी рдХिрддाрдм рдкреЭ рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрдЪ्рдЫा рдЕрднी рднी рдФрд░ рдкреЭрддे рдЪрд▓े рдЬाрдиे рдХी рдмाрдХी рд╣ै।

рдХुрдЫ рдХрд╡िрддा рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдПрдХ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ी рдХी рдоाँ рдХे рджिрд▓ рдоें рдЙрдарддा рдЕрдкрдиे рд╣ी рдкुрдд्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдШृрдгा рдФрд░ рд╢рд░्рдоिंрджрдЧी рдХे рднाрд╡ рдХो рдЬिрддрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╡ो ’рдХुंрдаिрдд рдиाрд░ी’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдкेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рд╣ीं рд╕рдоाрдЬ рдоें рдШूрдорддे рдЗрди рдирд░ рдкिрд╢ाрдЪ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░िрдпों рдХे рд░рд╣рддे рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рдкुрдд्рд░ी рдХी рдЖрд╢ंрдХिрдд рдоाँ рдХे рд╣ृрджрдп рдХे рднрдп рдХो рдмрдЦूрдмी ’рдкुрд░ाрдиे рдЬрдоाрдиे рдХी рдоाँ’ рдХрд╡िрддा рдХрд▓рдордмрдж्рдз рдХрд░рддी рд╣ैं।

’рдоैं рд╢рд░्рдоिंрджा рд╣ूँ’ рдХे рдХुрдЫ рдЕंрд╢:
рдЖрдЬ рдпाрдж рдХрд░рддी рд╣ूँ
рддो рдмреЬा рдХ्рд╖ोрдн рд╣ोрддा рд╣ै рдХि
рддुрдЭे рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоैंрдиे 
рдХिрддрдиे рджाрди рдкुрдгрдп рдХिрдпे рдеे
рдХिрддрдиे рдоंрджिрд░, рдорд╕्рдЬिрдж
рдЧुрд░ुрдж्рд╡ाрд░ों рдоें
рднрдЧрд╡ाрди рдХे рд╕ाрдордиे рдЬाрдХрд░
рдорд╣ीрдиों рдоाрдеा рд░рдЧреЬा рдеा!
рд╡ो рдХिрд╕рд▓िрдпे?
рддुрдЭे рдЬैрд╕े рдХрдкूрдд рдХो
рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП?
--------

рдЪाрд░ рдкрди्рдиों рдоें рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ोрдн рдХे рдмीрдЪ:
рдпрд╣ाँ рдХी рдЕрджाрд▓рдд
рддेрд░ा рдлैрд╕рд▓ा рдХрдм рдХрд░ेрдЧी
рдоैं рдирд╣ीं рдЬाрдирддी
рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рддू
рдоेрд░े рд╣ाрдеों рдкреЬ рдЧрдпा рддो
рдПрдХ рд╣рдд्рдпाрд░िрди рдоाँ 
рд╣ोрдиे рдХा рдкрдЯ्рдЯा рдоेрд░े рдоाрдеे рдкрд░
реЫрд░ुрд░ рдЪिрдкрдХ рдЬाрдпेрдЧा!

рдФрд░ рдЙрдирдХी рдПрдХ рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддा ’рдкुрд░ाрдиे реЫрдоाрдиें рдХी рдоाँ’ рдХे рдХुрдЫ рдЕंрд╢:
рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП
рдоैं рдЖрдЬ рднी рд╡рд╣ी
рдкुрд░ाрдиे реЫрдоाрдиे рдХी рдоाँ рд╣ूँ
рдоेрд░ी рдмेрдЯी
рддुрдо рдЪाрд╣े рдоुрдЭрд╕े рдХिрддрдиा рднी
рдиाрд░ाреЫ рд╣ो рд▓ो
рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП
рдоेрд░ी рд╣िрджाрдпрддें рдФрд░
рдкाрдмंрджिрдпाँ рдЖрдЬ рднी рд╡рд╣ी рд░рд╣ेंрдЧी
рдЬो рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдеीं
рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ,
рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рд▓ोрдЧ,
рдФрд░рдд рдХे рдк्рд░рддि
рдЙрдирдХी рд╕ोрдЪ,
рдЙрдирдХा рдиреЫрд░िрдпा
рдФрд░ рдЙрдирдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा
рдЖрдЬ рднी рд╡рд╣ी рд╣ै
рдЬो рдХрджाрдЪिрдд рдЖрджिрдо рдпुрдЧ рдоें
рд╣ुрдЖ рдХрд░рддी рдеी!

рдкुрдиः 5 рдкрди्рдиों рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдпрд╣ рд▓ंрдмी рдХрд╡िрддा рдХिрддрдиे рднीрддрд░ рддрдХ рдЭрдХрдЭोрд░рддी рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдЖрдк рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕े рдЧुрдЬрд░ рдХрд░ рд╣ी рдХрд░ рдкाрдпेंрдЧे।

рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддाрдпें рдорд╕рд▓рди ’рд╢ुрднрдХाрдордиा’, ’рдЕрдм рдФрд░ рдирд╣ीं’, рдЧृрд╣рдгी’, ’рдоैं рд╡рдЪрди рджेрддी рд╣ूँ рдоाँ’, ’рдоौрди’, рдЖрджि рдиाрд░ी рдорди рдХे рднाрд╡ рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл ’рджो рдЬिрдж्рджी рдкрдд्рддे’, ’рд╡рд╕ंрддाрдЧрдорди’ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ाрдоिрдк्рдп। рдПрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рд▓ेрдЦрди।

294 рдкрди्рдиों рдоे 151 рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХिрдпे рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ’рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХी рдирдо рдзрд░ा рдкрд░’ рдХा рдоेрд░ी рдкुрд╕्рддрдХों рдХी рдЕрд▓рдоाрд░ी рдоें рдЦाрд╕ рд╕्рдеाрди рд░рд╣ेрдЧा। рдЦाрд╕ рдмाрдд рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдк्рд░рдХाрд╢рдХ рднी рд╕ाрдзрдиा рдЬी рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рд╣ै। рдоुрдЭे рдкूрд░ी рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ै рдХि рдЬрдм рдЖрдк рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдЧुрдЬрд░ेंрдЧे рддो рдЖрдк рднी рдЗрди्рд╣ीं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोंрдЧे рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЖрдкрдХी рдкुрд╕्рддрдХों рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рднी рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рдмрдиाрдпेрдЧी।

рдоेрд░ी рдЕрдиेрдХ рд╢ुрднрдХाрдордиाрдпें рд╕ाрдзрдиा рдЬी рдХे рд╕ाрде рд╣ैं рдФрд░ рдоुрдЭे рдЗрди्рддрдЬाрд░ рд╣ै рдЙрдирдХे рдЕрдЧрд▓े рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХा। рдоुрдЭे рдЬ्рдЮाрдд рд╣ै рдХि рд╡े рдкूрд░्рдг рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рд╕े рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХो рд╕рддрдд рдЕंрдЬाрдо рджेрдиे рдоें рдкूрд░्рдг рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕ाрде рд▓рдЧी рд╣ैं।

рдк्рд░рдмोрдз рдЧोрд╡िрд▓ рдХो рд╕ृрдЬрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди

рд╢्рд░ीрдЧंрдЧाрдирдЧрд░।

рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдк्рд░рдмोрдз рдХुрдоाрд░ рдЧोрд╡िрд▓ рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХा рдХाрдо рдмेрд╣рдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рджोрдиों рднाрд╖ाрдУं рдоें рд░рдЪрдиा рдХो рдЬीрддा рд╣ै, рддрднी рдЙрд╕рдХा рдХाрдо рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ो рдкाрддा рд╣ै।

рд╡े рд░рд╡िрд╡ाрд░ рдХो рд╕ृрдЬрди рд╕ेрд╡ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдоाрд╕िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо "рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдоिрд▓िрдП" рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рддрдиिрд╖्рдХ рдХे рд╕рднाрдЧाрд░ рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рдХि рдХोрдИ рд░рдЪрдиा рдЖрдкрдХो рдкрд╕ंрдж рдЖрдП рддो рд╡рд╣ рджूрд╕рд░ी рдЬрдЧрд╣ рднी рдкрд╕ंрдж рдХी рдЬाрдП। рдЬрдЧрд╣ рдФрд░ рд╕्рдеिрддि рдХे рд╕ाрде рдкाрдардХ рд░рдЪрдиा рдХे рд╕ाрде рдХिрддрдиा рдЬुреЬ рдкाрдпा рд╣ै, рдпрд╣ рднी рд░рдЪрдиा рдХी рдкрд╕ंрдж-рдиाрдкрд╕ंрдж рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЧोрд╡िрд▓ рдиे рдЗрд╕ рдоौрдХे рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी "рдЧोрд░्рдХी рджेрд╡ рдХा рдоुрд░рдм्рдмा" рд╕ुрдиा рдХрд░ рд╢्рд░ोрддाрдУं рдХी рд╡ाрд╣ рд╡ाрд╣ी рд▓ूрдЯी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рд▓рдШुрдХрдеाрдПँ рднी рд╕ुрдиाрдИ।

рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдордиोрд╣рд░ рдмाрд▓ рдоंрджिрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рдЪेрдпрд░рдоैрди рдЫрдЧрдирд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा рдиे рдХрд╣ा рдХि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рдпрд╣ां рдЕрдЪ्рдЫा рдоाрд╣ौрд▓ рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЕрддिрдеि рд╢्рд░ी рдЕрддुрд▓िрдд рдмрд▓ рдзाрдо рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдордирдоोрд╣рди рдЧोрдпрд▓ рдиे рдЧोрд╡िрд▓ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी। рд╕ृрдЬрди рдХे рд╕рдЪिрд╡ рдХृрд╖्рдг рдХुрдоाрд░ рдЖрд╢ु рдиे рдЧोрд╡िрд▓ рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджिрдпा।

рдЗрд╕ рдоौрдХे рдкрд░ рдЧोрд╡िрд▓ рдХो рд╢ाрд▓ рдУреЭा рдХрд░, рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░рддीрдХ рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднेंрдЯ рдХрд░рдХे "рд╕ृрдЬрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди" рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдоंрдЪ рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ंрдпोрдЬрдХ рдбा. рд╕ंрджेрд╢ рдд्рдпाрдЧी рдиे рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдоौрдХे рдкрд░ рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЧोрд╡िंрдж рд╢рд░्рдоा,  рдЖрд░рд╕ी рдЧुрдк्рддा, рджीрдирджрдпाрд▓ рд╢рд░्рдоा, рдорджрди рдЕрд░ोреЬा, рднूрдкेंрдж्рд░ рд╕िंрд╣, рдЕрд░ुрдг рд╢рд╣ैрд░िрдпा рддाрдЗрд░, рд╕ुрд░ेंрдж्рд░ рд╕ुंрджрд░рдо, рдЛрддु рд╕िंрд╣, рд╕ुрдорди рдЖрд╣ुрдЬा, рдмрди्рдиी рдЧंрдЧाрдирдЧрд░ी, рд╕ुрд░ेрд╢ рдХрдирд╡ाреЬिрдпा рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдоौрдЬूрдж рдеे।

рджो рдХрд╡िрддाрдПँ: рднाрдиु рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣

рднाрдиु рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣
рд╢рд╣ीрдж

рджूрд╕рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЬो рдмрд╕рд░ рдХрд░ рдЧрдП
рдиाрдо рджुрдиिрдпा рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрдорд░ рдХрд░ рдЧрдП

рдЬीрддे рдЬी рдЦुрдж рдХो рдмрд╕рдиे рдХी рдЦ्рд╡ाрд╣िрд╢ рди рдХि
рд╡ो рд░рд╣рдо рджिрд▓ рдеे рд╣рд░ рджिрд▓ рдкрд░ рдШрд░ рдХрд░ рдЧрдП

рдЧрд░्рджिрд╢ों рдФрд░ рдЬुрд▓्рдоों рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рди рдХि
рд╣ँрд╕рддे-рд╣ँрд╕рддे рд╡ो рдЬीрд╡рди рд╕рдлрд░ рдХрд░ рдЧрдП

рдЬрд▓ рдЙрдаे рдЧрд░ рдЪिрддा рдЙрдирдХे рдЕрд░рдоाрди рдХी
рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдордЧрд░ рдХрд░ рдЧрдП।।

рджूрд╕рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЬो рдмрд╕рд░ рдХрд░ рдЧрдП
рдиाрдо рджुрдиिрдпा рдоें рдЕрдкрдиा рдЕрдорд░ рдХрд░ рдЧрдП।।


рдордЬрджूрд░

рд╣рдо рднी рдЬीрд╡рди рдЬी рд▓ेрддे рд╣ैं
рдкрдЧ рдкрдЧ рдмोрдЭ рдЙрдаाрдХрд░ рднी
рдкрд▓ рдкрд▓ рд╕ाрд╣рд╕ рднрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं।।
рдЙрдо्рдоीрджों рдХा рдЖрд╕ рд▓िрдП рд╣ी
рд╕рдордЭ рд╕ंрдЬीрд╡рди рдкी рд▓ेрддे рд╣ै।।
рдмрд╣ुрд░ंрдЧी рджुрдиिрдпा рдоें рд╡िрд╖ рдХो
рд╕ुрдзा рдЬाрдирдХрд░ рдкी рд▓ेрддे рд╣ैं।
рд╣рдо рднी рдЬीрд╡рди рдЬी рд▓ेрддे рд╣ैं।।
рдкीрдХрд░ рдЕрд╢्рдХ рд╕рджा рдирдпрдиों рдоें
рд░ोрддे рд░ोрддे рд╣ँрд╕ рджेрддे рд╣ैं।।
рдЧ्рд░ीрд╖्рдо, рд╢ीрдд, рдЖंрдзी, рд╡рд░्рд╖ा
рдк्рд░рдХृрддि рдоाрд░ рд╣рдо рд╕рд╣ рд▓ेрддे рд╣ैं
рд╣рдо рднी рдЬीрд╡рди рдЬी рд▓ेрддे рд╣ै।।
рдХрд╕ूрд░рд╡ाрд░ рдХोрдИ рднी рд╣ो
рдЦुрдж рдХो рд╣ी рд╣рдо рдХрд╣ рд▓ेрддे рд╣ैं
рдХोрдИ рдкूрдЫे рдкрддा рдаिрдХाрдиा
рдмрддрд▓ाрддे рд╣рдо рд╕рдХुрдЪाрддे рд╣ैं
рддेрд░े рдорд╣рд▓ों рдХे рдкीрдЫे
рдХूрдб़े рдоें рд╣рдо рднूрдЦे рд╕ो рдЬाрддे рд╣ैं
рд╣рдо рднी рдЬीрд╡рди рдЬी рд▓ेрддे рд╣ैं।।

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЭांрд╕ी, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рднाрд░рдд)
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 916 140 6776; рдИрдоेрд▓: singhbhanupratap1994@gmail.com

рдХрд╡िрддा: рддिрддрд▓िрдпाँ

- рдкुрдЦрд░ाрдЬ рд╕ोрд▓ंрдХी

рдмीрдХाрдиेрд░ (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) pukhrajsolanki.1947@gmail.com

рддिрддрд▓िрдпाँ рдвूंрдврддा рд░рд╣ा
рд░ंрдЧ рдмिрд░ंрдЧे рд╕рджाрдмрд╣ाрд░
рдлूрд▓ों рдХी рд╕ुрдЧंрдз рд╕े
рдорд╣рдХी рдЙрди рдХ्рдпाрд░िрдпों рдоें,

рддिрддрд▓िрдпाँ рдвूंрдврддा рд░рд╣ा
рдЙрди рдЦेрддों рдоें рдЬрд╣ाँ рдЕрдХ्рд╕рд░
рджिрдЦрддी рдкाрд╕ рдХी рдмрдЧिрдпा рд╕े
рд╕ैрд░ рдХो рдиिрдХрд▓ा рд░ंрдЧ рдмिрд░ंрдЧी
рддिрддрд▓िрдпाँ рдЭुंрдб рдоें,

рддिрддрд▓िрдпाँ рдвूंрдврддा рд░рд╣ा
рдлрд▓ों рдХे рдЙрди рдмाрдЧाрдиों рдоें
рдЬрд╣ाँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рддिрддрд▓िрдпाँ
рдлрд▓ों рд╕े рдкрд╣рд▓े рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓े
рдлूрд▓ों рдоें рднрд░ा рдХрд░рддी
рдкुрд╖्рдкрд░рд╕ рдХे рдмрджрд▓े рдоिрдаाрд╕,

рдЗрди рд╕рдм рдаिрдХाрдиों рд╕े рдирджाрд░рдж
рддिрддрд▓िрдпाँ рдоिрд▓ी рдоंрдбрд░ाрддी
рдЦेрддों рд╕े, рдХ्рдпाрд░ीрдпों рд╕े,
рдмाрдЧाрдиों рд╕े, рдХрд╣ीं рджूрд░
рдЦрд░рдкрддрд╡ाрд░ рдХे рдмीрдЪ
рдЦिрд▓рдЦिрд▓ाрддे рдЙрди рдлूрд▓ों рдкрд░,

рдЬрд╣ाँ рдирд╣ी рдШुрд▓ा рдеा
рд╣рд╡ा рдоें рдХोрдИ рдЬрд╣рд░
рдЬрд╣ाँ рдирд╣ी рдкрдб़े рдеे
рдХिрд╕ी рдЗंрд╕ाрди рдХे рдкाрд╡
рдЬрд╣ाँ рдирд╣ी рдеा рдХिрд╕ी рднी
рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдХा рдЫिрдб़рдХाрд╡।

рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдЪिрдд्рд░рдг

рдЕрдиिрд▓ рдХुрдоाрд░


рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рд╣िрди्рджी рдХे рдЪрд░्рдЪिрдд рдХрдеाрдХाрд░ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдм рддрдХ рдмाрд░рд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдмाрд░рд╣ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдПрд╡ं рдпाрдд्рд░ाрд╡ृрдд्рддांрдд, рдХрд╡िрддाрдУं рдЖрджि рдХा рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै. рдЗрдирдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें ‘рд▓ाрд▓ рдкीрд▓ी рдЬрдоीрди’, ‘рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा’, ‘рдзूрд▓ рдкौрдзों рдкрд░’, ‘рдЕрд░рдг्рдпрддंрдд्рд░’, ‘рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░’, ‘рдзीрд░ рд╕рдоीрд░े’, ‘рд╢ाрдо рдХी рдЭिрд▓рдоिрд▓’, ‘рдХोрд╣рд░े рдоें рдХैрдж рд░ंрдЧ’, ‘рдкाँрдЪ рдЕрдЧ्рдиों рд╡ाрд▓ा рдШрд░’, ‘рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд░ोрд╢рдиी рдоें’ рдЖрджि рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХृрддिрдпाँ рд╣ैं। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╕рдо्рдоाрди, рд╡्рдпाрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рдЖрджि рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै।

рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рдоाрдЬों рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдиी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рджेрддी рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рдкрд░ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рддीрдЦा рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рддी рджिрдЦрддी рд╣ै। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдХा рд▓ेрдЦрди рд╢ाрдпрдж рд╣िрди्рджी рдХा рдРрд╕ा рдкрд╣рд▓ा рд▓ेрдЦрди рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдм्рдпूрд░ोрдХ्рд░ेрд╕ी рдХा рд╕рдЪ्рдЪा рдЪिрдд्рд░ рд╕ाрдордиे рд░рдЦ рджिрдпा рд╣ै। рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрдирдХे рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрдардХों рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдЖрддा рд╣ै рд╡рд╣ рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╣ै।

рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬैрд╕ा рдХि рдЕрдзिрдХाрд░ी рддंрдд्рд░ рдХा рдзрд░्рдо рд╣ोрддा рд╣ै। ‘рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░’, ‘рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा’ рдФрд░ ‘рдЕрд░рдг्рдп рддंрдд्рд░’ рдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рдХाрд░рдЧुрдЬाрд░ी рдХा рдкрд░्рджाрдлाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдЦुрдж рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХो рдЙрдаाрдХрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЬुреЬे рдЕрдиेрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।

рд╣िрди्рджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рдХा рдЕрдХेрд▓ा рд▓ेрдЦрди рдоाрдиा рдЬाрдпेрдЧा рдЬो рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХा рдЦुрд▓ाрд╕ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬाрддिрдЧрдд рднेрджрднाрд╡, рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХा рд╢ोрд╖рдг, рдоीрдбिрдпाрдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрдЦрд▓ंрджाрдЬी। рдиेрддा-рдоंрдд्рд░ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоाрдлिрдпाрдУं рддрдХ рдХी рдШुрд╕рдкैрда рдХो рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рджिрдЦाрдпा рд╣ै। рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддि, рдХ्рд▓рд░्рдХ, рдк्рд░рднुрд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рднी рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै।

рдбॉ.рд░ाрдордЬी рддिрд╡ाрд░ी рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЧोрдкीрдХृрд╖्рдг рдоोрд╣ंрддी рдХी рдбाрдпрд░ी рдЙрдирдХे рдЖрдд्рдордоंрдерди рдХा рд╕ाрд░рднूрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╣ै। рдЗрд╕ी рдоें рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХाрд░рдгों рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдоों рдХा рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рдЕрдиुрд╖ंрдЧों рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЬीрдирд╡ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा, рдЪुрдиाрд╡ों рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЦрд░ीрджрдлрд░ोрдЦ्рдд, рдн्рд░рд╖्рдЯ рдиेрддाрдУं рдХी рджंрднी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि, рдмिрдЪौрд▓िрдпों рдХे рдоाрдпाрдЬाрд▓, рдЧрдардмंрдзрди рд╕рд░рдХाрд░ рдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддा, рд╢ोрд╖рдг рдХी рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк, рдХुрд░्рд╕ी рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрддрд░рдиे рдХी рдЖрдХुрд▓рддा, рднाрдИ-рднрддीрдЬाрд╡ाрдж, рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдИрд░्рд╖्рдпा-рдж्рд╡ेрд╖, рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рднाрд╡рдиा рдЖрджि рдХो рдмреЬे рдХौрд╢рд▓ рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХे рдмाрдж рдоोрд╣ंрддी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд░ाрдЬрдиीрддी рдоें рд╕рдм рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╣рдоेрд╢ा рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╣рд░ рд╣ाрд▓ рдоें рдИрдоाрдирджाрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рдЖрдд्рдоीрдп рд╕рдо्рдмрди्рдз рдирд╣ीं рдмрдиा рдкाрддा।”[1]

‘рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░’ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкाрдд्рд░ ‘рдЧोрдкीрдХृрд╖्рдг рдоोрд╣ंрддी’ рдХो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдмрд╣ुрдд рдорд▓ाрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдХो рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рджрд░рдо्рдпाрди рджेрд╢ рдФрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░рддि рд╡реЮाрджाрд░ी рдХा рдкाрда рдкреЭाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рд╡рд╣ी рдЙрд╕рдХो рднूрд▓ рдЬाрддा рд╣ै, “рдоोрд╣ंрддी рдХो рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХрд░्рдоों рдоें рдкреЭाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХी рд╡реЮाрджाрд░ी рджेрд╢ рдФрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рд▓िрдП рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиेрддा рдпा рдкाрд░्рдЯी рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं। рдкреЭाрдпा рдХुрдЫ рднी рдЧрдпा рд╣ो рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдЖрдЬ рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЙрд▓्рдЯा рдХрд░рддा рд╣ै।”[2]

‘рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡िрднाрдЧ’ рдоें рдЖрдпा рд╣ुрдЖ рд╣рд░ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХी рджрд▓рджрд▓ рдоें рдЖрдХंрда рдбूрдм рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдоूрд▓ी рд╕ा рдХ्рд▓рд░्рдХ рдХुрдЫ рд╣ी рджिрдиों рдоें рджेрд╢ рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рдХे рдЕрдХूрдд рд╕ंрдкрджा рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд▓ेрдЦा рдЬोрдЦा рди рддो рд╕рд░рдХाрд░ें рджेрддी рд╣ैं рди рд╣ी рдРрд╕ा рдХोрдИ рджंрдб рд╡िрдзाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдХीрдХрдд рд╕ाрдордиे рд▓ाрдИ рдЬाрдп। рдЗрд╕рдХे рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдЦрдж्рджрд░рдзाрд░ी рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рдЬрдирддा рдХे рд╕ेрд╡рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ाрдЬ рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╢ाрд╕рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрдгрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рд░ाрдордЬी рддिрд╡ाрд░ी рдЗрд╕ рдУрд░ рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоोрд╣ंрддी рдХे рд╢рдм्рджों рд▓िрдЦрддे рд╣ैं “рдЕрдлрд╕рд░ों рдХी рдвुрд▓рдоुрд▓ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкूрд░े рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рдоें рд╕ाрдмुрдд рдЖрджрдоी рдХोрдИ рдирд╣ीं рдмрдЪा рд╣ै। рд╕ाрд░े рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдФрд░ рдкрджों рдоें рд╕ीрдоिрдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं।

 рдоंрдд्рд░िрдпों, рдЕрдлрд╕рд░ों рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддिрдпों рдХे рдд्рд░िрдХोрдг рдоें рдоाрдирд╡ рд╕ुрд▓рдн рдХрд░ुрдгा, рдк्рд░ेрдо, рдд्рдпाрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдиिрд╖्рдаा, рдХрд░्рддрд╡्рдп рдкрд░ाрдпрдгрддा рдЬैрд╕े рдЙрджाрдд्рдд рдЧुрдг рддिрд░ोрд╣िрдд рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि рдкूрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕реЬांрдз рдХी рдЧंрдз рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рдХैंрд╕рд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд╕े рдмрджрддрд░ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдоोрд╣ंрддी рдХी рджृрд╖्рдЯि рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдПрдХ рдРрд╕ी рдЕрджृрд╢्рдп рдЪीрдЬ рд╣ै рдЬो рдоंрдд्рд░ी рдХी рдзुрди рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬो рдХрд░े рд╡рд╣ рдЬाрдпрдЬ рд╣ै।”[3]

рджेрд╢ рдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХा рдЬिрддрдиा рд╕्рд╡рд╕्рде्рдп рдЪेрд╣рд░ा рджिрдЦाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдЗрд╕ рдУрд░ рдЬрд░ूрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХिрдпा рд╣ै рдХि “рдЬрд╣ाँ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЭूрда рдкрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ो рдпा рдЪрд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ो рд╡рд╣ाँ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХेрдЧा।”[4]  рдЗрди рд╕рдм рдХे рдкीрдЫे рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдмреЬे рд▓рдо्рдмрд░рджाрд░ों рдХा рд╣ाँрде рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдиेрддा рдПрдХ рдиौрд╕िрдЦिрдпा рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдиेрддा рдХे рднाрд╖рдгों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиाрдУं рддрдХ рдХी реЮाрдЗрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдХрд░рддी рд╣ै।

рдиेрддा рдорд╣рдЬ рдЖрдордЬрдирддा рдХो рдмрд░рдЧрд▓ाрдХрд░ рдХुрд░्рд╕ी рд╣рдеिрдпा рд╕рдХрддा рд╣ै।рдХिрди्рддु рджेрд╢ рдХो рдЪрд▓ाрдиे рдоें рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рдмреЬी рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдкूंрдЬीрдкрддिрд╡рд░्рдЧ, рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ рджोрдиों рдХो рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЪрд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЧोрдкीрдХृрд╖्рдг рдоोрд╣ंрддी рд╡िрднाрдЧ рдоें ‘рдЪेрдпрд░рдоैрди’ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рд╣ोрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоीрдбिрдпा рддंрдд्рд░, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों, рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдПрд╡ं рдЙрди рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧों рдХी рдЧिрд░рдл्рдд рдоें рдЖрддे рд╣ैं рдЬिрди рдЬिрди рдХा рдХाрд░्рдп рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рд╡ाрд▓ा рдеा। рд╕рд░рдХाрд░ें рдЕрдкрдиी рддोреЬ-рдлोреЬ рд╡ाрд▓ी рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрддी рд╣ैं।

рдЙрдирдХा рдПрдХ рд╣ी рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓े рдХो рдХुрд░्рд╕ी рд╕े рд╣рдЯाрдХрд░ рд╕рдд्рддा рдХा рдЙрдкрднोрдЧ рдХрд░ें। рдЗрд╕рдоें рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै।‘рд╕ेрди्рдЯ्рд░рд▓ рд╕ेрдХ्рд░ेрдЯेрд░िрдпेрдЯ’ рдХे рд╕рдЪिрд╡ рдкрдж рдкрд░ рдЖрд░ूреЭ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЗрди рд╕рдм рдХे рдиिрд╢ाрдиे рдкрд░ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЧोрдкीрдХृрд╖्рдг рдоोрд╣ंрддी рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдоें рд╕ाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЕंрдХрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдиिрдпुрдХ्рддिрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХैрд╕ी рдХैрд╕ी рдЪाрд▓рдмाрдЬिрдпाँ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдмреЬी рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рдЗрд╕ рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХिрдпा рд╣ै “рдкрд░ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХे рдЪाрд▓рдмाрдЬ рдЕрдлрд╕рд░ рдмрдЦूрдмी рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдзीрди рд▓ाрдиा рд╣ै рддो рдкрд╣рд▓े рдиिрдпुрдХ्рддिрдпों рдФрд░ рддрдмाрджрд▓ों рдХो рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рдШрд╕ीрдЯो। рдЖрдЬрдХрд▓ рд╡рд╣ी рдкेрд╢рдХрд╕ рд╣ाрдИрдХोрд░्рдЯ рдФрд░ рд╕ुрдк्рд░ीрдордХोрд░्рдЯ рдХे рдЬрдЬों рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣ै рддाрдХि рдЙрди्рд╣ीं рдЬрдЬों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рд╣ो рд╕рдХे рдЬो рдЕрдиुрдХूрд▓ рдлैрд╕рд▓ा рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓ें рд╣ो, рдЬो рдРрд╕ा рди рдХрд░ें рдЙрдирдХा рддрдмाрджрд▓ा рдХिрдпा рдЬाрдп।”[5]

рднाрд░рдд рдоें рдиिрдпुрдХ्рддिрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдзाँрдзрд▓ी рдордЪी рд╣ुрдпी рд╣ै। рдЬрдЬ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рддрдоाрдо рдКँрдЪे рдУрд╣рджों рдкрд░ рдПрдХ рд╣ी рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рддрдХ। рд░िрдЬрд░्рд╡ рдмैंрдХ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЗंрдЯेрд▓िрдЬेंрд╕ рдм्рдпूрд░ों рддрдХ। рднाрд░рдд рдоें рдЕрдкрдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдЗрд╕ рдХрджрд░ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХे рдкाрд░ рд╡े рджेрдЦ рд╣ी рдирд╣ीं рдкाрддे рд╣ैं। рдЧोрдкीрдХृрд╖्рдг рдоोрд╣ंрддी рдХे рд╡िрднाрдЧ рдоें ‘рдкिрдЫреЬेрд╡рд░्рдЧ’ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХे рд╕ाрде рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЗрд╕ी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ै “рдиिрдпрдоों рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд╣рдоें рдкिрдЫрд▓े рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдХी рдЪрд░िрдд्рд░ рдкंрдЬिрдХा рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЬिрд╕рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ो, рдЬो рд▓рдЧाрддाрд░ ‘рдЖрдЙрдЯрд╕्рдЯैंрдбिंрдЧ’ рд╣ो рдЙрд╕े рдЪुрдирдиा рдЪाрд╣िрдП- рдРрд╕े рдЕрдлрд╕рд░ рд╢्рд░ी рд╕ेрд╡рдХ рд░ाрдо рд╣ैं। рдпे ‘рдмैрдХрд╡рд░्рдб рдХाрд╕्рдЯ’ рдХे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдЗрди्рд╣ें рдЪांрд╕ рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдкрд░्рд╕рдирд▓ рд╕рдЪिрд╡ рдиे рдХрд╣ा। рдмाрдд рдмрд╣ुрдд рд╡рдЬрдиी рд╣ोрдХрд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ी рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдмैрдХрд╡рд░्рдб рдХाрд╕्рдЯ рдХे рдеे।”[6]

рдордиोрдЬ рд╕िрди्рд╣ा ‘рдмैрдХрд╡рд░्рдб рдХ्рд▓ाрд╕’ рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдиे рдзीрд░े-рдзीрд░े рднाрд░рдд рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХिрд▓े рдоें рд╕ेंрдз рд▓рдЧाрдХрд░ рдЗрд╕े рдХрдордЬोрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рдЕрд╕्рддिрдд्рдд्рд╡ рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рджौрд░ рдоें рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╡рд░्рдЧ рдЬिрд╕े “рдЕрди्рдп рдкिрдЫреЬा рд╡рд░्рдЧ” (Other Backward Class- OBC) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕्рдеिрддि рдХो рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдеा। рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХी рди рддो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЕрдЪ्рдЫी рдеी, рди рд╣ी рдЗрд╕े рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд▓ाрдн рдоिрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдиे рдирдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЬाрддि рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рднी рд╢ुрд░ू рд╣ुрдпी рдФрд░ рдпрд╣ рд╡рд░्рдЧ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╡ोрдЯ рдмैंрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░рдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो 1990 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рдоिрд▓ा। рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рддीрдп рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдоें рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा।”[7]  рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕ेрд╡рдХрд░ाрдо рдЬैрд╕ों рдХो рдЪेрдпрд░ рдкрд░्рд╕рди рдХी рдХुрд░्рд╕ी рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддी рд╣ै।

рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдоें рдЬाрддि-рдзрд░्рдо рдХो рдХेंрдж्рд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЪाрд▓ें рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ैं рд╡рд╣ рдмेрд╣рдж рдЪिंрддрдиीрдп рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे ‘рд╡рд╣/рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा’ рдоें рдЬिрд╕ рдЪрд╣рд░े рдХी рддрд▓ाрд╕ рдХी рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрдм рдЧाрдпрдм рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдЬрдЧрд╣ рдПрдХ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ рдмैрда рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рдЪिреЬिрдпाрдШрд░ рдХे рдЬाрдирд╡рд░ рдмेрд╣рддрд░ рдХौрдо рд╣ैं।”[8]  рдпे рдЬीрдиिрдпрд╕ рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдоें рд╣िрдк्рдкोрдХ्рд░ेрд╕ी рджिрдЦाрд╡ा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдоिрд╕ाрд▓ рдпे рдЬीрдиिрдпрд╕ рд╣ैं।

рдЗрд╕ рд╡िрднाрдЧ рдХी рдЕрдлрд╕рд░ों рдХी рд╕्рдеिрддि рдиेрддाрдУं рд╕े рд╣ोрддी рд╣ुрдпी рд╕ी.рдмी.рдЖрдИ. рддрдХ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕े рдХोрдИ рдиिрд░्рдгрдп рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै। рдЙрд╕े рдЕрдиेрдХ рдУрд░ рд╕े рджрдмाрд╡ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЗрд╕ рд╡िрднाрдЧ рдХे рдЕрдлрд╕рд░ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕ी рдордХреЬी рдЬैрд╕ी рд╣ै- рдЗрд╕ рддрд░рдл рдкрдм्рд▓िрдХ, рдЙрдзрд░ рд╕्рдЯाреЮ рдЙрд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдЯंрдЧрд░ी рдоाрд░ рджेрдиे рдХे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें, рдЗрдзрд░ рд╕ी.рдмीрдЖ.рдИ. рдЙрд╕рдХी рд╣рд░ рдЪीрдЬ рдХो рд╢рдХ рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ुрдЖ, рдЗрдзрд░ рдХрдоिрд╢्рдирд░ рдПрдХ реЩाрд╕ рдЦुрд╢ाрдордж рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ..рдЗрдзрд░ рд╕े рдмोрд░्рдб рдЙрд╕ рдкрд░ рд╣िрджाрдпрддें рдкрд░ рд╣िрджाрдпрддें рд▓ाрджрддा рд╣ुрдЖ।”[9] рдЖрд▓ा рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдоें ‘рд╣ैрд░ाрд░्рдХी’ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдкрд░। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдХी рдпрд╣ рдЪिंрддा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдоें рднाрд░рддीрдп рдпोрд░ोрдкिрдпों рд╕े рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╕ीрдЦрддे рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╕рдоाрдирддा рдХा рдЖрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рдмिрдиा рднेрджрднाрд╡ рдХे рд╕рдм рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ा рдЬुрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХिрди्рддु рднाрд░рдд рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рдоुрдордХिрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрдиे рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╕рдм рдХुрдЫ рдкрдж рд╣ो рдЬाрдпा рдХрд░рддा рд╣ै।

рдПрдХ рдИрдоाрдирджाрд░ рдХ्рд▓рд░्рдХ рд╕ाрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рдХाрдо рдХрд░े рддो рднी рдЙрд╕े рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдиреЫрд░ों рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬाрддा। рдЕрдзिрдХाрд░ी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХрд░ рдЬाрдП рддो рднी рд╡рд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै, “рдпрд╣ाँ рд╕िрд░्рдл рдкрдж рдФрд░ рдкрджों рдХी рд╢्рд░ेрдгिрдпां рд╣ैं, рдЖрджрдоी рдирд╣ीं। рдЕрд╡рд░ рд╕рдЪिрд╡, рдЙрдкрд╕рдЪिрд╡, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕рдЪिрд╡, рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕рдЪिрд╡, рд╕рдЪिрд╡। рдиीрдЪे рд╡ाрд▓ी рд╢्рд░ेрдгी рдмрд╣ुрдд рд╣ुрдЖ рдЕрдкрдиे рдаीрдХ рдКрдкрд░ рд╡ाрд▓ी рдХे рд╕ाрде рдЙрда рдмैрда рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЕрд╡рд░ рд╕рдЪिрд╡ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╕рдЪिрд╡ рдФрд░ рд╕рдЪिрд╡ рд╕े рд╣ोрдиा рдиाрдоुрдордХिрди рд╣ै।”[10]  рдРрд╕ी рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрд╕े рдХрд╣ीं рдиा рдХрд╣ीं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдоिрд▓ рдЬाрдпा рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рддो рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХा рднेрджрднाрд╡ рд╢ुрд░ू рд╕े рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеा। рд╡рд╣ рдЖрдЬ рдПрдХ рдЭрдЯрдХे рдоें рдХैрд╕े рджूрд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╢рдд рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЙрд╕ी рдХुрдЯुंрдм рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╡рд░्рдгрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдлंрд╕ा рд╣ुрдЖ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ рдпрд╣ी рд╕ीрдЦ рдкाрдпा рд╣ै рдЕрднी рддрдХ рдХि рдЙрд╕рд╕े рдКँрдЪी рдФрд░ рдиीрдЪी рдЬाрддि, рд╡्рдпрдХ्рддि, рдзрд░्рдо, рдУрд╣рджा рдХौрди рд╣ै рдХौрди рдирд╣ीं। рдлिрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡्рдпрдХ्рддि рди рд╣ोрдХрд░ рдорд╢ीрди рдХा рдПрдХ рдкुрд░्рдЬा рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा, рдЙрд╕рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЪिंрддрди, рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЗрдЪ्рдЫा рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрддी рд╡рд╣ рджрдл्рддрд░ рдФрд░ рдлाрдЗрд▓ों рдХा рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдХुрд▓ рд╕ीрдоा рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рдХा рднрд╡рди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдХुрд░्рд╕ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ै। рдЬोрдб़ рддोрдб़ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХाँрдЧ्рд░ेрд╕ рдмाрд╣рд░ рд╕े рд╕рдорд░्рдерди рджेрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рд╣ुрдпी рдеी। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдЙрд╕ी рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि “рдЖрдЬрдХрд▓ рддो рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬे рдмрдЧैрд░ рдПрдордкी рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ рдкीрдПрдо рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЬो рднी рдЖрджрдоी рдХा рдХाрдо рд╣ो рдЙрд╕рд╕े рдлрдЯाрдлрдЯ рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рдмрдиा рдбाрд▓рдиा рдпрд╣ рдкृрде्рд╡ी рдХो рдЖрддा рдеा। рдмреЬे рдЕрдлрд╕рд░ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рддрдХ рдЙрд╕рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдеी। рджेрд╢ рдоें рдХрдИ рдЫोрдЯी рдЫोрдЯी рдкाрд░्рдЯिрдпों рдиे рдоिрд▓рдЬुрд▓ рдХрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдмрдиाрдИ рдеी, рдФрд░ рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рднी рдЪुрди рд▓िрдпा рдеा рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬो рд╕ंрд╕рдж рдХे рдХिрд╕ी рднी рд╕рджрди рдХा рд╕рджрд╕्рдп рдирд╣ीं рдеा। рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдмाрд╣рд░ рд╕े рд╕рдкोрд░्рдЯ рджेрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдпी рдеी рдХि рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рднाрдЬрдкा рдХो рд╕рдд्рддा рдоें рди рдЖрдиे рджिрдпा рдЬाрдп।”[11]  рдпрд╣ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХрдЧрдардЬोреЬ рд╕ीрдзे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрдЬрдкा рдФрд░ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рджोрдиों рдЬрдЧрд╣ рдж्рд╡िрдЬ рд╣ी рдХाрдмिрдЬ рд░рд╣े рдеे। рдЖрдЬ рдХे рджौрд░ рдоें рдпрджि рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рджेрдЦें рддो рдФрд░ рднी рдШिрдиौрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рдЖрдЬ “рднाрдЬрдкा рдХा рдз्рдпेрдп рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХो рдмाрд╣рд░ рд░рдЦрдиा рд╣ै рдЬ्рдпाрджा рджेрд░ рд░рд╣ी рддो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рд╣ी рдЯूрдЯ рдЬाрдпेрдЧी।”[12]

рд▓ाрд▓рдлीрддाрд╢ाрд╣ी рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдЪोрд▓ीрджाрдорди рдХा рд╕ाрде рд╕рджा рд╕े рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें। рднाрд░рдд рдоें рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХा рдЧ्рд░ाрдл рдиिрд░ंрддрд░ рдмреЭрддा рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗंрджिрд░ा, рд░ाрдЬीрд╡, рд╡ीрдкी рд╕िंрд╣, рдкीрд╡ी рдирд░рд╕िрдо्рд╣ा рд░ाрд╡ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХрдИ рд╕ाрд░े рдШोрдЯाрд▓े рд╣ुрдП рдЬिрдирдоें рдмोрдлोрд░्рд╕ рдШोрдЯाрд▓ा, рд╣рд░्рд╖рдж рдоेрд╣рддा рдХी рджрд▓ाрд▓ी, рдиेрддाрдУं рдХी рдЦрд░ीрдж рдлрд░ोрдЦ्рдд рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдХे рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдеे рдЬिрдирдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ рднी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдеा। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╣ाрд▓рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦा рдХि “рдХुрдЫ рд╣рдоाрд░े рдЗрд╕ рд╕рдордп рдоें рдЧреЬрдмреЬी рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧ рдЭूрда рд╣ी рд╕ुрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рдЭूрда рдоें рд╣ी рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।”[13]

рдоूрд▓्рдпों рдХा рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдоाрдд्рд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै, рд╡рд╣ рддेрдЬी рд╕े рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рднी реЮैрд▓ рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдЬाрддांрдд्рд░िрдХ рд╕рд░рдХाрд░ें рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХा рдЧрд▓ा рдШोрдЯ рджेрддी рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдмрдЪाрд╡ рдФрд░ рдЬेрдм рдХो рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рдПрдХ рд╕े рдПрдХ рдмреЬे рдШोрдЯाрд▓े рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдЙрдирдХा рд╕ाрде рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рддंрдд्рд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдиेрддा рдорд╣рдЬ рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдЖрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬिрддрдиा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рд▓ूрдЯрдХрд░ рдЪрд▓рддा рдмрдирддा рд╣ै, рдЕрдзिрдХाрд░ी рддंрдд्рд░ рд╕ाрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी рдХाрдпрдо рд░рд╣рддा рд╣ै рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рдЕрдиैрддिрдХ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХे рд▓िрдП рджंрдбाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕рдж рднрд╡рди, рди्рдпाрдп рдкाрд▓िрдХा рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╣ैं рдХिрди्рддु рдЬрдм рд░рдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░्рдд्рддा рд╣ी рднрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд╡िрдз्рд╡ंрд╕рдХ рдмрди рдЬाрдп рддो рд╕ाрд░ा рд╕िрд╕्рдЯрдо рд╣ी рдлेрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рддंрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рд╢ोрд╖рдг рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡ी рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै, рдЬाрддिрдЧрдд рд╢ोрд╖рдг, рджैрд╣िрдХ рд╢ोрд╖рдг, рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдЙрд╕рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕्рдд्рд░ी рд╢ोрд╖рдг рдХा рдЧ्рд░ाреЮ рдЕрдзिрдХाрд░ी рддрди्рдд्рд░ рдоें рдмреЭ рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдХा рджैрд╣िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдЬ्рдпाрджा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдкрдж рдФрд░ рдкैрд╕े рдХे рдШрдоंрдб рдоें рдЪूрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЕрджрд▓ा-рдмрджрд▓ी рдПрд╡ं рдХाрд░्рдпрд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рднी рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै।

‘рд╡рд╣/рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा’ рдоें рдЕрдкрдиे рдЗंрд╕ाрдиी рдЪेрд╣рд░े рдХी рддрд▓ाрд╕ рдоें рдпुрд╡ा рдЕрдзिрдХाрд░ी рднрдЯрдХрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рджрдл्рддрд░ рдоें рдЙрдж्рджाрдо рдХाрдо рд╡ाрд╕рдиा рдХो рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦों рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ै। рд░рдЪрдиा рдФрд░ рдХेрд╢рд╡рджाрд╕ рдХा рдЕрди्рддрд░ंрдЧ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХिрд╕ी рд╕े рдЫिрдкा рдирд╣ीं рд░рд╣рддा। рдиिрд░ंрддрд░ рдкрджोрди्рдирдд्рддि рдХे рдлेрд░ рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдЦुрдж рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рд╡ाрддी рднी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдХे рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рд╕े рд╡рд╣ рдХрдИ рдХрджрдо рддेрдЬी рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭ рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рджेрд╣ рдХा рд╕ाрде рднी рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдпुрд╡ा рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЧрдпा рдд्рд░ाрдгрдХाрд░ी  рджृрд╢्рдп рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдмреЬी рд╕ाрдлрдЧोрдИ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै।

рддीрди рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХे рдЖрдИрдПрдПрд╕ рдХे рднीрддрд░ рд╕ाрд░े рдЬुрд▓्рдо рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдоाреЮ рдХрд░ рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рд╕्рдд्рд░ी рд╢ोрд╖рдг рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмреЬे рдмреЬे рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рддрдХ рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдмрдЪрддी। рдЖрдИрдПрдПрд╕, рдЖрдИрдкीрдПрд╕ рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдоें рдШрдоंрдб рдФрд░ рдЧुрд░ूрд░ рдХा рдкैрдоाрдиा рдмрд╣ुрдд рдЬाрдпा рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рджेрд╢ рдХे рднीрддрд░ рдХाрдиूрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХी рдХो рдк्рд░рдЧрддि рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХाрд░ी рддंрдд्рд░ рдХी рдмреЬी рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░рди्рддु рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рднूрд▓ рдЬाрддी рд╣ै।

рджेрдЦा рдЬाрдп рддो рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХी рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рд╕рдмрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯ рдЙрддрд░ेрдЧी। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, “рд╡े рдЬाрдирддे рдеे рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдЖреЫाрдж рд╣ोрдиे рднрд░ рд╕े рдЖреЫाрдж рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдмाрдж рднी рд╣ुрдХूрдордд рдЪрд▓ेрдЧी –рд╡िрджेрд╢ी рдЪрдореЬी рдХी, рдЙрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЬो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓рддे рд╣ों, рдпा рдХ्рд▓ाрд╕ рд╡рди рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ी рдоें рд╣ों। рджूрд╕рд░ी рдиौрдХрд░िрдпों рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рджेрд╢ рдоें рдЖрдИрдПрдПрд╕ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеिрддि рдеी।”[14]

рдЗрд╕ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдоें рдЪुрди рдХे рдЖрдпे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдХो рдЬрд░्рдирд▓िрд╕्рдЯ рдХрд╣рддे рдеे, рди рдХि рд╡िрд╢ेрд╖рдЧ्рдп, “рдЙрди्рд╣ें рдоाрд▓ूрдо рдеा рдХि рдПрдХ рдмाрд░ рдпे рддीрди рдЕрдХ्рд╖рд░ рдХे ‘рдЖрдИрдПрдПрд╕’-рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рдЬुреЬ рдЧрдпा рддो рдлिрд░ рдЖрдк реШрдд्рд▓ рднी рдХрд░ рдбाрд▓िрдП, рдЖрдк рд╕ाреЮ рдмрд░ी рдиिрдХрд▓ рдЬाрдпेंрдЧे। рдЖрдИрдПрдПрд╕ рдХी рдЬो рдирд╕्рд▓ рднाрд░рдд рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ, рдкрддा рдирд╣ीं рдХैрд╕े рдЙрд╕рдХी рдЦाрд╕िрдпрддों рдоें рдоंрдд्рд░िрдпों рдХी рдЪрдордЪाрдЧिрд░ी рдХрд░рдиा, рдЙрдирдХे рдЖрджेрд╢ों рдХो рдЖँрдЦ рдоूँрджрдХрд░ рдоाрдирдиा рдФрд░ рдХिрд╕ी рдоाрддрд╣рдд рдХे рдХंрдзे рдкрд░ рдмрди्рджूрдХ рд░рдЦрдХрд░ рдЧрд▓рдд рд╕рд╣ी рдХाрдоों рдХो рдмेрдзреЬрдХ рдХрд░рд╡ा рдбाрд▓рдиा..рдпे рднी рдЖ рдЧрдпे।”[15]

рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рднीрддрд░ рддрдХ рдЬाрдХрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдпрдеाрд░्рде рдмрдпाрдиी рдХी рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рддрд░рд╣  рдХा рдмреЬा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕рдордЭा рдЬाрдпेрдЧा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдиाрдо рдФрд░ рддिрдеि рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕рд╣ी рдФрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЗрддрдиी рдмреЬी рдд्рд░ुрдЯी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै рддो рдЙрд╕े рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ंрд╕рдж рднрд╡рди рдФрд░ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдЗрд╕ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджेрдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрдирдХे рд▓िрдП рднी рджрдг्рдбाрдд्рдордХ рдХрдаोрд░ рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЖрдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдФрд░ рд░рд╣рдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХो рдХाрдЯрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ी рдЬिрди्рджрдЧी рдЗрди्рд╣ें рдЬीрдиा рд╣ोрдЧा। рдХрд░्рд▓्рдХ рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рджूрд╕рд░े рд╡िрднाрдЧों рдХी рддрд░рд╣ рдЗрдирдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ो। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиेрддाрдУं рдХो рдЗрдирдХी рдмैрд╕ाрдЦी рдирд╣ीं рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕िрд╡िрд▓ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдоें рдЖрдпे рд╣ुрдП рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдирд╣ीं рд░рдЦрддे рди рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рднूрдд рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп, рдиीрддि рдФрд░ рдоूрд▓्рдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ोрддी рд╣ै। рдпे рдоाрдд्рд░ рдЕрд░्рде рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рд╣ैं। рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЗрди्рд╣ें рднी рдЬрдирддा рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпों рдХो рд░рдЦрдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдмрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬिрддрдиी рдХрдо рд╕ुрд╡िрдзा рдФрд░ рдкрдж рдХी рдЧрд░िрдоा рдХो рдХрдо рдЖँрдХा рдЬाрдпेрдЧा рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХा рджिрдоाрдЧ рдЙрддрдиा рд╣ी рдаिрдХाрдиे рд▓рдЧेрдЧा।

'рдлूрд▓… рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмंрджрд░' рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдзिрдХाрд░ी-рддंрдд्рд░ рдХी рдХाрд░рдЧुрдЬाрд░िрдпों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै 'рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рд╣ी рдЗрдирдХा рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдЖрдд्рдоा рдорд░рдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдмंрджрд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рднрдЯрдХрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╣рд░ рдЖрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕े рдЬैрд╕े рдпे рдХुрдЫ рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ो। рд╕ाрд╣рдм рдпे рдмрджंрд░ рдпрд╣ीं рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЖрдк рдЗрдирдХी рдЖँрдЦों рдоें рдордд рджेрдЦिрдПрдЧा, рд▓ौрдЯिрдпे рдирд╣ीं, рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рднी рдХрддрдИ рдирд╣ीं рд╡рд░्рдиा рдпे рд╕рдордЭेंрдЧे рдХि рдЖрдк рдбрд░ рдЧрдП рдФрд░ рдЖрдк рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рд╣ो рдЬाрдпेंрдЧे। рд╕ीрдзे рдЪрд▓рддे рдЪрд▓िрдП।'

рдк्рд░рддीрдХों рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХा рдЙрджрдШाрдЯрди рднी рдХिрдпा рд╣ै, ‘рдЕрд░рдг्рдп рддंрдд्рд░’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕ाрд░े рдкाрдд्рд░ рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕ाрдордиे рдЖрдпे рд╣ैं। рдЙрд╕ рдХंрдХ्рд░ीрдЯ рдХे рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЖрджрдоी рдХрдо рдкрд╢ुрдУं рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЬाрдирд╡рд░ рдЬ्рдпाрджा рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди рдк्рд░рддीрдХों рдоें рдЖрдпे рд╕ाрд░े рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ рд╣ैं рдЬो “рдмेрдИрдоाрди рддो рд╕рдм рд╕ाрд▓े рд╣ैं рдХोрдИ рд╕рд╡ा рд╕ेрд░ рдХोрдИ рдбेреЭ рд╕ेрд░।”[16]  рдЧрдзा, рд╣ाँрдеी, рдмाрд░ाрд╕िंрдШा, рднाрд▓ू, рдмрди्рджрд░, рд╕िрдкाрди्рдЬी, рдиीрд▓рдЧाрдп, рдЦрдЪ्рдЪрд░, рдШोреЬा, рдЪिрдШाреЬू рд╣ाँрдеी, рд╢ांрдд рд╣ाँрдеी, рдКँрдЯ, рд╣िрд░рди, рддेंрджुрдЖ, рдЬिрд░ाрдл, рдЬंрдЧрд▓ी рднैंрд╕ा, рдкрд░िंрджा, рд╢ेрд░, рдкीрд▓ीрдХोрдаी рдЬैрд╕े рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЧुрдг рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдоें рдоिрд▓ рдЬाрдпा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЧुрдгों рдоें рдФрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдХे рдкрд╢ुрдУं рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ाрдо्рдп рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдпे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ рдЬिрд╕ рднी рдЪीрдЬ рдХो рдЫू рд▓ें рд╡рд╣ рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЬाрдп, рдЬिрд╕ рднी рдкेреЬ рдкрд░ рдкेрд╢ाрдм рдХрд░ рджें рд╡рд╣ рдЬрд▓ рдЬाрдп, “рдЖрдк рддो рд╡рди рд╡िрднाрдЧ рдХे рд╣ैं, рдкेреЬों рдкрд░ рдкेрд╢ाрдм рдирд╣ीं рдХी рдЬाрддी, рдкेреЬों рдХा рдЖрджрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рдмोрд▓ा- рдоेрд░ी рдкेрд╢ाрдм рдХोрдИ рд╕ाрдзाрд░рдг рдкेрд╢ाрдм рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬрдм рдкीрдПрдлрдУ рдеा рддो рдПрдХ рдмрдмूрд▓ рдХे рдкेреЬ рдкрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдоूрддрддा рд░рд╣ा, рд╡рд╣ рдмрдмूрд▓ рдХा рдкेреЬ рдЖрдо рдХा рд╣ो рдЧрдпा।”[17]  рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмрдмूрд▓ рдХे рдкेреЬों рдХो рднी рдЖрдо рдХा рдмрдиा рджेрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдиे рд╡рд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдХिрдпा рдЬो рдЕрд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдеा। рд╣िрд░рди рдЙрд╕ рдЬाрдирд╡рд░ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै рдЬो рджूрд╕рд░ों рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ी рдХрд░рддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рджрдл्рддрд░ рдоें рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬंрдЧрд▓ рдХे рдЬाрдирд╡рд░ рдЪрд░рдХрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдХो рддрдмाрд╣ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЙрддाрд░ू рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ाँ рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХा рдмреЬा рднेрджрднाрд╡ рд╣ै। рд╢ेрд░ рдЬрдЧंрд▓ рдХा рд░ाрдЬा рд╣ै рд╡рд╣ рджрдл्рддрд░ рдоें рднी рд░ाрдЬा рдХा рд╣ी рджाрдпिрдд्рдд्рд╡ рдиिрднाрддा рд╣ै।

‘рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдкुрд░ाрдг’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЧोрдкाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдХि “рдмाрд╣्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХ्рд▓рдм рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рджрдпों рдХी рдЬीрд╡рди рдЧाрдеा рд╣ै। рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХ्рд▓рдм рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдЕрдиूрдаा рд╣ै। рд╣рд░ рдЕрдлрд╕рд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдоाрдирдХों рдХा рдоुрдЦौрдЯा рд▓рдЧाрдП рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рдЕрд╕рд▓िрдпрдд, рджрдмी рдЫिрдкी рд╣िंрд╕ा, рд╡рд╣рд╢ीрдкрди, рдЦेрд▓ рдХे рдоैрджाрди рдХे рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рд╕рдордп рдоें рд╣ी рдЙрдЬाрдЧрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рдЗंрд╕ाрдиी рдЫाрдпाрдУं рдХी рдкрд╢ुрд╡рдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдЬрдирдХ рд╣ै। рддрднी рдЯेрдиिрд╕ рдХोрд░्рдЯ рдкूрд░े рджेрд╢ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै, рдж्рдпोрддрдХ рд╣ै, рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।”[18]  рдРрд╕े рдЕрдлрд╕рд░ рдпा рдЙрдирдХे рдк्рд░рддीрдХ рдЬंрдЧрд▓ рдоें реЮैрд▓рдХрд░ реЮाрдЗрд▓ рдФрд░ рдШाрд╕ рджोрдиों рдЪрд░рддे рд╣ैं। рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдиे рд▓िрдЦा рдХि, “рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдмрд╕ рдЪाрдкрд▓ूрд╕ी рдЪрд▓рддी рд╣ै। рдХाрдо рдХी рдХрдж्рд░ рдирд╣ीं। рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХा рдЗрдо्рдкिрдЯрд╕ рдирд╣ीं। рд╡рд╣ाँ рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдЗрдб рд▓ाрдЗрди рд▓рдЧा рджेрддे рд╣ैं।”[19]

рдЗрди рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХे рдЧुрдгрдзрд░्рдо рдХो рдкрд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЬाрдирд╡рд░ों рдХे рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЖрджрдоिрдпों рдХो рдкूрд░ी рдЬрдЧрд╣ рдеी рдкрд░рди्рддु рдЖрджрдоिрдпों рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдХे рдЬंрдЧрд▓ рдоें рди рдЖрджрдоिрдпрдд рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╣ै рди рд╣ी рдЖрджрдоी рдХी рд╣ै। рдЬाрдирд╡рд░ рддो рдХрддрдИ рдирд╣ीं, “рдЕрд╕рд▓ी рдЬंрдЧрд▓ рдоें рд╕рдмрдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдеी। рдЖрджрдоी рдХे рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЖрджрдоी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХिрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं, рдЖрджрдоी рднी рдЕрдкрдиी рдкрд╕ंрдж рдХा рд╣ी।”[20]

рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░ рдХे рддीрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдХो рд╡िрднिрди्рди рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЧोрдкीрдХृрд╖्рдг рдоोрд╣ंрддी рдХे рд╕рдЪिрд╡ рдкрдж рдХी рд░рд╕्рд╕ाрдХрд╕ी рд╕े рд▓ेрдХрд░, рд░рдЪрдиा рдФрд░ рдХेрд╢рд╡рджाрд╕ рдХे рдк्рд░ेрдо рд╕ंрдмंрдз рддрдХ। рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрд╢ुрд╡рдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддि, рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддि, рдоीрдбिрдпाрдХрд░, рдиेрддा-рдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рдХ्рд▓рд░्рдХों рдХी рдЬिрди्рджрдЧी рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн
[1] рд▓ेрдЦ, рдн्рд░рд╖्рдЯрддंрдд्рд░ рдоें рдбूрдмрддी рдоूрд▓्рдпрдиिрд╖्рдаा, рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░: рд╕ं. рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░,  рдЕрдорди рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХाрдирдкुрд░, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2017 рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 154
[2] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рдЖрд╡ृрдд्рддि 2015, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 105
[3] рд▓ेрдЦ, рдн्рд░рд╖्рдЯрддंрдд्рд░ рдоें рдбूрдмрддी рдоूрд▓्рдпрдиिрд╖्рдаा, рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░: рд╕ं. рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 153
[4] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 139
[5] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 11
[6] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмрди्рджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 63
[7] рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рдд рдПрдХ рдкрд░िрдЪрдп: рд╕ं.рдордиोрдЬ рд╕िрди्рд╣ा, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 219-220
[8] рд╡рд╣/рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди- рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2015,рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 10
[9] рд╡рд╣/рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 25
[10] рд╡рд╣/рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд░ा: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 44
[11] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмंрджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 34
[12] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмंрджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 86
[13] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмंрджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 215
[14] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмंрджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 155
[15] рдлूрд▓ рдЗрдоाрд░рддें рдФрд░ рдмंрджрд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 155
[16] рдЕрд░рдг्рдп рддंрдд्рд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा, рдХिрддाрдмрдШрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди- рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2013, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 17
[17] рдЕрд░рдг्рдп рддрди्рдд्рд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 17
[18] рд▓ेрдЦ, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдкुрд░ाрдг, рдЧोрдкाрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी, рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░: рдбॉ. рд╕ुрд╡ाрд╕ рдХुрдоाрд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 217
[19] рдЕрд░рдг्рдп рддंрдд्рд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 143
[20] рдЕрд░рдг्рдп рддंрдд्рд░: рдЧोрд╡िрди्рдж рдоिрд╢्рд░, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 176

рдХрд╣ाрдиी: рднेрдж-рднाрд╡ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि


-рджेрд╡ी рдиाрдЧрд░ाрдиी

рдЙрд╕ рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдкрд░्рдЪे рдиे рдоुрдЭे рдоेрд░ी рдФреШाрдд рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрдИ рдФрд░ рдЙрд╕ рдорд╣ाрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी, рдЬिрд╕рдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХे рд▓िрдП, рдЕрдкрдиे рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдоूрд▓ рд╕िрдж्рдзांрддों рдХी рдиीрд╡ рдкрд░ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдирдпा рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдбॉ. рдмाрдмा рд╕ाрд╣ेрдм рдЕंрдмेрдбрдХрд░ рдЖрдЬ рднी рдоेрд░े рдз्рдпेрдп рд╣ै рдФрд░ рд░рд╣ेंрдЧे, рдЬिрдирдХे рдкрджрдЪिрд╣्рдиों рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдоैं рднी рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХे рд▓िрдП, рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХी рдЗрдЪ्рдЫाрдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдЬिрддрдиे реШрджрдо рдЖрдЧे рдмреЭाрддा рд╣ूँ, рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣ीं реЫ्рдпाрджा реШрджрдо рдкीрдЫे рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓ा рдЬाрддा рд╣ूँ। рдПрдХ рд╡ो рдеे, рдПрдХ рдоैं рд╣ूँ!
рдпाрдж рд╣ै рд╡рд╣ рджिрди рдЬрдм рдоैं рдоैрдЯ्рд░िрдХ рдкाрд╕ рдХрд░рдХे рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рджाрдЦिрд▓ा рдХे рд▓िрдП рдСрдлिрд╕ рдХे рдмाрд╣рд░ рд▓рдо्рдмी рдХрддाрд░ рдоें рдЬाрдХрд░ рдЦрдб़ा рд╣ुрдЖ। рдХрд╣рдиे рдХрд╣рд▓ाрд╡ाрдиे рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдпрдд्рди рдХिрдП। рдоेрд░े рджाрджा, рдкिрддा рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдоाрдзрд╡рди рдиे рднी рдпрд╣ी рдХрд╣рдХрд░ реЫрдоाрдирдд рджी рдХि рдоैं рдПрдХ реЫрд╣ीрди, рдоेрдзाрд╡ी рд╢ाрдЧिрд░्рдж рд╣ूँ, рдмिрдиा рдЯ्рдпूрд╢рди рдХे рдЦुрдж рдкрдв़ाрдИ рдХрд░рдХे 95% рдЕंрдХ рд▓े рдкाрдпा рд╣ूँ। рдкрд░ рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рдХिрд╕ी рдХी рдПрдХ рди рд╕ुрдиी। рдХॉрд▓ेрдЬ рдХा рдЯ्рд░рд╕्рдЯी рдЬाрдиा-рдкрд╣рдЪाрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЖрджрдоी рдеा, рдкрд░ рдРрди рд╡реШ्рдд рдкрд░ рдЙрд╕рдиे рднी рдЕрдкрдиा рд░ुрдЦ рдмрджрд▓рдиे рдоें рджेрд░ рди рдХी। рдпрд╣ рд╕рдм рдоेрд░े рд╕ाрде рд╣ुрдЖ, рдХ्рдпों рд╣ुрдЖ рдХुрдЫ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдХрд░ рднी рдирд╣ीं рдЖрдпा। рдЖрддा рднी рдХैрд╕े?
рдФрд░ рдЙрд╕ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рдоुрдЭे рдХाрд▓ेрдЬ рдоें рджाрдЦिрд▓ा рди рджेрдХрд░, рд╡рд╣ाँ рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдиे рдпрд╣ рдЬрддрд▓ाрдпा рдХि рдоैं рдХрдорддрд░ рдЬाрдд рдХा рдкрджрджрд▓िрдд рд╣ूँ। рдпрд╣ाँ рджाрдЦिрд▓ा рд╣ोрдиी рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं। рджूрд╕рд░ा рдХाрд░рдг рджाрдЦिрд▓ा рди рдоिрд▓рдиे рдХा рдпреШीрдирди рдпрд╣ рднी рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा, рдХि рдоैंрдиे рдбोрдиेрд╢рди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХाрд▓ा рдзрди рдирд╣ीं рджिрдпा। рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХी рдХрдорддрд░ी рдХा рд▓ेрдмрд▓ рдЕрдкрдиे рдоाрдеे рд╕े рдирд╣ीं рд╣рдЯा рд╕рдХा। рд╣ाрде рдоें рдердоा рдХाрдЧреЫ рдпрд╣ी рдЬрддрд▓ा рд░рд╣ा рдеा-рджाрдЦिрд▓ा рди рдоिрд▓рдиे рдХी рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЙрдкाрдзी рдеी рдЙрд╕рдоें।
0
рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмीрдЪ рдоें рд░рд╣рддे, рди рдХोрдИ рдЪाрд▓рдмाрдЬी, рди рдХोрдИ рд╢ाрддिрд░рдкрдиा рджेрдЦा, рди рд╕ीрдЦा। рди рд╣ी рдХрднी рдмाрд╣рд░ рдФрд░ рднीрддрд░ рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдХोрдИ рднेрдж-рднाрд╡ рдЬाрдиा। рдЕрдкрдиे рдХाрдо рд╕े рдХाрдо рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╡ाрд░ рднी рдХрд╣ाँ рдХिрд╕ी рдЪाрд╣рдд рдХो рдЕंрдЬाрдо рджेрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕िрд░्реЮ рдЙрд╕ рдПрдХ рдЪाрд╣рдд рдХे рд▓िрдП, рдЬो рдоेрд░े рдмाрдмा рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ीрдиे рдоें рдкाрд▓ рд░рдЦी рдеी рдХि рдоैं рдкреЭ рд▓िрдЦ рдХрд░ рдЙрдирдХा, рдЙрдирдХी рдмिрд░ाрджрд░ी рдХा, рдЙрдирдХी рдЬाрдд рдХा рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдЙрдж्рдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ूँ।
рдоैं рдЬिрд╕ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкрд▓рдХрд░ рдмреЬा рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ाँ рдоेрд░े рдЬाрдЧрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоैंрдиे рдоाँ-рдмाрдмा рдХो рдЭाрдбू рдФрд░ рдЯोрдХрд░ी рд▓ेрдХрд░ рдШрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рдЬाрддे рд╣ुрдП, рдФрд░ рднрд░ी рджुрдкрд╣рд░ी рдШрд░ рд▓ौрдЯ рдХрд░ рдЕрдкрдиी реЫрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬुрдЯрддे рд╣ुрдП рджेрдЦा। рдХुрдЫ рдФрд░ рдмреЬा рд╣ुрдЖ рддो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоैрджाрди рдоें рдЦреЬा рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा, рдЬрд╣ाँ рднी рджिрдХ्рдХрддें рдоेрд░ी рдЖрд╕ाрдиिрдпों рдХो рджुрд╢्рд╡ाрд░ рдХрд░рддी рд░рд╣ीं। рдФрд░ рдЕрдм рд╕िрд▓рд╕िрд▓ेрд╡ाрд░ рдпाрджों рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рдЕрдм рд╡реШ्рдд рдЖрдпा рд╣ै рдХि рдоैं рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд╕рд╣рдХाрд░ рджेрдХрд░, рдкिрддा рдХे рдЙрди рдмूреЭे рдХंрдзों рдХा рдмोрдЭ рдХрдо рдХрд░ूँ। рдпाрдж рдЖрдпा рдмाрдмा рдХा рдХрд╣рдиा-
‘ рддुрдо рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджो, рдпрд╣ рдЙрдо्рд░ рд╣ै рдкрдв़ाрдИ рдХрд░рдиे рдХी, рдкрдв़рдХрд░ рдХिрд╕ी рдУрд╣рджे рдХे реШाрдмिрд▓ рдмрдирдиे рдХी। рдЬрдм реШाрдмिрд▓ рдмрди рдЬाрдУрдЧे рддрдм рдоेрд░ा рд╣ाрде рдмँрдЯा рдкाрдУрдЧे рдФрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рднी рднाрд░ рд╕ंрднाрд▓рдХрд░ рд╣рдоाрд░ा рдФрд░ рдЬाрддि рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рдмрди рдкाрдУрдЧे।’
‘рдмाрдмा, рдкрд░ рдоैं рдЖрдкрдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рджिрди рд░ाрдд рдоेрд╣рдирдд рдХी рдЪрдХ्рдХी рдоें рдкिрд╕рддे рд╣ुрдП рдирд╣ीं рджेрдЦ рд╕рдХрддा। рдЖрдкрдХी рд╕ेрд╣рдд рднी рджिрдиोрджिрди рдЖрдкрдХा рд╕ाрде рдЫोрдб़рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдм рдоैं рдоेрдЯ्рд░िрдХ рдкाрд╕ рд╣ूँ, рдХोрдИ рдЫोрдЯी-рдоोрдЯी рдиौрдХрд░ी рдХрд░рдХे рдЖрдкрдХी рдорджрдж рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдоेрд░ा рдХॉрд▓ेрдЬ рдкрдв़рдиा рдЗрддрдиा рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं, рдЬिрддрдиा рдЖрдк рдХो рдХाрдо рдоें рд╣ाрде рдмँрдЯाрдиा। рдмाрдмा рдЖрдкрдиे рдкिрддा рд╡ рд╕ाрд░рдеी рдмрдирдХрд░ рдоुрдЭे рдЗрд╕ реШाрдмिрд▓ рдмрдиाрдпा рд╣ै рдХि рдоैं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЕрдкрдиा рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ाреЮ рджेрдЦ рдкा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдоैं рдЖрдкрдХी рдЪाрд╣рдд рдХो рдЕंрдЬाрдо рджूंрдЧा, рдпрд╣ рдоेрд░ा рд╡ाрджा рд╣ै рдЖрдкрд╕े।’
‘рдЖрджिрдд्рдп рдмेрдЯे рдоैं рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рддुрдо рдХॉрд▓ेрдЬ рдкрдв़ рдХрд░ рдХोрдИ рдЕрдЪ्рдЫी рдиौрдХрд░ी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ो। рддрдм рдХрд╣ीं рдЬाрдХрд░ рд╣рдо рднंрдЧिрдпों рдХी рдЬाрдд рд╡ाрд▓ों рдХा рд╕рд░ рдЙрдаाрдиे рд▓ाрдпрдХ рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиी реШाрдмिрд▓िрдпрдд рд╕े рдЕрдирдкреЭ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдЗрд╕ рдЧंрджрдЧी рдХी рджрд▓рджрд▓ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХी рд░ोрд╢िрдиी рдоें рдПрдХ рд╕ाрдл़ рд╕ुрдерд░ी рдЬ़िंрджрдЧी рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рд▓े рдЬाрдУ। рдпрд╣ी рдоेрд░ी рджिрд▓ी рддрдорди्рдиा рд╣ै, рдпрд╣ी рдЦ्рд╡ाрдЗрд╢। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдоैंрдиे рдмрдЪрдкрди рдоें рдХрднी рддुрдЭे рдпрд╣ рдЭाрдб़ू рд▓ेрдХрд░, рдШрд░ рдШрд░ рдХा рдХрдЪрд░ा рдЙрдаाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдирд╣ीं рд▓िрдпा, рдФрд░ рди рд╣ी рддुрдЭे рдоुрди्рд╕िрдкाрд▓िрдЯी рдХे рд╕्рдХूрд▓ рдоें рджाрдЦिрд▓ा рджिрд▓ाрдпा।’
‘рдкрд░ рдмाрдмा рдЕрдм рддो рдоैं рд╣ाрдИ рд╕्рдХूрд▓ рдкाрд╕ рд╣ूँ, рдЖрдкрдХी рдмрддाрдИ рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХा рд╣рд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЖрдкрдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиा рдоेрд░ी рдЦ्рд╡ाрдЗрд╢ рд╣ै। рдФрд░ рддो рдФрд░ рдоैं рдЖрдкрдХे рд╕рд░ рдкрд░ рд▓рдЧी рддोрд╣рдордд рдХे рджाреЪ рдХो рднी рдзोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдоैं рдЕрдХेрд▓ा рд╣ी рдЗрд╕ рд╣рдХीреШрдд рдХा рдЪрд╢्рдорджीрдж рдЧрд╡ाрд╣ рд╣ूँ... рднрд▓े рд╣ी рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдпा рди рдоाрдиे…!’
‘рдмрд╕ рдмेрдЯा рдмрд╕, рдПрдХ рд▓рдл्реЫ рдЬ़्рдпाрджा рди рдХрд╣рдиा… рдоैं рд╕ुрди рдирд╣ीं рдкाрдКंрдЧा।’
‘… рдкрд░ рдмाрдмा рдЬो рдЧुрдиाрд╣ рдЖрдкрдиे рдХिрдпा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдмोрдЭ рдЕрдкрдиे рджिрд▓ рджिрдоाрдЧ рдкрд░ рдХ्рдпों рдвो рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдм рдоैं рдмрдб़ा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ूँ, рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рджेрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ूँ, рд╕рдЪ рдЭूрда рдХो рдкрд░рдЦ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдЖрдк рдЙрд╕ рдЕрдирдЪाрд╣ी рд╕ोрдЪ рдХो реЫрд╣рди рд╕े рдХ्рдпों рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдлेंрдХ рдирд╣ीं рджेрддे?’
‘рдмेрдЯा рдпे рдЧुрд▓ाрдоी рдХी рдЬंрдЬीрд░ें рдЬो рдХрд░ाрдП рд╡рд╣ рдХрдо рд╣ै। рдоेрд░ी рдЬाрдд рдоेрд░े рдХाрдо рд╕े рдкрд╣рдЪाрдиी рдЬाрддी рд╣ै, рдоेрд░े реЫрдоीрд░ рдХी рд░ोрд╢рдиी рд╕े рдирд╣ीं। рдпрд╣ाँ рдХा рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░ рд╕рдлेрдж рдХрдкрдб़े рдкрд╣рди рдХрд░ рдЕрдкрдиे рд╢ाрд╣ी рдШрд░ рдоें рдмैрдаे рдмैрдаे рд╣рдоाрд░ी рдЧुрд░рдмрдд рдХा рдиंрдЧा рдиाрдЪ рджेрдЦрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рдЧंрджी рдиреЫрд░ рдЧंрджрдЧी рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрд▓्рдЯिрдпों рдкрд░ рдирд╣ीं, рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣рдоाрд░ी рдмрд╣ू-рдмेрдЯिрдпों рдкрд░ рд░рд╣рддी рд╣ै, рдЙрдирдХे рдЧंрджे рдХрдкреЬों рдХी рддрд╣ों рдоें рдЫुрдкे рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рд╣рдХीреШрддें рд╣рдоें рдЙрди рдФрд░рддों рдХे рдЕрд╢्рдХों рдХी рдЬुрдмाрдиी рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╕реЮेрдж рдХрдкрдб़ों рдХे рдкीрдЫे рдЙрдирдХी рдХाрд▓ी рдиिрдпрдд, рдХाрд▓े рдХाрд░рдиाрдоे рдХे рдЪिрдЯ्рдаे рдХो рдирд╣ीं рдЫुрдкा рдкाрддी। рдЙрд╕рдиे рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдоाँ рдХी рдмेрдЗрдЬ्реЫрддी рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рдиाрд░ीрдд्рд╡ рдХो рд▓рд▓рдХाрд░ा। рд╡рд╣ рдпрд╣ рдмрд░्рджाрд╢्рдд рди рдХрд░ рдкाрдИ। рдПрдХ рджिрди рдоौрдХा рджेрдЦ рдХрд░ рдЙрд╕рдиे рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░ рдХो рдФрддाрдХ рдоें рдмंрдж рдХрд░рдХे, рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рддेрд▓ рдЫिрдб़рдХрдХрд░ рдЙрд╕े рдЬिंрджा рдЬрд▓ा рджिрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рдЦुрдж рдХो рднी рдЙрд╕ рдЖрдЧ рдХे рд╢ोрд▓ों рдоें рдЕрд░्рдкрдг рдХрд░ рджिрдпा। рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдФрд░рддें рдХрдм рддрдХ рдпрд╣ рдЕрдЧ्рдиि-рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджेрддी рд░рд╣ेंрдЧी?’
‘рдкुрд░ाрдиी рдмाрдд рдХो рджोрд╣рд░ा рдХрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЦुрдж рдХो рджुрдЦी рди рдХीрдЬिрдП рдмाрдмा। рдЕрдо्рдоा рдиे рдЦुрдж рдХो рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рджिрдпा, рдкाрдк рдХी рднाрд╡рдиा рдиे рд╢ाрдпрдж рдЙрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХो рдкाрдк рдХा рднाрдЧीрджाрд░ рдмрдиा рдХрд░ рдЫोрдб़ा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдкाрдкी рдХो рд╕реЫा рджेрдХрд░, рдЦुрдж рдХो рднी рдЙрд╕ рдЖрдЧ рдоें рднрд╕्рдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдЧ्рдиि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджी। рдкрд░ рдЕрдм рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा...рдмा, рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।’
‘рдоेрд░ी рдПрдХ рдмाрдд рд╣рдоेрд╢ा рдпाрдж рд░рдЦрдиा рдмेрдЯे, реЫाрд▓िрдо рдХा реЫुрд▓्рдо рди рдХрднी рднूрд▓рдиा, рди рдоाреЮ рдХрд░рдиा। рдпрд╣ рд╕рд░ाрд╕рд░ рдмुреЫрджिрд▓ी рд╣ोрдЧी।’ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдЖрджिрдд्рдп рдХे рдкिрддा рдиे рдзोрддी рдХे рдЫोрд░ рд╕े рдЕрдкрдиी рдкीреЭा рдХो рдЭрдЯрдХ рдХрд░ рд▓рдо्рдмी рд╕ाँрд╕ рд▓ी।
‘рдпрд╣ рд╕рдм рддो рдаीрдХ рд╣ैं рдмाрдмा, рдкрд░ рдоुрдЭे рдЗрд╕рдоें рдЕрдо्рдоा рдХी рдХोрдИ рдмुреЫрджिрд▓ी рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддी। рд╡рд╣ рддो рдЕрдкрдиे рд╕рддीрдд्рд╡ рд╡् рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдХा рдХुрд▓ рд╣िрд╕ाрдм рдХुрдЫ рдпूँ рдкूрд░ा рдХрд░ рдЧрдИ, рдЬो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рджिрд▓ेрд░ी рдХा рдХाрд░्рдп рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।’ рдЕрдм рдЖрджिрдд्рдп рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдоें рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╢ाрдоिрд▓ рд░рд╣ा।
‘рдкрд░ рд╕рднी рдЧुрдирд╣рдЧाрд░ рдХो рд╕реЫा рджेрдХрд░, рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХो рднी рд╕्рд╡ाрд╣ा рдХрд░ें, рдпрд╣ рднी рддो рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ै рди рдмेрдЯा। рд╣рдоाрд░े рдЗрд╕ рдЧंрджे рдХ्рд╖ुрдж्рд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХिрддрдиे рдмेрдЧुрдиाрд╣ рд╕реЫा рднोрдЧрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХिрддрдиे рдЧुрдирд╣рдЧाрд░ рдЖреЫाрдж рдШूрдорддे рд╣ैं, рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рд╣िрд╕ाрдм рдирд╣ीं। рдЙрдирдХी рдкрд╣рдЪाрди рдиाрдоुрдордХिрди рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХे рддрди рдкрд░ рдоुрдЬрд░िрдоों рдХी рдпा рдХैрджिрдпों рдХी рд╡рд░्рджी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╡े рдЖреЫाрдж рд░рд╣рдХрд░ рдЧुрдиाрд╣ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдХौрди рдЙрдирдХो рдЬंрдЬीрд░ों рдоें рдмाँрдз рд░рд╣ा рд╣ै?’
‘рдмाрдмा рдЫोрдб़ो рдЗрди рдмाрддों рдХो, рдЧुрдиाрд╣ рдФрд░ рдмेрдЧुрдиाрд╣ी рдХी рджрд▓рджрд▓ рдоें рдХ्рдпों рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдоैрд▓ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं? рдЖрдкрдХा рдЗрд╢ाрд░ा рдоैं рд╕рдордЭ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдЖрдк рдЪिंрддा рди рдХрд░ें рдмाрдмा, рдоैं рдЕрдкрдиी рд░рд╣рдиी рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд░рдиी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдХे рдЕंрдзेрд░े рд╕े рдЙрдЬाрд▓े рдХो рдЪीрд░ рдХрд░ рд▓ाрдКंрдЧा।’
‘рдмेрдЯा рддेрд░ी рд╕рджрднाрд╡рдиा рдоेрд░े рд▓िрдП рдЦुрджा рдХी рдУрд░ рд╕े рдЖрдИ рд╣ुрдИ рдиिрдпाрдордд рд╣ै। рдлिрд░ рднी рд╕ोрдЪ-рд╕рдордЭрдХрд░ рдХिрд╕ी рдоुрдорддाрдЬ़ рдЬाрдиे рдкрд╣рдЪाрдиे рд╢рдЦ्рд╕ рдпा рдХिрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдмрдб़े рдЗрдЬ्реЫрдд рджाрд░ рдЖрджрдоी рдХी рдорджрдж рд╕े рдЧाँрд╡ рдоें рд╣ी рдХिрд╕ी рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рджाрдЦिрд▓ा рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рдкрдв़рдиे рдЬाрдУ। рдоेрд░ी реЫ्рдпाрджा рдЪिंрддा рди рдХрд░ो।’
рдкिрддा рдХे рдордиोрднाрд╡ों рдХा рдЖрджрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрджिрдд्рдп рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧा, рдаीрдХ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рд╢ाрдпрдж рдмाрдмा рдХा реЫрд╣рди рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा рдеा। рдЕрдЧрд░ рднंрдЧिрдпों рдХी рдФрд▓ाрдж рднंрдЧी рдмрдирдХрд░ рдЧाँрд╡ рдоें рд╕ेрда, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдХी рдЧंрджрдЧी рд╕ाреЮ рдХрд░рддी рд░рд╣ेрдЧी рддो рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдХैрд╕े рдкा рд╕рдХेрдЧी? рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХे рдХंрдзों рд╕े рдпрд╣ рд╕рд▓ीрдм рдЙрддाрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдХो рддो рдорд╕ीрд╣ा рдмрдирдиा рдкрдб़ेрдЧा, рдкीреЭिрдпों рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЗрд╕ рдкेрд╢े рдХो рдЗрд▓्рдо рдХी рд░ोрд╢рдиी рд╕े рдЙрдЬрдЧाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рд╣реЫाрд░ों рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдпрд╣ рдХाрдо рдХрд░рддे рдХрд░рддे рдЬрд╡ाрдиी рд╕े рдмुрдв़ाрдкे рдХी рджрд╣рд▓ीреЫ рддрдХ рдЖ рдкрд╣ुँрдЪे рд╣ैं। рдмрд╕ рдмрдб़ों рдХे рдирдХ़्рд╢े рдХ़рджрдо рдкрд░ рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे рд╡े рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЧंрджрдЧी рдХो рдЙрдаाрддे рд░рд╣ेंрдЧे, рдФрд░ рдпрд╣ी рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╢ाрдпрдж рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीреЭी рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рджूрд░ рддрдХ рдЬाрдПрдЧी।’ рд╕ोрдЪрддे рд╕ोрдЪрддे рдЖрджिрдд्рдп рдХा рдорди рдлिрд░ рдирдП рдЬोрд╢ рд╕े рднрд░ рдЧрдпा। рдкिрддा рдХे рдкाँрд╡ рдЫूрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдирд╕ीрдм рдЖреЫрдоाрдиे рдкैрджрд▓ рд╣ी рдПрдХ рджिрд╢ा рдоें рдЪрд▓ рдкрдб़ा।
рдкрдв़рдиे рдоें рддेрдЬ़, рд▓िрдЦрдиे рдоें рдоाрд╣िрд░, рд╕ोрдЪрдиे рдХी рддीрдХ्рд╖्рдгрддा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рдЖрджिрдд्рдп рдЕрдкрдиे рджिрд▓ो-рджिрдоाрдЧ рдоें рдПрдХ рд╕рдкрдиा рд▓िрдП рд╣ुрдП рдеा। рдЙрд╕рдХे рдЬ़рд╣рди рдоें рдЕрдкрдиे рд▓िрдП, рдЕрдкрдиी рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП, рдЙрдирдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕рдкрдиा рдеा рдЬिрд╕рдХे рдкूрд░ा рд╣ोрдиे рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़ी рдХो рдлिрд░ рд╕े рдирдпा рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓рддा.
 рдЕрдкрдиी рдХाрдмिрд▓िрдпрдд рд╕े рдЙрд╕рдиे рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдоाрдзрд╡рди рдХा рдорди рдоोрд╣ рд▓िрдпा рдеा। рдЕрдкрдиे рдЦ़рдпाрд▓ों рдХी рддрд░्рдЬुрдоाрдиी рдХрд░рддे рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдХुрдЫ рди рд╕рд╣ी, рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХी рдЬिрдо्рдоेрд╡ाрд░ी рдХो рдЕрдкрдиे рдХंрдзों рдкрд░ рдЙрдаाрдиा рдЪाрд╣ा। рдмрд╕ рд╕ोрдЪрддे рд╕ोрдЪрддे рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдХे рдШрд░ рдХी рдЪौрдЦрдЯ рдкाрд░ рдХрд░рддे рдЙрд╕рдХे рдкाँрд╡ рдЖँрдЧрди рдоें рдЖрдХрд░ рд░ुрдХे। рдЙрдирдХे рдЪрд░рдг рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХे рд▓िрдП рдЭुрдХрддे рд╣ी рдЙрд╕рдиे рд╕ुрдиा...
‘рдЕрд░े рдЖрджिрдд्рдп рдпрд╣ рдХ्рдпा, рддुрдо рдЫुрдЯ्рдЯिрдпों рдоें рднी рдоेрд╣рдирддрдХрд╢ी рд╕े рдмाреЫ рдирд╣ीं рдЖрддे। рдХुрдЫ рдЖрд░ाрдо рдХрд░ рд▓ेрддे, рдХुрдЫ рдорди рдмрд╣рд▓ाрд╡् рдХे рд▓िрдП рдоौрдЬ рдорд╕्рддी рдХрд░ рд▓ेрддे। рдоैрдЯ्рд░िрдХ рдХा рдирддीрдЬा рддो рдиिрдХрд▓ा рд╣ै, рдкрд░ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рджाрдЦिрд▓ा рд▓ेрдиे рдоें рдЕрднी 15 рджिрди рдмाрдХी рд╣ै। рдЖрдЦिрд░ рддुрдо рдХ्рдпा рдХрд░рдиे рдХी рд╕ोрдЪ рд░рд╣े рд╣ो?’
‘рд╕рд░ рдоैं рдЙрд╕ी рдХाрдо рд╕े рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рд╣ाреЫिрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ूँ। рдЖрдкрдХो рддो рдкрддा рд╣ै, рдмाрдмा рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХे рд╕िрд░рдоोрд░ рд╣ैं, рднрд▓े рд╕рдоाрдЬ рдЙрди्рд╣ें рдЧुрдирд╣рдЧाрд░ рд╕рдордЭे। рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдмाрдмा рдиे рд╣ी рдпрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдо्рдоा рдХो рднрдб़рдХाрдпा рдеा!’
‘рд╣ूँ... рд╣ूँ...!’
‘рдЕрдЧрд░ рдмाрдмा рдиे рдРрд╕ा рдЪाрд╣ा рднी рд╣ो, рддो рднी рдоेрд░ी рдоाँ рдиे рднी рддो рдЕрдкрдиी рдЬाрди рдЧँрд╡ाрдИ।’
‘рд╣ाँ, рдпрд╣ рддो рд╣ै। рдЬो рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा। рд╕рдЪ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдлिрд░ рднी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै." рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рдиे рдПрдХ рд▓ंрдмी рд╕ांрд╕ рд▓ी .
‘рдкрд░ рдЬो рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рд╣ुрдЖ, рдЕрдм рдЖрдЧे рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╕ंрднाрд▓рдиा рд╣ै। рдЖрдк рдмीрдЪ рдХी рдХोрдИ рд░ाрд╣...!’
‘...рд░ाрд╣ рдкेрдЪीрджा рд▓рдЧрддी рд╣ै। рд╕рднी рддрд╣рд╕ीрд▓рджाрд░, рдаेрдХेрджाрд░ рдПрдХ рдордд рд╡िрд░ुрдз рдЦрдб़े рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕ोрдЪрдиा рд╣ै рдХि рдмंрдзुрдУं рдХी рдФрд░рддें рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдиिрд░्рдгрдпाрдд्рдордХ рдмाрдЧрдбोрд░ рдЕрдкрдиे рд╣ाрдеों рдоें рд▓े рд▓ेंрдЧी рддो рдЗрдЬ्реЫрдд рдХिрд╕ी рдХी рднी рдирд╣ीं рдмрдЪेрдЧी।’
‘рдпрд╣ рдЙрдирдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै, рдЖрдк рдХ्рдпा рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं?’ рдЕрдирдЧिрдирдд рд╕рд╡ाрд▓ рдЖрджिрдд्рдп рдХी рдЖँрдЦें рд▓िрдП рд╣ुрдИ рдеीं।
‘рд╣ाँ рдпрд╣ рдЙрдирдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ै। рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕्рддंрдн рд╣ै। рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдХुрдЫ рднी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпे рд╕्рдХूрд▓ рдХॉрд▓ेрдЬ рдЙрди्рд╣ीं рдХे рджрдо рд╕े рд╣ी рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЗрд╕ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рднी рдирдХाрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा।’
‘рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдХे рдмрдЪाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдиाрд░ी рдЬाрддि рдкрд░ рдХрд▓ंрдХ рд▓рдЧाрдиा рднी рддो рдаीрдХ рдирд╣ीं? рдЧुрдиाрд╣ рдХी рдЧрди्рджрдЧी рдоें рд╡े рдЙрддрд░ें рдФрд░ рд╕реЫा рдиाрд░ी рдЬाрддि рдкाрдП, рдХ्рдпों?’
‘рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░ीрддि-рд░рд╕्рдоों рдХो рдмрдиाрдиा-рдмिрдЧाрдб़рдиा рдмрдб़े-рдмрдб़े рд╕ूрдмेрджाрд░ों рдХा рдХाрдо рд╣ै рдЖрджिрдд्рдп, рддुрдо्рд╣ाрд░ा-рдоेрд░ा рдирд╣ीं।’
‘рдкрд░ рд╕рд░, рдХोрдИ рддो рдЙрди्рд╣ें рдПрд╣рд╕ाрд╕ рджिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ोрдЧा рдХि рдиाрд░ी рдШрд░ рдХा рдоाрди, рд╕рдоाрдЬ рдХी рдорд░्рдпाрджा рд╣ै, рдлिрд░ рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдЬाрддि рдХी рд╣ो। рдХ्рдпा рдЙрдирдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рд╣рдо рдорд░्рдж рдЬाрдд рдХा рдзрд░्рдо рдирд╣ीं рд╣ै?’
‘рддुрдо рдзрд░्рдо-рдЕрдзрд░्рдо рдХी рдмाрдд рдХो рдЫोреЬ рджो। рдпрд╣ рдмाрдд рдЙрди्рд╣ें рдХौрди рд╕рдордЭाрдП?’ рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдХрд╣рддे рдХрд╣рддे рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рдиिрд╣ाрд░рдиे рд▓рдЧे।
‘рд▓рдЧрддा рд╣ै рдоुрдЭे рд╣ी рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рдкрдб़ेрдЧा рд╕рд░। рдмрд╕ рдЖрдк рдоुрдЭ рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рд░рдЦिрдП рдФрд░ рдоेрд░ी рд░рд╣рдмрд░ी рдХрд░рддे рдЬाрдЗрдП।’ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиी рддрдЬрд╡ीреЫ рд░рдЦी, рдФрд░ рдЙрдирдХो рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЖрдпा।
0
рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдЧुрдЬрд░ рдЧрдП। рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рджाрдЦिрд▓ा рди рдоिрд▓рдиी рдеी, рди рдоिрд▓ी। рдкрд░ рдЖрджिрдд्рдп рдиे рд╣िрдо्рдордд рдирд╣ीं рд╣ाрд░ी। рджिрди рд░ाрдд рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдмрд╕्рддी рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рддाрд▓ीрдо рдХी рд░ोрд╢рдиी рд╕े рдоुрдЦाрддिрдм рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ें рдкрдв़рдиा рд▓िрдЦрдиा рд╕िрдЦाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी। реЫुрд▓्рдо рдХे рд╕ाрдордиे рдмрдЧाрд╡рдд рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдКँрдЪी рдХी, рдЗрд╕ реШрджрд░ рдХि рдХिрд╕ी рднी рдШрд░ рдпा рдШрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рдХा рдХрдЪрд░ा рдЙрдаाрдиा рд╡् рд╕ाрдл рдХрд░рдиा рдмंрдж рдХрд░ рджिрдпा। рдЧाँрд╡ рдоें рд╣рд▓рдЪрд▓ рдордЪ рдЧрдИ, рдЖрдЧ рднреЬрдХी। рдЗрд╕ рд╣рд▓рдЪрд▓ рдоें рдиाрд░िрдпों рдХी рд╕िрд░рдоोрд░ рд░рд╣ी ‘рд╕ुрдЬाрддा’, рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдоाрдзрд╡рди рдХी рдмेрдЯी। рд╡рд╣ рдЖрджिрдд्рдп рдХी рд╣рдордЙрдо्рд░ рдеी, рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдкрдв़рддे, рдЙрдарддे-рдмैрдарддे, рдЙрд╕े рдкрд╕ंрдж рднी рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рдеी। рдпрд╣ рдмाрдд рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рд╕े рднी рдЫुрдкी рди рдеी। рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рджो рдЬрд╡ाрди рджिрд▓ों рдХे рдоिрд▓рди рдоें рдЙрдирдХी рд╣ाрдоी рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеी।

рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдкрд╣рд▓ рдоें рдЙрдирдХा рднी рд╕ुрдЬाрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ी рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рдХि рдЬाрддि рднेрдж рдХो рд░рдж्рдж рдХिрдпा рдЬाрдп। рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рдкाрдХрд░ рд╣ी рддो рдиौрдЬрд╡ाрди рдкीреЭी рдХुрдЫ рдЖрдЧे рдмреЭ рдкाрдпेрдЧी। рд╡рд░्рдиा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╣ोрдиा рдмेрдорддрд▓рдм рд╣ोрддा। рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ो рдФрд░ рд╕рдоाрдзाрди рди рд╣ो, рддो рдХोрд╢िрд╢ें рдиिрд░ाрдзाрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддीं рд╣ैं। рдЗрд╕ рдирдИ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдкंрдЪाрдпрдд рдоुрдХрд░्рд░рд░ рд╣ुрдИ। рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░ рдХे рджिрди рдЧाँрд╡ рдХे рдмाрд╣рд░ рдоंрджिрд░ рдХे рд╕ाрдордиे рднीрдб़ рдЬрдоा рд╣ुрдИ। рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рд╕ुрдЬाрддा рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдЖрджिрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХी рдаाрдиी рд▓ी। рдФрд░ рддрдп рдХिрдпे рдЧрдП рджिрди рд░ीрддि рд░рд╕्рдоों рдХे рд╕ाрде рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдХिрдпा। рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рдХे рдиिрдоंрдд्рд░рдг рдкрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдХрдИ рдЬाрдиे рдоाрдиे рд╡рд░िрд╖्рда рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд▓ोрдЧ рдПрдХрдд्рд░िрдд рд╣ुрдП। рдордЧрд░ рднрд▓े рдШрд░ाрдиे рдХी рдмेрдЯी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдПрдХ рдЕрдЫूрдд рдЬाрдд рдХे рд▓рдб़рдХे рд╕े рд╣ोрддा рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд▓рдЯे рдкाँрд╡ рд▓ौрдЯрдиे рд▓рдЧे। рдлिрд░ рднी рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдХोрдИ рднी рд╡िрдШ्рди рдирд╣ीं рдкреЬा, рд╕рднी рдмреЬी рд╣ी рддрди्рдордпрддा рдХे рд╕ाрде рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкрди्рди рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧे рд░рд╣े।
рдкंрдЪाрдпрдд рдиे рдПрдХрдордд рд╣ोрдХрд░ рдлिрд░ рдПрдХ рдлैрд╕рд▓ा рдХिрдпा рдФрд░ рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рдХो рдкैреЪाрдо рднेрдЬा рдХि рдЕрдЧрд▓े рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░ рдХे рджिрди рдкंрдЪाрдпрдд рдоें рд╕ुрдЬाрддा рдХो рднी рдЖрджिрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рдЧाँрд╡ рд╕े рдиिрдХाрд▓рдиे рдХा рд╣ुрдХुрдо рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░ рдХे рджिрди рдкंрдЪाрдпрдд рдХे рдкंрдЪ рдкрд░рдоेрд╢्рд╡рд░, рд╡् рдЙрдирдХे рдоुрд░ीрдж рдФрд░ рддрдоाрд╢ा рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рднीрдб़ рдЬрдоा рдеी। рдЖрджिрдд्рдп рднंрдЧी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा, рд╕ुрдЬाрддा рдПрдХ рд╕рд╡рд░्рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдкрдв़ी рд▓िрдЦी, рд╕ौрдо्рдп рд▓рдб़рдХी। рдРрд╕ी рдЬाрдд рдХे рд▓рдб़рдХे рд╕े рд╢ाрджी рдХैрд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеी? рдЙрдирдХी рд╢ाрджी рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЕрдзोрдЧрддि рд╣ो рдпрд╣ рдкंрдЪों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рди рдеा। рдФрд░ рдпрд╣ी рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдХрд░ рдЙрд╕ рдирд╡-рджрдо्рдкрддि рдХो рдЧाँрд╡ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ рдЬाрдиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЖрджेрд╢ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╕ुрдЬाрддा рдиे рд╕рднा рдХे рдкंрдЪों рдХे рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиी рдорд░्рдЬी рдХा рдЗреЫрд╣ाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा – ‘рдоैं 18 рд╕ाрд▓ рдХी рдмाрд▓िрдЧ рдкреЭी-рд▓िрдЦी рд▓реЬрдХी рд╣ूँ, рдХाрдиूрди рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдоैं рдЕрдкрдиा рдлैрд╕рд▓ा рдЦुрдж рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдд्рдпाрд░ рд╣ूँ। рдпрд╣ рдоेрд░ी рдорд░्реЫी рд╣ै рдХि рдоैं рдЖрджिрдд्рдп рдХे рд╕ाрде рд╢ाрджी рдХрд░ूँ। рд╡рд╣ рднंрдЧी рдЬाрдд рдХा рд╣ै рдкрд░ рднंрдЧी рдирд╣ीं рд╣ै। рдПрдХ рдкрдв़ा-рд▓िрдЦा рд╕ुрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рдЗंрд╕ाрди рд╣ै। рдЬिрддрдиी рд╕рдн्рдпрддा рдФрд░ рдорд░्рдпाрджा рдЙрд╕рдоें рд╣ै, рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдоें рд╣ो। рдоैंрдиे рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫा рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦрдХрд░ рдЙрд╕े рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХो рдордиाрдпा। рдЕрдЧрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХोрдИ рдРрддрд░ाрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдХिрд╕ी рдФрд░ рдХो рдРрддрд░ाреЫ рдХ्рдпों рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП? рдЕрдм рдзрд░्рдо-рд░ीрддि рд╕े, рдХाрдиूрди рд╕े, рд╣рдо рджोрдиों рдкрддि-рдкрдд्рдиी рд╣ैं? рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдХोрдИ рднी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЗрд╕ рдЧाँрд╡ рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рди рд╣ो рддो рдмेрд╣्рддाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдо рджोрдиों рдХा рдлैрд╕рд▓ा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЗрд╕ рдЧाँрд╡ рд╕े рдХрд╣ीं рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं, рдпрд╣ीं рд░рд╣рдХрд░ рд╡рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рдХрд░ेंрдЧे рдЬो рдЕрдм рддрдХ рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдкрдХी рдЬाрдд рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЬाрдд рдоें рдЕрдм рдЬ्рдпाрджा рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै, рдпрд╣ рдЖрдк рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдЧрд░ेрдмाрдиों рдоें рдЭांрдХ рдХрд░ рд╣рд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдХा рдЬрд╡ाрдм рдЦुрдж рдкाрдЗрдП। рдпрд╣ рдЬाрддि-рднेрдж рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдЦेрд▓ рдЕрдм рдмंрдж рдХीрдЬिрдП....!’
рд╕рд░рдкंрдЪ рдиिрд╕्рддрдм्рдз! рдоुрдЦिрдпा рдоौрди! рдлिрд░ рднी рдЖрджिрдд्рдп рдХी рдУрд░ рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा-’ рддुрдордиे рдХ्рдпा рд╕рдордЭ рдХрд░ рдпрд╣ рдиाрддा рдХрдмूрд▓ рдХिрдпा? рдХ्рдпा рддुрдо्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдпाрдж рди рд░рд╣ी, рдпा рд╕рднी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рддोреЬрдиे рдХी рдЬ़िрдж рдкрдХреЬ рд▓ी рдеी?”
‘рдпाрдж рдеी рд╕рд░рдкंрдЪ рд╕ाрдИं। рдпрд╣ рднी рдпाрдж рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ी рдЕрд╕рд▓ी рдЬाрдд рд╣ै рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд, рдЬो рд╣рд░ рдЖрджрдо рдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╣ै। рдоैं рдкрдв़-рд▓िрдЦ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдЬाрдд рдХो рдЗрд╕ рдЧंрджрдЧी рд╕े рдиिрдЬाрдд рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा। рдЬрдм рд╕ुрдЬाрддा рдиे рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рдЕрдкрдиी рдорд░्рдЬी рд░рдЦी рддो рдоुрдЭे рд╕ोрдЪрдиे рдФрд░ рдЧौрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдоौреШा рдоिрд▓ा, рдФрд░ рдЖрджрд░рдгीрдп рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХी рдЕрдиुрдорддि рд╕े рдпрд╣ рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा। рдЕрдм рдорд░्рдпाрджा рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд╕ुрдЬाрддा рдХे рд╕ाрде рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ाрджी рдХे рдмंрдзрди рдоें рдмंрдзा рд╣ूँ। рдоेрд░े рдорди рдоें рди рдХोрдИ рдЫрд▓ рд╣ै, рди рдХोрдИ рдЫрд▓ाрд╡ा। рд╣ै рддो рдл़рдХ़рдд рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрджрд░ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрд╢ाрд▓ рд╣ृрджрдп рд╕े рдоुрдЭे рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рдЧрд░्рд╡ рдХी рдмाрдд рд╣ै। рдЕрдм рд╕ुрдЬाрддा рдоेрд░ी рдзрд░рдо рдкрдд्рдиी, рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рдХी рдЧृрд╣рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдФрд░ рдорд░्рдпाрджा рд╣ै।’ рдРрд╕ा рдХрд╣рдХрд░ рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╕े рдЙрдардХрд░ рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рд╕े рдЪрд░рдг рдЫूрдХрд░ рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рд▓िрдпा, рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рд╕े рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдоिрд▓рддे рд╣ी рдЙрдирдХे рдЧрд▓े рд▓рдЧ рдЧрдпा।
рдкंрдЪाрдпрдд рдХे рдоुрдЦिрдпा рдпрд╣ рдЖрдЪрд░рдг рджेрдЦрдХрд░ рдкрдерд░ा рд╕े рдЧрдП। рдЕрдм рд╕ुрдЬाрддा рдХे рдкिрддा рдиे рдЙрдардХрд░ рдкंрдЪों рдХी рдУрд░ рд░ुрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा- ‘рдоुрдЭे рдЗрд╕ рд░िрд╢्рддे рдХे рд▓िрдП рдоंрдЬूрд░ी рджेрдиे рдоें рдХोрдИ рдРрддрд░ाреЫ рди рдеा। рдЖрджिрдд्рдп, рдПрдХ рд╕ुрд╢ीрд▓, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ी рдФрд░ рд╕ुрд▓рдЭा рд╣ुрдЖ рд╕рдн्рдп, рдкрдв़ा-рд▓िрдЦा реШाрдмिрд▓ рдЗрди्рд╕ाрди рд╣ै। рдЕрдм рддो рд╡рд╣ рдоेрд░ा рдЬрдоाрдИ рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдмिрд░ाрджрд░ी рдХा рд╕рджрд╕्рдп рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рднंрдЧी рдирд╣ीं рд╣ै, рдоेрд░ी рдмेрдЯी рдХा рд╕рдо्рдоाрдирдиीрдп рдкрддि рд╣ै, рд╣рдоाрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╕рджрд╕्рдп!’
рдкंрдЪ рдЖंрдЦें рдлाрдб़-рдлाрдб़рдХрд░ рдк्рд░рдзाрдиाрдЪाрд░्рдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдХी рдУрд░ рджेрдЦ рд░рд╣े рдеे। рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдЕрдкрдиे рджोрдиों рд╣ाрде рдЬोрдб़рдХрд░ рдкंрдЪों рдХो рдирдорди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा- ‘рдоैं рдЖрджрд░рдгीрдп рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рдХा рд╕рджैрд╡ рдХृрддрдЬ्рдЮ рд░рд╣ूंрдЧा, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоेрд░ा рдЬीрд╡рди рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХी рдЦाрддिрд░ рдпрд╣ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдоें рдоेрд░ा рд╕ाрде рджिрдпा। рдЬाрддि-рднेрджрднाрд╡ рдХो рджूрд░ рдХрд░рдХे рдоुрдЭे рдЕрдкрдиे рдЧрд▓े рд▓рдЧाрдпा। рдЕрдкрдиी рдмिрд░ाрджрд░ी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдХे рдоेрд░ा рдФрд░ рдоेрд░ी рдЬाрдд рд╡ाрд▓ों рдХा рдоाрди рдмрдв़ाрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдмेрдоिрд╕ाрд▓ реШрджрдо рд╣ै рдЬो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рджрд░्рдЬ рд╣ोрдЧा। рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рднी рдоेрд░ी рд╣ाрде рдЬोрдб़рдХрд░ рдпрд╣ी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╣ै рдХि рдЖрдк рднी рдЗрд╕ рдкाрд╡рди рдХाрд░्рдп рдХे рдпрдЧ्рдп рдоें рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдХा рдЕрднिрджाрди рджें। рдПрдХ рдФрд░ рдШोрд╖рдгा рдЖрдЬ рд╕рднी рдХे рд╕ाрдордиे рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ –‘рдпрд╣ рдХि рдЖрдЬ рдХे рдмाрдж рдХोрдИ рднी рднंрдЧी рдпा рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╡ाрд▓े рди рдЖрдкрдХे рдШрд░ों рдХे рднीрддрд░ рд╕рдлाрдИ рдХрд░ेрдЧा, рдФрд░ рди рдмाрд╣рд░ рдСрдлिрд╕ рдоें। рд╕рдм рдЕрдкрдиा рдЕрдкрдиा рдХाрдо рдЦुрдж рдХрд░ेंрдЧे, рддाрдХि рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдЬाрддि рдХे рдлाрд╕рд▓े рдХрдо рд╣ोрдХрд░ рдоिрдЯрдиे рд▓рдЧें। рд╣рдо рд╕рдм рдПрдХ рд╕े рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХाрд░ рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдирд╡-рдиिрд░्рдоाрдгिрдд рдпुрдЧ рдХा рдЖрд░ंрдн рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдк рдиे рдоुрдЭे рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрдк рд╕рднी рдХो рдлिрд░ рд╕े рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддा рд╣ूँ।’
рдкंрдЪों рдХे рдкाрд╕ рдХрд╣рдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рднी рди рдеा। рдЕрдкрдиे рдХрдкреЬे рдЭрдЯрдХрдХрд░ рдЦрдб़े рд╣ुрдП рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрдкрдиी рдФрдХाрдд рдХी рдкोрдЯрд▓ी рдЕрдкрдиे рд╕рд░ рдЙрдаाрдХрд░ рдЪрд▓рддे рдмрдиे।
рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдЕрдкрдиे рд╕рд╕ुрд░ рд╕ुрдЦीрд░ाрдо рдЬी рдХे рдкैрд░ рдЫूрдХрд░ рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рд▓िрдпा рдФрд░ рд╕ुрдЬाрддा рдиे рдЖрджिрдд्рдп рдХे рдкिрддा рдХे рдЪрд░рдг рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХрд░рдХे ‘рд╕ौрднाрдЧ्рдпрд╡рддी рд╣ो’ рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдкाрдпा।
0
рдпрд╣ рдПрдХ рдоिрд╕ाрд▓ рдеी рдЬो рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдмीрдЪ рдкрдирдкрддे рднेрдж рднाрд╡ рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдХी рджрд░ाрд░ों рдХो рд╕िрдХुрдб़рдиे рдоें рдорджрджрдЧाрд░ рд░рд╣ी। рдЬाрдд рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХे ‘рддाрдЬ’ рдХिрддрдиे рд╕рд░ों рдкрд░ рдЪрдв़े рдФрд░ рдХिрддрдиे рд╣ी рд╕рд░ो рд╕े рдЙрддрд░े। рдЖрдЦिрд░ рд╕рднी рдЖрдкрд╕ рдоें рджूрдз-рд╢рдХ्рдХрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдШुрд▓ рдоिрд▓ рдЬाрдПंрдЧे, рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЦुрд╢рдмू рд╣рд╡ाрдУं рдХो рдорджрд╣ोрд╢ рдХрд░рддी рд░рд╣ी। рдиौрдЬрд╡ाрди рдкीрдв़ी рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдирдП рдпुрдЧ рдХा рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХा рдЬрд╢्рди рдордиाрдиा рд▓ाреЫрдоी рд░рд╣ा। рддो рдЪрд▓िрдП рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं рдорд╣реЮिрд▓ рдоें, рдХ्рдпोंрдХि рдоौрдХा рднी рд╣ै, рдоाреЮी рднी рд╣ै, рддो рдЖрдЗрдпे, рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै!

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓ोрдХрдЧीрдд

- рдкिंрдХी рдкाрд░ीрдХ

рдЕрд╕िрд╕्рдЯेрди्рдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рд╡рдирд╕्рдерд▓ी рд╡िрдж्рдпाрдкीрда (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди)


рд╕ाрд░ांрд╢: рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╕्рддुрддः рд▓ोрдХ рдХी рдоौрдЦिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрднिрдЬाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा рдФрд░ рдкाрдг्рдбिрдд्рдп рдХी рдЪेрддрдиा рд╕े рдкрд░े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕рдоूрдЪे рд▓ोрдХ-рдоाрдирд╕ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕рдоाрдИ рд╣ुрдИ рд░рд╣рддी рд╣ै। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рд╡ाрдЩ्рдордп рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕рдо्рдкрджा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХрдЧीрдд рдмреЬे рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै।

рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпрдж्рдпрдкि рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рд░ाрдЬ्рдп рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ै рддрдеाрдкि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЬो рднाрд╡ुрдХрддा, рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рдк्рд░ेрдо, рдХрд░ुрдгा рддрдеा рднाрд╖ाрдИ рд▓ाрд▓िрдд्рдп рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрди्рдпрдд्рд░ рджुрд░्рд▓рдн рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдмंрдзों, рд▓ोрдХोрдд्рд╕рд╡ों рддрдеा рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ों рдХो рдЕрдд्рдпрдирдд рд╕рдЬीрд╡ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдХрд▓्рдкрдиा рдФрд░ рднाрд╡ुрдХрддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕рдоें рдпрдеाрд░्рде рдХा рднी рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЧेрдп рддрдд्рд╡ рднी рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрджेрд╢ рднी। рд╣рдо рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ рдЧीрддों рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рд╕ंрдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрдпोрдЧ рдХा рд╣ृрджрдп-рд╕्рдкрд░्рд╢ी рднाрд╡ो-рдоेрд╖ рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдЧीрдд рднाрд░рдд рдХे рдЕрди्рдп рдк्рд░ांрддों рдХे рдЧीрддों рд╕े рднिрди्рди рд░рдЦे рдЬाрддे рд╣ैं।

 рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡рд╕्рддुрддः рд▓ोрдХ рдХी рдоौрдЦिрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрднिрдЬाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा рдФрд░ рдкाрдг्рдбिрдд्рдп рдХी рдЪेрддрдиा рд╕े рдкрд░े рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдХृрддि рдиा рд╣ोрдХрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдоौрдЦिрдХ рдХ्рд░рдо рд╕े рдЕрддीрдд рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕े рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╕ंрдЪрд░िрдд рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоूрдЪे рд▓ोрдХ-рдоाрдирд╕ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕рдоाрдИ рд╣ुрдИ рд░рд╣рддी рд╣ै।

 рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХ рд╡ाрдЩ्рдордп рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕рдо्рдкрджा рд╣ै। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдХी рдоाрд░рд╡ाреЬी, рдвूँрдвाрдбी, рдоाрд▓рд╡ी, рдоेрд╡ाрддी, рдмाрдЧреЬी рдмोрд▓िрдпों рдоें рд░рдЪिрдд рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдХрдг्рда-рдХрдг्рда рдоें рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рд╣ै। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЗрд╕рдХो рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрдзाрдУं рдпрдеा- рд▓ोрдХрдЧीрддों, рд▓ोрдХ-рдХрдеाрдУं, рд▓ोрдХ-рдЧाрдеाрдУं, рд▓ोрдХ рдиाрдЯ्рдпों (рдЦ्рдпाрд▓), рдХрд╣ाрд╡рддों, рдкрд╣ेрд▓िрдпों, рд╕рд▓ोрдХां, рдкреЬो, рддрди्рдд्рд░-рдоंрдд्рд░ рдЖрджि рдХा рд▓ोрдХ рд╡ाрд░्рддाрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдоीрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдЖंрдХрд▓рди рднी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рд╣рдоें рдЗрдирдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ-рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг- рд╡िрд╡ेрдЪрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।

 рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд▓ोрдХ-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдзाрдУं рдоें рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХो рд▓ेрддे рд╣ैं।

 рд▓ोрдХрдЧीрдд рд▓ोрдХрдХрдг्рда рдХी рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै। рдПрдХ рдХрдг्рда рд╕े рджूрд╕рд░े рдХрдг्рда, рдПрдХ рдкीреЭी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीреЭी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдХрдЧीрдд рд╢рдм्рдж рдФрд░ рд╕्рд╡рд░ рдХे рджोрд╣рд░ाрд╡ рд╕े рд╕ंрдЪрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

 рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╕рдорд╖्рдЯीрдЧрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╣ृрджрдп рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ, рд╕рдЪ्рдЪी , рдмेрд▓ाрдЧ рд╡ाрдгी рдЙрдЪ्рдЪрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд░рдЪрдиा рдиा рд╣ोрдХрд░, рд╕рдоूрд╣рдЧрдд рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдХो рдЕрдЦрдг्рдбिрдд рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦрдиे рдХी рджृрд╖्рдЯि рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдбॉ. рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рджेрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं– "рд╡рд╣ рдЧीрдд рдЬो рд▓ोрдХрдоाрдирд╕ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдЬिрд╕рдоें рд▓ोрдХ рдоाрдирд╕ाрднाрд╕ рднी рд╣ो, рд▓ोрдХрдЧीрдд рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЖрдпेрдЧा। " 1

 рд▓ोрдХ рдЧीрддों рдоें рдЬрдирддा рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рд╕рд╣рдЬ рднाрд╡рдиाрдПँ рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╕рд░рд▓ рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдирдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХृрдд्рд░िрдорддा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЬрд╣ाँ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд░рдд्рдиाрдХрд░ рд╣ै рд╡рд╣ीं рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рдкрд░िрдкुрд╖्рдЯ рдЕंрдЧ рд╣ै। "рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрдиाрдпाрд╕ рдк्рд░рд╡ाрд╣ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै , рдЬो рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рддрдеा рд╕ुрд╕рдн्рдп рдк्рд░рднाрд╡ों рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдХрд░ рдХрдо рдпा рдЕрдзिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЖрджिрдо рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं।" 2

 рдпрд╣ाँ рдХा рд▓ोрдХрдоाрдирд╕ рдФрд░ рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рд▓ौрдХिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा рдХोрдИ рдкрд╣рд▓ू рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рд╕्рд╡рд░ рд▓рд╣рд░ी рд╕े рдЕрдЫूрддा рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ो। рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрдиंрдж, рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрдмंрдзों рдХा рдЕрдиंрдд рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЗрди рдЧीрддों рдоें рдоुрдЦрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд╕ंрдмंрдзों, рд╣ाрд╕्рдп рд╡ рд░ूрджрди рдХी рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рддрдеा рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рднी рд░рд╕ों рдХो рд╣рдо рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

 рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдХुрд░рдЬाँ, рдХौрдЖ, рд╣ँрд╕, рдкрдкीрд╣ा, рдоोрд░, рд╕ूрдЖ (рддोрддा), рд╕ाрд░рд╕ рдФрд░ рд╕ोрди рдЪिрд░ैрдпा рдЬैрд╕े рдкрдХ्рд╖ी рдк्рд░ेрдоी-рдк्рд░ेрдоिрдХाрдУं, рдк्рд░िрдпрддрдоों, рд╡िрд░рд╣рдгिрдпों рдЖрджि рдХे рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕ंрджेрд╢рд╡ाрд╣рдХ рдмрдиे рд╣ैं। рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдХाрдо рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рднी рдЗрди рдЧीрддों рдХा рдЖрдзाрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрди рдЧीрддों рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрди्рджрддा рд╣ै рдХिрди्рддु рдЙрдЪ्рдЫृंрдЦрд▓рддा рдирд╣ीं рд╣ै।

рдпुрд╡ा рджрдо्рдкрдд्рддि рдХे рдмीрдЪ рднी рдиिрд░्рдорд▓ рдк्рд░ेрдо рдХी рдзाрд░ा рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЬैрд╕े-
рдЙреЬ рдЙреЬ рд░े рдо्рд╣ाрд░ा рдХाрд│ा рд░े рдХाрдЧрд▓ा,
рдЬрдж рдо्рд╣ाрд░ा рдкीрдКрдЬी рдШрд░ рдЖрд╡ै।
рдЦीрд░ рдЦांрдбрд░ो рдЬीрдордг рдЬिрдоाँрдК,
рд╕ोрдиे рд╕ँ рдеाрд░ी рдЪोंрдЪ рдореЭाрдК। рдЬрдж рдо्рд╣ाрд░ा . . . .
рдЙреЬ рдЙреЬ рд░े рдо्рд╣ाрд░ा рдХाрд│ा рд░े рдХाрдЧрд▓ा
рдЬрдирдо рдЬрдирдо рдеाрд░ा рдЧुрдг рдЧाрдКँ। рдЬрдж рдо्рд╣ाрд░ा . . . .

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХा рдЖрдзाрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै -
 1. рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╡ рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдХे рдЧीрдд
 2. рд▓ोрдХ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХे рдЧीрдд
 3. рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЧीрдд
 4. рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдЧीрдд
 5. рд╡िрд╡िрдз рдЧीрдд

 рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рднाрд╡рднूрдоि рдмреЬी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдХा рдРрд╕ा рдХोрдИ рдкрд╣рд▓ू рдпा рдкрдХ्рд╖ рдирд╣ीं, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдиा рдоिрд▓рддे рд╣ो। рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕ुрдХुрдоाрд░рддा рдФрд░ рдХрдаोрд░рддा, рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рд░ूрджрди рджोрдиों рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╣ै।

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдХिрд╕ाрди рдиे рдмाрджрд▓ рдХे рдЧीрдд рдЧाрдпे рд╣ैं - рдкुрд░рд╡ा рдФрд░ рд╕ूрд░рдпा рдкрд╡рди рдХे рдЧीрдд рдЧाрдпे рд╣ैं। рдмिрдЬрд▓िрдпों рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рдЕрдкрдиी рдЧीрддों рдоें рдмाँрдзा рд╣ै। рд╕ूрд░рдЬ, рдЪाँрдж рддाрд░े рдЙрд╕рдХे рдЧीрддों рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ैं, рдЬीрд╡рди рдХी рдк्рд░ेрд░рдгाрдпें рд╣ैं। рд╡े рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдХी рдХрд░ुрдгा рдФрд░ рд╕рд░рд╕ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рдмрд▓ рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рдХрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЕрд╡рддрд░िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоांрдЧрд▓िрдХ рдХाрд░्рдп рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЙрд╕рдХी рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди рд╕рдо्рдкрди्рдирддा рдХे рд▓िрдП рд╡िрдиाрдпрдХ рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕рднी рдХाрд░्рдп рдЧрдгेрд╢-рдкूрдЬा рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ोрддे рд╣ैं। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рд╡िрдиाрдпрдХ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдпрд╣ाँ рдХे рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рдЧीрддों рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╣ै -
"рдЧреЭ рд░рдгрддрднँрд╡рд░ рд╕े рдЖрд╡ो рд╡िрдиाрдпрдХ
рдХрд░ो рдПрдХ рди рдЪीрддी рдмिрдбрджрдбी
рдмिрдбрдж рд╡िрдиाрдпрдХ рджीрдиँ рдЬी рдЖрдпा
рдЖрдп рдкрд╡ाрдпा рд╕ीрд▓्рд▓ै рдмреЬ рддрд▓्рд▓ै।

рдКँрдЪी рд╕ी рдоैреЬी рд▓ाрд▓ рдХिрд╡ाреЬी
 рдХेрд▓्рд▓ рдЭрдмрд░ рдХै рд▓ाрдбेрд▓ा рд░े рдмाрд░рдгे। "3
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें ‘рдкीрд▓्рд▓ो ’ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рдкीрд▓े рд░ंрдЧ рдХा рдЕै। ‘рдкिрд▓्рд▓ो рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдУреЭрдиे рдХे рдЙрд╕ рд╡рд╕्рдд्рд░ рдХा рдиाрдо рд╣ै рдЬिрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдкुрдд्рд░рд╡рддी рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рд╣ी рдУреЭрддी рд╣ै।
рджिрд▓्рд▓ी рдП рд╕рд╣рд░ рд╕ै рд╕ाрдмा рдкोрдд рдоँрдЧाрд╡ो рдЬी,
рддो рд╣ाрде рдЗрдХीрд╕ी рдЧрдЬ рдмीрд╕ी рдЧрдбрдоाрд░ू рдЬी
рдкीрд▓्рд▓ा рд░ंрдЧाрдж्рдпो рдЬी। " 4

рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрддों рдоें рд╣ी рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡рд░्рдЧ ‘рднाрдд ’ рдХे рдЧीрддों рдХा рд╣ै। рднाрдд рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рднी рдЧीрдд рдЧाрдХрд░ рдкूрд░्рдг рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдпे рдЧीрдд рдмреЬे рд╣ी рд╕рд░рд╕ рддрдеा рдоाрд░्рдоिрдХ рд╣ै।
рд╕ूрддी рдУ рдмीрд░ा рдиिрд╕ рднрд░ рдиींрдж рдЬ рдУ,
рджेрд╡рд░ рдорд╕рд▓ो рдмीрд░ा рд░ाрд▓्рд▓िрдЬो рдЬी।
рдХрд░рддी рдП рднाрд╡рдЬ рдмीрд░ाँ рд░ो рдЧुрдоाрди рдЬ рдП,
рд╡ीрд░ рдмрдд्рддीрд╕ी рдеाрд░ा рд▓े рд░рдпा рдЬी।
рдордирдбै़ рдоें рдУ рдмीрд░ा рдЖрдИ рдКँрдЪी рдиीрдЪी рдкाрд▓्рд▓ рдЬ рдУ,
рд▓े рдШреЬрд▓ो рд╕рд░рд╡рд░ рдЧрдИ рдЬी।

 рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╡िрд░рд╣ рдХे рдЧीрдд рднी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдкрддिрд╡्рд░рдд्рдп рдФрд░ рдиिрд░्рдорд▓ рдк्рд░ेрдо рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рд╣ै। рд╡िрд░рд╣िрдгी рдк्рд░िрдп рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें рдиैрд╢рдЬाрдЧрд░рдг рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै - рдкрд▓рдХ рдкाрд╡реЬे рдмिрдЫाрдпे -
 рдЪांрджрдб्рд▓ो рдЧрдпो рднंрд╡рд░рдЬी рдЧреЭ рдЧिрд░рдиाрд░ рдФрд░ рд░рд╕ीрд▓ा
 рдХोрдИ рдХिрд░рдд्рдеां рддो рдЭुрдХ рдЖрдИ рд░े рдЧреЭ рдХांрдЧрд░े।
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХा рднी рдЕрдЪ्рдЫा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै -

рдЦेрдЬреЬी, рдкीрдкрд▓, рдмреЬ, рдиीрдо рдЖрджि рдХो рдЙрдкрдоा рдФрд░ рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд░ूрдкрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдмाँрдзा рдЧрдпा рд╣ै। рдЪрдоेрд▓ी, рдоोрдЧрд░ा, рд╣рдЬाрд░ा, рдЧुрд▓ाрдм рдЖрджि рдлूрд▓ рдЙрдкрдоाрди рдФрд░ рдЙрдж्рджीрдкрди рдмрдирдХрд░ рдЗрди рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЖрдпे рд╣ै। рдХेрд▓ा, рдЕрдиाрд░, рдиींрдмू, рдиाрд░ंрдЧी, рджाрдЦ рдЖрджि рдлрд▓ рд╢ृंрдЧाрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХे рдЙрдкрдоाрди рдмрдиे рд╣ैं।
‘рд▓्рдпाрд╡ो рд░ंрдЧ рд░ंрд╕ीрдпा рдЧрд╣рд░ो рдЬी рдлूрд▓ рдЧुрд▓ाрдм рдХो ’

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рдФрд░ рд╢ृंрдЧाрд░ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрдзिрдХрддा рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд▓ोрд░िрдпाँ, рд╣ाрд▓рд░े, рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп рд░рд╕ рдк्рд░рдзाрди рд╣ै। рдЗрдирдоें рдоाँ рдиे рдЕрдкрдиे рд╢िрд╢ु рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрдирдиे рдХा рдЙрджрдмोрдзрди рднी рджिрдпा рд╣ै। рд╡ीрд░ рд▓ोрд░िрдпों рдоें рдоाँ рдЕрдкрдиे рд╢िрд╢ु рдХा рд╡ीрд░ рдпोрдж्рдзा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦрддी рд╣ै। рддрд▓рд╡ाрд░ рдХी рдЯंрдХाрд░ рдФрд░ рдкाрдпрд▓ рдХी рдЭंрдХाрд░ рджोрдиों рдХो рд╣ी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рдЧीрддों рдоें рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा рд╣ै।

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдмреЬा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬिрддрдиा рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рдХा। рд╢्рд░рдо рддрдеा рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХो рд▓ेрдХрд░ рднी рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдХрдЧीрдд рд░рдЪे рдЧрдпे рд╣ैं। рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд╢्рд░рдо рдЬрдиिрдд рдХाрд░्рдп рд╕ंрдЧीрдд рдкрд░ рдЯिрдХे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрд╕рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рд╣ी рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдЭंрдХाрд░ рд╣ै।
рджेрд╡рди рдиे рднौрдЬाрдИ рдмाрд╡рд▓рдиी рджांрддрд▓िрдпो
рджुрдзांрд░ा рдкिрдпाрдХрдб, рджेрд░рд╡рдЬी, рдЖрд╡рдг рджो рджांрддрд▓िрдпो
рдЫाрдЫांрд░ी рдкिрдпाрдХрдб, рднाрд╡рдЬ рдЖрд╡рдг рджो рджांрддрд▓िрдпो
рд╕ाрд╕ू рд░ा рдЪूрдЧ्рдпोреЬा, рджेрд╡рд░ рдЖрд╡рдг рджो рджांрддрд▓िрдпो

рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЧीрдд рдЕंрд╢ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ-рдЬीрд╡рди рдХे рд╢्рд░рдордордп рдкрдХ्рд╖ рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдбॉ. рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдХрдерди рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै "рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рдПрдХ-рдПрдХ рдмрд╣ु рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдкрд░ рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХी рд╕ौ рд╕ौ рдоुрдЧ्рдзाрдпें рдЦрдг्рдбिрддाрдпें рдФрд░ рдзीрд░ाрдпें рдиिрдЫाрд╡рд░ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпे рдиिрд░рд▓ंрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдк्рд░ाрдгрдордпी рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЕрд▓ंрдХाрд░ рд╕े рдЬреЬी рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдиिрд╖्рдк्рд░ाрдг рд╣ै। " 5

рдЕрддः рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рднी рд╣ै рдФрд░ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдорд░्рдкрдг рднाрд╡ рднी। рд╢्рд░рдо рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рднी рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд╢рдХुрди-рдЕрдкрд╢рдЧुрди рдХा рд╡िрдЪाрд░ рднी। рд╕ुрдЦ-рджुःрдЦ рдоें рд▓ोрдХ рдоाрдирд╕ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдпрдеा-рд╡िрдиाрдпрдХ рдЧौрд░ी, рд╢ीрддрд▓ा рдоाрддा рдФрд░ рднैрд░ूрдЬी рдЖрджि рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдФрд░ рдЧुрдгрдЧाрди рднी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдиा рд╣ोрдХрд░ рд╕рдоूрдЪे рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╡ рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдХे рдЧीрддों рдоें рднी рдпрд╣ рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рд╣рд░्рд╖ рдФрд░ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде: 
 1 . рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди - рдбॉ. рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░, рдкृ.рд╕ं. 390
 2. Dr. Kunj Bihari Das, A Study of Orission Folk
 3. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХрдЧीрдд - рдк्рд░рдердо рднाрдЧ рд╕े
 4. рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा - рдбॉ. рдордиोрд╣рд░ рд╢рд░्рдоा
 5. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ा - рдбॉ. рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдиीрд░рдЬ, рдбॉ. рднрд╡рдЧрддी рд▓ाрд▓ рд╢рд░्рдоा 

рдоेрд░ी рдк्рдпाрд░ी рдЫोрдЯी рд╕ी рдмिрд▓्рд▓ी

рдоेрд╣ेрд░ рд╡ाрди

- рдоेрд╣ेрд░ рд╡ाрди

рд╕рди 1875 рдоें рдЖрдЬ рдХे рд╕рд░्рдмिрдпा рдоें рдЬрди्рдоी рдоिрд▓рд╡ा рдоेрд░िрдХ рд╕рди 1896 рдоें рдкोрд▓िрдЯेрдХ्рдиिрдХ рдХी рдкрдвाрдИ рдХрд░рдиे рдЬ्рдпूрд░िрдХ (рд╕्рд╡िрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб) рдЪрд▓ी рдЖрдпीं рдЬрд╣ाँ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рд╕े рдЙрдирдХी рдоुрд▓ाрдХाрдд рд╣ुрдИ। рдпрд╣ाँ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдЙрдирдХे рд╕рд╣рдкाрдаी рдеे рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдЫोрдЯे рдеे। рд╡े рдкूрд░ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдХेрд▓ी рд▓реЬрдХी рдеीं। рдоिрд▓ेрд╡ा рдПрдХ рддेреЫ-рддрд░्рд░ाрд░ рдЫाрдд्рд░ा рдеीं। рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдЙрдирдХी рдФрд░ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдХी рдЧрд╣рд░ी рдоिрдд्рд░рддा рд╣ो рдЧрдИ рдЬो рдХि рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдк्рдпाрд░ рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдИ। рднौрддिрдХी рдоें рдоिрд▓ेрд╡ा рдХे рдЕंрдХ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ी рдЖрддे рдеे рдордЧрд░ рд╡рд╣ рдЕंрддिрдо рд╕ाрд▓ (рд╕рди 1900) рдоें рдЧрдгिрдд рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ो рдЧрдИं। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕рди 1901 рдоें рдЧрд░्рднрд╡рддी рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдоिрд▓ेрд╡ा рдХी рдкреЭाрдИ рдоें рд╡्рдпрд╡рдзाрди рдЖрдпा рдЬिрд╕рдХा рдХाрд░рдг рднी рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рд╣ी рдеे। рдЬрдм рд╡рд╣ рдбिрдк्рд▓ोрдоा рдХी рдкुрдиःрдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдмैрдаीं рддो рд╡рд╣ рддीрди рдоाрд╣ рдХी рдЧрд░्рдн-рд╡рддी рдеीं। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рднी рдЙрдирдХे рдЕंрдХों рдоें рд╕ुрдзाрд░ рди рд╣ो рд╕рдХा рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣ीं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдбिрдк्рд▓ोрдоा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХो рднी рдмीрдЪ рдоें рд╣ी рдЫोреЬ рджिрдпा рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдоें рддрдм्рджीрд▓ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ рд░рд╣ी рдеीं। рдпрд╣ рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рд╡рд╣ рднौрддिрдХी рдХे рдЬाрдиे-рдоाрдиे рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╣ेрдирд░िрдХ рд╡ेрдмрд░ рдХे рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें рдХрд░ рд░рд╣ी рдеीं। рдЗрд╕рд╕े рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣ेрдирд░िрдХ рд╡ेрдмрд░ рдиाрд░ाрдЬ рд╣ो рдЧрдП рдеे।

рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо-рдкрдд्рд░ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдиे рдоिрд▓рд╡ा рдХो рд╕рди 1901 рдоें рдЗрдЯрд▓ी рдХे рдоिрд▓ाрди рд╢рд╣рд░ рд╕े рд▓िрдЦा рдеा рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдХी рдиौрдХрд░ी рдЦोрдЬ рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдХे рдкाрд╕ рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдирд╣ीं рдеीं рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рди 1896 рдоें рдЬрд░्рдордиी рдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдд्рдпाрдЧ рджी рдеी рддрдм рд╕े рд╡рд╣ рдмिрдиा рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХे рд╣ी рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ो рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рдеे।

рдХрд╣рдиे рдХो рддो рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░ेрдо-рдкрдд्рд░ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЪूँрдХि рдпрд╣ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдХा рдк्рд░ेрдо-рдкрдд्рд░ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдоें рднौрддिрдХी рдХा рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдФрд░ рд▓ाрдЬिрдоी рд╣ै।

рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдоें рд╕ाрдкेрдХ्рд╖-рдЧрддि рдХे рдХाрдо рдХा реЫिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдиे “рд╣рдоाрд░े” рд╢рдм्рдж рдХा реЫिрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╕े рдХुрдЫ рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдпрд╣ рдХрдпाрд╕ рд▓рдЧाрдпा рдеा рдХि рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖-рд╡ाрдж рдХे рдХाрдо рдоें рдоिрд▓ेрд╡ा рдХा рднी рдХुрдЫ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा, рдЬिрд╕े рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдиे рдХрднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि рдХрдИ рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЕрди्рдп рддрде्рдпों рдФрд░ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдРрд╕ा рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖-рд╡ाрдж рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдоें рдоिрд▓ेрд╡ा рдХा рдХोрдИ рдпोрдЧрджाрди рдирд╣ीं рдеा।

рд╕рди 1903 рдоें рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рдФрд░ рдоिрд▓ेрд╡ा рдиे рд╢ाрджी рдХрд░ рд▓ी рдеी।     

**************************************************************

рдоिрд▓ाрди, рдмुрдзрд╡ाрд░ (27 рдоाрд░्рдЪ, 1901)

рдоेрд░ी рдк्рдпाрд░ी рдЫोрдЯी рд╕ी рдмिрд▓्рд▓ी,

рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкрдд्рд░ों рдФрд░ рдЙрдирдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕рдЪ्рдЪे рдк्рдпाрд░ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╢ुрдХ्рд░िрдпा। рдк्рд░िрдп, рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕рдЪ्рдЪे рдк्рдпाрд░ рдХे рд▓िрдП, рдоैं рддुрдо्рд╣ें рдкूрд░े рджिрд▓ рд╕े рдЪुрдо्рдмрди рджेрддा рд╣ूँ рдФрд░ рддुрдо्рд╣ें рдЧрд▓े рд╕े рд▓рдЧाрддा рд╣ूँ, рдаीрдХ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬैрд╕े рддुрдо рдЪाрд╣рддी рд╣ो, рдФрд░ рдаीрдХ рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЬिрд╕рдХे рддुрдо рд▓ाрдпрдХ рд╣ो। (рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░) рд░िрдХी рдХी рдЕрд╕्рд╡ीрдХृрддि рдиे рдоुрдЭे рдЪौंрдХाрдпा рдирд╣ीं, рдФрд░ рдоुрдЭे рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдпрдХीрди рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП (рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░) рд╡ेрдмрд░ рджोрд╖ी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХ्рд╖рдоा рдХिрдпा рдЬाрдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै, рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдХोрдИ рджूрд╕рд░ी рд╕्рдеिрддि рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХрджрдо реЫिрдХ्рд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। 

рдоुрдЭे рдпрдХीрди рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдХिрди्рд╣ीं рдЕрди्рдп рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░्рд╕ рдХो (рдкीрдПрдЪрдбी рдХे рд▓िрдП) рд▓िрдЦрдиे рдХा рдХोрдИ рдорддрд▓рдм рдирд╣ीं рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдмिंрджु рдкрд░ рдоेрд░े рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╡ेрдмрд░ рд╕े рдкूрдЫрддाрдЫ рдХрд░ेंрдЧे, рдФрд░ рд╡рд╣ рдмрд╕ рдоेрд░े рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЦрд░ाрдм рд╕िрдлाрд░िрд╢ рд╣ी рджेрдЧा। рдоैं рдо्рдпूрдиिрдЦ рдФрд░ рдЕрд░ाрдК рдоें рдкुрд░ाрдиे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ों рдХी рдФрд░ рд░ुрдЦ рдХрд░ूँрдЧा, рд▓ेрдХिрди рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдоैं рдЗрдЯрд▓ी рдоें рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдХा рдкрдж рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ूँрдЧा। рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдмाрдзा рдпрд╣ाँ рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै рдЬो рдХि рд╕рднी рдмреЬी рдмाрдзाрдУं рдоें рдПрдХ рд╣ै, рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣ै рдпрд╣ूрджी рд╣ोрдиा рдпाрдиि рд╕ाрдоिрд╡ाрдж, рдпрд╣ рдЬрд░्рдорди рднाрд╖ा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдЙрддрдиी рд╣ी рдЕрдк्рд░िрдп рд╣ै рдЬैрд╕े рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рдмреЬी рд░ुрдХाрд╡рдЯ рд╣ो। рджूрд╕рд░ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдоेрд░ी рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░, рд╕्рдеाрдиीрдп рдкोрд▓िрдЯेрдХ्рдиिрдХ рдоें рд░рд╕ाрдпрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рджोрд╕्рдд рд╣ेрд░ рдПрди्рд╢рдмाрд╖рд░ рд╣ै, рдоिрд╢ेрд▓ рдХे рдЪाрдЪा рднी рдпрд╣ीं рдЧрдгिрдд рдХे рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдоिрд╢ेрд▓ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рднрдж्рджा рдмेрд╡реШूреЮ рдФрд░ рдЕрдЬूрдмा рдЗंрд╕ाрди рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЙрд╕рдХी рдХॉрд▓рд░ рдкрдХреЬрдХрд░ рдШрд╕ीрдЯрддा рд╣ुрдЖ рдЙрд╕рдХे рдЪाрдЪा рдХे рдкाрд╕ рд▓े рдЬाрдКँрдЧा, рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдоैं рдЦुрдж рдЙрдирд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░ूँрдЧा। рдоिрд╢ेрд▓ рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ाрде рдЯ्рд░ीрд╕्рдЯ (рдЗрдЯрд▓ी) рд╡ाрд▓े рдЕрдкрдиे рдкैрддृрдХ рдШрд░ рдоें рд╣ै, рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрднी рд▓рдЧрднрдЧ рджрд╕ рджिрди рддрдХ рдФрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдирд╣ीं рдЖрдПрдЧा। рддुрдо्рд╣ें рдЙрд╕े рдоेрд░े рдмाрд░े рдоें рдЕрдерд╡ा рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рднी рдХुрдЫ рдордд рдХрд╣рдиे рдФрд░ рдоेрд░ी рдЪिंрддा рдХрд░рдиे рдХी реЫрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै। рддुрдо рдоेрд░े рд▓िрдП рдПрдХ рддीрд░्рдерд╕्рдеाрди/рджрд░рдЧाрд╣ рд╣ो рдФрд░ рд╣рдоेрд╢ा рд░рд╣ोрдЧी рдЬिрд╕рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдХिрд╕ी рдФрд░ рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै; рдоैं рдпрд╣ рднी рдЬाрдирддा рд╣ूँ рдХि рдЕрди्рдп рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рддुрдо рдоुрдЭрд╕े рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддी рд╣ो, рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдмेрд╣рддрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рдоुрдЭे рд╕рдордЭрддी рд╣ो। рдоैं рддुрдо्рд╣ें рднрд░ोрд╕ा рджिрд▓ाрддा рд╣ूँ рдХि рдпрд╣ाँ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдмाрд░े рдоें рдмुрд░ा-рднрд▓ा рдХрд╣рдиे рдХी рди рддो рдХिрд╕ी рдХी рд╣िрдо्рдордд рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рди рд╣ी рдХोрдИ рдРрд╕ा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ेрдЧा। рдоुрдЭे рдХिрддрдиी рдЕрдзिрдХ рдЦुрд╢ी рдФрд░ рдЧрд░्рд╡ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдЧा, рдЬрдм рд╣рдо рдпрд╣ाँ рд╕ाрде рд╣ोंрдЧे рдФрд░ рд╕ाрдкेрдХ्рд╖-рдЧрддि рд╡ाрд▓े рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдХो рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдПрдХ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рд▓ा рд╕рдХेंрдЧे। рджूрд╕рд░े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрдордиे, рдоैं рд╕рдЪ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдорд╣िрдоाрдоंрдбрди рдХрд░ рдкाрдКंрдЧा рдХि рддुрдо рдХिрддрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╣ो!

рдкिрдЫрд▓ी рдПрдХ рд╢ाрдо, рдоिрд╢ेрд▓ рдХा рдиिрджेрд╢рдХ, рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░ी рдЕрдЪ्рдЫी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै, рдХुрдЫ рд╕ंрдЧीрдд рдмрдЬाрдиे рдпрд╣ाँ рдЖрдпा рдеा। рдЙрд╕рдиे рд╣рдоें рдмрддाрдпा рдХि рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬ्рдЮाрди рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдоिрд╢ेрд▓ рдХैрд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдмेрдХाрд░ рдФрд░ рдХрд░ीрдм-рдХрд░ीрдм рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдЫोрдЯी рд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд░ोрдЪрдХ рд╣ै рдЬिрд╕े рдоैं рдЕрднी рдмрддाрдКंрдЧा, рдЬिрд╕рдХी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХा реЫिрдо्рдоा рдЗрд╕ рддрде्рдп рд╕े рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рдиे рдоुрдЭे рдпрд╣ рдмाрдд рдмрддाрдИ рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдоैं рдФрд░ рдоिрд╢ेрд▓ рдЕрдЪ्рдЫे рджोрд╕्рдд рд╣ैं, рдФрд░ рд╡рд╣ рдпрд╣ рднी рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा реЫिрдХ्рд░ рдоैं рд╡ाрдкрд╕ рдоिрд╢ेрд▓ рд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ...। рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░, рдоिрд╢ेрд▓ рдХे рдкाрд╕ рдХрд░рдиे рдХो рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдоैрдиेрдЬрд░ рдиे рдЙрд╕े рдХैрд╕рд▓े рдкाрд╡рд░ рд╕्рдЯेрд╢рди рдоें рдмिрдЫाрдИ рдЧрдИ рдирдпी рдкाрд╡рд░ рд▓ाрдЗрдиों рдХे рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЬाँрдЪ рдХे рд▓िрдП рднेрдЬा рдеा। рд╣рдоाрд░े рд╣ीрд░ो рдиे рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдХि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдордп рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ाрдо рдХी рдЯ्рд░ेрди рдкрдХреЬेрдЧा, рд▓ेрдХिрди рджुрд░्рднाрдЧ्рдпрд╡рд╢ рдЙрд╕рдХी рдЯ्рд░ेрди рдЫूрдЯ рдЧрдИ। рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдЙрд╕े рджिрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдХाрдо рджेрд░ी рд╕े рдпाрдж рдЖрдпा। рддीрд╕рд░े рджिрди рд╡рд╣ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдПрдХрджрдо рд╕рдЯीрдХ рд╕рдордп рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा, рд▓ेрдХिрди рдбрд░ рдХी рдЗрди्рддрд╣ा рддो рддрдм рд╣ो рдЧрдИ рдЬрдм рдЙрд╕े рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдЖ рдХि рдЙрд╕े рдпрд╣ рднी рднूрд▓ рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рдХрд░рдиा рдХ्рдпा рд╣ै? рдЙрд╕рдиे рддुрд░ंрдд рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХो рдПрдХ рддाрд░ рднेрдЬा рдХि рдЙрд╕े рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдлैрдХ्рд╕ рдХрд░ рджिрдП рдЬाрдПँ। рдоुрдЭे рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдХि рдпрд╣ рд▓реЬрдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ै। 

    рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдКрд╖्рдоा рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдкрд░, рдЬो рдХि рдкрд░рд╕्рдкрд░ рддाрдкрдоाрди рдФрд░ рд╡िрдХिрд░рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╣ै, рдоैं рдЕрдм рдмрд╣ुрдд рдЖрд╕ाрди рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ूँ, рдЬो рдХि рд╢ाрдпрдж рдЙрди рдк्рд░рдпोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рднी рд╕рдд्рдпाрдкिрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рдХि рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╕ंрдкрди्рди рдХिрдпे рдЬा рдЪुрдХे рд╣ैं। рдоाрди рд▓ो, рдХि рдХोрдИ рдПрдХ рддрд░ंрдЧ Ieax рдХिрд╕ी рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рддрд░ंрдЧрджैрд░्рдз्рдп рдХे рд╕ाрде +x рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ I рдХा рдоाрди рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж, рдоाрди рд▓ो рдХि рдПрдХ рдЗрдХाрдИ рдЖрдпрддрди рдоें N рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ाрд▓े рд╡िрдХिрд░рдг рдЕрдиुрдиाрджрдХ (рдкрд░рдоाрдгु) рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рддрдм рдЕрд▓्реЮा/N рдХा рдоाрди рдкрджाрд░्рде рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рддाрдкрдкाрди рдкрд░ рд░ैрдЦिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрдЧा। рддрдм рдЕрд▓्реЮा/N рдХा рдоाрди рдШाрддु рдХी рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдлрд▓рди рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХेрдЧा...।

рдРрд╕े рд╕्рдеिрддि рдоें рдХिрд╕ी рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдЬाँрдЪрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдХ्рдпा рдЕрд▓्реЮा рдХा рдоाрди рдкрд░ाрд╡рд░्рддिрдд рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдк्рд░рдпोрдЧों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬ्рдЮाрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдХिрдпे рдЧрдП рдк्рд░рдпोрдЧों рдХा рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╣рд▓ рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рд▓िрдП рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдоें рд▓ाрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдоैं рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХी рдЖрдЧ рдоें рдЬрд▓ рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдХ्рдпोंрдХि рдоुрдЭे рдЖрд╢ा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЧुрдк्рдд рдКрд╖्рдоा рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЖрдЧे рдХी рдУрд░ рдПрдХ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдХрджрдо рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рддुрдо рдпрд╣ рдЬाँрдЪрдиा рдордд рднूрд▓рдиा рдХि рдХाँрдЪ рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдб्рдпुрд▓ोंрдЧ-рдкेрдЯिрдЯ рдХे рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।

рддुрдо рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдоेрд░ा рд╕ाрде рджो। рдмाрдж рдоें рд╣рдо рдХोрдИ рди рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рдиिрдХाрд▓ рд╣ी рд▓ेंрдЧे рдХि рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рдХ्рдпा рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдпрджि рдоुрдЭे рдХोрдИ рдиौрдХрд░ी рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै рддो рд╣рдо рдЬрд░ूрд░ рдЧрд░्рдоिрдпों рдоें рдХिрд╕ी рдЫोрдЯी рд╕ी рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рдиिрдХрд▓ рдкाрдпेंрдЧे। рдЖрдУ рд╣рдо рдмेрд╣рддрд░ рдХी рдЖрд╢ा рдХрд░ें।

рдоेрд░ी рдк्рдпाрд░ी рдЫोрдЯी рд╕ी рдЙрдмрд▓ी рд╣ुрдИ рдкрдХौреЬी, 
рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЕрд▓рдмрд░्рдЯ рдХो рдУрд░ рд╕े рд╢ुрднрдХाрдордиाрдпें рдФрд░ рдЧрд░्рдордЬोрд╢ी рднрд░े рдЪुрдо्рдмрди
рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕्рдкे рд╡ाрд▓े рдЕрдкाрд░्рдЯрдоेрди्рдЯ рдоें рд╕рдм рдХैрд╕ा рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै?

******************************************

рднाрд░рдд рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рдкрд╣рд▓े рдФрд░ рдмाрдж рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕्рдеिрддि

- рдЕреЫीреЫ рд░ाрдп

рд╕्рд╡рджेрд╢ो рджेрд╢ाрди्рддрд░рдоिрддि рдиेрдпं рдЧрдгрдиा рд╡िрджрдЧ्рдзрдкुрд░ुрд╖рд╕्рдп” рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рджрдг्рдбी рдХे рдХрдерди рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХि рд╡िрдж्рд╡ाрди рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рджेрд╢ рдФрд░ рдкрд░рджेрд╢ рдоें рдХोрдИ рднेрдж рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣ी рдРрд╕ा рдХोрдИ рднेрдж рдирд╣ीं рд░рдЦрддे-рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ рдпрд╣ рднेрдж рдХैрд╕े рдЦोрдЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдмрдиाрдо рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдоुрдж्рджे рдХा рдЕрдкрдиा рдПрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрд╣рд▓ू рднी рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдкрд▓реЬा рднाрд░ी рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдоें рдкрдж्рдзрддि (paradigm) рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рддрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдХे рд╕ाрдзрдиों рдоें рдк्рд░рдЧрддि рди рд╣ोрдиे рдпा рдЙрдирдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЕрдм рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдпा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдпा рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдиे рд╕े рдЕрд░्рдЬिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рд╡े рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕ीрдоिрдд рдпा рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рддрдХрдиीрдХ рдХे рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣рдо рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рджрд╢ा рдмрджрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдкрд░рди्рддु рдкрд░ाрдзीрди рднाрд░рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рддрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдмोрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдХि рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдоें рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдирд╣ीं рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдХोрдИ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдирд╣ीं рд╣ै। рддाрдХि рднाрд░рддीрдпों рдоें рд╣ीрди рднाрд╡рдиा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ो рдФрд░ рд╡े рд╕्рд╡рдпं рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा рдЫोреЬ рджें, рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░ा рднрд╡िрд╖्рдп рдЕंрдзрдХाрд░рдордп рд╣ो рдЬाрддा। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рд╣реЬрдк्рдкा рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдк्рд░рдоाрдгों рддрдХ рдХो рджрдмाрдпे рд░рдЦा рдеा рдкрд░рди्рддु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рдЗрд╕ рд╕ोрдЪ рдХो рддрдм рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рд╕рд╣िрдд рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рджेрдЦ рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рднрд▓ीрднांрддि рд╕рдордЭ рд░рд╣ा рдеा। рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдЧिрдиाрдиी рд╢ुрд░ू рдХीं, рдЬिрд╕рд╕े рдХि рд╣рдо рднाрд░рддीрдпों рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ।

рд╣рдо рднाрд░рддीрдп рджो рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рднी рдЕрдиुрдпाрдпी рдеे рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЕрдиुрд╕рд░рдгрдХрд░्рддा рдмрдиे рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╣рдордиे рд╕्рд╡рдпं рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рдиा рд╕ीрдЦा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╣рдо рдЬाрдирддे рдирд╣ीं рд╣ैं, рдЙрд╕рдХो рдЙрдкрдпोрдЧ рдоें рд▓ेрдиा рд╣рдордиे рд╕ीрдЦा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬो рдХुрдЫ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХाрд░्рдпрд╢ैрд▓ी рдХे рдмाрд░े рдоें рд╣рдо рдЬाрдирддे рдеे рдЙрд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рднुрд▓ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣рдордиे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХो рдЧिрдиाрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рдкूрдЬрдиा рддो рд╕ीрдЦ рд▓िрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрдирдХो рдкреЭрдиा, рд╕рд╣ेрдЬрдиा рдпा рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рд╕ीрдЦा рд╣ै। рдЬрдм рд╣рдо рдЕрдкрдиा рд╡рд░्рддрдоाрди рдирд╣ीं рд╕ंрд╡ाрд░ेंрдЧे рддो рд╣рдоाрд░ी рдЕрдЧрд▓ी рдкीреЭी рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рдХैрд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै? рдЖрдк рдХ्рдпा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЕрдЧрд▓ी рдкीреЭी рднी рд╣рдоाрд░ी рддрд░рд╣ рд╕िрд░्рдл рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рдЧिрдиाрддी рд░рд╣ рдЬाрдП? рд╣ाँ, рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдеोреЬे рдоें рд╣ी рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╡िрдЪाрд░ рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рддрдм рдЙрд╕ рднाрд╡рдиा рдХा рд░ाрдЬрдиीрддि рдж्рд╡ाрд░ा рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा рдХे рдмрдиे рд░рд╣рдиे рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдмोрдз рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕्рд╡рдпं рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╕े рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдордЬрдмूрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рдд्рдп рдХे рдЕрди्рдп рдкрдХ्рд╖ рднी рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд╕ंрдЬ्рдЮाрди рдоें рдЖрддे рд╣ैं। рддрдм рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╕рднी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ैं। рдЕрди्рдпрдеा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдоें рд╡िрдХрд▓्рдкों рдХा рд▓ोрдк рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рддрдм рд╕рдд्рдп рд╣ोрдиे рд╕े рдЬीрдд рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЬीрдд, рд╕рдд्рдп рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЦрдЧोрд▓рд╡िрдж рди्рдпूрдЯрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рд░рд╕ाрдпрдирдЬ्рдЮ рдЖрдЪाрд░्рдп рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓ рдЪрди्рдж्рд░ рд░ाрдп рддрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рднी рдХ्рд░ांрддिрдпों рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпोрдЧрджाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै।

“рдоैं рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд▓ा рдХा рдк्рд░ाрдгी рд╣ूँ рдордЧрд░ рдРрд╕े рднी рдоौрдХे рдЖрддे рд╣ैं рдЬрдм рд╕рдордп рдоांрдЧ рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЯेрд╕्рдЯ-рдЯ्рдпूрдм рдЫोреЬрдХрд░ рджेрд╢ рдХी рдкुрдХाрд░ рд╕ुрдиी рдЬाрдпे।”

рдиीрдЪे рджिрдпा рдЧрдпा рдкрд╣рд▓ा рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдЧрдж्рдпांрд╢ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдкрд╣рд▓े, рд╕рди 1939 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рддीрд╕рд░ा рдЧрдж्рдпांрд╢ рд╕рди 2001 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджोрдиों рдкुрд╕्рддрдХों рдХे рдЧрдж्рдпांрд╢ рд╢рдм्рджрд╢ः рд╕ाрднाрд░ рд▓िрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рдЕрдм рдЖрдкрдХो рд╕्рд╡рдпं рддрдп рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╕рдордЭрдиा рд╣ै рдХि рд╣рдордиे рдкिрдЫрд▓े рд╕рдд्рддрд░ рд╡рд░्рд╖ рдоें рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХो рдЧिрдиाрдХрд░ рдпा рдЙрди्рд╣ें рдкूрдЬрдХрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХ्рдпा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЕрдЧрд▓ी рдкीреЭी рдХो рд╣рдо рдХ्рдпा рд╕ौंрдкрдиे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднूрдоिрдХा рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рднौрддिрдХрд╡िрдж рдЬॉрди рдбेрд╕्рдоंрдб рдмрд░्рдирд▓ рдиे 1939 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдж рд╕ोрд╢рд▓ рдлंрдХ्рд╢рди рдСреЮ рд╕ाрдЗंрд╕’ рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै - рднाрд░рдд рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЕрд╕рд░рджाрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рд╣рдо рдиिрд╢्рдЪрдп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдорд╣ाрди рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдЫिрдкी рд╣ुрдИ рд╣ैं; рд░ाрдоाрдиुрдЬрди рдХे рдЧрдгिрдд рдиे рдФрд░ рдмोрд╕ рддрдеा рд░рдорди рдХी рднौрддिрдХी рдиे рдпрд╣ рдкрд╣рд▓े рд╣ी рджिрдЦा рджिрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕рдмрд╕े рдЕрдЧрд▓ी рдХрддाрд░ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓ाрдпрдХ рд╣ैं। рдлिрд░ рднी, рдЬिрди рдоुрд╢्рдХिрд▓ों рдХा рд╕ाрдордиा рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡े рдЬрдм рддрдХ рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧीं рддрдм рддрдХ рд╡े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдмреЬे рдкैрдоाрдиे рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдпा рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдХोрдИ рдЧंрднीрд░ рдЕрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджेंрдЧी। рдпрд╣ рдЕрдкрд░िрд╣ाрд░्рдп рд╣ै рдХि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рднी, рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрди्рдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рдоें рднी рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рджाрд╡ेрджाрд░ी рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ें рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдирдЬрд░िрдпा рд╣рдоेрд╢ा рдЕрд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдмाрдз्рдпрдХाрд░ी рд╣ै рдХि рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╣ी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ीрдЦे рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рдЕрдкрдиी рдЕрдзीрдирд╕्рде рдЬाрддिрдпों рдХे рдк्рд░рддि рдЬो рдЕрднिрднाрд╡рдХрдд्рд╡ рдЬрддाрдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдоाрдиिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрджрддें рд╣ैं рдЙрди्рд╣ें рдЭेрд▓े। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕рдорд░्рдкрдг рдФрд░ рдЕрдХ्рдЦреЬрдкрди рдХा рдПрдХ рдШाрд▓рдоेрд▓ рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХाрд░्рдп рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддः рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдЕрдкрдиी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рдФрд░ рдк्рд░ाрдпोрдЧिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХी рдоौрд▓िрдХрддा рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕े рдЗрд╕рдХी рдЕрд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдпрддा рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рд╢ोрдзрдХाрд░्рдп рдХे рджौрд░ाрди рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рд░рд╡ैрдП рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рд▓िрдП рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।



рдХрд╣рдиा рди рд╣ोрдЧा рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╣рд░ рдХाрдо рдХी рддрд░рд╣ (рдЕрдкрд╡ाрдж рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕ेрд╡ा рдФрд░ реЮौрдЬ рд╣ैं) рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рднी рдзрди рдХी рдХिрд▓्рд▓рдд рдЭेрд▓рдиी рдкреЬрддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢ोрдз рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХुрд▓ рд╕ाрд▓ाрдиा рд░ाрд╢ि 250,000 рдкौंрдб рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि 1/50 рдкेрдиी рдкреЬрддा рд╣ै। 1,700,000,000 рдкौंрдб рдХी рджрд░िрдж्рд░рддाрдкूрд░्рдг рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдХा рднी рдпрд╣ рдорд╣рдЬ 0.015 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдард╣рд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХोрдИ рдРрд╕ा рджेрд╢ рд╣ो рдЬिрд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рднाрд░рдд рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╣ो। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдоें рдиिрд╣िрдд рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдорд╣ाрди рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдкрд░िрдгрдд рдХिрдпा рдЬाрдП। рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд░्рдоी рдЖрдЬ рд╕ंрднрд╡рддः рд╡рд╣ां рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ां рдХे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЖрди्рджोрд▓рдирдХाрд░ी рд╣ैं, рдЬो рдЗрд╕ी рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

‘рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдк्рд░ो. рд╡िрдкिрди рдЪрди्рдж्рд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं - рдЕрдиेрдХ рднाрд░рддीрдп рдЗрд╕ рдХрджрд░ рдкрд╕्рдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे рдХि рд╡े рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдоें рдПрдХ рджрдо рднрд░ोрд╕ा рдЦो рдмैрдаे рдеे। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рд▓рдЧाрддाрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рджोрд╣рд░ाрддे рд░рд╣рддे рдеे рдХि "рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧ рдХрднी рднी рдЕрдкрдиा рд╢ाрд╕рди рдЪрд▓рдиे рдХे рдпोрдЧ्рдп рдирд╣ीं рдеे। рд╡े рд▓рдЧाрддाрд░ рднाрд░рддीрдпों рдХी рдиिंрджा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрддें рдлैрд▓ाрддे рд░рд╣рддे рдеे। рдорд╕рд▓рди рд╣िрди्рджू рдФрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЖрдкрд╕ рдоें рд▓реЬрддे рд░рд╣े рд╣ैं, рднाрд░рддीрдпों рдХे рднाрдЧ्рдп рдоें рд╣ी рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХे рдЕрдзीрди рд░рд╣рдиा рд▓िрдЦा рд╣ै, рдЙрдирдХा рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдкрддिрдд рдФрд░ рдЕрд╕рдн्рдп рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╡े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдпा рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рддрдХ рдХे рдХाрдмिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ैं।" рдЗрд╕ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдЬрдмाрдм рджेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рд░ाрд╖्рдЯрд╡ाрджी рдиेрддाрдУं рдиे рдЬрдирддा рдоें рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдЬрдЧाрдиे рдХे рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпे। рд╡े рдЧрд░्рд╡ рд╕े рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдзрд░ोрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рдФрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдХा рдз्рдпाрди рдЕрд╢ोрдХ, рдЪрди्рдж्рд░рдЧुрдк्рдд рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдФрд░ рдЕрдХрдмрд░ рдЬैрд╕े рд╢ाрд╕рдХों рдХी рдУрд░ рдЦींрдЪрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे। рдЗрди рд╢ाрд╕рдХों рдиे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рдХрд▓ा, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднाрд░рдд рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдзрд░ोрд╣рд░ рдХी рдлिрд░ рд╕े рдЦोрдЬ рдХрд░рдиे рдоें рдЬो рдХुрдЫ рдХिрдпा, рдЙрд╕рд╕े рдЗрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдиेрддाрдУं рдХो рдмрд▓ рддрдеा рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ा। рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рдХुрдЫ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдиेрддा рджूрд╕рд░े рдЫोрд░ рддрдХ рдЪрд▓े рдЧрдП рддрдеा рднाрд░рдд рдХे рдЕрддीрдд рдХी рдХрдордЬोрд░िрдпों рдФрд░ рдкिрдЫреЬेрдкрди рд╕े рдЖँрдЦे рдЪुрд░ा рдХрд░ рдЧैрд░-рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдЙрд╕े рдорд╣िрдоाрдоंрдбिрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░рдиे рддрдеा рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рднाрд░рдд рдХी рдЙрддрдиी рд╣ी рдорд╣ाрди рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХो рдЕрдирджेрдЦा рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рднी рдмрд╣ुрдд рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрдпा। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╣िрди्рджुрдУं рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рднाрд╡рдиाрдУं рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ा। рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕рдХी рдЬрд╡ाрдмी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдоुрд╕рд▓рдоाрди, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдк्рд░ेрд░рдгा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП, рдЕрд░рдмों рддрдеा рддुрд░्рдХों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдФрд░ рдиреЫрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХी рдЪुрдиौрддी рдХा рдЬрд╡ाрдм рджेрддे рд╕рдордп рдмрд╣ुрдд рд╕े рднाрд░рддीрдп рдпрд╣ рдмाрдд рднी рднूрд▓ рдЬाрддे рдеे рдХि рднाрд░рдд рдХी рдЬрдирддा рдХрдИ рдХ्рд╖рдд्рд░ों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкिрдЫреЬी рдеी। рдЗрд╕рд╕े рдЧрд░्рд╡ рддрдеा рдЖрдд्рдорд╕ंрддोрд╖ рдХी рдПрдХ рдЭूрдЯी рднाрд╡рдиा рдкрдирдкी рдЬो рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рд░ोрдХрддी рдеी। рдЗрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкिрдЫреЬेрдкрди рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрдордЬोрд░ рд╣ुрдЖ। рддрдеा рдЕрдиेрдХ рднाрд░рддीрдп рджूрд╕рд░ी рдЬाрддिрдпों рдХी рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рдирдпी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдФрд░ рдирдпे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рд░рд╣े।

рд╕्рд░ोрдд :
1.   рдЪंрдж्рд░рднूрд╖рдг, ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рднूрдоिрдХा’ (рд╡िрдЬ्рдЮाрди-рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рднौрддिрдХрд╡िрдж рдЬॉрди рдбेрд╕्рдоंрдб рдмрд░्рдирд▓ рдХी рдХृрддि ‘рдж рд╕ोрд╢рд▓ рдлंрдХ्рд╢рди рдСреЮ рд╕ाрдЗंрд╕’ 1939 рдХा рд╣िрди्рджी рдЕрдиुрд╡ाрдж), рдЧ्рд░рди्рде рд╢िрд▓्рдкी рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб рджिрд▓्рд▓ी - 2002
2.   рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдк्рд░ो. рд╡िрдкिрди рдЪрди्рдж्рд░, ‘рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕’, рдУрд░िрдпंрдЯ рдм्рд▓ैрдХрд╕्рд╡ाрди рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб рджिрд▓्рд▓ी – 2009