
рдХिрд╕ी рднी рдлिрд▓्рдо рдХो рдкрд░्рджे
рдкрд░ рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рджрд░्рд╢рдХ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдорди рдоें реЮिрд▓्рдордХाрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै рдХि рдлिрд▓्рдо рдХी
рдХрд╣ाрдиी рдХिрд╕ рд╕рдоाрдЬ, рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рдХो
рдк्рд░рддिрдмिрдо्рдмिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдХिрд╕ी реЮिрд▓्рдордХाрд░ рдХा рдпрд╣ рдиैрддिрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рднी рд╣ै। рджрд░्рд╢рдХ рднी рдЙрд╕
рдлिрд▓्рдо рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ो рдкाрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ рдлिрд▓рд╣ाрд▓ рдоें рд╣ी рд░िрд▓ीрдЬ
рд╣ुрдИ рдлिрд▓्рдо рдХрд╣ाрдиी 2 рдХो рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рджेрдЦें рддो рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рдХрд╣ाрдиी-2 рдХोрд▓рдХाрддा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै। рдкूрд░ी рдлिрд▓्рдо рдоें рдХोрд▓рдХाрддा рдиाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдлिрд▓्рдо
рдХी рдиाрдпिрдХा рд╡िрдж्рдпा рдмाрд▓рди рдЙрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХी рдЧрд▓िрдпों рдоें рджौреЬрддी рднाрдЧрддी рд╣ुрдИ рджिрдЦрддी рд╣ै,
рдЙрд╕ी
рднाрдЧ рджौреЬ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЙрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рд╕े рднी рджрд░्рд╢рдХों рдХा рд╕ाрдордиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдмोрд▓рдЪाрд▓,
рдкрд╣рдиाрд╡ा,
рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди
рдЖрджि рд╕े рдЙрди рддрде्рдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдоें рдХोрд▓рдХाрддा рд╕े 35
рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдХрд╕्рдмे рдЪंрджрдирдирдЧрд░ рдоें рд╡िрдж्рдпा рд╕िрди्рд╣ा (рд╡िрдж्рдпा рдмाрд▓рди) рдЕрдкрдиी 14-рд╡рд░्рд╖ीрдп
рдмेрдЯी рдоिрдиी (рдиाрдпрд╢ा рдЦрди्рдиा) рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ै। рдмेрдЯी рдоिрдиी рдЪрд▓-рдлिрд░ рдирд╣ीं рд╕рдХрддी,
рдЙрд╕ी рдХे рдЙрд╕рдХे рдЗрд▓ाрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╡िрдж्рдпा рдкैрд╕ा рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдПрдХ рджिрди
рдЙрд╕рдХा рдЕрдкрд╣рд░рдг рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдкूрд░ी рдлिрд▓्рдо рдЙрд╕ी рдХो рдЦोрдЬрдиे рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЧрд▓िрдпों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддी
рд╣ुрдИ рдЖрдЧे рдмреЭрддी рд╣ै।
рдРрд╕ी рд╣ी рдХрдИ рдЕрди्рдп рд╣िрди्рджी рдлिрд▓्рдоें
рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рдЬाрдПрдЧी,
рдЬिрдирдоें рдиाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢рд╣рд░ рдпा рдЧाँрд╡ рд╣ै। рдбेрд▓्рд╣ी рд╡ेрд▓ी, рдЪेрди्рдирдИ
рдПрдХ्рд╕рдк्рд░ेрд╕, рдмрджрд▓ाрдкुрд░,
рдбेрд▓्рд╣ी6, рдоिрд╢рди рдХрд╢्рдоीрд░,
рдоुंрдмрдИ
рдоेрд░ी рдЬाрди, рдоुंрдмрдИ рдоिрд░рд░,
рд╢ूрдЯ
рдЖрдЙрдЯ рдПрдЯ рд▓ोрдЦंрдбрд╡ाрд▓ा, рдЪрд▓ो рджिрд▓्рд▓ी,
рд╕рд▓ाрдо
рдмॉрдо्рдмे, рд╡ेрд▓рдХрдо рдЯू рд╕рдЬ्рдЬрдирдкुрд░,
рдкंрдЬाрдм
рдоेрд▓, рдмॉрдо्рдмे рдЯू рдЧोрд╡ा, рдмॉрдо्рдмे
рдЯू рдмैंрдХॉрдХ, рдордж्рд░ाрд╕
рдХैрдлे, рдоुंрдмрдИ рд╕े рдЖрдпा рдоेрд░ा рджोрд╕्рдд,
рджिрд▓्рд▓ी
рд╕рдлाрд░ी, рдЬिрд▓ा рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж,
рдХ्рдпा
рджिрд▓्рд▓ी рдХ्рдпा рд▓ाрд╣ौрд░, рдмॉрдо्рдмे рд╡ेрд▓्рд╡ेрдЯ,
рд░рдорди
рд░ाрдШрд╡ 2। 0 рдЖрджि рдлिрд▓्рдоें рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоाрдиी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдк्рд░рдзाрди рдлिрд▓्рдоों рдХे
рд▓िрдП рдорд╢рд╣ूрд░ реЮिрд▓्рдордХाрд░ рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдХी рд╣ी рддीрдиों рдлिрд▓्рдоों рдЧрдорди,
рдЙрдорд░ाрд╡ рдЬाрди рдФрд░ рдЕंрдЬुрдорди рдоें рдПрдХ рд╢рд╣рд░ рдХे рдиाрдпрдХ
рдХे рд░ूрдк рдХे рд╣ोрдиे рдХा рдЬीрддा рдЬाрдЧрддा рдирдоूрдиा рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдлिрд▓्рдо рдЬрдЧрдд рдоें
рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдПрдХ рд▓рдм्рдз-рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╣ैं। рдПрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рд╕рд░ोрдХाрд░ी рдлिрд▓्рдо
рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рддीрди рджрд╢рдХ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдХा рд╡рдХ्рдд рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдХो рджिрдпा рд╣ै।
рд╕ाрде рд╣ी рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рднी рдЕрд░्рдЬिрдд рдХी рд╣ै। рд╕рди 1944 рдоें рд▓рдЦрдирдК рдХे рдПрдХ рд░ाрдЬрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░
рдоें рдЬрди्рдоें рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдХी рддाрд▓ीрдо рдФрд░ рддрд░рдмिрдпрдд рд▓рдЦрдирдК рдоें рд╣ी рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд▓рдЦрдирдК рдХे
рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡ैрднрд╡ рдПрд╡ं рд╕рдордХाрд▓ीрди рдоूрд▓्рдпों рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмेрд╣рдж рдХрд░ीрдм рд╕े рдЬाрдиा рд╕рдордЭा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕рдордЭ
рдиे рдЙрдирдХी рдлिрд▓्рдоों рдХो рдПрдХ рдЪрдордд्рдХाрд░ी рдоौрд▓िрдХрддा рд╕े рдирд╡ाрдЬ़ा рднी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдмрдиाрдИ рдЕрдзिрдХांрд╢
рдлिрд▓्рдоों рдоें рд▓рдЦрдирдК рд╣рдоें рдХिрд╕ी рдкाрдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдирдЬ़рд░ рдЖрддा рд╣ै। рдЬрдм рдХрднी рд▓рдЦрдирдК рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि
рдкрд░ рдмрдиी рдлिрд▓्рдоों рдХी рдмाрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдорди рдоें рдкрд╣рд▓ी рдЫрд╡ि рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдХी рд╣ी рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдЙрдирдХी
рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ी рдлिрд▓्рдо рдЧрдорди, рдЙрдирдХी рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдлिрд▓्рдо
рдЙрдорд░ाрд╡ рдЬाрди рдФрд░ рдЙрдирдХी рдПрдХ рдЕрдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдлिрд▓्рдо рдЕंрдЬुрдорди рдЗрди рд╕рднी рдлिрд▓्рдоों рдоें рд▓рдЦрдирдК рдЕрдкрдиी рдордЬрдмूрдд
рдоौрдЬूрджрдЧी рджрд░्рдЬ़ рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдоें рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдХी рд╣ी рдкрд╣рд▓ी рдлिрд▓्рдо рдЧрдорди рдХो
рд╕ंрджрд░्рдн рд╡िрд╢ेрд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рддрдеा рдлिрд▓्рдо рдХे рджृрд╢्рдпों,рд╕ंрд╡ाрджों
рдФрд░ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рдЬрд░िрдпे рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै ।
рд▓рдЦрдирдК рдХे рдпुрд╡ा рд╢ाрдпрд░
рд╣िрдоांрд╢ु рдмाрдЬрдкेрдпी рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЕрдЦрдмाрд░ рдХे рдХॉрд▓рдо ‘рд▓рдЦрдиौрд╡ा’
рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рд╢рд╣рд░ рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдЦोрдЬрдиा
рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рдЬрди рдоें рдмрд╕े рдХिрд╕्рд╕े-рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЦोрдЬा рдЬाрдП। рдЗрд╕рдоें рддрд╕्рд▓ीрдо рдХрд░рдиे рдоें рд╢ाрдпрдж
рдХिрд╕ी рдХो рдХोрдИ рдПрддрд░ाрдЬ рди рд╣ोрдЧा рдХी рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдоें рдорд╢рд░िрдХी (рдкूрд░्рд╡ी) рд╕рдн्рдпрддा рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा
рдЬो рдЖрдЦिрд░ी рдирдоूрдиा рдирдЬрд░ рдЖрдпा рд╡рд╣ рдЕрд╡рдз рдХा рдкुрд░ाрдиा рджрд░рдмाрд░ рдеा । рдкुрд░ाрдиे рдЪрди्рдж्рд░ рд╡ंрд╢ी рдкрд░िрд╡ाрд░
рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд░ाрдЬा рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рдЬी рдХे рдЗрддрдиे рдХाрд░рдиाрдоे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ैं рдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЙрди्рд╣ें
рдЕрдкрдиे рдЕंрджрд░ рд╕ाрдордиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ैं рдХि рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХा рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХोрдИ рд╣ी
рдРрд╕ा рдЕрднाрдЧा рдЧाँрд╡ рд╡ рд╢рд╣рд░ рд╣ोрдЧा рдЬрд╣ाँ рдЙрдирдХी рдпाрдж рдоें рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд░ाрдорд▓ीрд▓ा рдХे рдиाрдЯрдХ рдиा рд╣ोрддे рд╣ो ।
рдлिрд▓्рдоों рдоें рднी рдХिрд╕ी
рд╢рд╣рд░ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рддрдд्рд╡ों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд░ूрдк
рдоें рдЙрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХी рдмोрд▓ी-рднाрд╖ा,
рдкрд╣рдиाрд╡ा,
рд░рд╣рди рд╕рд╣рди, рдЦाрдирдкाрди,
рдФрд░
рдЙрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд▓ोрдХेрд╢рди рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЖрджि
। рдЗрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕िрдиेрдоा рдоें рд╢рд╣рд░ рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЦोрдЬा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдХिрд╕ी
рдЦाрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХो реЮिрд▓्рдордХाрд░ рдФрд░ рднी рдЬ्рдпाрджा рддрде्рдп-рдкрд░рдХ рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд░ूрдк рджे рд╕рдХрддे рд╣ै।
рдЗंрдЯ्рд░ीрдЧेрдЯेрдб реЮिрд▓्рдо्рд╕ рдХे рддрдд्рд╡ाрд╡рдзाрди рдоें 1978 рдоें
рдмрдиी рдлिрд▓्рдо рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдХी рдиिрд░्рджेрд╢рди рдХी рдкрд╣рд▓ी рдлिрд▓्рдо рдЧрдорди рдЕрдкрдиे рд╢рд╣рд░ीрдп рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиी рдкрд╣рдЪाрдиी рдЬाрддी
рд╣ै । рдпрд╣ рдлिрд▓्рдо рдЕрд╡рдз рдХे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै । рдЕрд╡рдз рдХा рд╕рдоाрдЬ рдирд╡ाрдмी рдФрд░
рд╢ाрдиो-рд╢ौрдХрдд рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ैं। ‘рдлिрд▓्рдоें
рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЖрдИрдиा рджिрдЦाрдиे рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрд╣рдо рдХिрд░рджाрд░ рдиिрднाрддी рд╣ै’, рдЗрд╕ी
рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдиे рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдоें рдЕрд╡рдз рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी
рд▓рдЦрдирдК рдХे рдкाрд╕ рдХे рдПрдХ рд╢िрдпा рдмाрд╣ुрд▓्рдп рдЧाँрд╡ ‘рдХोрдЯрд╡ाрд░ा’
рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдоें рд╣िрди्рджू – рдоुрд╕्рд▓िрдо
рджोрдиों рдХी рдЖрдмाрджी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд░рд╣рддी рдеी । рдлिрд▓्рдо рдХे рдЕрд╣рдо рдХिрд░рджाрд░ рдоें рдлाрд░ूрдЦ рд╢ेреЩ (рдЧुрд▓ाрдо
рд╣рд╕рди), рд╕्рдоिрддा рдкाрдЯिрд▓ (рдЦैрд░ुрди),
рдЬрд▓ाрд▓
рдЖрдЧा (рд▓рд▓्рд▓ू рд▓ाрд▓ рддिрд╡ाрд░ी),
рдиाрдиा
рдкाрдЯेрдХрд░ (рдмाрд╕ू), рд╕ुрд▓рднा
рджेрд╢ рдкांрдбे (рдмाрд╕ू рдХी рдоाँ),
рдЧीрддा
рд╕िрдж्рдзाрд░्рде (рдпрд╢ोрдзрд░ा)
рддрдеा
рд╕рддीрд╢ рд╢ाрд╣ рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдоें рдХोрдЯрд╡ाрд░ा рдЧाँрд╡ рддрдеा
рдмॉрдо्рдмे рдХे рдЯैрдХ्рд╕ी рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ों рдХी рднी рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै।
135 рдоिрдирдЯ рдХी рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдХी рдХрд╣ाрдиी рдЦुрдж рдоुрдЬрдл्рдлрд░
рдЕрд▓ी рдиे рд▓िрдЦी рдеी। рдиिрд░्рджेрд╢рди рднी рдЙрди्рд╣ीं рдХा рд╣ी рдеा। рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдЕрд╕реЪрд░ рд╡рдЬाрд╣рдд,
рдФрд░
рдоुрдЬрдл्рдлрд░ рдЕрд▓ी рдХी рдкрд╣рд▓ी рдмीрдмी рд╕ुрднाрд╖िрдиी рдЕрд▓ी рдиे рдорджрдж рдХी рдеी। рдлिрд▓्рдо рдоें рд╕ंрдЧीрдд рдЬрдпрджेрд╡ рдиे
рджिрдпा рдеा। рдЧीрдд рд╕्рд╡. рдордЦ्рджूрдо рдоोрд╣िрдЙрдж्рджीрди рдФрд░ рд╢рд╣рд░рдпाрд░ рдХे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं
рдк्рд▓ेрдмैрдХ рд╕िंрдЧрд░ рдоें рд╕ुрд░ेрд╢ рд╡рдбрдХрд░, рд╣рд░िрд╣рд░рди,
рд╣ीрд░ा
рджेрд╡ी рдоिрд╢्рд░ा рдФрд░ рдЫाрдпा рдЧांрдЧुрд▓ी рдХा рдиाрдо рд╣ैं । рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЬрдпрджेрд╡ рдХो рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдХे
рд╕ंрдЧीрдд рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдлिрд▓्рдо рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╡рд╣ी “рдордЦрджूрдо
рдоोрд╣िрдЙрдж्рджीрди” рдХे рд▓िрдЦे рдПрдХ рдЧीрдд рдХो рд╕्рд╡рд░ ‘рдЫाрдпा
рдЧांрдЧुрд▓ी’ рдиे рджिрдпा рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рд╕рди
1979 рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧाрдпिрдХा рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рднी рдоिрд▓ा । рдЫाрдпा рдЧांрдЧुрд▓ी рдЬрдпрджेрд╡ рдХी рд╢िрд╖्рдпा рднी рд░рд╣ рдЪुрдХी
рдеी। рдордЦрджूрдо рдХी рд▓िрдЦी рдПрдХ рдЧрдЬрд▓ ‘рд░ाрдд
рднрд░ рдЖрдкрдХी рдпाрдж рдЖрддी рд░рд╣ी’ рдХो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдмрд╣ुрдд рдХрдо
рд╡ाрдж्рдп рдпंрдд्рд░ों рдХे рдЬ़рд░िрдпे рдЬрдпрджेрд╡ рдХे рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдЫाрдпा рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдиे рдЗрд╕े рдХाрдмिрд▓े рддाрд░ीрдл
рдмрдиाрдпा рд╣ैं।
рдЧрдЬрд▓
рдХी рдХुрдЫ рд▓ाрдЗрдиें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं ।
рдЖрдкрдХी
рдпाрдж рдЖрддी рд░рд╣ी рд░ाрдд рднрд░
рдЪрд╢्рдоे-рдирдо
рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддी рд░рд╣ी рд░ाрдд рднрд░
рдЖрдкрдХी
рдпाрдж рдЖрддी рд░рд╣ी
рд░ाрдд
рднрд░ рджрд░्рдж рдХी рд╢ाрдо рдЬрд▓рддी рд░рд╣ी
рд░ाрдд
рднрд░ рджрд░्рдж рдХी рд╢ाрдо рдЬрд▓рддी рд░рд╣ी
рдЧрдо рдХी
рд▓ौ рдерд░рдерд░ाрддी рд░рд╣ी рд░ाрдд рднрд░
рдЧрдо рдХी
рд▓ौ рдерд░рдерд░ाрддी рд░рд╣ी рд░ाрдд рднрд░…………
рдлिрд▓्рдо рдХी рд╕िрдиेрдоेрдЯोрдЧ्рд░ाрдлी рдирджीрдо рдЦाрди
рддрдеा рд╕рдо्рдкाрджрди рдЬेрдаु рдордг्рдбрд▓ рдиे рдХिрдпा। рд╡рд╣ीं рдлिрд▓्рдо рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ृрджрдпा рд▓ाрдиी рдиे рд▓िрдЦे рдЬो рдлिрд▓्рдо
рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рддे рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ंрд╡ाрдж рдЕрд╡рдзी рдоें рд╣ैं। рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдЕрд▓ी
рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдХी рд╕рдмрд╕े рдЦाрд╕ рдмाрдд рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि рдлिрд▓्рдо рдоें рдмाрд╕ु рдХा рдХिрд░рджाрд░ рдиिрднा рд░рд╣े
рдиाрдиा рдкाрдЯेрдХрд░ рдХी рдпрд╣ рдкрджाрд░्рдкрдг рдлिрд▓्рдо рдеी।
рдлिрд▓्рдо рд▓рдЦрдирдК рдХे рдкाрд╕ рдХे рдПрдХ рд╢िрдпा рдЧाँрд╡ рдХी рдХрд╣ाрдиी
рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЧाँрд╡ рдоें рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рджोрдиों рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЧाँрд╡ рдоूрд▓рддः рдХृрд╖ि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
рдЧाँрд╡ рдХे рдкाрд╕ рдоें рд╣ी рдПрдХ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рднी рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдХा рдЕंрджрд░ूрдиी рдоाрд╣ौрд▓ рддाрдиाрд╢ाрд╣ी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рд╣ैं । рдЗрд╕ рддाрдиाрд╢ाрд╣ी рдХे рдЪрд▓рддे рдЧाँрд╡ рдоें
рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рднी реЩाрд╕ी рджिрдХ्рдХрдд рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं । рдлिрд▓्рдо рдоें рд╢िрдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХी
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдорджрд░рд╕े рдоें рдкреЭ рд░рд╣े рдмрдЪ्рдЪे, рдорд╕्рдЬिрдж
рдФрд░ рдкूрд░े рдЧाँрд╡ рдХा рдиреЫाрд░ा рдлिрд▓्рдо рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рд╣ी рджिрдЦाрдпा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं । рдлिрд▓्рдо рдХी
рдХрд╣ाрдиी рдЦैрд░ुрди рдХे рдЪूрд▓्рд╣े рдоें рдЪाрдп рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ैं,
рд╡рд╣
рдЕрдкрдиे рд╢ौрд╣рд░ рдЧुрд▓ाрдо рд╣рд╕рди рдЬो рдЖрдард╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкреЭा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╣ैं рдХो рдЬрдЧाрддी
рд╣ैं рдФрд░ рдЪाрдп рджेрддी рд╣ैं। рддрднी рдЧुрд▓ाрдо рдЦैрд░ुрди рдХो рдмीреЬी рд╕ुрд▓рдЧाрдиे (рдЧुрд▓ाрдо
рдХे рдкाрд╕ рдоें рдоाрдЪिрд╕ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг) рдХे
рд▓िрдП рдХрд╣рддा рд╣ैं “рддрдиी
рд╕ुрд▓рдЧाрдП рд▓ाрдУ।”
рдмेрд░ोреЫрдЧाрд░ рдЖрджрдоी рдХी рдШрд░
рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ाрд▓рдд рдХ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै рдлिрд▓्рдо рдХे рд╕рд╣ाрд░े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै । рдмीреЬी рдкीрддे рдкीрддे
рд╣ी рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рдХा рд╕ंрд╡ाрдж “рдЙрдаौ
рд╕ोрд╡рдИ рдХрд░िрд╣ौ, рд╕рдм
рдЕрдкрдиै рдХाрдо рдзंрдзा рдкрд░ि рдЧै рд╣ै, рдФрд░
рддुрдо्рд╣рд░ि рдЦрдЯिрдпा рдиाрдИ рдЫूрдЯी,
рдкाрдиी-рд╡ाрдиी рд▓рдИрд╣ौ рдХी рдмिрдЫौрдиा рдмीреЬिрд╣ि рдлुрдХिрд╣ौ,
рдпрд╣ू рдирд╣ीं рдХी рдХुрдЫ рд╣िрд▓्рд▓ै рд▓рдЧी”
рдХो
рд╕ुрдирдХрд░ рдлिрд▓्рдо рдХी рднाрд╖ा рдЕрд╡рдзी рд╣ोрдиे рдХा рдЕंрджाрдЬा
рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рддрдеा рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдмेрд░ोреЫрдЧाрд░ी рдХा рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдиреЫрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै।
рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕрдЧрд▓े рдЪрд░рдг рдоें рдЧाँрд╡ рдоें рдХिрд╕ी рдШрд░
рдХे рдкाрд╕ рдмैрдаे рдкाँрдЪ- рдЫрд╣ рд▓ोрдЧ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдоें рд░ोрдЬाрдиा рдЕрдарди्рдиी рдХрдЯрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░
рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдиिрдХाрд▓рдиे рдХी рдЬुрдЧрдд рдоें рд▓рдЧрддे рд╣ैं । рдЙрд╕ी рдЬрдЧрд╣ рдЧुрд▓ाрдо рдФрд░ рд▓рд▓्рд▓ू рд▓ाрд▓ рднी рд╡рд╣ाँ рдЖ
рдЬाрддे рд╣ै। рд▓рд▓्рд▓ू рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рдЕрдкрдиे рдЙрдзाрд░ рджिрдпे рд╣ुрдП рдкाँрдЪ рд░ुрдкрдпे рдоांрдЧрддा рд╣ैं рдФрд░ рдаिрдаौрд▓ी
рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै “рдкैрд╕ा
рди рдХौреЬी рдорджाрд░рди рддौреЬी” рдФрд░
рдлिрд░ рд╕рдмрд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рддुрдо рд╕рдм рднी рдЪрд▓ो рдмंрдмрдИ рдФрд░ рдлिрд░ рдлिрд▓्рдо рдоें рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдмंрдмрдИ рдХे рдк्рд░рддि
рд╕ोрдЪ рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै “рдмंрдмрдИ
рдоा рд╣ुрд╡ा рд╕ुрдмेрд░े рд╕े рд╢ाрдо рддрдХ рдХाрди рдХा рдоैрд▓ो рдиिрдХाрд▓ो рддो рдЦреЬे рдХрд░ рд▓ेрд╡,
рджрд╕ рдкंрдж्рд░рд╣ рд░ुрдкिрдпा” рдФрд░
рдлिрд░ рд╡े рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд▓рд▓्рд▓ू
рдмाрдмू рд╣рдордХा рд╕рдмрдХा рд╣िрдпрдЗрд╣ рд░рд╣ैंрдХा рддुрдо рдЬाрдУ।” рдлिрд░
рд▓рд▓्рд▓ू рдЙрдирдХो рдпрд╣ рдХрд╣рддा рд╣ुрдЖ рдЧुрд▓ाрдо рдХे рд╕ाрде рдиिрдХाрд▓ рдЬाрддा рд╣ैं “рд╣ा
рд░рд╣рдУ рд╣िрдпрд╣ी рдФрд░ рдЪाрдЯो рдЕрдорд░ рд╕िंрд╣ рдХे рддрд▓рд╡े।” рдкूрд░ा рджृрд╢्рдп рдЧाँрд╡ рдХे
рдкाрд╕ рдХी рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдХे рддाрдиाрд╢ाрд╣ी рдоाрд╣ौрд▓ рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдк्рд░рджेрд╢ рдЬाрдХрд░ рдиौрдХрд░ी рдХрд░рдиे рд╕े рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा
рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЗрдзрд░ рдЧुрд▓ाрдо рднी рдмेрд░ोреЫрдЧाрд░ рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рдШрд░
рд╡ाрд▓े рднी рдЪिंрддिрдд рд╣ै। рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рдФрд░ рдЦैрд░ुрди рдШрд░ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХी рдЖрдкрд╕ рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рддी
рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЦैрд░ुрди рд╕рдордЭрджाрд░ी рднрд░ी рдмाрддों рд╕े рдоाँ рдХो рд╕рдордЭाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдХाрдо
рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ी рд╕рдм рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рдХी рдПрдХ рдЪिंрддा рдФрд░ рднी рд╣ै,
рдЬो рдЗрд╕ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдкेрд╢ рдХी рдЧрдпी рд╣ै “рдЕрдард╡ी
рддрдХ рдкрдвे рд╣ैं рдврд▓िрдпौ рддो рдиाрдИ рдвोрдИ рдкрдЗрд╣ै” ।
рддрдм рддрдХ рдЧुрд▓ाрдо рдЖ рдЬाрддा рд╣ैं рдФрд░ рдоाँ рдХी рджрд╡ाрдИ рднी рд▓ेрдХрд░ рдЖрддा рд╣ैं। рдкाрди рддंрдмाрдХू рди рдЦाрдиे рдХी
рд╕реЩ्рдд рд╣िрджाрдпрдд рднी рджेрддा рд╣ैं ।
рдлिрд▓्рдо рдоें рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░
рдЕрд╡рдзी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдлिрд▓्рдо рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕े рд╣ी рд╣ीрд░ा рджेрд╡ी рдоिрд╢्рд░ा рдХी рдЧाрдпी
рдаुрдорд░ी “рдЖрдЬा рд╕рд╡рд░िрдпा рддोрд╣े рдЧрд░рдмा рд▓рдЧा рд▓ूँ”
рдФрд░
рдЕрдиीрд╕ рдХे рдорд░рд╕िрдП рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдлैрдЬाрдмाрдж рдоें рдЬрди्рдоे рдоीрд░ рдЕрд▓ी рдЕрдиीрд╕ рдЧрдЬрд▓,
рд╕рд▓ाрдо,
рд░ुрдмाрдЗрдпाँ
рднी рд▓िрдЦрддे рдеे, рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЦ्рдпाрддि рдЕрдкрдиी рдорд░рд╕िрдпा
рд╕े рд╣ी рдоिрд▓ी рдеी। рдорд░рд╕िрдпा рд╡рд╕्рддुрддः рдХिрд╕ी рднी рдкрд░िрдЬрди рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рд▓िрдЦे рд╢ोрдХрдЧीрдд рдХो рдХрд╣рддे
рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЙрд░्рджू рдоें рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЕрдзिрдХांрд╢ рдорд░рд╕िрдпों рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рдХрд░्рдмрд▓ा рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी
рдФрд░ рдЗрдоाрдо рд╣ुрд╕ैрди рдХी рд╢рд╣ाрджрдд рд╣ी рд╣ैं। рдЕрдиीрд╕ рдХे рдорд░рд╕िрдпों рдоें рд░ाрдд рдХा рд╕рдлрд░ рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे,
рд╣рдЬрд░рдд
рдоुрд╣рдо्рдордж рдХे рдХрд░्рдмрд▓ा рдЬाрдиे, рд╕ेрдиा
рдХो рдкाрдиी рди рдоिрд▓рдиे, рдЬैрдирдм рдХे рджोрдиों рдкुрдд्рд░ों
рдХे рд╡ीрд░ рдЧрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдХрд░ुрдг рдФрд░ рд╣ृрджрдп-рдЧ्рд░ाрд╣ी рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं। рдЕрди्рдп
рдорд░рд╕िрдпों рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЖрдпु рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ों рдФрд░ рдЙрдирдоें рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХा рднी рдоाрд░्рдоिрдХ
рдиिрд░ूрдкрдг рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ैं, рдЗрдирдХी
рдорд░рд╕िрдпों рдХी рднाрд╖ा рдмेрд╣рдж рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдХा рд╕рдЯीрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं। рдХрдорд▓ा
рдирд╕ीрдоा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ “рдХрд░ुрдгा рдЗрди рдорд░рд╕िрдпों рдХा
рдк्рд░ाрдг рд╣ै, рд╕ंрд╡ेрджрдиा,
рдЖрдзाрд░,
рдФрд░
рдорд░्рдпाрджा рдЕрдж्рднुрдд рд╡рд░्рдгाрдд्рдордХрддा рд╣ी рдЗрдирдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рдХा рд░рд╣рд╕्рдп рд╣ैं।”
рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдоें рддुрд▓рд╕ी
рджाрд╕ рдХी рдЪौрдкाрдИ рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рд░рдЦрддी рд╣ैं рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдиीрд╕ рдХे рдорд░рд╕िрдП рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЬрдЧрдд рдХी
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЕрдкрдиी рдЫाрдк рдЫोреЬрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдоें рдорд░рд╕िрдП рдФрд░ рдаुрдорд░ी рдиे рдЕрд╡рдз рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдоें рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рдаुрдорд░ी рдФрд░ рдорд░рд╕िрдпों рдХा
рдк्рд░рдпोрдЧ рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУ рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं рдлिрд░ рд╡ो рдЪाрд╣े рдаाрдХुрд░ рдХे рдпрд╣ाँ
рдЬाрддे рд╣ुрдП рдоुрд╣рд░्рд░рдо рдХे рдЬुрд▓ूрд╕ рдХे рджौрд░ाрди рдкрдвे рдЧрдП рдорд░рд╕िрдП рд╣ो рдпा рдмंрдмрдИ рдЬाрдиे рдХे рджौрд░ाрди
рдкाрд░्рд╢्рд╡ рдХे рдмрдЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдзुрди рд╣ो।
‘рдЖрдЬा
рд╕рд╡рд░िрдпाँ рддोрд╣े рдЧрд░рдмा рд▓рдЧा рд▓ूँ’ рдХे
рд╕ंрдЧीрдд рдоें рдаुрдорд░ी рд╕िрдиेрдоा рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рджрд░्рд╢рдХ рдХो рдЕрдкрдиी рддрд░рдл рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी
рд╣ैं। рдаुрдорд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдПрдХ рдЧाрдпрди рд╢ैрд▓ी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें
рд░рд╕, рд░ंрдЧ рдФрд░ рднाрд╡ рдХी рдк्рд░рдзाрдирддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдк्рд░ाрдпः
рдаुрдорд░ी рдЧाрдпрдХ рдпा рдЧाрдпिрдХा рдХो рдПрдХ рд╣ी рд╢рдм्рдж рдЕрдерд╡ा рд╢рдм्рдж рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╡ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд
рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рдиे 'рдоाрд▓рд╡िрдХाрдЧ्рдиिрдоिрдд्рд░'
рдиाрдордХ
рдиाрдЯрдХ рдоें рдоाрд▓рд╡िрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рдЫрд▓िрдХा рдХा рдмрдб़ा рд╣ी рд╕ुрди्рджрд░ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдаुрдорд░ी рдЗрд╕рдХा рд╣ी
рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд░ूрдк рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдаुрдорд░ी рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓ рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे
рд╕ाрде рд╣ी рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╣ृрджрдп, рдордзुрд░ рдФрд░ рд▓ोрдЪрдХ рдЖрд╡ाрдЬ़ рднी
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рдЧुрдг рд╕्рдд्рд░िрдпों рдоें рдЕрдзिрдХ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े 'рд╕्рдд्рд░ी
рдк्рд░рдзाрди рдЧाрдпрди рд╢ैрд▓ी' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
рдлिрд▓्рдо рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рднी рдЦрд░ी
рдЙрддрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рдлिрд▓्рдо рдЖрдзे рдШंрдЯे рдХे рджौрд░ाрди рдлिрд▓्рдо рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХा рдкрд░िрдЪрдп
рдХрд░ा рджेрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдлिрд▓्рдо рд▓рдЦрдирдК рдХे рдкाрд╕ рдХे рд╢िрдпा рдЧाँрд╡ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ैं рдЬो
рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдоेрд▓ рдЦाрддी рдиреЫрд░ рдЖрддी рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдоें рд╣िрди्рджू-рдкाрдд्рд░
рд▓рд▓्рд▓ू рд▓ाрд▓ рддिрд╡ाрд░ी, рдкुрдд्рддू рдФрд░ рдоुрд╕्рд▓िрдо
рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рдПрдХрддा рдФрд░ рдЧंрдЧा-рдЬрдоुрдиी рддрд╣рдЬीрдм рдХो
рднी рдмрдЦूрдмी рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै । рдЧाँрд╡ рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиा рджेрд╢ рдЫोреЬрдХрд░ рдЬाрдиे
рдХा рджрд░्рдж рдФрд░ рджुрдЦ рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдХौрди-рдХौрди рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдпрд╣ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджेрдЦा
рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлिрд▓्рдо рдоें рдЕрд╡рдз рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдХे рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╕े
рдЗрд╕े рдиिрдЦाрд░рдиे рдХा рдкूрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рдФрд░ рд╕рдлрд▓рддा рднी
рдкाрдпी рдЧрдпी рд╣ैं।
рдЧाँрд╡ рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े
рдкрд░ेрд╢ाрди рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдм рдмंрдмрдИ рдЬा рдЪुрдХा рд╣ैं । рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ рд▓рдЦрдирдК рд╕े рджूрд░ рд╡рд╣ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░
рдиिрдХрд▓ा рд╣ै । рдРрд╕े рдоें рдЧुрд▓ाрдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рджрд░्рд╢рдХ рднी рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╢рд╣рд░ рд╕े рджूрд╕рд░े рд╢рд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдк्рд░рд╕्рдеाрди
рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоाрд▓ूрдо рджेрддे рд╣ै।
рдЧुрд▓ाрдо рдмंрдмрдИ рдоें рд▓рд▓्рд▓ूрд▓ाрд▓
рдХा рдкрддा рдкूрдЫрддे рд╣ुрдП рд░ुрдЦрд╕рдд рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ैं । рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдЕрдм рдЕрд╡рдз рдХे рд╕ाрде рдоुंрдмрдИ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдХो рднी рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै । рдмрд╕ рдХंрдбрдХ्рдЯрд░ рдХा рд╕ंрд╡ाрдж рддрдеा рдмोрд▓рдиे рдХा рдвंрдЧ (рдЦреЬा
рдирд╣ीं рд░рд╣рдиे рдХा рднाрдК) рд╣ी рдмрддा рджेрддा рд╣ैं рдХि
рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдм рдмंрдмрдИ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рдд рдХो рдмंрдмрдИ рдХी рдЕंрдЬाрди рдЧрд▓िрдпों рдоें рдвूंрдврддे рд╣ुрдП
рдЧुрд▓ाрдо рд╣िрдЪрдХिрдЪाрддा рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рдЧрд▓िрдпों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рджेрд╢ рдХे рдЕрди्рдп рдк्рд░рджेрд╢ों рд╕े
рдЖрдпें рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ рд╡рд╣ाँ рдХाрдо рдзंрдзे рдХे рд▓िрдП рдмрд╕े рд╣ुрдП рд╣ै। рдлिрд▓рд╣ाрд▓ рд▓рд▓्рд▓ू рд╕े рдоिрд▓рддे рд╣ी рд▓рд▓्рд▓ू рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП (рдЕрд░े
рдЧुрд▓ाрдо, рдЪिрдЯ्рдаी
рдиाрдп, рдкрдд्рд░ी
рдиाрдп, рдоाрди
рдЧрдП рдХрд▓ेрдЬा рддोрд╣ाрд░ рдЧुрд░ु)
рд╕ुрдирдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा рд╣ै।
рдЖрдк рджेрд╢ рдХे рдХिрд╕ी рднी рдХोрдиे рдоें рдЬाрдЗрдП рдЖрдо рддौрд░ рдкрд░
рдЙрд╕ рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЖрдкрдХा рдкрд░िрдЪрдп рдЖрдкрдХे рдкрд░िрдЬрди рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░рд╡ाрддे рд╣ै। рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рджूрд╕рд░े рджिрди рд╕ुрдмрд╣ рд╣ोрддे рд╣ी
рд▓рд▓्рд▓ू рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдЬाрд░्рдЬ рдкंрдЪрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдирд╡ाрдП рдлाрдЯрдХ, рд╕ेंрдЯ्рд░рд▓
рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдоुंрдмрдИ рдХा рд╡ीрдЯी рд╕्рдЯेрд╢рди,
рд╡рд▓ाрд░्рдб
рд╕्рдЯेрдЯ, рдЬैрд╕ी рдЬрдЧрд╣ों рдоें рдШुрдоाрддा рд╣ै।
рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рд╕े
рдкैрд╕े рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдпा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै рдЙрд╕े рдоुंрдмрдИ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЬрд░ूрд░рдд рдХाрдо
рдХी рдеी। рдРрд╕े рдоें рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд▓рд▓्рд▓ू рдЙрд╕े рдХोрдЯрд╡ाрд░ा
рд╕े рд╣ी рдЖрдП рд╣ुрдП рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдЬो рдХी 35 рд╕ाрд▓ो рд╕े рдмंрдмрдИ рдоें рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ैं,
рдЙрдирд╕े рдоिрд▓рд╡ाрддा рд╣ैं। рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдмाрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ैं рдХि рдЧुрд▓ाрдо рдХे
рдкिрддा рдФрд░ рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫे рджोрд╕्рдд рдеे। рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдХाрдо рдХे рд▓िрдП рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдЕрдкрдиे
рдХिрд╕ी рджोрд╕्рдд рдХे рдкाрд╕ рднेрдЬ рджेрддा рд╣ैं। рдЕрдм рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдЧाреЬिрдпों рдХो рдзोрдиे рдкोंрдЫрдиे рдХा рдХाрдо рдоिрд▓
рдЬाрддा рд╣ैं।
рдЕрдм рд▓рд▓्рд▓ू рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдЯрд╡ाрд░ा рдХे
рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рджोрд╕्рдд рднी рдоिрд▓ рдЪुрдХे рдеे рдРрд╕े рдоें рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХो рд╣ी рддрдмрдЬ्рдЬो рджे рд░рд╣े рдеे। рддीрдиों
рдХा рдоिрд▓рди рдЧंрдЧा-рдЬрдоुрдиी рддрд╣рдЬीрдм рдХो рдмреЭाрд╡ा рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдХाрдо рдоिрд▓рддे рд╣ी рдлिрд▓्рдо рдЕрдм рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл
рдпाрдиि рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдХी рддрд░рдл рдоुреЬрддी рд╣ै। рдЙрдзрд░ рд▓рд▓्рд▓ू рдж्рд╡ाрд░ा рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдШрд░
рднेрдЬा рдЧрдпा рдордиीрдСрд░्рдбрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рд╣ैं। рдордиीрдСрд░्рдбрд░ рдЬैрд╕े рд╢рдм्рджों рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ
рдбाрдХिрдпे рд╕े рдкूрдЫрддी рд╣ै “рдИ рдордиी
рдЖрдбрд░ рдХो рдЖрдп?” рдбाрдХिрдпा рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдЧुрд▓ाрдо рднैрдпा
рдиे рдкрд░рджेрд╢ рд╕े рдкैрд╕ा рдФрд░ рдЪिрдЯ्рдаी рднेрдЬा рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рдордиीрдСрд░्рдбрд░ рднेрдЬрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл
рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ेрдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрдордХाрдЬ рд╣ैं рддो рдЙрд╕ी рдХाрд░рдг рдбाрдХिрдпा рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рд╕े
рдЕंрдЧूрдаा рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддा рд╣ैं। рддрдм рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि “рдЕंрдЧूрдаा
рд▓рдЧाрд╡ рддुрдо рдФрд░ рдкрдИрд╕ा рджेрд╡ рд╣рдордХा” рддो
рдбाрдХिрдпा рдлिрд░ рд╕рдордЭाрддा рд╣ै рдХि рдпे рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрдиूрди рд╣ैं рдоाрддा рдЬी рдФрд░ рдлिрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рдлिрд░ рд╕े “рдЕрд░े
рддोрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдФрд░ рдЙрд╣рдХे рдХाрдиूрди рдХी ” рдХрд╣рддे
рд╣ुрдП рдЕंрдЧूрдаा рд▓рдЧा рджेрддी рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдХे рдмोрд▓े рдЧрдП рд╕ंрд╡ाрджों рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं рдХि рдлिрд▓्рдо рдЕрд╡рдз рдХी
рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рд╣ी рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдШूрдо рдлिрд░ рдХрд░ рдЕрд╡рдз рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╣ी рджрд░्рд╢ाрдпा
рдЧрдпा рд╣ैं। рд╣рдо рдЗрд╕ рдлिрд▓्рдо рдХो рднाрд╖ा рдХे рддौрд░ рдкрд░ рд╣िрди्рджी-рдЕрд╡рдзी рдоिрд╢्рд░िрдд рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЧुрд▓ाрдо рднी рдЕрдм рдЧाреЬी рдЪрд▓ाрдиा
рд╕ीрдЦ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд▓рд▓्рд▓ू рдХी рддрд░рд╣ рд╡рд╣ рднी рдЯैрдХ्рд╕ी рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдмрди рд╕рдХे। рдЧाँрд╡ рдоें рджिрди
рднрд░ рдкреЬा рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рдиिрдард▓्рд▓ा рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдм рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХे рдкрд░िрд╢्рд░рдо рд╕े рд╣ुрдирд░ рд╕ीрдЦ рд░рд╣ा рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо
рдоें рдЧाреЬी рд╕ीрдЦрдиे рд╡ाрд▓ा рджृрд╢्рдп рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рд╣ैं। рдзीрд░े-рдзीрд░े рджिрди рдмीрдд рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрдзрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдЧाреЬी
рд╕ीрдЦ рдЪुрдХा рд╣ैं। рдЗрдзрд░ рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдФрд░ рдмीрдмी рдХो рдЙрд╕рдХी рдпाрдж рднी рд╕рддाрдиे рд▓рдЧी। рд╣рдо рдмрддाрддे рдЪрд▓े рдХि рдЬрдм
рдЧुрд▓ाрдо рдмंрдмрдИ рдЧрдпा рдеा рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдШрд░
рд╡ाрд▓ों рдХो рдЙрд╕рдХी рдпाрдж рдЖрдиे рддрдХ рдХे рдмीрдЪ рдХे рд╕рдордп рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрд╣рд░्рд░рдо рдХी рд╕ाрддрд╡ीं рд╢рдм्рдж
рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं। рдЗрд╕ी рджौрд░ाрди рдХे рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдоें рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдоाँ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ
рдоुрд╣рд░्рд░рдо рдХी рд╕ाрддрд╡ीं рд╣ैं рднрдЗрдпा рдХा рдЧрдП рдкूрд░ा рдПрдХ рд╕ाрд▓ рд╣ोрдИ рдЧрд╡ा। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдЧुрд▓ाрдо
рдиे рдХोрдИ рдЦрдд рдпा рдкैрд╕ा рдШрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рднेрдЬा рдеा। рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдбाрдХिрдпा рдЪिрдЯ्рдаी рд▓ेрдХрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдШрд░
рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддा рд╣ैं, рдЪिрдЯ्рдаी рдоें рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдкрдиी рдЦैрд░िрдпрдд рдФрд░ рдоाँ рдФрд░ рдмीрдмी рдХी рд╕рд▓ाрдорддी рдХी
рджुрдЖ рд╕рд▓ाрдорддी рд▓िрдЦрддा рд╣ैं। рдФрд░ рдЬрд▓्рджी рдХाрдо рдоिрд▓рдиे рдХी рдмाрдд рдмрддाрддा рд╣ैं। рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХे
рд╣ी рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рд╡ рдЕрди्рдп рд▓ोрдЧों рдХे рдмंрдмрдИ рдоें рд╣ी рд╣ोрдиे рдФрд░ рдЯैрдХ्рд╕ी рдЪрд▓ाрдиे рдХी рдмाрдд рд▓िрдЦрдХрд░ рдЕрдкрдиी
рдоाँ рд╕े рд╢рдм्рдмाрдЦैрд░ рд▓िрдЦрддा рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдоें рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд▓рд▓्рд▓ू рдЕрдкрдиी рдк्рд░ेрдоिрдХा рдХे рд╕ाрде рдЬूрд╣ु
рдЪौрдкाрдЯी рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддा рдиреЫрд░ рдЖрддा рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рддाрдиे
рдмाрдиे рдмुрдирддा рд╣ैं। рд▓рд▓्рд▓ू рдХी рдк्рд░ेрдоिрдХा рдЙрд╕े рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं рддो рд▓рд▓्рд▓ू рдЧрд░ीрдмी
рдФрд░ рдШрд░ рдмाрд░ рдиा рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ рдХрд░ рдЕрдкрдиी рдХिрд╕्рдордд рдХो рджोрд╖ рджेрддा рд╣ैं। рд▓рд▓्рд▓ू рдЗрдзрд░ рдЕрдкрдиी
рдк्рд░ेрдоिрдХा рдХे рд╕ाрде рд╣ै рд╡рд╣ी рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдкрдиे рднेрдЬे рдЦрдд рдХे рдЬрд╡ाрдм (рдЬो
рдЙрд╕рдХी рдмीрдмी рджोрдмाрд░ा рднेрдЬрддी рд╣ैं) рдХो
рдкреЭрддा рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕े рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ैं। рд╕ंрд╡ाрджों рдФрд░ рд▓ोрдХेрд╢рди рд╕े рдоुंрдмрдИ рд╢рд╣рд░ рдФрд░ рдЕрд╡рдз рдХो рджрд░्рд╢рдХ
рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдХрддे рд╣ै।
рдЧुрд▓ाрдо рд╕े рдЙрд╕рдХी рдмीрдмी рдЧाँрд╡ рдоें рдЕрдХेрд▓े
рдорди рди рд▓рдЧрдиे рдХी рдмाрдд рдХो рд▓िрдЦрдХрд░ рдЦुрдж рдФрд░ рдоाँ рдХो рдмंрдмрдИ рдмुрд▓ाрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддी рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдм рдмाрддों рд╕े рдПрдХ рдмाрдд
рддो рд╕ाрдл рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рдЖрддी рд╣ैं рдХि рд▓рд▓्рд▓ू рдЧुрд▓ाрдо рдпा рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рд╕рдмрдХे рд╕рдм рдЬिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों
рдоें рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдЧाँрд╡ рдЫोреЬ рдХрд░ рдмंрдмрдИ рдХрдоाрдиे рдЖрдП рд╣ुрдП рдеे рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рднी рдЙрдирдХी рд╣ाрд▓рдд рдмрджрддрд░ рд╣ी рдиреЫрд░ рдЖрдИ। рдПрдХ рдЯैрдХ्рд╕ी рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░
рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рд╡ो рдХिрддрдиा рдХрдоा рдХрд░ рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдмाрд░ рдЪрд▓ा рд╕рдХрддे рдеे, рдлिрд▓्рдо
рдЯैрдХ्рд╕ी рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рдХी рд╕рдЪ्рдЪी рджाрд╕्рддाрди рдФрд░ рджрд░्рдж рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддी рдиреЫрд░ рдЖрддी рд╣ै। рдЕрдЪाрдирдХ
рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдЯैрдХ्рд╕ी рдХे рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдЧ्рд░рд╕्рдд
рд╣ोрдиे рд╕ा рд╕ंрджेрд╢ рдЖрддा рд╣ैं, рдФрд░ рд╡ो
рдЪрд▓ рдмрд╕рддे рд╣ैं।
рдЗрд╕
рдЧीрдд рд╕े рдкूрд░ा рджृрд╢्рдп рд╕рдоेрдЯрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдпी рд╣ै ।
“рдЕрдЬीрдм рдЦ्рд╡ाрдм рдоुрдЭ рдкрд░ рдЧुрдЬрд░
рдЧрдпा рдпाрд░ो
рдоैं
рдЕрдкрдиे рд╕ाрдпे рд╕े рдХрд▓ рд░ाрдд рдбрд░ рдЧрдпा рдпाрд░ो”
।
рдлिрд▓्рдо рдХा рдпрд╣ рдЧीрдд рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдоौрдд рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХे рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдХे рдЯैрдХ्рд╕ी
рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ों рдХे рджुрдЦ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиा। рдЬिрд╕рдоें
рдЕрд╡рдз рдХे рд╕ंрдЧीрдд рдХा рдмрдЦूрдмी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं। рдЧीрдд рдФрд░ рдЙрд╕ рджृрд╢्рдп рд╕े рдХिрди рд╣ाрд▓ाрддों рдоें рд▓ोрдЧ
рдЕрдкрдиे рд╢рд╣рд░ рдХो рдЫोреЬ рдХрд░ рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕े рджрд░्рд╢ाрдиे рдХी рдкूрд░ी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдпी рдФрд░ рджृрд╢्рдп рдЧुрд▓ाрдо
рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЧाँрд╡ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ांрдд्рд╡рдиा
рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдкрд▓ाрдпрди рдХे рдмाрдж рднी рд▓ोрдЧों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХे рд╕ंрдЪाрд░
рдХो рдЕрдкрдиी рд╣ी рдмोрд▓ी рднाрд╖ा рдоें рджिрдЦाрдиा рдлिрд▓्рдо рдХो рдордЬрдмूрддी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдПрдХ рдмाрдд рддो рдЬेрд╣рди рдоें рдЬрд░ूрд░ рд╣ी рдЖрддी
рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиा рдШрд░-рдмाрд░ рдЫोреЬ рдХрд░ рдкैрд╕े рдХрдоाрдиे рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЪрд▓ाрдиे рдХा рд╕рдкрдиा рд▓िрдП рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рддे рд▓ोрдЧ рдпрд╣ाँ
рднी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЦुрд╢ рдирд╣ीं рдеे। рди рддो рдЗрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдаीрдХ рдеी,
рди рд╣ी рд╡ो рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ी рд╣ाрд▓ाрдд рдоें рдЬीрд╡рди рдмрд╕рд░ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे । рдлिрд▓्рдо рдХे рдкाрдд्рд░ рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж 30 рд╕ाрд▓ों рддрдХ рдЯैрдХ्рд╕ी рдЪрд▓ाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж
рд╡े рд╣рдоेрд╢ा рдЭूрдаी рд╣ँрд╕ी рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдорд░ рдЧрдП। рдЙрдирдХे рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЯैрдХ्рд╕ी рдб्рд░ाрдЗрд╡рд░ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░ांрддों
рд╕े рдЖрдХрд░ рдоुंрдмрдИ рдоें рдмрд╕े рдеे рдкрд░ рдПрдХ рдЭूрдаी рдЦुрд╢ी рдФрд░ рдмреЬे рд╢рд╣рд░ рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рдоें рдлँрд╕ рдХрд░ рдЬीрддे
рд╣ुрдП рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं।
рдлिрд▓्рдо рдоें рд░ाрдордк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдоौрдд рдХे
рдмाрдж рдЧुрд▓ाрдо рднी рдХाрдлी рдЪिंрддिрдд рд╣ुрдЖ। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдиे рднी рдЯैрдХ्рд╕ी рдЪрд▓ाрдиी рд╕ीрдЦ рд▓ी рдеी। рдХрдм рдЙрд╕рдХा
рдРрд╕े рд╣ी рджेрд╣ांрдд рд╣ो рдЬाрдП рдЗрд╕рдХा рдбрд░ рдЙрд╕े рд╕рддाрдиे рд▓рдЧा
। рд╕ाрде рд╣ी рдШрд░ рдХी рдпाрдж рднी рдЙрд╕े рджुрдЧрдиी рд╕рддाрдиे рд▓рдЧी। рдПрдХ рдУрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдЙрдо्рд░рджрд░ाрдЬ рд╣ोрдиे рдХे
рдмाрд╡рдЬूрдж рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा
рдиिрдХрдо्рдоा рднाрдИ рдмैрдаे-рдмैрдаे рд╣ी рдШрд░ рдкрд░ рдЦाрддा рд╣ैं। рджो рднिрди्рди рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬрдм рдПрдХ рд╣ी рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧों
рдХी рдХрд╣ाрдиी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд╣ोрддी рд╣ैं рдХि рдмेрд╣рддрд░
рд╕рдоाрдЬ рдЪुрдирдиे рдХो рд▓ोрдЧ рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдФрд░ рдмाрд╕ु (рдиाрдиा
рдкाрдЯेрдХрд░) рдХो рдмुрд░ा рднрд▓ा рдХрд╣рддे рджрд░्рд╢рдХ рдкाрдпे
рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ै।
рдЧुрд▓ाрдо рдХा рдЕрдкрдиी рдоाँ рдХो рд▓िрдЦे рдЦрдд рдоें
рдЕрдкрдиी рдЦैрд░िрдпрдд рдФрд░ рдЧाреЬी рдЪрд▓ाрдиे рд╕े рдоिрд▓े рдкैрд╕े рдХी рдЦрдмрд░ рдХो рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдоें рд╣ी рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо
рдХो рдпрд╣ी рдмाрдд рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рд╕े рдЬोреЬे рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЦрдд рдоें рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕िрд▓ाрдИ рд╣ुрдИ
рд╡рд░्рджी рддрдеा рдЕрди्рдп рдЦрд░्рдЪो рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рджेрддे рд╣ुрдП рдкैрд╕े рдХी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдкूрд░्рддि рди рд╣ोрдиे рдХी рдмाрдд
рд▓िрдЦрддा рд╣ैं рдФрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдмрддाрддा рд╣ैं рдХि рд▓рд▓्рд▓ू рдХे рдЗрддрдиे рджिрдиों рд╕े рдЧाреЬी рдЪрд▓ाрдиे рдХे
рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиी рдЦोрд▓ी (рдШрд░) рдирд╣ीं рд╣ैं рдФрд░ рдоैं рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдкैрд╕े рдЬोреЬ рдХрд░ рдШрд░ рдЖрддा рд╣ूँ। рдЦैрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХी реЫिंрджрдЧी рдоें рдПрдХ рднी рдРрд╕ा рдкрд▓
рдирд╣ीं рдЖрдпा рдЬрдм рдЙрд╕े рдШрд░ рдХी рдпाрдж рдиा рдЖрдИ рд╣ो рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдФрд░ рдкैрд╕े рдХे рдмाрд░े рдоें рдиा рд╕ोрдЪрддा
рд╣ो। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдЦे рдЦрдд рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рдЦैрд░ुрди рд▓िрдЦрддी рд╣ैं:
“рдЧрдП
рдЬुрдо्рдоेрд░ाрдд рдЕрдо्рдоा рдЧिрд░ рдкреЬी рдХूрд▓्рд╣े рдХि рд╣рдб्рдбी рдЯूрдЯ рдЧрдпी, рдЯुрдХрдЯुрдХ
рднрдЗрдпा рдбाрдХ्рдЯрд░ рд▓рдИ рдХे рдЖрдП рд░рд╣ें, рдбाрдХ्рдЯрд░
рдХрд╣िрди рд╣ैं рдХि рдЬрд▓्рджी рдЕрдо्рдоा рдХा рд▓рдЦрдирдК рдХे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рджिрдЦाрд╡рдИ рдХा рдкреЬी,
рдЕрдо्рдоा рдХो рдмрд╣ुрдд рддрдХрд▓ीрдл рд╣ैं,
рд░ोрд╡рддी рд░рд╣рддी рд╣ैं, рдФрд░
рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рднрдЗрдпा рдХा рд▓िрдЦौ рдЬрд▓्рджी рд╡ाрдкрд╕ рдЖ рдЬाрдп, рдмрд╣ुрдд
рд╣ो рдЧрдпा рдмंрдмрдИ, рдЕрдм
рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП рдмंрдмрдИ рдХी рдХрдоाрдИ, рдоुрдЭे
рдЕрдХेрд▓े рдмрд╣ुрдд рдбрд░ рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ैं рдЖрдк рдкैрд╕ों рдХा рдЬुрдЧाреЬ рдХрд░рдХे рдлौрд░рди рдЪрд▓े рдЖрдУ । рдХрд╕рдо рд╣ैं рдЖрдкрдХो।”
рдкूрд░े рдЦрдд рдоें рдоाँ рдФрд░ рдмीрдмी рдХी рдоाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╡ाрдЬ рдФрд░
рдХрд░ुрдгा рджрд░्рд╢ाрдИ рдЧрдпी рд╣ैं। рдоाँ рдХा рджिрд▓ рдЬрд╣ाँ рдмेрдЯे рдкрд░ рд░рдЦा рд░рд╣рддा рд╣ैं рд╡рд╣ी рдмीрдмी рдЕрдХेрд▓े рд╣ोрдиे
рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЗрддрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдЙрд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдШрд░ рдЬाрдиे рдХी рдЗрдЬाрдЬрдд рдирд╣ीं
рджेрддी। рдоाँ рдХी рд╣ाрд▓рдд рджिрди рдкрд░ рджिрди рдЦрд░ाрдм рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рдеी рдЗрдзрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдЦрдд рдХो рдкреЭ-рдкреЭ рдХрд░ рдФрд░
рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ोрддा рдеा। рдЧुрд▓ाрдо рдкैрд╕े рдХे рдЬुрдЧाреЬ рдХे рд▓िрдП рджो рдЪाрд░ рдЕрдкрдиे рдЬाрдирдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рдкाрд╕ рдЧрдпा
рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдЙрд╕े рдХोрдИ рдЬрд╡ाрдм рдирд╣ीं рдоिрд▓ा।
рдлिрд▓्рдо рдХे рдЗрд╕ рджृрд╢्рдп рдХे рдмाрдж рд░рдЦे рдЧीрдд рдХी
рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХे рд▓рдл्рдЬ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдкूрд░े рджृрд╢्рдп рдХो
рднрд░рддे рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдЬрд╣ाँ рдЧुрд▓ाрдо рдкैрд╕े рдХे рд▓िрдП рдЬाрддा рд╣ैं рдЙрд╕े рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рдпं
рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиी рдмрддा рдХрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХा рджुрдЦ рдЬाрд╣िрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдЧीрдд
рдХे рд╢рдм्рдж рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं :-
“рд╕ीрдиे
рдоें рдЬрд▓рди, рдЖँрдЦों
рдоें рддूрдлाрди рд╕ा рдХ्рдпों рд╣ैं
рдЗрд╕ рд╢рд╣рд░ рдоें рд╣рд░ рд╢рдЦ्рд╕,
рдкрд░ेрд╢ाрди рд╕ा рдХ्рдпों рд╣ैं ”
рдЗрд╕ рдЧीрдд
рдХो рд╕ुрд░ेрд╢ рд╡рдбрдХрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाрдЬ рджी рд╣ैं рдФрд░ рд╕ंрдЧीрдд рдЬрдпрджेрд╡ рддрдеा рдмोрд▓ рд╢рд╣рд░рдпाрд░ рдиे рд▓िрдЦे рдеे। рдЧीрдд
рдХे рдмाрдж рд▓рд▓्рд▓ू рдФрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХे рдЖрдкрд╕ рдХे рд╕ंрд╡ाрдж рдХो рдлिрд▓्рдо рдоें рдирдпा рдоोреЬ рджिрдпा। рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХे
рдХाрдХा рдФрд░ рднाрдИ рдмाрд╕ु рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХो рджुрдмрдИ рднेрдЬрдиे рдХी рдЬिрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХोрдИ рднी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдн्рдпрддा
рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдФрд░рдд рдЗрд╕े рдХрд░рдиे рдоें рд╣рдоेрд╢ा рджूрд░ рд░рд╣ेрдЧी। рдпрд╢ोрдзрд░ा рд▓рд▓्рд▓ू рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдмрддाрддी рд╣ैं
рдФрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рд▓рд▓्рд▓ू рд╕े рдЬрд▓्рджी рдЦोрд▓ी рдХा рдЬुрдЧाреЬ рдХрд░ рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рдХी рдЬिрдж рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрд╢ोрдзрд░ा
рдХрд╣рддी рд╣ै рдоुрдЭे рдирд╣ीं рд░рд╣рдиा рдЙрд╕ рдШрд░ рдоें। рддрднी рдкैрд╕े рдХा рдЗंрддрдЬाрдо рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд░ाрд╢ рдЧुрд▓ाрдо
рдШрд░ рдЖрддा рд╣ैं рддрдм рд▓рд▓्рд▓ू рдкूрдЫрддा рд╣ैं рдХि рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ, рдФрд░
рд╕ाрд░ा рдоाрдорд▓ा рдЬाрди рдХрд░ рдкैрд╕े рдХे рдЬुрдЧाреЬ рд╣ो рдЬाрдиे рдХी
рдмाрдд рдХрд╣рддा рд╣ैं। рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд▓рд▓्рд▓ू рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдпрд╢ोрдзрд░ा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкैрд╕े рджेрддा рд╣ै। рдЧुрд▓ाрдо
рдХे рдкाрд╕ рдЕрдм 200 рд░ुрдкрдпे рдХा рдЗंрддрдЬाрдо рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡ो рд╡ाрдкрд╕ рдЦोрд▓ी рдоें рдЬाрдиे рд▓рдЧा
рддो рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╢ाрджी рдХा рдЖрдпोрдЬрди рджिрдЦाрдИ
рджेрддा рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЯैрдХ्рд╕ी рдЬाрдо рдоें рдлँрд╕ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдЙрд╕ рджृрд╢्рдп рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЧुрд▓ाрдо
рдХो рдЕрдкрдиी рдирдпी рдирд╡ेрд▓ी рджुрд▓्рд╣рди рдХी рддрд░рд╣ рд╕рдЬी рд╣ुрдИ рдЦैрд░ुрди рдХा рдЦ्рдпाрд▓ рдЖрддा рд╣ैं। рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рдиाрдЪ
рд░рд╣े рд▓ोрдЧों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдХो рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡
рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдоौрд╣рд░्рд░рдо рдХे рдЪाрд▓ीрд╕рд╡ें (рдЪेрд╣рд▓्рд▓ुрдо)
рдХा рджृрд╢्рдп рдпाрдж рдЖрддा рд╣ैं ।
рдЕрдкрдиे рд╢िрдпा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЗрд╕ рдпोрдЧрджाрди
рдХो рд╡рд╣ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЦुрд╢ी рдХे рдоौрдХे рдкрд░ рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ैं рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХी рдоाँ,
рдмीрдмी,
рдЖрд░्рдеिрдХ
рд╕्рдеिрддि, рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдЫूрдЯा рд╣ुрдЖ рдЧाँрд╡ рд╣ैं। рд╕ीрдзे
рд╢рдм्рджो рдоें рдХрд╣े рддो рдЧुрд▓ाрдо рднрд▓े рд╣ी рдмंрдмрдИ рдоें рдПрдХ рд╢ाрджी рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдХे рдкाрд╕ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा,
рдХिрди्рддु
рдЙрд╕े рдпाрдж рдЕрдкрдиा рдЪेрд╣рд▓्рд▓ुрдо (рдоाрддрдо)
рдЖрддा рд╣ै। рдЙрд╕े рдЗрдоाрдо рд╣ुрд╕ैрди рдХी рд╢рд╣ाрджрдд рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै, рдмीрдмी рдпाрдж рдЖрддी рд╣ै, рдоाँ рдпाрдж рдЖрддी рд╣ैं рдФрд░
рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै рдЕрдкрдиा рдЧाँрд╡ рдЬिрд╕े рдЫोреЬ рд╡рд╣ рдпрд╣ाँ рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкреЬा рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рд╡рд╣ рдЗрддрдиा рднी
рдХрдоा рдирд╣ीं рдкाрдпा рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рджोрдмाрд░ा рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЬा рд╕рдХे। рдШрд░ рдЖрдХрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा
рдмाрдк рдлिрд░ рд╕े рдЧुрд▓ाрдо рд╕े рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рдоांрдЧрддा рд╣ैं рдкрд░ рдХिрд╕рд▓िрдП, рдлिрд▓्рдо рдоें рдЗрд╕ рдоिрдердХ рдХो рдЕрднी рддрдХ
рдирд╣ीं рддोреЬा рдЧрдпा।
рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा рднाрдИ рдмाрд╕ु (рдиाрдиा рдкाрдЯेрдХрд░) рдФрд░
рдХाрдХा рдЙрд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рджुрдмрдИ рднेрдЬрдиे рдХी рдЬिрдж рдФрд░ рдЯाрд░्рдЪрд░ рдХрд░рдиे рдоें рд▓рдЧे рдеे,
рд╡ैрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓ी рдРрд╕ी рдХुрдк्рд░рдеा рдХो рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмाрд╕ु рдЬैрд╕े рдиिрдХрдо्рдоे рд▓ोрдЧों рдиे рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा рдеा। рдпрд╢ोрдзрд░ा рднाрдЧ рдХрд░
рд▓рд▓्рд▓ू рдХे рдкाрд╕ рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд░ो-рд░ो рдХрд░ рдЗрд╕ рдкूрд░ी рдШрдЯрдиा рдХो рдмрддाрддी рд╣ैं рдФрд░ рднाрдИ рдХी рдЗрд╕ рдиीрдЪ
рдФрд░ рдШрдЯिрдпा рд╕ोрдЪ рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं। рд▓рд▓्рд▓ू рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХो рд▓ाрдХрд░ рдлिрд░ рдЬुрд╣ू-рдЪौрдкाрдЯी рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ैं
рдФрд░ рдЙрдзрд░ рдмाрд╕ु рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХे рдШрд░ рд╕े рдЖрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдХाрдХा рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рд▓рд▓्рд▓ू рдХो рдоाрд░ рдХрд░
рд░ाрд╕्рддे рдХा рдкрдд्рдерд░ рд╣рдЯाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиा рдЪुрдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓рд▓्рд▓ू рдФрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдЖрдкрд╕ рдоें рдЧुрдл्рддрдЧू
рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рдХाрдлी рд╕ूрдЭ рдмूрдЭ рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдлैрд╕рд▓े рд▓िрдП рдХी рдЙрди्рд╣ें рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрдзрд░
рдЧुрд▓ाрдо рдФрд░ рдЦैрд░ुрди рдХे рджृрд╢्рдп рднी рдлिрд▓्рдо рдоें рдЬाрди рдбाрд▓ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं,
рдЧुрд▓ाрдо рдЬрд╣ाँ рдкैрд╕े рдЧिрди рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ीं рдЦैрд░ुрди рдЧाँрд╡ рдоें рдЕрдо्рдоा рдХे рдкैрд░ рджрдмा рд░рд╣ी рд╣ोрддी
рд╣ैं। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं рдХि рдЧुрд▓ाрдо рдЖрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рдФрд░ рдЦैрд░ुрди рдоाँ рдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд▓рдЧी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╢्рдп рдХे рдмाрдж рд╡ाрд▓े рдЧीрдд “рдЖрдкрдХी
рдпाрдж рдЖрддी рд░рд╣ी рд░ाрдд рднрд░ ” рдиे
рдлिрд▓्рдо рдХे рджрд░्рд╢рдХों рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рднाрд╡ рд╡िрднोрд░ рдХрд░ рджिрдпा।
рд▓рд▓्рд▓ू рдФрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдЬुрд╣ू рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЖрддे
рд╣ैं। рдЙрд╕ी рд╕рдордп рддाрдХ рд▓рдЧाрдП рд╣ुрдП рдмाрд╕ु рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдХाрдХा рд▓рд▓्рд▓ू рдХो рдоाрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЬрдм рдЧुрд▓ाрдо рдХो
рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рддो рдПрдХ рддрд░рдл рдЬрд╣ाँ рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рджुрдЦ рд╕े рдШिрд░ा рд╣ुрдЖ рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдм рдПрдХ рдФрд░
рдмреЬी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдоें рдлँрд╕ рдЪुрдХा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЕрдЪ्рдЫा рджोрд╕्рдд рдЙрд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдХे
рд▓िрдП рдЫोреЬ рдХрд░ рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХी рдХिрд╕्рдордд рддो рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рдмुрд░ी рд╣ो рдЪрд▓ी рдеी। рдЧुрд▓ाрдо
рдФрд░ рд▓рд▓्рд▓ू рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рджोрдиों рдиे рдкूрд░ी рдлिрд▓्рдо рдоें рдоिрд▓ाрдк рджिрдЦा। рдмंрдмрдИ
рдоें рдЗрддрдиी рддंрдЧी рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрд╕рдиे рдХрднी рднेрджрднाрд╡ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рд╣рд░ рд╕ंрднрд╡ рдорджрдж рдХी। рд╕рдмрд╕े рдЦाрд╕ рдмाрдд
рд╣ैं рдпрд╣ рд╣ै рдХि рджोрдиों рдХे рдШрд░ों рдХे рд░िрд╢्рддे рднी рдкाрдХ рд╕ाрдл рдеे,
рдЬрдм рднी рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдкрдиी рдЕрдо्рдоा рдХो рдЦрдд рд▓िрдЦрддा рддो рд▓рд▓्рд▓ू рдЖрджाрдм рдЬрд░ूрд░ рд▓िрдЦрд╡ाрддा। рдФрд░ рдЦैрд░ुрди рд╣рдоेрд╢ा
рд▓рд▓्рд▓ू рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫрддी рд░рд╣рддी рдеी। рдЧुрд▓ाрдо рдЕрдм рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЕрдХेрд▓ा рд╣ो рдЪुрдХा рдеा рдФрд░ рд╡ो
рдЕрдкрдиा рд╕рдоाрди рдмांрдз рдХрд░ рдЧाँрд╡ рдЬाрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ рдЪुрдХा рдеा। рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा рдмाрдк рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рдоांрдЧрдиे
рдЖрддा рд╣ैं рдЗрд╕ рдмाрд░ рдЧुрд▓ाрдо рдЙрд╕े рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рджे рджेрддा рд╣ैं। рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рдкाрдХрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा рдмाрдк рд╕рдоुрдж्рд░
рдоें рдкेрдЯ्рд░ोрд▓ рдбाрд▓ рдХрд░ рдЖрдЧ рд▓рдЧा рджेрддा рд╣ैं,
рдФрд░
рдЕрдкрдиे рджिрд▓ рдоें рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЬрд▓ рд░рд╣ी рдЖрдЧ рдХो рдаंрдбा рдХрд░рддा рд╣ैं, рдЗрд╕
рджृрд╢्рдп рдоें рдХाрдлी рдоाрд░्рдоिрдХрддा рдиреЫрд░ рдЖрдИ рдФрд░ рдЗрд╕े
рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрдиी рд░ाрдп рджेрддे рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рдЧुрд▓ाрдо рдХी рддрд░рд╣ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा
рдмाрдк рднी рдкрд▓ाрдпрди рдХा рд╢िрдХाрд░ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рдЭेрд▓ рд░рд╣ा рдеा рдКрдкрд░ рд╕े рдЙрд╕рдХा рд▓реЬрдХा рдмाрд╕ु рдХрдоाрддा рднी
рдирд╣ीं рдеा рдЙрд╕рдХी рднी рдЯेंрд╢рди рдЙрд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдЦाрдпे рдЬाрддी рдеी।
рдлिрд▓्рдо рдЕрдм рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдкрд░ рд╣ैं,
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдХी рдУрд░ рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдмреЭ рд░рд╣े рд╣ै । рджрд░्рд╢рдХों рдХो рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ рд▓рдЧрддा рд╣ैं рдХि рдЕрдм рдЧुрд▓ाрдо рдХो рд╡ाрдкрд╕ рдЬाрдХрд░
рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдмाрд░ рд╕ंрднाрд▓ рд▓ेрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдХुрдЫ рдХाрдо рдзाрдо рдХрд░рдХे рдШрд░ рдоें рд╣ी рдЦुрд╢ рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдЬिрд╕рд╕े
рдХрдо рд╕े рдХрдо рдШрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рддो рд░рд╣ेрдЧा। рд▓ेрдХिрди
рд╣ोрддा рдХुрдЫ рдФрд░ рд╣ैं ।
рдЧुрд▓ाрдо рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рд╣ैं рдФрд░ рдЯ्рд░ेрди
рднी рдЖ рдЪुрдХी рд╣ै। рдпрд╣ рднाрдЧ рдХाрдлी рджрд░्рдж рднрд░ा рд╣ै । рдлिрд▓्рдо рдоें рджो рднिрди्рди рд╢рд╣рд░ों рдХा рд╕рдоाрдЬ
рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрдХ рд╕ाрде рджेрдЦрдиे рдФрд░ рд╕ुрдирдиे рдХो рдоिрд▓
рд░рд╣ी рд╣ैं। рддрднी рдЕрд╡рдз рдХी рдиिрд╢ाрдиी “рдЖрдЬा
рд╕ाрд╡рд░िрдпाँ рддोрд╣े рдЧрд░рдмा рд▓рдЧा рд▓ूँ ”
рдПрдХ
рдаुрдорд░ी рдмрдЬрддी рд╣ैं рдЬो рдЕрд╡рдз рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддी рдиреЫрд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЕрдм рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдкाрд╕
рдоाँ рдХा рдбрд░, рдмीрдмी рдХा рдЕрдХेрд▓ाрдкрди рддрдеा рд▓рд▓्рд▓ू рдХे
рдорд░рдиे рдХा рджुрдЦ рддो рдеा рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдШрд░ рдЬाрдХрд░ рдлिрд░ рд╕े рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдоें рдЬीрдиा рдФрд░ рдШрд░ рдоें
рдмीрдоाрд░ рдкреЬी рдоाँ рдХी рджрд╡ा рджाрд░ू рдХा рдЦрд░्рдЪ рд╕ोрдЪ рдХрд░ рд╡ो рдмंрдмрдИ рдЫोреЬрдХрд░ рдЬाрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЙрд╕े
рдЕрдм рд╕िрд░्рдл рдоाँ рдХा рджрд░्рдж рдФрд░ рдЧाँрд╡ рдоें рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рд░рд╣рдиे рдХे рдбрд░ рдиे рдмंрдмрдИ рдоें рд╣ी рд░рд╣рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдХ्рдпोंрдХि рдЧुрд▓ाрдо рдХे рдкाрд╕
рд╕िрд░्рдл 200 рд░ुрдкрдпे рдеे, рдЬिрдирдоें рд╕े 150 рд░ुрдкрдпे рддो
рдШрд░ рдЬाрдиे рдоें рд╣ी рдЦрд░्рдЪ рд╣ो рдЬाрддे рдРрд╕े рдоें рдЙрд╕рдХे
рдкाрд╕ рдХ्рдпा рдмрдЪрддे рдФрд░ рдХैрд╕े рд╡ो рдоाँ рдХी рджрд╡ा рдХрд░ा рдкाрддा?
рдЧुрд▓ाрдо рдлिрд░ рд╕े рдЗрд╕ рдмाрд░ рднी рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╡ाрдкрд╕ рдирд╣ीं рдЬा рдкाрддा рд▓ेрдХिрди рдЙрдзрд░ рдЦैрд░ुрди рд╣рдоेрд╢ा рдЙрд╕рдХा рджрд░рд╡ाрдЬे рдкрд░ рдЗंрддрдЬाрд░
рд╣ी рдХрд░рддी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рдЧाрддी рд╣ै, рдЖрдЬा рд╕ाрд╡рд░िрдпाँ рддोрд╣े рдЧрд░рдмा рд▓рдЧा рд▓ूँ।
рдмंрдмрдИ рдЬैрд╕े рдмреЬे рд╢рд╣рд░ рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХिрдпा рд╣ुрдЖ
рдЗंрд╕ाрди рдЬрдм рдЙрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХे рдЦूрдиी рдкंрдЬे рдФрд░ рдЪрдХाрдЪौंрдз рдоें рдЕंрдзा рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे
рдлैрд╕рд▓े рдЬीрд╡рди рдоें рд▓ेрдиे рд╣ी рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдлिрд▓्рдо рдХी рдмाрдд рд╣ैं,
рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдпрд╣ рдоाрд░्рдоिрдХ рд░рд╣ी। рдЬिрд╕рдоें рд╕े рдПрдХ рдоाँ-рдмेрдЯे рдХा рдк्рдпाрд░, рдЧुрд▓ाрдо
рдФрд░ рдЦैрд░ुрди, рд▓рд▓्рд▓ू рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдоाँ,
рд▓рд▓्рд▓ू рдФрд░ рдпрд╢ोрдзрд░ा рдХा рдк्рд░ेрдо рд╣ो,
рдЧुрд▓ाрдо рд▓рд▓्рд▓ू рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рд╣ो рдпा рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рдПрдХрддा рдХी рдиिрд╢ाрдиी рд╣ो рд╕рднी рдмाрддें
рд╕िрд░्рдл рдЕрд╡рдз рдХी рд╢ाрди рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦрдиे рдоें рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд╡рд╣ीं рд╕рдмрд╕े рдЙрдо्рджा рдЦाрд╕िрдпрдд
рдлिрд▓्рдо рдХी рдмोрд▓ी рднाрд╖ा рд╣ैं। рдмंрдмрдИ рдЬैрд╕े рд╢рд╣рд░ рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ
рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЕрдкрдиी рдмोрд▓ी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे
рд╣ैं рдХाрдмिрд▓े-рддाрд░ीрдл рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдХे рд╕рднी рд╕ंрд╡ाрдж рдоेрд░ी рдиреЫрд░ рдоें рдлिрд▓्рдо рдХो рд╕рдЪ्рдЪी рджाрд╕्рддाँ рдХे
рдХाрдлी рдХрд░ीрдм рд▓े рдЬाрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдиाрдИ рдкреЬрддे рд╣ै। рдЧुрд▓ाрдо рдХो рд▓рдЦрдирдК рдЫोреЬрдиे рдХा рджрд░्рдж рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдоाрд▓ूрдо
рдкреЬрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рд▓рдЦрдирдК рд╕े рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдХे рдирд╡ाрдм рд╡ाрдЬिрдж рдЕрд▓ी рд╢ाрд╣ рдиे рдПрдХ рд╢ेрд░ рдХрд╣рддे
рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा :-
“рдЬрдм
рдЫोреЬ рдЪрд▓े рд▓рдЦрдирдК рдирдЧрд░ी, рдХрд╣ो
рд╣ाрд▓-рдП-рдкिрдпा рджिрд▓ рдкрд░ рдХ्рдпा рдЧुрдЬрд░ी”
рдлिрд▓्рдо рдХा рд╕ंрдЧीрдд,
рд╕ंрд╡ाрдж,
рдкрдЯрдХрдеा
рдЙрдо्рджा рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╡рдз рдХे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा
рдЧрдпा рддрдеा рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╡рдз рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рдлिрд▓्рдо рдЕрд╡рдз рдХे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдХी рдЬрдоीрдиी рд╣рдХीрдХрдд рдмрдпाँ рдХрд░рддी рдиреЫрд░ рдЖрддी рд╣ै।
рдПрдХ рд╢рд╣рд░ рдЬिрд╕рдХा рдЦрдпाрд▓ рдЖрддे
рд╣ी рдЬ़рд╣рди рдоें рддрд╣рдЬ़ीрдм рдХी рд╢рдоाрдПँ рд░ोрд╢рди рд╣ो рдЙрдарддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХा
рдЬिрдХ्рд░ рдЫिрдб़рддे рд╣ी рджिрд▓ рдХी рдЧрд▓िрдпां рдЧुрд▓рд╢рди рд╣ो рдЙрдарддी рд╣ैं। рд▓рдЦрдирдК рд╡ो рддिрд▓िрд╕्рдо рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХैрдж
рд╣ुрдЖ рд╢рдЦ्рд╕ рдХрднी рдЖрдЬ़ाрдж рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा, рдЬो
рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ां рд╕े рдиिрдХрд▓ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рд╡ो рдЕрдкрдиी рдЖंрдЦों рдоें рд▓рдЦрдирдК рдХे рдоंрдЬ़рд░ рд▓िрдП
рднрдЯрдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдпाрджों рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд▓ेрдЬे рд╕े рд╣рд░рджрдо рд▓рдЧाрдП рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╡ाрдЬिрдж рдЕрд▓ी рд╢ाрд╣ рдХे
рд╣рд╡ाрд▓े рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЧрд╡ाрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдРрд╕े рджीрд╡ाрдиे рдЬрд╣ाँ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рдПрдХ рдирдпा рд▓рдЦрдирдК рдмрд╕ा рджेрддे
рд╣ैं, рд▓рдЦрдирдК рд╡ाрд▓े рдХрд╣ीं рднी рд░рд╣ें рд▓рдЦрдирд╡ी рдЖрджाрдм рдХрднी
рдирд╣ीं рднुрд▓ाрддे। рдЗрд╕ी рдзाрд░рдгा рд╕े рдПрдХрджрдо рдоेрд▓ рдЦाрддी 1978 рдоें рдмрдиी рдлिрд▓्рдо рдЧрдорди рдоें рдЕрд▓ी рд╕ाрд╣рдм рдиे
рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि ‘рдЧुрд▓ाрдо’ рдЬो
рд░ोрдЬी рд░ोрдЯी рдХрдоाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╢рд╣рд░, рдЕрдкрдиा
рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЫोреЬ рдЙрд╕े рдмреЬे рд╢рд╣рд░ рдХी рддрд░рдл рдЬाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рдЖрдЦिрд░ рддрдХ рд╡ो рдЕрдкрдиे рд╢рд╣рд░ рдХो рджिрд▓ рдХा
рджिрд▓ рдоें рдмрд╕ाрдпे рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै рдкрд░ рдмреЬे рд╢рд╣рд░ рдХा рдЦूрдиी рдкंрдЬा рдФрд░ рд░ोрдЬी рд░ोрдЯी рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдлँрд╕ा
рдЧुрд▓ाрдо рдШрд░ рдЖрдиे рдХे рд▓िрдП рддрд░рд╕рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЧुрд▓ाрдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдпрд╣ी рд╕рдорд╕्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ рдкूрд░े
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд▓рдЦрдирдК рдХे рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рднी рдеी рдЬिрд╕े рдлिрд▓्рдо рдоें рдЧुрд▓ाрдо рд╡ рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░
рдХो рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн
· рдлिрд▓्рдо рдЧрдорди 1978 рдХा рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
· рд╕рд╣рд░ рд╕ाрджिрдХा рдирд╡ाрдм, рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп
рд╢ाрдпрд░, рдордЬрд░ूрд╣ рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░ी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2002
рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी।
· рдк्рд░рд╡ीрди рдпोрдЧेрд╢, рдкीрд▓ी
рдХोрдаी, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2010, рд╕ुрд▓рдн рдк्рд░рдХाрд╢рди,
рд▓рдЦрдирдК
· рдк्рд░рд╡ीрди рдпोрдЧेрд╢, рдбूрдмрддा
рдЕрд╡рдз, рддृрддीрдп рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2010, рд╕ुрд▓рдн рдк्рд░рдХाрд╢рди,
рд▓рдЦрдирдК
· рдк्рд░рд╡ीрди рдпोрдЧेрд╢, рд▓рдЦрдирдК
рдиाрдоा,рдЪрддुрд░्рде рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2011, рднाрд░рдд рдмुрдХ
рд╕ेंрдЯрд░, рд▓рдЦрдирдК
· рдмрд╣ुрд╡рдЪрди, рд╕िрдиेрдоा рдХे рд╕ौ
рд╕ाрд▓, рд╕ंрдкाрджрдХ рдЕрд╢ोрдХ рдоिрд╢्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рдзा рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЕंрдХ рдЕрдХ्рддूрдмрд░-рджिрд╕ंрдмрд░ 2013
· рдмрд╣ुрд╡рдЪрди, рд╕िрдиेрдоा рдХे рд╕ौ
рд╕ाрд▓, рд╕ंрдкाрджрдХ рдЕрд╢ोрдХ рдоिрд╢्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рдзा рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЕंрдХ рдЬрдирд╡рд░ी-рдоाрд░्рдЪ 2014
· рдмрд╣ुрд╡рдЪрди, рд╕िрдиेрдоा рдХे рд╕ौ
рд╕ाрд▓, рд╕ंрдкाрджрдХ рдЕрд╢ोрдХ рдоिрд╢्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рдзा рд╣िрди्рджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЕрдк्рд░ैрд▓-рдЬूрди 2013
· рд▓рдорд╣ी, рд╕ंрдкाрджрдХ рдЛрдд्рд╡िрдХ
рд░ाрдп, рдЕंрдХ рдЬुрд▓ाрдИ-рд╕िрддंрдмрд░ 2010 рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЧोрдорддी рдирдЧрд░ рд▓рдЦрдирдК
рд╕ंрдкाрджрдХीрдп {рд╕्рдХ्рд░ीрдирдк्рд▓े: рдЖрд╢ुрддोрд╖ рдкाрдардХ}
· рдкрд░िрдХрдеा, рд╕ंрдкाрджрдХ рдбा॰ рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣, рдпुрд╡ा рд╕िрдиेрдоा рдЕंрдХ, рдирд╡ंрдмрд░-рджिрд╕ंрдмрд░ 2011
· рднाрд░рддीрдп рд╕िрдиेрдоा рдХा рд╕рдлрд░рдиाрдоा, рд╕ंрдкाрджрди рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी