Showing posts with label рдиूрддрди рдкांрдбेрдп. Show all posts
Showing posts with label рдиूрддрди рдкांрдбेрдп. Show all posts

рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬрдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЯॉрд░्рдЪрдмिрдпрд░рд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ –рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡

рдбॉ. рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдиेрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рд╕े рдЪрдордд्рдХृрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ. рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ рдкाрдардХों рдХे рдордз्рдп рдЬिрддрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ैं, рдЙрддрдиी рд╣ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдордиीрд╖िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рд╢ंрд╕िрдд рднी рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЖрдкрдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдпрдорджीрдк’, ‘рддेрдн्рдп рд╕्рд╡рдзा’, ‘рдЧेрд╢े рдЬрдо्рдкा’, ‘рдЕрдиुрдкрдоेрдп рд╢ंрдХрд░’, ‘рдЕрд╡рд░्рдг рдорд╣िрд▓ा рдХांрд╕्рдЯेрдмрд▓ рдХी рдбाрдпрд░ी’, ‘рдИрд╣ा рдоृрдЧ’ рдФрд░ ‘рджेрдирдкा: рддिрдм्рдмрдд рдХी рдбाрдпрд░ी’ рдЖрджि рдЕрдиूрдаे рдХрдеाрдирдХ рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдХी рдк्рд░рднाрд╡ोрдд्рдкाрджрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдоें рдЕрдж्рднुрдд рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╣ैं। рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ рдЬी рдХी рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рднाрд░рдд рдХी рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУँ рдоें рд╣ुрдП рд╣ैं। рдбॉ. рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ ‘рд╕рд░्рдЬрдиा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░’, ‘рдпрд╢рдкाрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░’, ‘рднाрд░рддेрди्рджु рдк्рд░рднा’, рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдЕрд╡ाрд░्рдб, ‘рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░’, ‘рд╢ैрд▓ेрд╢ рдордЯिрдпाрдиी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░’, ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рд░्рдЬрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ ‘рдХाрд╢ीрд░рдд्рди рд╕рдо्рдоाрди’ рдФрд░ рдиाрд░ी рд╢рдХ्рддि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ 2021 рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕рдо्рдоाрдиों рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै рдбॉ. рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ рд╕े рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдХी рдмाрддрдЪीрдд

рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп
рдиीрд░рдЬा рдЬी, рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣рдоें рдмрддाрдПँ рдХि рд▓ेрдЦрди рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдкрдХी рд░ुрдЪि рдХैрд╕े рдФрд░ рдХрдм рдЬाрдЧृрдд рд╣ुрдИ?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдиूрддрди рдЬी, рдЫाрдд्рд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рд╣ी рдоेрд░े рднीрддрд░ рд▓ेрдЦрди рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рдЕрднिрд░ुрдЪि рдЬाрдЧृрдд рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ рдеा рдХि рдоेрд░े рдкिрддाрдЬी рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рдеा। рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рдХे рд▓िрдП рдоैं рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдЙрдирдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬाрддी рд░рд╣рддी рдеी। рдкिрддाрдЬी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдХिрддाрдмें рдЕрдкрдиे рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рд╕े рд▓े рдЖрдпा рдХрд░рддे рдеे рдШрд░ рдкрд░। рдоैं рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХрдХ्рд╖ा рдЫрд╣ рдпा рд╕ाрдд рдоें рдкрдв़рддी рдеी। рдпрд╣ рд╕рдордп 1972 -73 рдХा рдеा। 1972 рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХ्рдпा рд╕рдордп рдеा, рдЖрдк рд╕рдордЭ рд╣ी рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдкрдв़рдиा, рд░ेрдбिрдпो рд╕ुрдирдиा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдмрдб़ों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдорд░्рдпाрджिрдд рдЖрдЪрд░рдг рдЬैрд╕ा рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬрдм рдкिрддाрдЬी рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдмों рдХो рдоेрдЬ рдкрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдХрд╣ीं рдмाрд╣рд░ рдЬाрддे рдеे, рддो рдоैं рдЪुрдкрдХे-рдЪुрдкрдХे рдЙрдд्рд╕ुрдХрддाрд╡рд╢ рдЙрди рдХिрддाрдмों рдХो рдкрдв़ा рдХрд░рддी рдеी рдФрд░ рдкिрддाрдЬी рдХे рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдпрдеाрд╕्рдеाрди рдмंрдж рдХрд░рдХे рд░рдЦ рджेрддी рдеी। рдлिрд░ рдмीрдЪ рдоें рдкрдв़ाрдИ рдХे рдХाрд░рдг рдоैं рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдирд╣ीं рдкрдв़ рдкाрдИ। рдПрдХ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднी рд░рд╣ा рдХि рд╣िंрджी рд╡िрд╖рдп рд╣ाрдИрд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмाрдж рдЫूрдЯ рдЧрдпा рдФрд░ рдоैंрдиे рдХाрд╢ी рд╣िंрджू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдФрд░ рджрд░्рд╢рдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд▓ेрдХрд░ рдмीрдП рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдо.рдП. рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХी। рд╣ाँ, рднीрддрд░ рдХрд╣ीं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХोрдИ рдмीрдЬ рддो рджрдмा рдеा рдЬो рдПрдо.рдП. рдХी рдкрдв़ाрдИ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╡िрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЕंрдХुрд░िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдХрд╣ рд╕рдХрддी рд╣ैं рдХि рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦрдХों рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╢ाрдпрдж рдоैंрдиे рднी рдЕрдкрдиी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХрд╡िрддा рд╕े рдХी рд╣ै рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ рдЬीрд╡рди рдХो рд╣ी рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдмिंрджु рдоाрдирддी рд╣ूँ। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡िрд╖рдп рдоें рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХुрдЫ рд▓ेрдЦ, рдХुрдЫ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдФрд░ рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рдоैंрдиे рд▓िрдЦीं рдЬिрдирдХो рд╕рди् 1989 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоैंрдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рд╡ाрдпा - "рдк्рд░рдердо рдЫंрдж рд╕े рд╕्рд╡рдк्рди"। рддो рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдоेрд░े рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдмिंрджु рдпрд╣ी рдеा।

рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЖрдкрдХा рдпрдорджीрдк рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдмेрд╣рдж рдЪрд░्рдЪिрдд рд░рд╣ा। рдХिрди्рдирд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрднी рднी рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рдХौрди рд╕ा рдХ्рд╖рдг рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЖрдкрдХो рдЗрд╕ рдЕрдирдЫुрдП рд╕े рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рд╣ाँ, рдРрд╕ा рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░ाрдпः рд▓ोрдЧ рдХрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдкрд░ рдоैंрдиे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдИ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдорд░्рдоाрди्рддрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ "рдпрдорджीрдк" рд▓िрдЦा। рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╢िрдЦंрдбी, рдмृрд╣рди्рдирд▓ा рдпा рддृрддीрдпा рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдоुрджाрдп рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдФрд░ рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдмीрдЪ рдХे рдХाрд▓рдЦंрдб рдоें рдпрд╣ рд╕рдоुрджाрдп рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рд╣ो рдЧрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЕрднिрд╢рдк्рдд рдЬिंрджрдЧी рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕ рдЧुрдордиाрдо рдмрд╕्рддी рдоें рднाрдЧ рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ुрдЖ рдХ्рдпोंрдХि рдиा рддो рдЙрди्рд╣ें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЕрдкрдиाрддा рдеा рдФрд░ рди рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдЙрди्рд╣ें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддा рдеा। рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╣ुрдП рдХ्рд░ूрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдордЬाрдХ рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рднीрддрд░ рддрдеाрдХрдеिрдд рд╣рдо рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдпрд╣ рддृрддीрдп рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдоुрджाрдп, рдЬिрди्рд╣ें рдЖрдЬ рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рд╕्рд╡рдпं рдХो рд░рдЦ рдкाрдиे рдоें рд╕рд╣рдЬ рдирд╣ीं рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬैрд╕े рд╣ी рдЙрдирдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХा рд╣ोрдиे рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддे рдеे, рд╡े рдпा рддो рдЪुрдкрдЪाрдк рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рдХрд░ рджिрдП рдЬाрддे рдеे рдпा рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдЙрд╕ рд╣िрдЬрдб़ों рдХी рдмрд╕्рддी рдоें рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрд╢рдк्рдд рд╣ोрддे рдеे। рдпрд╣ рдПрдХ рджрд░्рджрдиाрдХ рд╕्рдеिрддि рд╣ै рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП, рдЬो рдорди рд╕े, рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ो рдкрд░ंрддु рдПрдХ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рдд्рд░ी рдпा рдкुрд░ुрд╖ рдХрд╣рд▓ा рдкाрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдиा рд╣ो। рдХрд▓्рдкрдиा рдХрд░рдиा рднी рдмрд╣ुрдд рднрдпाрд╡рд╣ рд▓рдЧрддा рд╣ै।

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрддे рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдк рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдИ рд╣ोंрдЧी, рдЙрдирдХी рдордиोрд╕्рдеिрддि рдХो рдЬाрдирдиे рдХा рднी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ोрдЧा। рдЙрдирд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдЖрдкрдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдП?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдХा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рдЬрдм рдоेрд░े рдШрд░ рдоेрд░ी рдмेрдЯी рдХे рдЬрди्рдо рдкрд░ рдиाрдЪрдиे рдЧाрдиे рдФрд░ рдиेрдЧ рдоांрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдпा рддो рдоेрд░ा рдорди рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдкीрдб़ा рд╕े рднрд░ рдЙрдаा। рдпрджि рдХिрд╕ी рдХे рдШрд░ рдЗрди्рд╣ें рдиेрдЧ рдиा рдоिрд▓े рддो рдЗрдирдХे рдЦाрдиे-рдкीрдиे, рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХौрди рдХрд░рддा рд╣ै?рдпे рдк्рд░рд╢्рди рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдоेрд░े рдорди рдоें рдЙрднрд░े -рдХैрд╕े рдЬीрддे рд╣ैं рдпे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдХрд░? рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕंрдзेрд░े рдоें рдЬीрд╡рди рдмिрддा рджेрдиा рдЗрди्рд╣ें рдХैрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै? рдпे рддрдоाрдо рдк्рд░рд╢्рди рдоेрд░े рднीрддрд░ рдЙрдордб़рдиे рдШुрдордб़рдиे рд▓рдЧे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоैं рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдоें рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдкोрд╕्рдЯेрдб рдеी। рдоैंрдиे рдорди рдоें рдПрдХ рд╕ंрдХрд▓्рдк рд▓िрдпा рдХि рдЗрдирдХी рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рдЬाрдХрд░ рдЗрдирд╕े рдЗंрдЯрд░рд╡्рдпू рдХрд░рдХे рдЗрди рдкрд░ рдПрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдмрдиाрдКंрдЧी рддाрдХि рдЗрдирдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджूрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХूँ। рдоैंрдиे рдХрдИ рдХрдИ рдмाрд░ рдЗрдирдХी рдмрд╕्рддिрдпों рдоें рдЬाрдХрд░ рдЗंрдЯрд░рд╡्рдпू рд▓ेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा, рдкрд░ंрддु рдмрд╣ुрдд рдХрдаिрдиाрдИ рд╕े рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рддрде्рдп рдЬुрдЯा рдкाрдИ। рдХ्рдпोंрдХि рдпे рд▓ोрдЧ рдмाрд╣рд░ी рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЬрд▓्рджी рдШुрд▓рддे рдоिрд▓рддे рдирд╣ीं। рд╡рд╣ीं рдкрд░ рдЗрдирдХे рдХुрдЫ рд╕ांрдХेрддिрдХ рд╢рдм्рджों рд╕े рднी рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ुрдИ !рдкूрд░े рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдХो рдЦंрдЧाрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдоैंрдиे рдПрдХ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдмрдиाрдпा -"рдЕंрджाрдЬ рдЧुрд░ु"। рд▓ेрдХिрди рдХेрд╡рд▓ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдмрдиाрдиे рд╕े рдоेрд░े рдорди рдХो рд╕ंрддोрд╖ рдирд╣ीं рдеा। рдмाрд░-рдмाрд░ рдорди рдоें рдЖрддा рдеा рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬрдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рд▓िрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрд╕ी рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд░рд╣ा рдХि рдоैंрдиे рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХी рдорд░्рдоाрди्рддрдХ рдкीрдб़ा рдХो рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдХेрд░ा рдФрд░ "рдпрдорджीрдк" рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЗрдирдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖рдг, рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрдзिрдХाрд░ों рдЖрджि рдХी рдоांрдЧ рдХी।

рдЖрдкрдиे 2002 рдоें рд╣ी рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдЙрдаाрдИ। 2014 рдоें рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХो рд╡рд╣ рд╕рднी рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рдЬिрдирдХी рдоांрдЧ рдЖрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЬрд░िрдП рдХी рдеी। рдЖрдкрдХे рдк्рд░рдпрдд्рдиों рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рдПрдХ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╕े рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЙрд╕рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рддो рд╣ुрдИ рд╣ी рд╣ोрдЧी?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рд╣ी рдХрд╣ा рдиूрддрди рдЬी рдЖрдкрдиे, рдЬрдм рдоाрдирдиीрдп рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдк्рд░ैрд▓ 2014 рдоें рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рднी рддрдоाрдо рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ीं рдЬिрдирдХी рдоांрдЧ рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдпрдорджीрдк рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХी рдеीं рддो рдорди рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕ंрддोрд╖ рд╣ुрдЖ рд▓рдЧा рдХुрдЫ рд╕ाрд░्рдердХ рдХिрдпा рдоैंрдиे। рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХрднी рднी рддрд▓рд╡ाрд░ рдирд╣ीं рдЪрд▓ाрддा рдкрд░ंрддु рдкिंрдЪू рд╣ोрдиे рдХा рдХाрдо рддो рдХрд░рддा рд╣ै рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬрдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЯॉрд░्рдЪрдмिрдпрд░рд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢ाрдпрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХा рдПрдХ рджाрдпिрдд्рд╡ рдоुрдЭрд╕े рдкूрд░ा рд╣ुрдЖ рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдмाрдж 10 12 рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рднी рдЗрдирдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд▓िрдЦा рдкूрд░े рднाрд░рдд рдоें рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдЙрдаा рд▓ेрдХिрди рджुрдЦрдж рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдорд╣ाрди рд▓ेрдЦрдХ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा рдЬ्рдпाрджा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд░рд╣ा рдФрд░ рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиा рдпा рдЗрдирдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рджिрд▓ा рдкाрдиा рдЧौрдг рд╣ो рдЧрдпा। рдпрд╣ рднी рдмрддाрдУ рдиूрддрди рдЬी рдХि рдоेрд░े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдмाрдж 14-15 рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж рдЬो рд╡िрдорд░्рд╢ рдЫेрдб़ा рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рд▓ोрдЧों рдиे рдХिрди्рдирд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХрд░ рджिрдпा рдЗрдирдХे рд▓िрдП рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдПрдХ рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рд▓ोрдЧों рдиे рднी рдХिрди्рдирд░ рд╢рдм्рдж рдкрд░ рдЖрдкрдд्рддि рдХी рдеी। рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рдмрдЪрдкрди рдоें рдХрд╡िрддा рдкреЭी рд╣ै рдпрджि рд╣ोрддा рдХिрди्рдирд░ рдирд░ेрд╢ рдоैं рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдоें рд░рд╣рддा рд╕ोрдиे рдХा рд╕िंрд╣ाрд╕рди рд╣ोрддा рд╕िрд░ рдкрд░ рдоुрдХुрдЯ рдЪрдордХрддा рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдЬी рдиे рдПрдХ рдпाрдд्рд░ा рд╡ृрддांрдд рд╣ी рд▓िрдЦा рд╣ै рдХिрди्рдирд░ рджेрд╢ рдоें рддो ‘рдХिрди्рдирд░’ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдпा рд╣िрдЬрдб़ा рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдЗрдирдХा рдорд╕ीрд╣ा рдмрддाрдиे рдХे рдлेрд░ рдоें рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЗрди्рд╣ें рдХिрди्рдирд░ рдХрд╣рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рд╣िрдЬрдб़ा рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рдЖрдк рд╢рдм्рджрдХोрд╢ рдоें рдкा рдЬाрдПंрдЧी рдЬो рдЗрдирдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рд╕े рдоिрд▓рддा-рдЬुрд▓рддा рдПрдХ рд╢рдм्рдж рдФрд░ рд╣ै рд╣िрдЬ्рд░, рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ोрддा рд╣ै рд╕ंрдХрдЯ рдХे рд╕рдордп рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рд╡िрдпोрдЧ। рдХिрддрдиा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдпे рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि, рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдЫोрдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рд╣ोрддे рд╣ैं। рддो, рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдЕрдкрд╢рдм्рдж рд╕े рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢рдм्рдж рддрдм рдмрди рдЬाрдПрдЧा рдЬрдм рд╣рдо рд╕рднी рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рдЗрдирдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рджेंрдЧे। рд╢рдм्рджों рдХो рдмрджрд▓ рджेрдиे рдоाрдд्рд░ рд╕े рдЗрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдХोрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ीं рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ुрдЦрдж рдкрдХ्рд╖ рд╣ै рдХि рдоाрдирдиीрдп рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЗрдирдоें рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдХрд░рдиे рдХी рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧृрдд рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрдм рдпे рдЖрдЧे рдЖрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рдоौрди рд╡िрдЬрдп рдХрд╣ी рдЬाрдПрдЧी।

рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЖрдкрдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рдРрд╕ी рдХौрди рд╕ी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдиिрд░्рдоिрдд рдХी рдЬाрдиी рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрди्рдирд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЬोреЬा рдЬा рд╕рдХे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдКрд░्рдЬा рдХो рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рджिрд╢ा рджी рдЬा рд╕рдХे।

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдЙрдирдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдХि рдЗрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрдП। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рднी рдмрд╣ुрдд рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдЗрдирдХी рджैрд╣िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдФрд░ рдЗрдирдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдирдИ рдкीрдв़ी рдХो рдкрдв़ाрдпा рдЬाрдП, рдХ्рдпोंрдХि рд▓ोрдЧों рдХे рднीрддрд░ рдЗрдирдХे рдк्рд░рддि рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдПрдХ рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рднाрд╡, рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдпा рдлिрд░ рднрдп рдХा рднाрд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै рдХि рдпे рднोंрдбे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдпे рддाрд▓िрдпाँ рдмрдЬाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдпा рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा рдкрд░ рдЙрддрд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рднрдп рд╕े рд▓ोрдЧ рдЗрдирдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддे, рдпा рдЗрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдмैрдаाрдиा рдЪाрд╣рддे। рддो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рддो рднрдп рдХा рдпा рджूрд░ी рдХा рдпрд╣ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЖрдк рджेрдЦिрдП рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╕рдм рдХुрдЫ рдкрдв़ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдХोрдИ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣рдоाрд░ी рдирдИ рдкीрдв़ी рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै рдХि рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рднी рдЗрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдиा рд╕рдордЭे। рдпे рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд░рд╣ें рдЬैрд╕े рдХोрдИ рдЕрди्рдп рджिрд╡्рдпांрдЧ рдмाрд▓рдХ рдЬो рдХाрди рд╕े, рдпा рд╣ाрде рдкैрд░ рд╕े рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै, рдпा рдЖंрдЦ рд╕े рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдмाрдзिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рд░рд╣ рд▓ेрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЗрдирдХे рднीрддрд░ рдПрдХ рдЕрдХ्рд╖рдорддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╕ाрде рдпे рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рд░рд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдиौрдХрд░ी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдмрд╕ рдЗрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рд╕рдордЭाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।

рддिрдм्рдмрддी рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рдЕрдердХ рдк्рд░рдпрдд्рди рдФрд░ рднाрд░рдд-рдЪीрди рд╕ीрдоा рд╡िрд╡ाрдж рдкрд░ рдЖрдкрдиे 'рдЧेрд╢े рдЬंрдкा’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦा рд╣ै рдЬो рддिрдм्рдмрддी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ाрд░рдиाрде (рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी) рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЪрд▓ाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЖрдкрдиे ‘рджेрдирдкा: рддिрдм्рдмрдд рдХी рдбाрдпрд░ी' рднी рд▓िрдЦी рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै рдФрд░ рдЖрдкрдХी рдирдЬрд░ рдоें рдЗрдирдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдиिрдХाрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдЖрдк рд╕рд╣ी рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ैं рдиूрддрди рдЬी ! рддिрдм्рдмрддी рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХी рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдоुрдХ्рддि рд╕ाрдзрдиा рдФрд░ рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдоैंрдиे рджो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдПрдХ рдмाрдЗрд▓िंрдЧुрдЕрд▓ рдкोрдпрдЯ्рд░ी рдХрд▓ेрдХ्рд╢рди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рджिрдпा। "рджेрдирдкा: рддिрдм्рдмрдд рдХी рдбाрдпрд░ी" рдмाрдж рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдФрд░ рдЧेрд╢े рдЬрдо्рдкा 2006 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЖрдк рдЬाрдирддी рд╣ैं рдкूрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдХि рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЪीрди рдиे рддिрдм्рдмрдд рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдмрд▓ाрдд् рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдФрд░ рдкрд░рдо рдкाрд╡рди рджрд▓ाрдИ рд▓ाрдоा рдЬी рдХो рдЕрдкрдиे рд▓ाрдЦों рддिрдм्рдмрддी рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХे рд╕ाрде рднाрд░рдд рдоें рдЖрдХрд░ рд╢рд░рдг рд▓ेрдиी рдкрдб़ी। рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдЙрдирдХे рдиिрд░्рд╡ाрд╕िрдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рд╣ै। рдпे рддिрдм्рдмрддी рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдоें рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рднी рдпे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╕ंрдпोрдЧ рд╣ै рдХि рдоेрд░ा рдЖрд╡ाрд╕ рднी рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рд╣ै।

рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЗрди рддिрдм्рдмрддी рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХो рдоैंрдиे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рджेрдЦा рд╣ै। рдПрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рдЙрдж्рд╡ेрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ рдоैंрдиे рдЗрдирдХे рдКрдкрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рдХा рдорди рдмрдиाрдпा। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рд╕ाрд░ рднाрд░рддी рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдоें рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоैं рджेрдЦूं рдХि рдк्рд░рд╕ाрд░ рднाрд░рддी рдХो рдХिрддрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ैं। рдпाрдиी рд╣рдо рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдк्рд░ोрдб्рдпूрд╕рд░ рдХिрддрдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╣ैं рдХोрдИ рднी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдмрдиा рдкाрдиे рдоें? рдЙрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рдд рдХी рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкॉрд▓िрд╕ी рдХे рдЪрд▓рддे рддिрдм्рдмрдд рдХे рдоुрдж्рджे рдХो рдЙрдаाрдиा рдордиा рдеा। рдлिрд▓рд╣ाрд▓ рд╣рдо рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी, рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рд▓ोрдЧ рддो рдирд╣ीं рдЙрдаा рд╕рдХрддे рдеे рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдо рд╕рд░рдХाрд░ी рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдеे। рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рд╕ाрд░ рднाрд░рддी рдмрди рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдоैं рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдмрдиूं। рдПрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЗрдирдХी рд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рдХी рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдкрд░ рдмрдиाрдКं। рдоैंрдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддिрдм्рдмрддी рдмौрдж्рдз рднिрдХ्рд╖ुрдУं, рддिрдм्рдмрддी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдиिрджेрд╢рдХ рдФрд░ рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд▓ेрдХрд░ рдПрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдмрдиाрдпा -"рдоुрдЭे рдЖрдХाрд╢ рдЪाрд╣िрдП"। рдЖрдХाрд╢ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╣ी рдеा рдХि рдоुрдЭे рдоेрд░ी рдоाрддृрднूрдоि рд╡ाрдкрд╕ рдоिрд▓рдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЖрдХाрд╢ рд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдФрд░ рдоाрддृрднूрдоि рд╕े рдорд╣ाрди рднी рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдкрд░ंрддु рдЙрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдоेрд░े рдЙрдЪ्рдЪाрдзिрдХाрд░िрдпों рдоें рдПрдХ рд╡िрд╡ाрдж рдЫिрдб़ рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рдоैंрдиे рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рднेрдЬ рджिрдпा рдеा। рдкрддा рдЪрд▓ा, рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рджेрдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдеे рдФрд░ рдХुрдЫ рдиे рдХрд╣ा рдХि рдпрд╣ рдкॉрд▓िрд╕ी рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдСрдлिрд╕рд░ рдХो рдоेрдоो рдоिрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЙрд╕ рдмाрдд рдХो рдпрд╣ीं рдЫोрдб़рддी рд╣ूँ। рдмрд╕ рдЗрддрдиा рдмрддा рджूं рдХि рди рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ा рдФрд░ рдиा рд╣ी рдоेрдоो рдоिрд▓ा। рдЙрд╕ी рдХे рдмाрдж рдоैंрдиे рд╕ोрдЪा рдХि рдмिрдиा рд▓िрдЦिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрдП рдЗрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╣рдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдирд╣ीं рдмрдиा рд╕рдХрддे, рдХ्рдпोंрдХि рддिрдм्рдмрддी рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдПрдХ рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдвंрдЧ рдХा рдоौрди рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдиे рдУрдв़ рд░рдЦा рдеा। рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рдХрднी-рдХрднी рдеोрдб़ा рдмрд╣ुрдд рд╣ो рд╣рд▓्рд▓ा рдордЪрддा рдФрд░ рдлिрд░ рд╕рднी рд╢ांрдд рд╣ो рдЬाрддे। рдПрдХ рдмрдб़े рджेрд╢ рдЪीрди рд╕े рдЯрдХрд░ाрдиे рдпा рдЙрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рд╢ाрдпрдж рдХिрд╕ी рдоें рдирд╣ीं рдеा। рддो, рдоैंрдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрдирдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЫрдЯрдкрдЯाрд╣рдЯ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдФрд░ рдЪीрди рдХी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╡ाрджी рдиीрддि рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП "рдЧेрд╢े рдЬрдо्рдкा" рд▓िрдЦा рдФрд░ рдлिрд░ рдкрд░рдо рдкाрд╡рди рджрд▓ाрдИ рд▓ाрдоा рдЬी рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рдоैंрдиे рджूрд╕рд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ "рджेрдирдкा: рддिрдм्рдмрдд рдХी рдбाрдпрд░ी " рд▓िрдЦा। 2019 рдоें рдоैंрдиे рдЗрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдПрдХ рдмाрдЗрд▓िंрдЧुрдЕрд▓ рдкोрдпрдЯ्рд░ी рдХрд▓ेрдХ्рд╢рди рдЬो рд╣िंрджी рдФрд░ рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рджोрдиों рднाрд╖ाрдУं рдоें рд╣ै, " рдл्рд░ी рдЯिрдмेрдЯ" рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рд▓िрдЦा।

рдЖрдкрдХो рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдЧा рдХि рддिрдм्рдмрдд рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╕े рд╣рдоाрд░े рдорд╣ाрди рднाрд░рддीрдп рдиेрддाрдУं рдиे рднी рд╕рджрди рдоें рдЙрдаाрдпा рдеा। рдЙрдирдХा рднी рд╣ै рдоाрдирдиा рдеा рдХि рддिрдм्рдмрдд рдЬрдм рддрдХ рдЪीрди рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдмीрдЪ рдоें рдмрдлрд░ рд╕्рдЯेрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеिрдд рдеा, рддрдм рддрдХ рднाрд░рдд рдФрд░ рдЪीрди рдХे рдмीрдЪ рд╕ीрдоा рд╡िрд╡ाрдж рдирд╣ीं рдеा। рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯें, рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╕ैрди्рдп рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдкрд░ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рднाрд░ी рдЦрд░्рдЪ рдПрдХрдоाрдд्рд░ рддिрдм्рдмрдд рдкрд░ рдЪीрди рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд▓ाрдд् рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд▓ेрдиे рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рднी рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдЪीрди рдХрднी рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдоें рдЕрдкрдиा рджाрд╡ा рдХрд░рддा рд╣ै рдпрд╣ рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдХि рдпрд╣ рд╕ाрдЙрде рдЯिрдмेрдЯ рд╣ै рдФрд░ рдХрднी рдбोрдХрд▓ाрдо рдпा рд▓рдж्рджाрдЦ рдоें рдпा рдХрд╣ीं рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рднूрдоि рдоें рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ें рдХрд░рддा рд╣ै।

рддो, рддिрдм्рдмрдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो рд╕рднी рдХो рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै। рдпрджि рднाрд░рдд 1947 рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рдЖрдЬाрджी рдЪाрд╣рддा рдеा рддो рд╡рд╣ рдЖрдЬाрджी рдЖрдЬ рддिрдм्рдмрдд рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдЪीрди рд╕े рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП? рдХूрдЯрдиीрддिрдХ рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдкрд░ рд╕рдЪेрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдиिрдХрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЪीрди рдХी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╡ाрджी рдиीрддि рд╕े рджुрдиिрдпा рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै рдФрд░ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓ोрдЧ рдзрд░рддी рдкрд░ рд╢ांрддि рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдпे рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░рдг рд░рд╣े рдХि рдоैंрдиे рддिрдм्рдмрдд рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдИ рдФрд░ рдХрдИ рдХृрддिрдпाँ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдоैंрдиे рджी। 'рдЧेрд╢े рдЬрдо्рдкा' рдХा рдХрдИ рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕्рд╡рдпं рдоैंрдиे рдЗрд╕рдХा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд░ूрдкांрддрд░рдг рдХिрдпा рддाрдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧों рддрдХ рдпрд╣ рдоुрдж्рджा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХे।

рдпрд╣ाँ рдоैं рдЖрдкрдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдИрд╣ाрдоृрдЧ’ рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ूँрдЧी рдЬिрд╕рдоें рддрдеाрдЧрдд рдХी рднूрдоि рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдз्рдпाрдпों рдХो рдЖрдкрдиे рдЗрд╕ рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рд╕े рдЕрдиाрд╡ृрдд рдХिрдпा рд╣ै, рд▓рдЧрддा рд╣ै рдоाрдиो рд╢рд╣рд░ рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी рдЦुрдж рд╕ुрдиा рд░рд╣ा рд╣ो। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрддीрдд рдХा рдЧौрд░рд╡ рд╣ै рддो рд╡рд╣ीँ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдкрд░ рдЪिंрддा рднी рд╣ै, рдЪूँрдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдЖрдкрдХी рдХрд░्рдорднूрдоि рд╣ै, рд╕ाрд░рдиाрде рд╕े рдЖрдкрдХा рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдЬुреЬाрд╡ рднी рд░рд╣ा рд╣ै рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рддे рдЗрд╕ рд╢рд╣рд░ рдХो рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдк рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддी рд╣ैं?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдЖрдкрдиे рд╕рд╣ी рдХрд╣ा। рдоेрд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ "рдИрд╣ाрдоृрдЧ" рдЬो рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा, рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рд╕ाрд░рдиाрде рдПрдХ рдУрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдерд▓ рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдкрд░ рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдХा рдПрдХ рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╕्рдеाрди рднी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рд╕ाрд░ंрдЧ рдиाрде рдЬी рдХा рдПрдХ рдоंрджिрд░ рд╣ै рдЬो рдмрд╣ुрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЖрджि рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рднी рдЗрд╕ рдоंрджिрд░ рдоें рдЖрдП рдеे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬीрд░्рдгोрдж्рдзाрд░ рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕ी рд╕े рд╣рдо рдЗрд╕рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддा рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧा рд╕рдХрддे рд╣ैं‌। рдЗрд╕ी рд╕ाрд░ंрдЧ рдиाрде рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рд╕ाрд░рдиाрде рдиाрдо рдкрдб़ा। рдмाрдж рдоें рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдиे рднी рдЖрдХрд░ рдпрд╣ाँ рдЕрдкрдиे рд╢िрд╖्рдпों рдХो рдЬ्рдЮाрди рджिрдпा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрд░рдиाрде рдПрдХ рдРрд╕ा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै рдХाрд╢ी рдХा, рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рднी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХी рдПрдХ рд╢ाрдЦा рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рднी рд╣ै। рджोрдиों рдзрд░्рдо рдХी рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╣ैं, рддो, рд╡рд╣ीं рджोрдиों рдХे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдХुрдЫ рдкाрдЦंрдб рднी рд╣ैं।

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рддрдоाрдо рджेрд╢ рдмौрдж्рдз рджेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдЬ рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрди рджेрд╢ों рд╕े рд▓ोрдЧ рд╢ांрддि рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рдн्рд░рдордг рдХे рд▓िрдП рдЖрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕ी рдЖрдЬ рднी рдЕрднाрд╡, рдЧрд░ीрдмी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЬूрдЭрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдПрдХ рддрд░рдл рдпрд╣ाँ рдХी рднूрдоि рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рддрдоाрдо рджेрд╢ों рдХे рдмрдб़े-рдмрдб़े рд╕рдоृрдж्рдз рдмौрдж्рдз рдоंрджिрд░ рдмрди рдЪुрдХे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдкрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдЬो рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рд╣ै рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рджрдпрдиीрдп рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдмुрдж्рдз рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдоूрд░्рддिрдпाँ рдмрдиाрдХрд░ рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде рдкैрд░ рдХो рдЦंрдбिрдд рдХрд░, рдЙрд╕ рдкрд░ рдзुрдПँ рдФрд░ рднंрдЧрд░ैрдпा, рдЬो рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдкौрдзा рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХो рд░рдЧрдб़ рдХрд░, рдЙрд╕ рдоूрд░्рддि рдХो рдкुрд░ाрдиा рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдеोрдб़ा рдоिрдЯ्рдЯी рдкोрддрдХрд░ рдЙрдирдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХे рд╕ाрдордиे рдЙрди рдоूрд░्рддिрдпों рдХो рд▓े рдЬाрдХрд░ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рдоूрд░्рддि рдЦंрдбрд╣рд░ों рдоें рдЦुрджाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рдоिрд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рджाрдо рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рд╣ै рдкрд░ंрддु рдЖрдкрдХो рдоैं рдХेрд╡рд▓ 100 рдбाрд▓рд░ рдоें рдпा 50рдбाрд▓рд░ рдоें рджे рджूंрдЧा। рд╕ौрджा рдкрдЯ рдЬाрддा рд╣ै рддो рдпे рдмрдЪ्рдЪे рдЦुрд╢ी-рдЦुрд╢ी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рдУрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ैं। рдпाрдиी рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╣ो рдпा рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо, рджोрдиों рдХे рдоूрд▓ рдоें рдЬो рднूрдЦ рд╣ै, рдЬो рдкीрдб़ा рд╣ै, рдЬो рдЧрд░ीрдмी рд╣ै, рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдбोрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рддो, рдЗрди рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХी рдУрд░ рднी рдз्рдпाрди рджेрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЬिрд╕ рд╢ांрддि рдХी рдЪाрд╣рдиा рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рд╕े рд▓ोрдЧ рднाрдЧрддे рд╣ुрдП рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдУрд░ рдЖрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╢ांрддि рдХिрддрдиी рдЕрд▓рдн्рдп рдФрд░ рдИрд╣ाрдоृрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै, рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЙрдкрди्рдпाрд╕।

рдХाрд╢ी рдоेрд░ा рдЕрдкрдиा рд╢рд╣рд░ рд╣ै। рдоैं рдХрд╣ीं рднी, рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХिрд╕ी рдХोрдиे рдоें рд░рд╣рддी рд╣ूँ, рдоेрд░ा рдорди рдмाрд░-рдмाрд░ рднाрдЧ рдХрд░ рдХाрд╢ी рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рдоैं рдмाрд╣рд░ рдЯिрдХ рдирд╣ीं рдкाрддी рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рдЕрдЬीрдм рд╕ा рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै рдЗрд╕ рдирдЧрд░ рдХे рд╕ाрде рдоेрд░ा। рдЗрд╕рдХे рд░рд╣рд╕्рдп рдФрд░ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рднी рдоैंрдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХो рднी рдоैंрдиे рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЕрдкрдиी рдХृрддिрдпों рдоें। рдПрдХ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдХाрд╢ी рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ूँ, рдкрд░ рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдкрддा рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рднी рдкाрдКंрдЧी рдХि рдирд╣ीं। рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдХी рдирдЧрд░ी рдХो рд╕рдордЭ рдкाрдиा рдЗрддрдиा рдЖрд╕ाрди рддो рдирд╣ीं।

рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рджुрдЦрдж рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХुрдЫ рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХो рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЖрдкрдХी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдХृрддि 'рдЕрд░्рдеाрдд् рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж' рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдоों рдХा рддрде्рдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдк рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХो рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░ेंрдЧी?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рджेрдЦिрдП рдиूрддрди рдЬी, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХोрдИ рдирдпा рд╢рдм्рдж рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рддो рдирд╣ीं рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рд╡ैрджिрдХ рдордиीрд╖ा рдоें рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдеी। рдоैंрдиे рдкूрд░ी рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрдХ्рд╖ों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦी। рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдпрд╣ी рд╣ै рдХि рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╕े рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ंрдХुрдЪिрдд рдЕрд░्рдеों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХा рдорддрд▓рдм рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯी рдХा рдЕрдиुрдпाрдпी рд╣ोрдиा рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рд╢рдм्рдж рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рднौрдЧोрд▓िрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рд╣ोрддा рд╣ुрдЖ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुंрдмрдХрдо् рдХा рдиाрд░ा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрдо рд╕े рдХрдо рдпрд╣ рдмाрдд 100% рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै। рд╣рдоें рдпрд╣ рднी рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣िрдП рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ी рдХाрдЧрдЬ рдкрд░ рдкेंрд╕िрд▓ рд╕े рдЦींрдЪी рд╣ुрдИ рд▓рдХीрд░ рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХी рднौрдЧोрд▓िрдХ, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕े рд╣рдоाрд░ा рдЬो рд╕рд╣рдЬाрдд рд╕ंрдмंрдз рд╣ै, рдпा рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд╣ी рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рдкेрдб़, рдЭрд░рдиे, рдирджिрдпाँ, рдкрд╣ाрдб़, рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕рдм рдЕрдкрдиे рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдЕрдкрдиे рд╕े рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдпрд╣ рд▓рдЧाрд╡ рд╣рдоें рдЬрди्рдордЬाрдд рдоिрд▓ा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рдЬो рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै, рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо рд╣ै, рд╣рдоाрд░े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै। рддो рдЕрдкрдиी рдХृрддि "рдЕрд░्рдеाрдд् рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж" рдоें рдоैंрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЙрджाрд░ рдкрдХ्рд╖ों рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै।

рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╕рдордп рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХा рджौрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрди рд╡िрдорд░्рд╢ों рдоें рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЖрдЬ рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдкрд░ोрд╕ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХुрдЫ рд╕ुрдзाрд░ рдЖрдпेрдЧा рдпा рдлिрд░ рдпे рд╕рдм рдХोрд░े рд╢ोрд╢ेрдмाрдЬी рд╣ै।

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдЖрдкрдиे рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕рд╣ी рдХрд╣ा рдХि рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЖрдЬ рдЬो рдХुрдЫ рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдкрд░ोрд╕ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдиाрд░ेрдмाрдЬी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдХोрдИ рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ीं рдЖрдиे рд╡ाрд▓ाрд╣ै। рдмрд▓्рдХि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЯूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╕рдоाрдЬ рд╡िрдЦंрдбिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬो рд╣рдоाрд░े рднाрд╡ी рдиाрдЧрд░िрдХ рд╣ैं, рдЙрдирдоें рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рддрдеाрдХрдеिрдд рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рдиाрдо рдкрд░। рдХुрдЫ рднрдЯрдХी рд╣ुрдИ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬो рджिрдЧ्рдн्рд░рдоिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдг।

рднाрд░рддीрдп рд╕्рдд्рд░ी рдХा рдПрдХ рдЙрдЬ्рдЬрд╡рд▓ рдЕрддीрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрд╕ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдордз्рдп рдХाрд▓ рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдХ्рд╖рд░рдг рдХी рд░ेрдЦा рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХी рджेрди рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЬैрд╕े рд╣ी рд╕्рд╡ाрдзीрди рднाрд░рдд рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдиे рдХрджрдо рд░рдЦा, рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкुрд░ाрдиी рд╕्рдеिрддि рдХो рдкुрдиः рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧी рд╣ै। рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХोрдИ рдРрд╕ी рдЪीрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕рдХो рдПрдХाрдПрдХ рд╕ाрдордиे рд▓ाрдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рдЬाрдП। рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рдзीрд░े-рдзीрд░े। рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े, рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд╕्рд╡рдпं рдХे рдЖрдд्рдо рдмрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдкुрд░ुрд╖ рд╕рджрд╕्рдпों рдХे рднी рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рдХाрд░рдг। рдЗрд╕ी рдкुрд░ुрд╖ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдирдХाрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдоूрд░्рдЦрддाрдкूрд░्рдг рдЕрднिрдпाрди рд╣ै рддрдеाрдХрдеिрдд рдЖрдЬ рдХा рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢। рд╣рдо рдкिрддा, рднाрдИ, рдкुрдд्рд░, рдкрддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдкुрд░ुрд╖ рдХो рдирдХाрд░ рдХрд░ рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं рдЪрд▓ рд╕рдХрддे। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫंрджрддा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рд╕े рд╣рдоाрд░ा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЯूрдЯेрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рднाрд░рддीрдпрддा рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдП। рдЗрд╕ рдмिंрджु рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рд╢ैрд▓ी рдоें рдПрдХ рдХृрддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рджी рд╣ै -"рднाрд░рддीрдп рд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдорд░्рд╢" рдиाрдо рд╕े। рджेрдЦिрдП, рдЗрд╕рдХा рднी рдХोрдИ рдЕрд╕рд░ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдирд╣ीं?

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрдХрд░ рдЖрдкрдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░ें рддो рдЖрдкрдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╡िрд╖рдп рд╡ैрд╡िрдз्рдпрдкрд░рдХ рд╣ैं рдЬो рдоूрд▓рддः рдоाрдирд╡ीрдп рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рдЗрди рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдмाрдд рд╣ै, рдорд╣िрд▓ा рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рд╣ै, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЬोрд░ рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдШрдЯрди рдкрд░ рдЪिंрддाрдПँ рд╣ैं, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рд╣ै, рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЧौрд░рд╡ рд╣ै, рдХुрд▓ рдоिрд▓рдХрд░ рд╡े рд╕ाрд░े рдоुрдж्рджे рд╣ैं рдЬिрдирд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдмрдирддा рд╣ै। рдХ्рдпा рд╕ोрдЪрдХрд░ рдЖрдк рдХрд╣ाрдиी рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рддी рд╣ैं?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдиूрддрди рдЬी, рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬो рдк्рд░рд╢्рди рдЖрдкрдиे рдХिрдпा, рдЙрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд╕ाрд░े рдЙрдд्рддрд░ рднी рдЖрдкрдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдоें рд╣ी рдиिрд╣िрдд рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдЕрдкрдиा рд╡िрд╖рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рд╕े рд╣ी рдЪुрдирддा рд╣ै। рдХрдИ рдмाрд░ рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рднी рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдз्рдпाрди рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЦींрдЪрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рдмुрдирддा рд╣ै। рдЬैрд╕े- рдоेрд░ी рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рд╣ै "рдкрдд्рдерд░рдмाрдЬ"। рдпрд╣ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдкрддा рд╣ै рдХि рдХрд╢्рдоीрд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд╣рд▓े рдХ्рдпा рдеी, рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╣рдоाрд░े рд╡ीрд░ рд╕ैрдиिрдХों рдХे рдКрдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдкрдд्рдерд░рдмाрдЬी рдХी рдШрдЯрдиाрдПँ рд╣ोрддी рдеीं, рдХैрд╕े рдЖрддंрдХрд╡ाрджिрдпों рдХो рдХुрдЫ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдж्рд░ोрд╣ी рдЯाрдЗрдк рдХे рд▓ोрдЧ рд╢рд░рдг рджेрддे рдеे рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдкूрд░ा рдХрд╢्рдоीрд░ рдЕрд╢ांрдд рд░рд╣рддा рдеा। рдЖрддंрдХिрдпों рдХी рдпрд╣ рдШुрд╕рдкैрда рдХैрд╕े рд╣ोрддी рдеी, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдХ्рдпा рд╣ोрддा рдеा, рдпрд╣ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рд╕े рдЫिрдкा рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рдеा। рддो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдж्рджे рднी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╡िрд╖рдп рдмрдиे рдоेрд░े।

рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рдХि рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╡िрд╖рдп рдЬो рд╣рдоाрд░े рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рдШрдЯिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ी рд╣ो। рд╡рд╣ рднी рд╣ोрддा рд╣ै, рдФрд░ рдХрдИ рдмाрд░ рдХिрд╕ी рдШрдЯрдиा рдХो рд╕ुрдирдХрд░, рдкрдв़рдХрд░ рдпा рдЪिрдд्рд░ рдоें рджेрдЦрдХрд░ рднी рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рд╣ृрджрдп рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдПрдХ рдХрд╣ाрдиी рдоैंрдиे рд▓िрдЦी " рдкुрди्рдиो рдХे рджाрд░рдЬी", рдЬो рдЕрдоृрддрд╕рд░ рдоें рд╕рди् 1919 рдоें рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдмाрдЧ рдХांрдб рд╣ुрдЖ рдеा, рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдмрддाрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рддрдоाрдо рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡ाрджों, рдЬैрд╕े рджрдХ्рд╖िрдгрдкंрде, рд╡ाрдордкंрде рдЖрджि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣рдЯрдХрд░ рдЙрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХो рд╕рднी рдиे рдкрд╕ंрдж рдХिрдпा। "рд╣ंрд╕" рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд╡рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдЙрд╕рдХा рдХрдИ-рдХрдИ рдк्рд░ांрддों рдХे рд╢рд╣рд░ों рдоें рдиाрдЯ्рдп рдоंрдЪрди рд╣ुрдЖ। рдФрд░ рдЙрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХे рд▓िрдЦрдиे рдХे рдкीрдЫे рдк्рд░ेрд░рдгा рдмрдиा рдХैрд▓ेंрдбрд░ рдХा рдПрдХ рдЪिрдд्рд░, рдЬिрд╕рдоें рдЬрд▓िрдпाँрд╡ाрд▓ा рдмाрдЧ рдЪिрдд्рд░िрдд рдеा। рдПрдХ рдХुрдЖं рдеा, рд▓ाрд╢ें рдкрдЯी рд╣ुрдИ рдеीं, рдХुрдЫ рдмाрд╣рд░ рдмिрдЦрд░ी рд╣ुрдИ рдеीं। рдпाрдиी рдПрдХ рдоाрд░्рдоिрдХ рджृрд╢्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рд╡рд╣ рдЪिрдд्рд░। рд╕ंрдпोрдЧ рд╕े рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдХैрд▓ेंрдбрд░ рдоेрд░े рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХे рдЕрдкрдиे рдХрдХ्рд╖ рдХे рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рдЯंрдЧा рд╣ुрдЖ рдеा। рдПрдХ рджिрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдХे рдоैं рдЖрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХрдХ्рд╖ рдоें рдмैрдаी рдеी рдФрд░ рдПрдХाрдПрдХ рдЙрд╕ рдХैрд▓ेंрдбрд░ рдХे рдЪिрдд्рд░ рдкрд░ рдоेрд░ा рдз्рдпाрди рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдеा। рдк्рд░рддिрджिрди рджेрдЦрддी рдеी рдЙрд╕ рдХैрд▓ेंрдбрд░ рдХो, рдХोрдИ рдлрд░्рдХ рдирд╣ीं рдкрдб़рддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рджिрди рдЙрд╕े рдЪिрдд्рд░ рдиे рдз्рдпाрди рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЦींрдЪा рдФрд░ рдоेрд░े рдорди рдоें рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░ рдЖрдпा рдХि рдЬрд░ूрд░ी рддो рдирд╣ीं рдХि рдЬाрд▓िрдпाँ рд╡ाрд▓े рдмाрдЧ рдоें рдЬिрддрдиी рднी рднीрдб़ рдЗрдХрдЯ्рдаा рд╣ुрдИ рдеी рд╡рд╣ рд╢рд╣ीрдж рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдорди рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдХे рдЧрдИ рдеी। ? рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдРрд╕े рднी рд▓ोрдЧ рд░рд╣े рд╣ोंрдЧे рдЬो рдпूँ рд╣ी рдЪрд▓े рдЧрдП рд╣ोंрдЧे рдЙрдд्рд╕ुрдХрддाрд╡рд╢ рдФрд░ рд╡े рднी рдоाрд░े рдЧрдП। рдпाрдиी рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЧрдП। рдФрд░ рдЬो рдХुрдПँ рдоें рдЧिрд░े рдпा рдЬिрдирдХी рд▓ाрд╢ें рдкрдЯ рдЧрдпीं рд╡рд╣ाँ, рдмाрдж рдоें рдХ्рдпा рдЙрдирдХा рдЕрддा-рдкрддा рдЪрд▓ा? рдмрд╕ рдЗрд╕ рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░ рд╕े рдоेрд░े рдорди рдоें рдПрдХ рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдХा рддाрдиा-рдмाрдиा рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдиाрдпिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдХी рдПрдХ рд╡ृрдж्рдз рдорд╣िрд▓ा рдЬिрд╕рдХे рдкрддि рдЙрд╕ рдЬрдирд╕рднा рдоें рд╕ुрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЧрдпे рдеे рдФрд░ рд╡рд╣ीं рд╢рд╣ीрдж рд╣ो рдЧрдпे рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдХी рдоैंрдиे। рд╡рд╣ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЧрд░्рднрд╡рддी рдеी। рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХी рдЕрд╕ाрдордпिрдХ рдоृрдд्рдпु рд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рд╡рд╣ рднी рдЖрдЬाрджी рдХे рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЬोрдб़ рд▓ेрддी рд╣ै। рджेрд╢ рдХे рдЖрдЬाрдж рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों, рд▓ूрдЯ рдЦрд╕ोрдЯ, рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдоें рджेрдЦрддी рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдорди рдкрд╢्рдЪाрддाрдк рд╕े рднрд░ рдЙрдарддा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдкрддि рдХे рд╢рд╣ाрджрдд рдХो рд╡рд╣ рдпाрдж рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдХो рд╡рд╣ рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдЬो рд▓ोрдЧों рдХा рдоोрд╣рднंрдЧ рд╣ुрдЖ рдеा, рд╕ाрд░ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╕ुрдиाрддी рд╣ैं। рд╡рд╣ рдмूрдв़ी рд╕्рдд्рд░ी рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдХो рдЬो рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдиा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдоाрд░े рдкाрдардХ рднी рдЖрдЬाрджी рдХे рдкрд╣рд▓े рдФрд░ рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдХे рдЕंрддрд░ рдХो рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рд╕рдордЭ рдкाрддे рд╣ैं।

рддो рд╣рд░ рдХрд╣ाрдиी рдХे рдкीрдЫे рдХी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдХрд╣ाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдиूрддрди рдЬी। рдХрднी-рдХрднी рд╡िрд╖рдп рдЖрдкрдХो рднीрддрд░ рддрдХ рдЖंрджोрд▓िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХрднी-рдХрднी рдЖрдк рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рддрд░्рдХ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдХोрдИ рд╡िрд╖рдп рдЙрдаाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдХौрди рд╕ा рд╡िрд╖рдп рдЪुрдиेрдЧा?

рджैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ों рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЖрдкрдХे рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рдЫрдкрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЖрдкрдХे рджो рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рднी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рднाрд╖ा рдХा рд▓ाрд╡рдг्рдп, рд╕рд╣рдЬрддा, рдк्рд░рд╡ाрд╣рдордпрддा рдФрд░ рд╡िрд╖рдп рдХो рд░ोрдЪрдХ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХा рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╣ोрддी рд╣ै। рдоूрд▓ рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде -рд╕ाрде рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдкाрдардХ рд╕े рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕ंрд╡ाрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдкाрддी рд╣ैं?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рдиूрддрди рдЬी, рддो рд╡рд░्рддрдоाрди рдпुрдЧ рдоें рдк्рд░ाрдп: рдпрд╣ рд╡िрдзा рд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ै। рдПрдХ рд▓ंрдмी рд╢ृंрдЦрд▓ा рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзрдХाрд░ों рдХी рд╣рдо рд▓ोрдЧ рджेрдЦрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдХुрдмेрд░рдиाрде рд░ाрдп, рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкंрдбिрдд рд╡िрдж्рдпाрдиिрд╡ाрд╕ рдоिрд╢्рд░ рдЬैрд╕े рдЬ्рдЮाрдиी рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣ुрдЖ рдХрд░рддे рдеे। рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рдЗрд╕ рд╢ृंрдЦрд▓ा рдоें рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рди рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ै। рдоेрд░े рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХो рдкреЭрдХрд░ рдкंрдбिрдд рд╡िрдж्рдпाрдиिрд╡ाрд╕ рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдоुрдЭे рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рдеे। рдПрдХ рдмाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा рднी рдеा рдХि рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднрд▓े рд╣ी рд▓िрдЦрддी рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦрдиा рдордд рдЫोрдб़рдиा। рдкुрдд्рд░ी рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдирдХा рд╕्рдиेрд╣ рдоुрдЭे рдоिрд▓рддा рдеा। рдоैं рдЙрди्рд╣ें рдмाрдмूрдЬी рдХрд╣ा рдХрд░рддी рдеी рдФрд░ рд╕рдЪ рдмрддाрдКं рддो рдоेрд░े рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХे рд╡े рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХ рдеे। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджी рдЧрдИ рдЗрд╕ рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдоैं рдЖрдЬ рддрдХ рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦрддी рд╣ूँ рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рд╡िрдзा рдоें рдоेрд░ी рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ुрдЪि рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХे рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рддрдд्рд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬैрд╕े -рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рджрд░्рд╢рди рдЖрджि рдХा рднी рдЬ्рдЮाрди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рднाрд╖ा рдкрд░ рдкूрд░ा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕ рд╡िрдзा рдоें рдХрдеा рддрдд्рд╡ рдФрд░ рдиाрдЯ्рдп рддрдд्рд╡ рднी рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рддो рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕े рдЕрддीрдд рдФрд░ рдЕрддीрдд рд╕े рднрд╡िрд╖्рдп рддрдХ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкाрдардХों рдХो рдХрд░рд╡ाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдзों рдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХी рднूрдоिрдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। "рдЪैрдд рдЪिрдд्рдд рдорди рдорд╣ुрдЖ" "рд╕ांрдЭी рдлूрд▓рди рдЪीрддि", рдпрд╣ рд░ाрдо рдХौрди рд╣ैं, ", "рднाрд░рдд рдХा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рд╡рднाрд╡ "рдЖрджि рдоेрд░े рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं। рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рджैрдиिрдХ рдЕрдЦрдмाрд░ों рдХे рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рдкृрд╖्рда рдкрд░ рднी рдоेрд░े рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рдк्рд░ाрдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рд╕ंрддोрд╖ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЕрднी рднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдиिрдмंрдзों рдХे рдкाрдардХ рд╣ैं рддो рдпрд╣ рд╡िрдзा рд▓ुрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рдкाрдПрдЧी।

рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдПрдХ рдРрд╕ा рдЖрджрд░्рд╢ рдЪрд░िрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг рддрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ै। рдк्рд░рднु рд░ाрдо рдЕрдкрдиे рдорд░्рдпाрджिрдд рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдПрдХ рдРрд╕ा рдЖрджрд░्рд╢ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдП рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рд╣ै। рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдЧाрдпрди рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдорд╕्рдд рднाрд╖ाрдУँ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЖрдЬ рдЬрдм рд╣рд░ рддрд░рдл рд╡рд░्рдЬрдиाрдПँ рдЯूрдЯ рд░рд╣ी рд╣ैं, рдорд░्рдпाрджाрдУं рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рд░ाрдо рдФрд░ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖрдкрдХी рдкुрд╕्рддрдХ 'рдпрд╣ рд░ाрдо рдХौрди рд╣ैं' рд▓िрдЦрдиे рдХे рдкीрдЫे рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд░рд╣ा?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдиूрддрди рдЬी, рд░ाрдо рд╣ी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдРрд╕े рдЕрд╡рддाрд░ी рдкुрд░ुрд╖ рд╣ैं рдЬो рд╣рд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╣рд░ рдкрд▓ рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рдЬрди्рдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоृрдд्рдпु рддрдХ рдХे рд╕ाрдеी рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ рдиिрд░्рд╡िрд╡ाрджिрдд рд╕рдд्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд╣рдоाрд░ा рдПрдХ рдЖрдд्рдоीрдп рд░िрд╢्рддा рд╣ै। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдиा - рддोрд╕े рдоोрд╕े рдиाрддे рдЕрдиेрдХ। рддो рдЕрдиेрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдиाрддा рд░ाрдо рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рд╣рд░ рдк्рд░ाрдгी рдХे рд╕ाрде рд╣ै рдЙрдирдХा। рд▓ेрдХिрди рдХिрддрдиी рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдмाрдд рд╣ै рди рдХि рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рд╡े рдиिрд░्рд╡िрд╡ाрджिрдд рдкрд░рдо рд╕рдд्рдп рднी рд╣ैं, рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЙрдирд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╡ाрджिрдд рднी рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдирд╣ीं рд╣ै।
рд░ाрдо рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬा рд░рд╣े рд╣ोрддे, рдзрд░्рдоाрдЪाрд░्рдп рд░рд╣े рд╣ोрддे, рди्рдпाрдпी рд░рд╣े рд╣ोрддे, рддो рдЕрдм рддрдХ рдЗрддрдиे рд▓ंрдмे рдХाрд▓рдЦंрдб рдоें рдЙрдирдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЕрди्рдп рд░ाрдЬाрдУं, рдзрд░्рдоाрдЪाрд░्рдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╕े рдордж्рдзिрдо рдкрдб़ рдЧрдпा рд╣ोрддा। рд▓ेрдХिрди рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЕрдиेрдХ рд╡िрд╡ाрджों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░ाрдо рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╡ैрд╕े рдХा рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै?рдЖрдордЬрди рдХो рднी рд░ाрдо рдЙрддрдиे рд╣ी рдк्рд░िрдп рд╣ैं рдЬिрддрдиा рдПрдХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдпा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХो। рддो рд░ाрдо рдХे рдЗрди्рд╣ीं рдЕрдиेрдХ рд░ूрдкों рдкрд░ рдЪिंрддрди - рдордирди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоैंрдиे рд▓рд▓िрдд рдиिрдмंрдз рд╢ैрд▓ी рдоें "рдпрд╣ рд░ाрдо рдХौрди рд╣ैं", рдХे рд╕ाрд░े рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рд▓ोрдХाрд░्рдкрдг рдЕрдпोрдз्рдпा рдоें рдорд╣ंрдд рдиृрдд्рдп рдЧोрдкाрд▓рджाрд╕ рдЬी рдФрд░ рдоाрдирдиीрдп рдЗंрдж्рд░ेрд╢ рдЬी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдЕрдпोрдз्рдпा рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।

рдЕрднी рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдлीрдЬी рдоें рдмाрд░рд╣рд╡ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдоें рд╡िрджेрд╢ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рдУрд░ рд╕े рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдЖрдкрдХो рдоिрд▓ा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХे рдЖрдпोрдЬрди рд╣िंрджी рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХрддा рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиे рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ैं?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: 12рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдлिрдЬी рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдоुрдЭे рднी рднेрдЬा рдеा рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдоंрдбрд▓ рдоें। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдКрдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рддो рдкрдб़рддा рд╣ै рд╣िंрджी рдХो рд▓ेрдХрд░। рднाрд░рдд рдХे рд▓ोрдЧ, рднाрд░рдд рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рд╕рдЬрдЧ рд╣ै, рдпрд╣ рднी рд╕ंрджेрд╢ рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЬाрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдХो рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рдЫोрдЯे-рдЫोрдЯे рдиिрд╣िрдд рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣िंрджी рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдоें рд╣рдоाрд░ी рдЬो рдЙрджाрд╕ीрдирддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ंрдШ рдоें рд╣िंрджी рдХो рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдоें рдмाрдзा рдмрди рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдк рджेрдЦेंрдЧे рдХि рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ंрдШ рдоें рдЬो 6 рднाрд╖ाрдПँ рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╣ैं, рд╡े рд╕рдм рдХी рд╕рдм рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं। рд╣рдо рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдХो рдЕрднी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдП рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднाрд╖ा рдЬрдм рддрдХ рд╣िंрджी рдирд╣ीं рдмрдиेрдЧी, рддрдм рддрдХ рд╣рдоें рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рдкрд░िрдгाрдо рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдирд╣ीं рдЖ рдкाрдПрдЧा। рдпрд╣ рднी рд╕рдЪ рд╣ै рдХि рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдмोрд▓ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╕рдордЭी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рдкрдв़ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдоें рдХрд╣ीं рдиा рдХрд╣ीं рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рддो рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдУрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рднी рдз्рдпाрди рджेрдиा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЗрд╕ рдУрд░ рд╣рдо рднाрд░рддीрдпों рдХो рднी рдз्рдпाрди рджेрдиा рдкрдб़ेрдЧा।

рдЖрдк рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХे рдкрдж рд╕े рд╕ेрд╡ा рдиिрд╡ृрдд्рдд рд╣ुрдИ рд╣ैं, рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдкрдХो рдЗрд╕ рд╕ेрд╡ा рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдоिрд▓े, рдЦрдЯ्рдЯे рднी рдФрд░ рдоीрдаे рднी। рд░ेрдбिрдпो рдХा рдХाрд▓ा рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдкрдиे рдкाрдардХों рддрдХ рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХे рдХिрди рд╡िрд╖рдпों рдХो рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рд╣ै?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рд╕ंрдШ рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी/ рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рд░ूрдк рдоें рдоेрд░ा рдЪрдпрди рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрд╕ рдиौрдХрд░ी рдХो рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЦрдЯ्рдЯे рдоीрдаे, рдЙрддाрд░ рдЪрдв़ाрд╡ рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрднрд╡ рднी рд╣ुрдП, рдЬो рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдХो рд╣ोрддे рд╣ैं। рдоेрд░े рд╕ाрде рдХुрдЫ рдЬ्рдпाрджा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ुрдЖ рдХि рдоैं рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ी рдирд╣ीं рдеी, рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдоें рд▓िрдЦрддी рднी рдеी рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рднी рдРрд╕े рдмिंрджुрдУं рдкрд░, рдРрд╕े рд╡िрд╖рдпों рдкрд░, рдЬो рдХрдИ рдмाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдкॉрд▓िрд╕ी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ोрддे рдеे। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рддिрдм्рдмрдд рдХा рдоुрдж्рджा। рд╕рди् 2006 рдоें рдоेрд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ "рдЧेрд╢े рдЬрдо्рдкा" рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдкॉрд▓िрд╕ी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡िрднाрдЧ рдоें рдоुрдЭे рдХрдИ рддрд░рд╣ рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ें рдХी рдЧрдИं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рдЖрдк рдХी рдиौрдХрд░ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХे рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдП। рдЙрдирдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрдм рдХ्рдпा рдХрд░ूं?рдЕрдм рддो рд╕ेрд╡ा рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ूँ। рддो рдЙрдирдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ों рдФрд░ рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХी рдЪрджрд░िрдпा рдоैं рдЙрди्рд╣ीं рдХो рд╕ौंрдкрддी рд╣ूँ। рдПрдХ рдФрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдПрдХ рдиिрдпрдо рд╣ै, рдЬो рдорд╣िрд▓ा рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдкрд░ рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै, рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдХे рдЕंрддिрдо рджो рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиा рд╣ोрдордЯाрдЙрди рдпाрдиी рдЧृрд╣ рдЬрдирдкрдж рдЕрд╡рд╢्рдп рдоिрд▓ेрдЧा, рд▓ेрдХिрди рдоेрд░े рд╕ाрде рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдоेрд░ा рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░ рджूрд╕рд░ी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдоेрд░े рдиिрд╡ेрджрди рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдоुрдЭे рдоेрд░ा рдЧृрд╣ рдЬрдирдкрдж рдирд╣ीं рджिрдпा рдЧрдпा। рдРрд╕ी рд╣ी рдЕрдиेрдХ рдмाрддें рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдЬрдм рдоैं рдпाрдж рдХрд░ рд▓ेрддी рд╣ूँ рддो рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдкीрд░िрдпрдб рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрдб़рд╡ाрд╣рдЯ рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддा рд╣ै।

рд╣ाँ, рд╡िрд╖рдп рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоैं рдиि:рд╢ुрд▓्рдХ рдХाрд╢ी рд╡िрдж्рдпाрдкीрда рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдоें рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХा рдПрдХ рдкीрд░िрдпрдб рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдеी। рдпрд╣ рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдХрдИ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЪрд▓ा। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдиे рдоुрдЭрд╕े рдиिрд╡ेрджрди рдХिрдпा рдХि рд░ेрдбिрдпो рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рдХोрдИ рдоैрдЯेрд░िрдпрд▓ рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдХो рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдХृрдкрдпा рдЖрдк рдЬो рд▓ेрдХ्рдЪрд░ рджेрддी рд╣ैं рдЙрд╕े рд╣ी рдпрджि рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЫрдкрд╡ा рджें рддो рд╣рдо рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХा рдмрд╣ुрдд рднрд▓ा рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рддो, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рд╣ी рдоैंрдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп " рд░ेрдбिрдпो рдХा рдХрд▓ा рдкрдХ्рд╖" рдиाрдо рд╕े рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦी рдеी, рдЬिрд╕े рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдеा। рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рд░ेрдбिрдпो рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдмрд╣ुрдд рддрдХрдиीрдХी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рдЪुрдХे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдоैं рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХрд╣ рд╕рдХрддी рдХि рд╡рд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд░рд╣ेрдЧी।

рдЕрд░े, рд╣рдо рд╣िрдЬреЬे рд╣ैं, рдЗंрд╕ाрди рдеोреЬे рд╣ी рд╣ैं рдЬो рдоुँрд╣ рдлेрд░ рд▓ें, рдЖрдкрдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдпрдорджीрдк рдХी рдпрд╣ рдкंрдХ्рддि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдЯैрдЧрд▓ाрдЗрди рд╣ै, рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдоें рджेрдЦें рддो рдЗрд╕рдХे рдЧрд╣рд░े рдоाрдпрдиे рд╣ैं। рдПрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдФрд░ рд╕рдЪेрддрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдЖрдк рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрдардХों рдХो рдХ्рдпा рд╕рди्рджेрд╢ рджेрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ैं?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдкрд░ рдоैंрдиे рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕" рдпрдорджीрдк "рд▓िрдЦा рдЬो рд╕рди् 2002 рдоें рд╕ाрдордпिрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рд╕े рдЖрдпा рдеा। рдкाрдардХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓ोрдЧ рднी рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдЬो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рдд्рд░ाрд╕рджी рдФрд░ рдкीрдб़ा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे 12-15 рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж рдЕрди्рдп рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦрдХों рдиे рднी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдпा।

рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдоाрдирдиीрдп рд╢्рд░ी рд░ाрдордиाрде рдХोрд╡िंрдж рдЬी рдХे рд╣ाрдеों рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдФрд░ рддिрдм्рдмрддी рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХी рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдоुрдХ्рддि рд╕ाрдзрдиा рдкрд░ рдк्рд░рдердо рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рдиाрд░ी рд╢рдХ्рддि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░- 2021 рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рднी рдХिрдпा рдЧрдпा। рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдоेрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЗрди рджो рдЕрдирдЫुрдП рд╡िрд╖рдпों рдХो рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдоेрд░े рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдЧौрд░рд╡ рдХा рдХ्рд╖рдг рдеा рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдоैं рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдзрди्рдп рдоाрдирддी рд╣ूँ рдХि рдоेрд░े рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдиे рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХिрдпा рд╣ै।

рдЕрди्рдп рджिрд╡्рдпांрдЧ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рддрд░рд╣ рд╕े рд╣ी рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХी рднी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рд╣ो, рдЙрди्рд╣ें рд╡े рд╕ाрд░ी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ें рдЬो рдХिрд╕ी рднी рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдЬैрд╕ी рд╕ुрд╡िрдзा рджेрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдоुрдЦ्рдп рдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдП, рдпे рддрдоाрдо рдоांрдЧें рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХी рдеी। рдФрд░ рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдоौрди рд╡िрдЬрдп рдХрд╣ी рдЬाрдПрдЧी рдХि рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЬुрд▓ूрд╕, рдзрд░рдиा, рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдирдиीрдп рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдерд░्рдб рдЬेंрдбрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╡े рд╕ाрд░ी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рд╕ाрд░े рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕рди् 2014 рдоें рджे рджिрдП।

рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╣рдЯрдХрд░ рдХुрдЫ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдХो рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдП, рдЬैрд╕े рдЖрдкрдХा рдоाрдпрдХा, рдЖрдкрдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджीрдХ्рд╖ा рдЖрджि। рдиीрд░рдЬा рд╕े рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ рдмрдирдиे рдХा рд╕рдлрд░ рдХैрд╕ा рд░рд╣ा?

рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡: рдиूрддрди рдЬी, рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рд╢्рди рдЖрдкрдиे рдоेрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░, рдоेрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджीрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдиीрд░рдЬा рд╕े рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ рдмрдирдиे рдХा рд╕рдлрд░। рдоेрд░े рд╕рдлрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдкूрд░ी рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдЖрдкрд╕े рдмрддाрдКंрдЧी।

рдкिрддाрдЬी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдеे। рдоाँ рдПрдХ рдзрд░्рдордиिрд╖्рда рдорд╣िрд▓ा рдеीं। рджोрдиों рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдиे рдоेрд░ा рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг рдХिрдпा। рдЬौрдирдкुрд░ рдХे рдПрдХ рд╕ुрджूрд░ рдЧांрд╡ рдХोрддрд╡ाрд▓рдкुрд░ рдоें рдоेрд░ा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдкिрддाрдЬी рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдоैंрдиे рддрдоाрдо рдкाрда рдкрдв़े рдЬो рдЖрдЬ рднी рдоेрд░े рдЕंрдзेрд░ों рдоें рджीрдП рдХी рддрд░рд╣ рдЯिрдордЯिрдоाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдоेрд░े рд░ाрд╕्рддों рдХो рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЧांрд╡ рдХी рдк्рд░ाрдЗрдорд░ी рдкाрдард╢ाрд▓ा рд╕े рдХрдХ्рд╖ा 5 рддрдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ुрдИ। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЬрд╣ाँ рдЬрд╣ाँ рдкिрддाрдЬी рдХा рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░ рд╣ोрддा рдеा, рд╡рд╣ाँ-рд╡рд╣ाँ рдоैं рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд░рд╣рддी рдеी, рдФрд░ рдоेрд░ी рдкрдв़ाрдИ рдЪрд▓рддी рдеी। рдХрдХ्рд╖ा 9 рд╕े рдоैं рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рдПрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖ рдЧрдИ рдеी। рд╡рд╣ाँ рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдкрдв़ाрдИ рдХрд░рддी рдеी। рдЖрдк рд╕рдордЭ рд╕рдХрддी рд╣ैं рдХि рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдХी рд▓рдб़рдХी рдЬрдм рдЕрдХेрд▓े рд╣ॉрд╕्рдЯрд▓ рдоें рд░рд╣рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рддो рдЧाँрд╡ рдоें рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХी рдлुрд╕рдлुрд╕ाрд╣рдЯें рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं। рд▓рдб़рдХी рдФрд░ рдоाँ-рдмाрдк рд╕े рджूрд░? рдоेрд░े рд╕ाрде рднी рдРрд╕ा рд╣ुрдЖ। рд▓ोрдЧों рдХो рд▓рдЧा рдХि рдмेрдЯी рдЕрдХेрд▓े рдХрд╣ीं рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдкिрддाрдЬी рдЕрдкрдиे рдиिрд░्рдгрдп рдкрд░ рдЕрдбिрдЧ рдеे। рдЙрди्рд╣ें рдоुрдЭे рдкрдв़ाрдиा рдеा рддो, рдкрдв़ाрдиा рдеा। рдиाрддे рд░िрд╢्рддेрджाрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдпाрджा рдЪिंрддिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╕ो рдоेрд░े рднी рдеे। рд▓ेрдХिрди рдкिрддाрдЬी рдиे рд╕ाрдл рдордиा рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЬрдм рддрдХ рдмेрдмी (рдоेрд░ा рдШрд░ рдХा рдиाрдо рдмेрдмी рд╣ै) рдХी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░ी рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рдмрди рдЬाрддी рд╣ै, рддрдм рддрдХ рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░ूंрдЧा। рддो рдкिрддा рдХे рджृрдв़ рдиिрд╢्рдЪрдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдирдХी рдмेрдмी рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा- рджीрдХ्рд╖ा рдмрдиाрд░рд╕ рдХे рдЙрд╕े рдЖрд░्рдп рдорд╣िрд▓ा рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХाрд╢ी рд╣िंрджू рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╡िрд╖рдп рдоें рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдХрд░рдиे рддрдХ рдкूрд░ी рдХрд░рддी рд░рд╣ी। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ेрд╡ा рдФрд░ рдлिрд░ рд╕ंрдШ рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी, рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдоें рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдзिрд╢ाрд╕ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд░ाрдЬрдкрдд्рд░िрдд рдЕрдзिрдХाрд░ी рдмрдирдХрд░ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХे рд╕рдкрдиों рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा। рдбॉ. рдмेрдиी рдоाрдзрд╡ рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ुрдЖ рддो рдЕрдкрдиे рд╕рд░рдиेрдо рдХो рд╣рдЯाрдХрд░ рдоैंрдиे рдЙрдирдХा рдоाрдзрд╡ рд▓े рд▓िрдпा। рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░ंрдкрд░ा рднी рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдкрддि рдХा рдиाрдо "рд╡ाрдЧрд░्рдеाрд╡िрд╡ рд╕рдо्рдкृрдХ्рддौ" рдХी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬुрдб़ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдоुрдЭे рднी рдоाрдзрд╡ рдмрдирдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा рдеा। рдмेрдиी рдоाрдзрд╡ рдФрд░ рдиीрд░рдЬा рдоाрдзрд╡ рдХे рджाрдо्рдкрдд्рдп-рд╕рдлрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдлिрд░ рдХрднी рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ूंрдЧी।
***

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддा: рдбॉ рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдзीрдирд╕्рде рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ рдкрдж рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं। рдЖрдк 2015-2019 рддрдХ рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдХे рдкोрд░्рдЯ рд▓ुрдИрд╕ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдоें рд░ाрдЬрдирдпिрдХ рдХे рдкрдж рдкрд░ рдкрджрд╕्рде рд░рд╣ीं рдФрд░ 11рд╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдоें рдЖрдкрдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рддीрди рд╡िрд╖рдпों рднाрд╖ाрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд░ूрд╕ी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдПрд╡ं ‘рд╣िंрджी-рд░ूрд╕ी рднाрд╖ा рдХे рд╡्рдпрддिрд░ेрдХी рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг’ рдкрд░ рдкीрдПрдЪ.рдбी. рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ। рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рдЪाрд░ рдоें рдЖрдкрдХे рдпोрдЧрджाрдиों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं।
рдИрдоेрд▓: pandeynutan91@gmail.com
рдЪрд▓рднाрд╖: 7303112607

рд╡िрдкрд░ीрдд рдз्рд░ुрд╡ों рдХे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा

рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд╕ुрд╢ीрд▓ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп


рдкुрд╕्рддрдХ: рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा: рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдЖрдИрдиे рдоें
рд╕ंрдкाрджрдХ: рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп, рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी 110002    
                     

рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдиाрдоों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдХी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдлрд▓рдХ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдкрд╣рд▓ू рдЗрддрдиे рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдЦांрдЪे рдпा рдл्рд░ेрдо рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╕рдордЭрдиा рдЕрдерд╡ा рдоूрд▓्рдпांрдХिрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╕ाрди рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдиे рдоें рдЙрдирдХी рднाрд╖िрдХ рдФрд░ рднौрдЧोрд▓िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि, рджोрдиों рдиे рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рд╣ै। рд╡े рдЬрди्рдорддः рдкंрдЬाрдмीрднाрд╖ी рд╣ैं, рдЕрдз्рдпрдпрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд▓ेрдЦрди рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕рд╢рдХ्рдд рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдХा рднूрдЧोрд▓ рднाрд░рдд рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдпूрд░ोрдк рддрдХ рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡िрд░ुрдж्рдзों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рдФрд░ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдиे рд╣ी рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдЧреЭा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЧреЭे рдЬाрдиे рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм (рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा: рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдЖрдИрдиे рдоें) рдоें рдмрд╣ुрдд рд╡िрд╕्рддृрдд рдлрд▓рдХ рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдФрд░ рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рднाрд░рдд рдХे рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдХрд░ рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं। рджोрдиों рдХा рд▓ेрдЦрдХीрдп рдЕрдиुрднрд╡ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рдордиोрдЧрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдЧрдд рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХो рдкрд░рдЦрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдкाрджिрдд рдХिрддाрдм рдоें 10 рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрдпों рд╡ рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп
рдЗрди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХो рдкрдв़े рдЬाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рджौрд░ाрди рдбॉ. рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд░ुрдЪिрдпों, рдЬीрд╡рди рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдПрд╡ं рднौрддिрдХ рдЖрдзाрд░ों, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд╣рд▓ुрдУं, рд▓ेрдЦрди рдХी рдк्рд░ेрд░рдгाрдУं, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХрд░्рдо рдПрд╡ं рдиिрдЬी рдЬिंрджрдЧी рдоें рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рддौрд░-рддрд░ीрдХों рдФрд░ рдЙрдирдХी рдиिрдЧाрд╣ рдоें рдЖрдо рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрджि рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╕рдордп рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рдкाрдардХ рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдирдП рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░ों рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХी, рдЕрдкрдиे рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддाрдУं-рдЪुрдиौрддिрдпों, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдлिрд▓्рдоों рдХे рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдоीрдбिрдпा рдХे рдк्рд░рднाрд╡, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рд╢ैрд▓ी рдХे рдЕंрддрд░ рдЖрджि рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рддाрд░्рдХिрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрди 10 рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рджрд░्рдЬ рд▓рдЧрднрдЧ 100 рд╕рд╡ाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдП рд╣ैं।

рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп
рдпрд╣ рдХिрддाрдм рд╕ंрдкाрджिрдд рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ंрдкाрджрдХों рдкрд░ рдпрд╣ рджाрдпिрдд्рд╡ рдЖрд░ोрдкिрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рдЫोрдб़ рджिрдП рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рдкूрдЫा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा। рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдЕрди्рдп рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рдЙрди рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рднी рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ोрдЧा рдЬो рдпрд╣ाँ рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं। рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддा рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрд╕ी рднी рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ (рдпा рд╕ंрдкाрджрдХ) рдж्рд╡ाрд░ा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। (рд╡ैрд╕े, рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЖрдиंрдж рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмौрдж्рдз рд╕ंрдЧीрддि рдХे рд╡рдХ्рдд рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рджрдг्рдбिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмुрдж्рдз рд╕े рд╕рд╣ी рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं рдкूрдЫे рдеे।) рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдХрдИ рдмाрд░ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддा рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЖрднाрдоंрдбрд▓ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ी рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЬांрдЪрдиे-рдкрд░рдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдЙрд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рддрдд्рдкрд░ рд░рд╣рддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдХोрдИ рднी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рди рддो рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рдФрд░ рди рд╣ी рдЕрдкूрд░्рдг рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдкрд░ рднी рдпрдеाрд╡рдд рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕рдордп-рдХाрд▓ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦें рддो рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХा рд▓ेрдЦрди рд▓рдЧрднрдЧ рдкांрдЪ рджрд╢рдХ рдХी рд╕ुрджीрд░्рдШ рдЕрд╡рдзि рдоें рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдЕрдм рд╕े 44 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े 1980 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рд╕े рдХрдИ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╡े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд▓िрдЦ рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдЬिрд╕ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ 50 рд╕ाрд▓ рд▓ंрдмी рдХाрд▓-рдЕрд╡рдзि рдоें рдлैрд▓ा рд╣ो рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдпрджि рдирдИ рдкीрдв़ी рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдпा рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोрдЧी рддो рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрддрд░-рд╡िрд░ोрдзों, рдмाрд╣्рдп рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों (рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕рдд्рддा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди) рдХे рдХाрд░рдг рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рддंрдд्рд░ рдХे рджрдЦрд▓ рдЖрджि рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдоें рдХुрдЫ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдЬैрд╕े рджिрд▓рдмाрдЧ рд╕िंрд╣ рд╡िрд░्рдХ рдХा рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдФрд╕рдд рд╢्рд░ेрдгी рдХा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕ंрдЬрдп рд╕िंрд╣, рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп, рдХрдорд▓ा рдирд░рд╡рд░िрдпा рдФрд░ рдпोрдЧ्рдпрддा рднाрд░्рдЧрд╡ рдиे рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдкрд░рдЦрдиे (рдЙрдирдХे рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे) рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдиंрдж рд░ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рднी рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд▓ेрдЦрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा, рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं, рднाрд╡рдиाрдУं, рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрдд्рд░ाрд╕, рдЬीрд╡рди рдХी рдЙрдаाрдкрдЯрдХ рдЖрджि рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдп: рд╕рднी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддाрдУं рдиे рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрдв़ा рд╣ै। рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╣ैं рдЬो рдмрд╣ुрдкрдаिрдд рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдЯेрдХ्рдиीрдХ) рдФрд░ рдХाрд╡्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рд╕े рднी рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рднिрдЬ्рдЮ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдкрдиे рдлрд▓рдХ рдХो рдмрдв़ाрддे рд╣ुрдП рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдПрд╡ं рд╕рдЪेрдд рдкाрдардХों рдХे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╢्рди рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдиे рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ाрдордиे рд░рдЦрдХрд░ рдЙрдирдХी рдХрдеा рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХी рд╢ैрд▓ी, рдХрде्рдп рдХी рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдгीрдпрддा, рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЪрдпрди, рдкाрдд्рд░ों рдХी рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕्рдеिрддिрдпों, рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдд्рд░ाрд╕ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╕рдоाрдкрди рдХे рдЕрдиूрдаे рдЕंрджाрдЬ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдоाрд▓ोрдЪिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рднूрдоिрдХा рдХे рдЖрдЦिрд░ी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рдкрд░ рднी рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЯिрдк्рдкрдгी рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рдХो рдеोрдб़ा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдеा рдХ्рдпोंрдХि рдХिрддाрдм рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХे рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рдордп рдХे рдРрд╕े рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдХрдерди рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдкुрд╖्рдЯि рддрде्рдпों рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। реЮिрд▓рд╣ाрд▓ рдпрд╣ рдЖрд╢ा рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рд▓ेрдЦрдХрдж्рд╡рдп рдЙрдирдХे рдЕрди्рдп рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиी рдЕрдЧрд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ेंрдЧे рдФрд░ рддрдм рд╡े рд╕рднी рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдкрд╣рд▓ू рднी рд╕्рдеाрди рдкा рд╕рдХेंрдЧे рдЬो рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рдмрди рд╕рдХे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рдХुрдЫ рддрде्рдпाрдд्рдордХ рдмाрддों, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди рдХ्рд░рдо рдХा рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЖрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рджोрд╣рд░ाрд╡ рдХो рд╕ंрдкाрджрдХ рдж्рд╡рдп рджूрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे, рд▓ेрдХिрди рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХि рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдХे рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рди рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि рдХो рдпрдеाрд╡рдд рд░рд╣рдиे рджिрдпा рд╣ो। рдЕрдм рд╕рд╡ाрд▓ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХो рдХ्рдпों рдкрдв़ा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рдХा рд╕рд╣рдЬ рдЙрдд्рддрд░ рдпे рд╣ै рдХि рдпрджि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ो рддो рдпрд╣ рдХिрддाрдм рдоौрдЬूрджा рд╕рдордп рдХी рдмेрд╣рддрд░ीрди рдХिрддाрдмों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рднाрд╖ा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдкूрд░्рдг рд╣ै। рд╢ैрд▓ी рдоें рдк्рд░ौрдв़рддा, рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдФрд░ рдЕрд░्рдердкрди рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдШрдЯिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдЪूँрдХि, рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХी рдЬिंрджрдЧी рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬैрд╕े рдбॉ. рднूрдкेंрдж्рд░ рд╣рд░рджेрдиिрдпा рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдЗंрдЯेрд▓ेрдХ्рдЪुрдЕрд▓, рд╣ोрд▓рд╕ेрд▓, рдЕрдЯैрдХ, рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕, рд╕्рдкॉрди्рдЯेрдиिрдпрд╕, рдм्рд░िрд▓िрдпंрдЯ, рдЯाрдЗрдЯ, рдЖрдЗрдбिрдпрд▓िрд╕्рдЯिрдХ рд░िрдпрд▓िрдЬ्рдо, рд╡िрдЬрди, рдлंрдбा, рдк्рд░ाрдЗрдЬ рдЖрджि рд╢рдм्рдж рдмрд╣ुрдд рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдЖрдП рд╣ैं। рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╡े рд╣िंрджी рдоें рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдХे рд▓ेрдЦрди, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рднाрд╖ा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ैं। рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рднाрд╖ा рдХी рддुрд▓рдиा рдпрджि рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдХी рднाрд╖ा рд╕े рдХрд░ें рддो рдЙрди рдкрд░ рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡ рдХा рдХाрдлी рдк्рд░рднाрд╡ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рджोрдиों рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдкाрд░िрднाрд╖िрдХ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╢рдм्рджों рдХो рд╕ाрдпाрд╕-рдЕрдиाрдпाрд╕ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдоें рд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ों рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдоौрдЬूрджा рджुрдиिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпों, рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों, рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдлрд▓рдХों рдПрд╡ं рдЯेрдХ्рдиिрдХ्рд╕ рдХी рднी рдЭрд▓рдХ рджिрдЦрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी, рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдлिрд▓्рдоों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдФрд░ рдлिрд▓्рдоी рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдПрд╡ं рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рднी рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рдЪрд▓рддे рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рд╕рднी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдЕрдиेрдХ рджिрд╢ाрдУं рдХो рдПрдХ рдмिंрджु рдкрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЖрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд╣ рдмिंрджु рд╣ै- рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рдордЭ рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा।

рд╕ाрд░рд░ूрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдбॉ. рджीрдкрдХ рдкाрдг्рдбेрдп рдФрд░ рдбॉ. рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдХी  рдпрд╣ рдХिрддाрдм рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдпा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдкрд▓ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рд╕े рдвूंрдвे рдЧрдП рд░ाрд╕्рддे рдХो рдЖрдо рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдХिрддाрдм рдХे рдЬрд░िрдП рдХेрд╡рд▓ рдЖрдо рдкाрдардХ рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рд╢ोрдзाрд░्рдеी рднी рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддिрдд्рд╡, рджोрдиों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕рдордЭ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╕्рддुрддः рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЬीрд╡рди рдЕрдиेрдХ рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдЕрдерд╡ा рд╡िрд░ुрдж्рдзों рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрд░ुрдж्рдзों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХे рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХो рд▓ेрдЦрдХ рддेрдЬेрди्рдж्рд░ рд╢рд░्рдоा рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдЧंрдЧा рд╕े рдЯेрдо्рд╕ рдХे рдмीрдЪ рдХी рджूрд░ी (рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░) рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдзрд░्рдоिрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкाрдЯрдиे рдХी рдЬो рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрдирдХी рдЗрд╕ी рдХोрд╢िрд╢ рдХे рдХुрдЫ рдЕрдЪ्рдЫे рд╣िрд╕्рд╕ों рдХो рдпрд╣ рдХिрддाрдм рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
***

рдбॉ. рд╕ुрд╢ीрд▓ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп
рдк्рд░ाрдЪाрд░्рдп, рдЪрдордирд▓ाрд▓ рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд▓ंрдвौрд░ा,рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ (рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб) 
рдЪрд▓рднाрд╖: 9997998050

рд╣िंрджी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдЪिंрддा рдХी рдмрдЬाрдп рдЬाрдЧ्рд░рдд рд╣ोрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд: рдбॉ. рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд

рдбॉ. рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд
рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдХी рд╡рд╣ рд╢рдЦ्рд╕िрдпрдд рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рджिрд▓ рдоें рдПрдХ рдЦाрд╕ рд╕्рдеाрди рдмрдиाрдпा рд╣ै рдбॉ. рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдм्рд░िрдЯेрди рдоे рд░рд╣рдХрд░ рд╣िंрджी рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдбॉ. рдЧुрдк्рдд 2007 рд╕े рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХे рдиिрджेрд╢рдХ рдкрдж рдкрд░ рднी рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднूрдоि, рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЗрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдоिрд▓े рд╣ैं। рдпू॰рдХे॰ рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдПрд╡ं `рдкुрд░рд╡ाрдИ' рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िंрджी рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдоें рдЖрдкрдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдкрдХे рдж्рд╡ाрд░ा 18 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд░рд╡ाрдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдиे рдЬрд╣ाँ рдирд╡ोрджिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рдЖрдЧे рдЖрдиे рдХा рдоंрдЪ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा, рд╡рд╣ीं рд╕्рдеाрдкिрддों рдХी рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдоें рдкрд╣рдЪाрди рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рд╣ै। рдбॉ. рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों рд╕े рджूрд░ рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЖрдХрд░ рдмрд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рджрд░्рдж, рдЙрдирдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдордиोрд╕्рдеिрддि рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рднाрд╡ рдХो рд╡ाрдгी рдоिрд▓ी рд╣ै рдЕрдм рддрдХ рдЖрдкрдХे рддीрди рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ 'рдЖрдХृрддि', 'рд╕ाрдЧрд░ рдХा рдкंрдХ्рд╖ी' рдПрд╡ं 'рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкुрдд्рд░' рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдк рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों рдХो рдЙрдаाрдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рд░ोрдХाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рдЙрди рдоुрдж्рджों рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рднी рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं। рдЖрдкрдиे рдм्рд░िрдЯेрди рдХे 25 рдХрд╡िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рджूрд░ рдмाрдЧ рдоें рд╕ौंрдзी рдоिрдЯ्рдЯी рдиाрдо рд╕े рд╕ंрдХрд▓рди рдФрд░ рд╕ंрдкाрджрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рднी рдХिрдпा рд╣ै। рд╣िंрджी рдХे рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдоें рдЖрдкрдХी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рд╡िрджेрд╢ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЖрдкрдХो 2007 рдоे 'рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоाрди’ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा। рдЧुрдк्рдд рдХी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЕрдЩ्рдЧ्рд░ेреЫी рдпрджि рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХा рд╕ाрдзрди рд╣ै рддो рд╣िंрджी рд╣рдоाрд░े рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХी, рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдХो рдиिрдЦाрд░рдиे рдХी рднाрд╖ा рд╣ै। рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣िंрджी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдкрдж्рдоेрд╢ рдЬी рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ोрдХрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं рд╣िंрджी рди рдХрднी рдЦрдд्рдо рд╣ुрдИ рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдХрдИ рд╕ैрдХрдб़ों рд╕ाрд▓ों рддрдХ рд╣िंрджी рдХी рдЬрдб़ें рдЦрдд्рдо рд╣ोंрдЧी। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╣िंрджी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдЪिंрддा рдХрд░рдиे рдХी рдмрдЬाрдп рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдЬाрдЧ्рд░рдд рд╣ोрдиे рдХी। рдпрджि рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рджैрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣िंрджी рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░ेंрдЧे, рдЬрдм рддрдХ рд╣рдоाрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдЬीрд╡िрдд рд╣ैं рддрдм рддрдХ рд╣िंрджी рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ рдбॉ рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рддा рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै।

рдиूрддрди рдкांрдбेрдп

рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдирд╡ाрдмों рдХे рд╢рд╣рд░ рд▓рдЦрдирдК рд╕े рдл्рд░ांрд╕ рдФрд░ рдл्рд░ांрд╕ рд╕े рд▓ंрджрди рддрдХ рдХा рд╕рдлрд░ рдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЪрд▓рддे рдХिрдпा рдФрд░ рдРрд╕े рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд░рд╣े рдХि рдЕंрддрддः рдЖрдкрдХो рдЕрдкрдиा рджेрд╢ рдЫोреЬрдХрд░ рдпрд╣ीं рдХा рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрдиा рдкреЬा?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдиूрддрди рдЬी, рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХी рдЕрднी рддрдХ рдХी рдЬो рдпाрдд्рд░ा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╣िंрджी рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें, рддो рдоैं рдмрддाрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рдоैं рдЕрдаाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдХेрдоिрдХрд▓ рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд▓िрдП рдл्рд░ांрд╕ рдЖрдпा рдеा। рдЖрдЧे рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдоैं рднाрд░рдд рд╡ाрдкिрд╕ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдоेрд░ी рд╕ाрд░ी рдкреЭाрдИ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ुрдИ, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдоुрдЭे рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдоिрд▓े। рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдкрд░िрд╡ाрд░ рдеा। рдоेрд░े рдкिрддाрдЬी рджाрдЙрдЬी рдЧुрдк्рдд рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ, рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоी рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ेрд╡ी рд╣ैं рдЙрдирдХा рд╣िंрджी рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдЙрдардиा-рдмैрдардиा рдеा। рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╣рдоाрд░े рдШрд░ рдХा рд╕ाрд░ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣िंрджीрдордп рдеा। 1970 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдкिрддाрдЬी рдиे рдШрд░ рдХा рдПрдХ рдХрдорд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░िрд╖рдж् рдХो рджिрдпा рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬрд╣ाँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣िंрджी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧोрд╖्рдаिрдпाँ, рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдЪрд░्рдЪाрдПँ рдФрд░ рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдмैрдардХें рдЖрджि рд╣ुрдЖ рдХрд░рддी рдеीं। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдоुрдЭे рд▓िрдЦрдиे рдХा рд╢ौрдХ рддो рдеा, рдеोреЬा рдмрд╣ुрдд рд▓िрдЦрддा рднी рдеा рдкрд░्рд╕рдирд▓ рдбाрдпрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें। рд▓ेрдХिрди рдоेрд░े рдЬेрд╣рди рдоें рдРрд╕ी рдХोрдИ рдпोрдЬрдиा рдирд╣ीं рдеी рдХि рдЖрдЧे рдЬाрдХрд░ рдоैं рд╣िंрджी рдоें рдХुрдЫ рд▓िрдЦूंрдЧा рдпा рд╣िंрджी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдЧे рдмрдвूंрдЧा। рднाрд░рдд рдХी рдкреЭाрдИ рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдоैं рд▓рди्рджрди рдХी рдПрдХ рдХंрдкрдиी рдоें рдЗंрдЯрд░्рди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдпा। рдоेрд░ा рд╡िрдЪाрд░ рдеा рдХि рдЙрдЪ्рдЪрд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоैं рдЕрдкрдиे рдХैрд░िрдпрд░ рдоें рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдЕрдиुрднрд╡ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ूंрдЧा рдФрд░ рд▓рдЦрдирдК рдЬाрдХрд░ рдХेрдоिрдХрд▓ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рдЦोрд▓ूंрдЧा। рдлिрд░ рдоैंрдиे рдмिреЫрдиेрд╕ рдоें MBA рдХिрдпा। рд╡рд╣ рдРрд╕ी рдЙрдо्рд░ рдеी рдЬрдм рдЖрдк рдЕрдкрдиे рдХрд░िрдпрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं рдоैं рднी рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪ рд░рд╣ा рдеा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕рдордп рдиिрдХрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЪूँрдХि рдоैं рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рдеा рдЗрд╕рд▓िрдП рдШрд░ рдоें рдкैрд╕े рдХी рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рдеी рдФрд░ рдкिрддाрдЬी рдЬрд░ूрд░рдд рдХे рдоुрддाрдмिреШ рдоुрдЭे рдкैрд╕ा рднेрдЬ рджिрдпा рдХрд░рддे рдеे। рдЬрдм рдпрд╣ाँ рдХे рд╕िрд╕्рдЯрдо рдоें рдЖрдпा рддो рдоुрдЭे рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ाँ рдоिрдд्рд░ рдмрди рдЧрдП, рд▓ोрдЧों рдХा рд╕ाрде рдоिрд▓ा, рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоिрд▓ा, рдЬिрд╕рд╕े рдоेрд░ा рдорди рдпрд╣ाँ рд▓рдЧ рдЧрдпा рдФрд░ рдоैं рдпрд╣ीं рд░рдЪ-рдмрд╕ рдЧрдпा। рд▓ंрджрди рдоें рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмिрддाрдХрд░ рдоुрдЭे рдРрд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдХि рдоैं рд▓рдЦрдирдК рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдЬो рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╡ो рдпрд╣ाँ рд░рд╣рдХрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдпрд╣ी рд╕ोрдЪрдХрд░ рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ीं рд░рд╣рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдиे 25 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЫोрдЯी рд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ी рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рд╕े рджेрд╢ рдоें рдпू. рдХे. рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдЖрдкрдиे рдРрд╕ा рдХ्рдпा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЬрди्рдо рджेрдиे рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдорди рдоे рдЖрдпा?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдЬрдм рдоैं рд▓рди्рджрди рдЖрдпा рддो рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдоैं рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рд╡ाрд▓े рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा, рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдоेрд░े рд▓िрдП рдпрд╣ рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рдХрд▓्рдЪрд░рд▓ рд╢ॉрдХ рдХी рд╕ी рд╕्рдеिрддि рдеी। рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рдеा рдХि рдоैं рдкрд╣рд▓ी рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ा рдеा, рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоैं реЮ्рд░ांрд╕ рдоें рднी рдвाрдИ рд╕ाрд▓ рд░рд╣ा рдеा, рд▓ेрдХिрди рд▓рди्рджрди рдоें рдоेрд░ी рдЙрдо्рд░ рдХे рдпुрд╡ा рд▓ोрдЧों рдоें рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдЕрд░ुрдЪि рд╕े рдоेрд░े рдорди рдХो рдЧрд╣рд░ी рдЪोрдЯ рдкрд╣ुँрдЪी। рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдоैं рдЖрдкрдХे рд╕ाрде рд╕ाрдЭा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ। рдПрдХ рдмाрд░ рдоैं рдЕрдкрдиे рдкрд░िрдЪिрдд рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдЬी рдХे рдШрд░ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЧрдпा, рдЙрдирдХा рдПрдХ рдкाँрд╡ рд▓ोрд╣े рдХा рдеा। рдЬैрд╕े рд╣ी рд╡े рдХрдорд░े рдоें рдЖрдП, рдоैं рдЙрдирдХे рд╕рдо्рдоाрди рдоें рдЦреЬा рд╣ो рдЧрдпा рдЬрдмрдХि рдЙрдирдХे рдкुрдд्рд░ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмैрдаे рд░рд╣े।। рдоुрдЭे рдоाрд▓ूрдо рдеा рдХि рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдн्рдпрддा рдоें рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░рд╡рд╢ рдл्рд░ांрд╕ рдоें рднी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдЦреЬा рд╣ो рдЬाрддा рдеा। рдоेрд░े рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬाрдирддे рдеे рдХि рдоैं рднाрд░рддीрдп рд╣ूँ рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд╕ाрдордиे рдЦреЬे рд╣ोрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै। рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рдЖрдЪрд░рдг рдЕрдЪ्рдЫा рднी рд╣ै рдКрдкрд░ рдиीрдЪे рдХा рдпा рдкрдж/рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХा рднेрдж рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХे рдЖрдиे рдкрд░ рднी рдЙрдирдХा рд╕्рдЯाрдл рдЦреЬा рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдб рдоॉрд░्рдиिंрдЧ рдмोрд▓े рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд▓ेрдХिрди рдШрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рдФрд░ рднीрддрд░ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди рдЬी рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдиे рдоुрдЭे рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдРрд╕ा рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд╣ै, рдЬो рдирдИ рдкीреЭी рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╕े рд╡िрдоुрдЦ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рддो рдпрд╣ рд╕рдм рдЪрд▓рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрджि рдпрд╣ाँ рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧी рддो рдпुрд╡ा рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╕े рдХिрд╕ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬुреЬेрдЧा рдФрд░ рдпрджि рдпुрд╡ा рдкीреЭी рд╣ी рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╕े рдХрдЯ рдЬाрдпेрдЧी рддो рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднाрд░рдд рдХे рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ्рдп рдкीреЭी рдХो рдЦो рджेрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд╣ рдХ्рд╖рдг рдеा рдЬрдм рдоेрд░े рдорди рдоें рд╣िंрджी рдХी рдЙрдкрдЬ рд╣ुрдИ। рдиूрддрди рдЬी, рдпрд╣ рдоैं рдЕрдкрдиे рджिрд▓ рд╕े рдХрд╣ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рдЙрд╕ рд╡реШ्рдд рддрдХ рдоुрдЭे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЖрднाрд╕ рднी рдирд╣ी рдеा рдХि рдоेрд░े рдЕрди्рджрд░ рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЗрддрдиे рдЧрд╣рд░े рддрдХ рдЬрдоे рд╣ैं। рдоैंрдиे рдЖрдд्рдоाрд╡рд▓ोрдХрди рдХिрдпा рдХि рдпрд╣ рд╕ोрдЪ рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХ्рдпों рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै? рдоेрд░े рд╕ाрде реЮ्рд░ांрд╕ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХा рд╕рди्рджрд░्рдн рднी рдеा। рдоैं рдЕрднी рддрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрд╖ा рд╕рдордЭрддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдоुрдЭे рд╕рдордЭ рдЖрдиे рд▓рдЧा рдХि рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рджेрд╢ рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХो рд╕ीрдЦрдиा рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрддा, рдЕрдзिрдХाँрд╢ рдпूрд░ोрдкिрдпрди рджेрд╢ों рдоें рдЬрд░्рдорди, рдл्рд░ेंрдЪ рдФрд░ рд╕्рдкेрдиिрд╢ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ैं। рдоैंрдиे рдл्рд░ांрд╕ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕्рд╡рдпं рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рд╣ै। рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рддो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╢рдд्рд░ुрддा рдХी, рд╣ेрдЯ्рд░ेрдб рдХी рднाрд╖ा рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рддो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдмाрдд рдХрд░рдиा рддрдХ рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рдпрджि рдЖрдк рдЙрдирд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд░ाрд╕्рддा рдкूрдЫेंрдЧे рддो рд╡े рдЖрдкрдХो рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рдмрддाрдПंрдЧे, рдпрджि рдЯूрдЯी рдлूрдЯी рдл्рд░ेंрдЪ рдоें рдкूрдЫेंрдЧे рддो рдЖрдкрдХा рд╣ाрде рдкрдХреЬрдХрд░ рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рддрдХ рдЫोреЬ рдЖрдПंрдЧे। рдЖрдкрдиे рддो рд╡рд╣ाँ рдХे рдХिрд╕्рд╕े рд╕ुрдиे рд╣ोंрдЧे, рдоैंрдиे рддो рдпे рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдпрд╣ рдЬाрдирдХрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧेрдЧा рдХि рдпрджि рдЖрдк рдЙрдирд╕े рд╣िंрджी рдоें рдмाрдд рдХрд░ेंрдЧे рддो рд╡े реЩुрд╢ी-рдЦुрд╢ी рдЖрдкрдХी рдмाрдд рдХा рдЬрд╡ाрдм рджेंрдЧे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рд╣ै, рдЗрд╕ рдн्рд░рдо рд╕े рдоेрд░ा рдирдХाрдм рдЙрда рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рдоाрди рддो рдирд╣ीं рдХрд╣ूंрдЧा, рдмрд▓्рдХि рдоेрд░ा рдЬो рднрдп рдеा рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЬाрдирдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै, рд╡ो рднी реЩрдд्рдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рдд рдоें рдРрд╕ा рдоाрд╣ौрд▓ рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдпрджि рдЖрдк рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рддो рдЖрдкрдХो рдкреЭा-рд▓िрдЦा рдирд╣ीं рд╕рдордЭा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдПрдХ рд░ोрдЪрдХ рдмाрдд рдЖрдкрдХो рдмрддाрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рднाрд░рдд рдоें рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдФрд░ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╕िрдЦाрдИ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╣рдоाрд░ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдФрд░ рд╡्рдпाрдХрд░рдгрд╕рдо्рдордд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд▓ंрджрди рдоें рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдЬो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓рддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдЕрд╢ुрдж्рдз рдФрд░ рдЧрд▓рдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓рддे рд╣ैं, рд╡े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢рдм्рджों рдХी рд╕рд╣ी рд╡рд░्рддрдиी рд▓िрдЦрдиा рдирд╣ीं рдЬाрдирддे। рдоुрдЭे рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рдХि рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рдмрд╣ुрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рдмрд╕, рдлिрд░ рдХ्рдпा рдеा, рдоेрд░े рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдЬो рдоैं рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╕े рдпрд╣ाँ рд▓ाрдпा рдеा, рд╡े рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी рдХी рддрд░рд╣ рдмрд░рд╕рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдлिрд░ рдоैंрдиे рдЗрдирдХी рдЖрдЧ рдХो рдХрднी рдордж्рдзिрдо рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджिрдпा।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЬोреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдиे рдХ्рдпा рдХिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЖрдкрдХो рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоिрд▓ा?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдиूрддрди рдЬी, рдЬрдм рдоैंрдиे рдЕрдкрдиा рд░ाрд╕्рддा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдХि рдоुрдЭे рдпрд╣ाँ рдХे рднाрд░рддीрдпों рдоें рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрдиा рд╣ै, рддो рдоैंрдиे рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдХो рдоूрд░्рдд рд░ूрдк рджेрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрдкрдиे рдХрджрдо рдмреЭाрдиे рд╢ुрд░ू рдХिрдпे। рдпे рдХрджрдо рднрд▓े рд╣ी рдЫोрдЯे рдеे рд▓ेрдХिрди рдоुрдЭे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдоेрд░ा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрднी рдиिрд╖्рдлрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоैंрдиे рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд░ुрдЪि рдФрд░ рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ेрдиी рд╢ुрд░ू рдХी, рдкрддा рдХिрдпा рдХि рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдкреЭाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдпा рдирд╣ीं, рдХрд╣ाँ рдФрд░ рдХिрддрдиे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣िंрджी рдкреЭाрдИ рдЬाрддी рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рдХे рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╡ाрд░ों рд╕े рдоैंрдиे рдоिрдд्рд░рддा рдХी рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। 1990 рдоें рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рднाрд░рддीрдп рдоिрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрдордиे рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд░рдЦा। рдФрд░ рд╣рдордиे рдкрд╣рд▓े рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдФрд░ рдлिрд░ рдоाрд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдоिрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдпрд╣ीं рд╕े рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ। рдЗрди рдЧोрд╖्рдаिрдпों рдоें рд╣рдо рдЖрдкрд╕ рдоें рд╣िंрджी рдоें рдмाрдд рдХрд░рддे, рдЕрдкрдиा рд▓िрдЦा рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХा рд▓िрдЦा рд╕ुрдирддे-рд╕ुрдиाрддे рдеे। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЕрдкрдиे рдкिрддाрдЬी рд╕े рднी рдоुрдЭे рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╣рдордиे рдЬुрд▓ाрдИ 90 рдоें рдкрдд्рд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा, рдпрд╣ рдЖрда рдкेрдЬ рдХा рдкрдд्рд░ рдеा। рд▓рдЦрдирдК рдоें рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдк्рд░ेрд╕ рд╕े рдпрд╣ рди्рдпूреЫ рд▓ैрдЯрд░ рд╣िंрджी рдоें рдЫрдкрдХрд░ рдпрд╣ाँ рдЖрддा рдеा। рдлिрд░ рдоैंрдиे рдкрддा рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдХि рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЖрджि рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдХि рдирд╣ीं, рд▓ेрдХिрди рдХोрдИ рдЦाрд╕ рдЬाрдирдХाрд░ी рдирд╣ीं рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдкाрдИ। рдпрд╣ рдЗрдд्рддेрдлाрдХ рд╣ी рдеा рдХि рдоेрд░े рдШрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рдпा рднрд╡рди рдеा, рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд╣िंрджी рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рд▓рдЧрддी рдеीं, рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡рд╣ाँ рдХे рдиिрджेрд╢рдХ рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рддीрдп рдеे। рдЬрдЧрджीрд╢ рдоिрдд्рд░ рдХौрд╢рд▓ рдЬी рдХा рддрдеा рдирд╡ीрди, рд╡ीрдХрд▓ी рдЬैрд╕े рднी рдХुрдЫेрдХ рдЕрдЦрдмाрд░ рдиिрдХрд▓ рд░рд╣े рдеे। рд╕िрддंрдмрд░ 1990 рдоें рд╣рдордиे рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЙрдж्рдШाрдЯрди рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХिрдпा, рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрд░рддी рдЧांрдзी, рдЬो рд▓рдЦрдирдК рдоें рд╕िрдЯी рдоोंрдЯेрд╕рд░ी рдХी рдк्рд░рдмंрдзрдХ рдеीं, рд╡े рдФрд░ рдмीрдмीрд╕ी рд╕े рд░рдд्рдиाрдХрд░ рднाрд░рддी рдоुрдЦ्рдп рдЕрддिрдеि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдпे рдеे। рдкिрддाрдЬी рдХे рдоिрдд्рд░ рдУंрдХाрд░рдиाрде рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рднी рдеे। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╕рдоिрддि рдХे рдХाрд░्рдпрдХрд▓ाрдкों рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рдпोрдЬрдиा рддрдеा рдЙрди рдкрд░ рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╡ो рджिрди рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ, рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдиे рдоुреЬрдХрд░ рдирд╣ीं рджेрдЦा рдеा, рд╡рд╣ рдЖрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдмреЭрдиे рд▓рдЧी, рдХрд╣ें рддो рд╡рд╣ाँ рдХे рднाрд░рддीрдпों рдХी рдкрд╕ंрдж рдмрди рдЧрдИ, рдЗрд╕ рдмीрдЪ рд╕рдоिрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХिрдпे рдЧрдП рдФрд░ рдиौ рд╡рд░्рд╖ рдХे рднीрддрд░ рд╣ी рд╕рдоिрддि рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕ौंрдкा рдЧрдпा। рдкрд▓рдЯрдХрд░ рджेрдЦрддा рд╣ूँ рддो рдХिрддрдиा рдмреЬा рд╕рдорд░्рдерди рдеा рдпे। рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХी рдпрд╣ рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпाрдд्рд░ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдоेрд░ी рд╕ोрдЪ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ै, рдЬीрд╡рди рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдЪाрд░ рд╣ैं рдФрд░ рд╕ंрддोрд╖рдЬрдирдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рд╣ैं। рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдЬोрд╢ рдФрд░ рдЬूрдиूрди рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдоुрдЭे рдпрд╣ाँ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрдмрд▓ рджिрдпा।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдоें рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рджेрдЦिрдП, рдЪुрдиौрддिрдпाँ рддो рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं рдЬिрдирдХो рд╣рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣рдоें рдмреЭрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдоैं рдЗрди рд╕рдмрдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░ूँ рддो рдХрд╣ूंрдЧा рдХि рдоुрдЭे рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рдоेрд░ी рдЙрдо्рд░ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рдирд╣ीं рдоिрд▓े, рдкिрддाрдЬी рдХी рдкीреЭी рдХे рдпा рдЙрд╕рд╕े рдХुрдЫ рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдоिрд▓े, рдоैंрдиे рдЙрдирдХो рдЖрджрд░ рджिрдпा, рд╕рдо्рдоाрди рджिрдпा рдФрд░ рдмрджрд▓े рдоें рдоुрдЭे рдЙрдирдХा рдк्рд░ेрдо, рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдоिрд▓ा। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд╕ूрдж рдЬी рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдеे рд╡े рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпे рдЧрдП, рдоैंрдиे рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕ंрднाрд▓ा। рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рдЙрд╖ा рд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░, рдм्рд░рдЬ рдЧोрдкाрд▓ рдЬी, рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдЯंрдбрди, рдкिрддा рдЬी рдХे рдоिрдд्рд░ - рд╡рд░िрд╖्рда рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдЕрд░ोреЬा рдФрд░ рд╣िंрджी/рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЖрджि рдеे। рдЗрди рд╕рдмрдиे рдоुрдЭे рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдорд▓्рд▓ рд╕िंрдШрд╡ी рднी рдЗрд╕ी рд╕рдордп рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпुрдХ्рдд рдмрдирдХрд░ рдпрд╣ाँ рдЖрдпे рдеे, рдЙрдирдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕ंрд╕्рдеा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕рднी рдХाрдо рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЧрд░िрдоाрдкूрд░्рдг рдвंрдЧ рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣ рдоेрд░ा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдеा рдХि рдЫोрдЯी рдЙрдо्рд░ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдмреЬे рд▓ोрдЧों рдиे рдоेрд░ा рдиेрддृрдд्рд╡ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХंрдзे рдкрд░ рдмैрдаाрдХрд░ рдЗрд╕ рдкुрдиीрдд рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдоेрд░ा рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХिрдпा।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдХौрди-рдХौрди рд╕ी рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рджेрдЦें рддो рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдХ्рд░िрдп рдФрд░ рдЕрдЧ्рд░рдгी рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеा рд╣िंрджी рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рдЪрд▓ाрддी рд╣ै, рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рдиिрдмंрдз рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдПँ, рд╡ाрдж-рд╡िрд╡ाрдж рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдПँ, рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдкुрд░рд╡ाрдИ рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпाँ рдЖрджि рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХा рд╕рдЮ्рдЪाрд▓рди рдХрд░рддी рд╣ै, рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдУं рдХे рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрдпों рдХो рднाрд░рдд рднेрдЬрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рдЬो рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд╡ो рдкूрд░े рд╕ाрд▓ рдЪрд▓рддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдоिрддि рдХे рдЖрдпोрдЬрдХों рдХी рд╡рд░्рд╖ рднрд░ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╕ंрд▓рдЧ्рдирддा рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдЖрджि рдЕрди्рдп рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे। рд╕рди 2014-15 рд╕े рд╕ुрд░ेрдЦा рдЪोрдкреЬा рд╢िрдХ्рд╖िрдХा рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। 25 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЬिрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╕рдоिрддि рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी рдЧрдИ рдеी рдЙрд╕ рдкрд░ рд╣рдо рдЖрдЧे рдмреЭ рд░рд╣े рд╣ैं, рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдирдИ рдкीреЭी рдХो рдоाрддृрднाрд╖ा рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиे рд╕े рдФрд░ рд╡рдпрд╕्рдХों рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрдпोрдЬрдиों рд╕े рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдЖрдпेрдЧी, рдЬिрд╕рд╕े рдирдИ рдкीреЭी рдХो рд╣िंрджी рд╕े рдЬोреЬрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी। рдпрд╣ाँ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ, рдЬैрд╕े - рдХрдеा рдпू. рдХे., рд╡ाрддाрдпрди рдЖрджि рдирдИ рдкीреЭी рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдЬ рдоैं рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╡ाрддाрдпрди рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рд╣ूँ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ, рдоैं рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдХाрд░्рдпों рдХा рдмैрд▓ेंрд╕ рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ, рдЬिрд╕рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд░्рдп рдаीрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХे।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдХुрдЫ рдРрд╕े рдЦाрд╕ рдиाрдо рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдеा рдХो рдЖрдЧे рд▓े рдЬाрдиे рдоें рдЕрдкрдиा рдЦाрд╕ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдиूрддрди рдЬी, рдпрд╣ рддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рд▓рдо्рдмी рдпाрдд्рд░ा рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯрд╕ рд╣ैं рдЬिрдирд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рд▓ोрдЧ рдЬुреЬे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпाँ, рдкांрдбुрд▓िрдкि рдХा рдЪрдпрди рдЖрджि рдРрд╕े рдХाрд░्рдп рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕ाрде рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै।। рдЗрди рдиाрдоों рдХी рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмी рд╕ूрдЪी рд╣ै, рдЬिрдирдХा рд╕рдХ्рд░िрдп рдФрд░ рдЖрдд्рдоीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоुрдЭे рдоिрд▓ा।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдиे рдПрдХ рд▓ंрдмे рдЕрд░рд╕े рддрдХ рдкुрд░рд╡ाрдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдФрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЯुрдбे рдХा рд╕ंрдкाрджрди рднी рдХिрдпा। рдкुрд░рд╡ाрдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдХो рдирд╡ोрджिрдд рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХो рдоंрдЪ рджिрдП рдЬाрдиे рдХा рд╕्рдеाрди рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХिрд╕рдХो рдЫाрдкा рдЬाрдП, рдХिрд╕рдХो рдирд╣ीं, рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рддो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмрдирддी рд╣ोंрдЧी। рдЗрд╕ рдКрд╣ाрдкोрд╣ рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЫрдкрдиे рдХे рдХ्рдпा рдХुрдЫ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдоाрдирджंрдб рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпे рдеे?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдкुрд░рд╡ाрдИ рдХी рдПрдХ рд▓ंрдмी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╣ै। 1990 рд╕े рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рд╣рдордиे рди्рдпूреЫ рд▓ेрдЯрд░ рдЫाрдкा, рдЗрд╕рдоें рд╣िंрджी рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕рдорд╕्рдд рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓ рдЬाрддी рдеी рдЬिрд╕े рд╣рдо рд╕рдмрдХो рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рджौрд░ाрди рдмाँрдЯрддे рдеे। рдзीрд░े–рдзीрд░े рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдкрддे рдкрд░ рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрд░्рде рднेрдЬрдиे рд▓рдЧे, рдЬिрд╕рд╕े рдоुрдЭे рд▓рдЧा рдХि рдРрд╕ी рдХोрдИ рдкрдд्рд░िрдХा рдЫрдкрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдЬिрд╕рдоें рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рд▓िрдЦा рдЫрдкрд╡ा рд╕рдХें। рдЗрди рд╕ाрдд рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╣рдордиे рдХрдИ рдХрд╡ि рдЧोрд╖्рдаी, рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡िрд░ाрдЯ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЖрджि рднी рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпे рдеे। рдоेрд░े рдорди рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡рдк्рди рдЬैрд╕ा рдеा рдХि рдХрднी рдХाрджрдо्рдмрд░ी рдзрд░्рдордпुрдЧ, рдирди्рджрди рдФрд░ рд╣ंрд╕ рдЖрджि рдЬैрд╕ी рдХोрдИ рдиिрдпрдоिрдд рдкрдд्рд░िрдХा рдпрд╣ाँ рд╕े рднी рдЫрдкे, рдЗрд╕ी рд╕ोрдЪ рдХो рд▓ेрдХрд░ 1997 рдоें рдкुрд░рд╡ाрдИ рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдоेрд░ा рдХрднी рдпрд╣ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдирд╣ीं рд░рд╣ा рдХि рдкрдд्рд░िрдХा рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдкрд░ рдкрд░рдЦा рдЬाрдпे। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЖрд░ंрднिрдХ рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдпों рдоें рднी рд▓िрдЦे рд╣ैं рдХि рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдирд╡ाрдЧрддों рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдордз्рдп рд╕ेрддु рд╕्рдеाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде–рд╕ाрде рдирд╡ोрджिрддों рдХो рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рднी рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╕рдоिрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдпा рдХрд╣ें рдХि рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдПрдХ рдоाрдирджंрдб рдЕрд╡рд╢्рдп рдеा рдХि рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ, рдЬो рдЪाрд╣ें рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рднी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрдиी рд╣ै рдмрдЬाрдп рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд▓ेрдЦрдХों рдХो рдЫाрдкрдиे рдХे। рдХ्рдпोंрдХि рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рдФрд░ рдЦुрдж рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмрд╣ुрдд рдЕрд╡рд╕рд░ рд╣ोрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ाँ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рд╕ुрдЦрдж рдеा рдХि рдкुрд░рд╡ाрдИ-рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рд▓ोрдЧों рдиे рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдПँ рд▓िрдЦीं, рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦे। рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдордз्рдп рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдпे рдоेрд░ा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдеा рдХि рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд▓िрдП рдоुрдЭे рддीрди рдмреЬे рд╕ंрдкाрджрдХ рдоिрд▓े, рдЬिрди्рд╣ें рдоैं рдм्рд░рд╣्рдоा, рд╡िрд╖्рдгु рдорд╣ेрд╢ рдХा рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рд╕рд░ीрдЦा рдоाрдирддा рд╣ूँ। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдоैंрдиे рдХрдИ рдмाрд░ рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рдкाрджрдХीрдпों рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднी рдХिрдпा рд╣ै। рдпे рддीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं- рдХाрджрдо्рдмрд░ी рдХे рд░ाрдЬेрди्рдж्рд░ рдЕрд╡рд╕्рдеी, рдЧрдЧрдиांрдЪрд▓ рдХे рдХрди्рд╣ैрдпाрд▓ाрд▓ рдиंрджрди рдФрд░ рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╡ेрдж рдк्рд░рддाрдк рд╡ैрджिрдХ। рдЗрди рд╕рдмрдХे рд╕ाрде рд╣ी рдоुрдЭे рд╕िंрдШрд╡ी рдЬी рдХा рднी рднрд░рдкूрд░ рдЖрд╢ीрд░्рд╡ाрдж рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоिрд▓ा। рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╡िрдоोрдЪрди рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा рдеा рдХि рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рдмंрдж рднी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рддुрдордиे рдоेрд░ा рдиाрдо рддो рдЗрд╕рдоें рдбाрд▓ा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рдпे рджूрд╕рд░ी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдХुрдЫ рджूрд░ рддрдХ рдЪрд▓рдХрд░ рди рд░ुрдХ рдЬाрдП, рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓े, рдХрдо рд╕े рдХрдо рдоेрд░े рд░рд╣рдиे рддрдХ рддो рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ोрддा рд░рд╣े। рдЗрд╕рдХो рджूрд░ рддрд▓рдХ рд▓े рдЬाрдиा рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП рдПрдХ рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рд╣ै। рдоुрдЭे рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рд╣ै рдХि рдоैं рдЕрдкрдиी рд╢рдХ्рддि, рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдФрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рдЗрд╕рдХो рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд░рд╣ा। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рдЧौрддрдо рд╕рдЪрджेрд╡ा, рдк्рд░ाрдг рд╢рд░्рдоा рдЖрджि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдмреЬे рдмреЬे рд▓ेрдЦрдХ рдЫрдкे। рдк्рд░ाрдг рд╢рд░्рдоा рддो рдХрд╣рддे рдеे рдХि рдоैं рдЕрдкрдиा рд▓ेрдЦ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ीं рдЫрдкрд╡ाрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддा рд╣ूँ। рднाрд░рдд рдоें рдкрддा рдирд╣ीं рдХрдм рдЫрдкे, рдФрд░ рдпрджि рддрдм рдЫрдкे рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рд╣ी реЩрдд्рдо рд╣ो рдЬाрдП, рддो рдЫрдкрдиे рд╕े рдХ्рдпा рд▓ाрдн? рдпे рд╕рдм рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдкुрд░рд╡ाрдИ рдХो рдЕрдкрдиी рдкрдд्рд░िрдХा рдоाрдирддे рдеे, рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкुрд░рд╡ाрдИ рдХो рд╡िрд╢्рд╡-рдкрдд्рд░िрдХा рдХी рдЙрдкाрдзि рдоिрд▓ी। 2014 рдЖрддे-рдЖрддे рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рдХि рдЕрдм рдЗрд╕рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ी। рдХाрд░рдг рдХि рдЗрд╕ рд╕рдордп рддрдХ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХा рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा, рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдбाрд▓рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдЗрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдоिрд▓рдиी рдмंрдж рд╣ो рдЧрдИ, рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рдИ-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдиिрдХाрд▓рдиी рд▓рдЧीं, рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рдЦрд░्рдЪे рднी рдмреЭ рдЧрдП। рдЗрди рд╕рдм рдХाрд░рдгों рд╕े рдкрдд्рд░िрдХा рдХो рдмेрд╡рдЬрд╣ рдЦींрдЪрдиा рдоुрдЭे рдаीрдХ рдирд╣ीं рд▓рдЧा, рдоैं рдЗрд╕े рдмंрдж рдХрд░рдиे рдХी рд╕ोрдЪ рд╣ी рд░рд╣ा рдеा рдХि рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд▓ेрдиे рдХा рдЕрдиुрд░ोрдз рдХिрдпा। рддेрдЬेंрдж्рд░ рдЬी рдиे рдЗрд╕े 2-3 рд╡рд░्рд╖ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╕े рдЕрдм рдЗрд╕рдХा рдИ-рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдкुрд░рд╡ाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд▓ рдЬोрд╢ी рдХे рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ рдХा рднी рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा। рдкрд╣рд▓े рдкрдд्рд░िрдХा рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдеी, рдлिрд░ рдоाрд╕िрдХ рд╣ो рдЧрдИ। рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд рд╣рдо рдЗंрдбिрдпा рдЯुрдбे рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ 2005 рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдиिрдХाрд▓рдиे рд▓рдЧे рдЬिрд╕рдоें рдпрд╣ाँ рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд╕рдоाрдЪाрд░ рджिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдж्рд╡िрднाрд╖ी рдкрдд्рд░िрдХा рд╣ै рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдЧों рддрдХ рдЗрд╕рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╣ै। рдХुрдЫ рдХाрд░рдгрд╡рд╢ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд╣рдордиे рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓рдХрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЯुрдбे рдХрд░ рджिрдпा।

рдиूрддрди рдЬी, рдоैं рдЖрдкрдХी рдмाрдд рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ рдХि рдЖрдЬ рдХोрдИ рднी рдкрдд्рд░िрдХा рдЪрд▓ाрддे рд░рд╣рдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЪुрдиौрддी рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рднी рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╕рд╣рдордд рдирд╣ीं рд╣ूँ рдХि рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд░рддे рд░рд╣ें рдХि рд╣рдордиे рдЗрд╕े рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рд╣ै, рднрд▓े рд╣ी рдЗрд╕рдХा рдФрдЪिрдд्рдп рдмрдЪा рд╣ै рдХि рдирд╣ीं। рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡рдпं рдХो рдмрджрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП рдпрджि рд▓рдХ्рд╖्рдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рд░ाрд╕्рддा рдХрдордЬोрд░ рд╣ै, рддो рдЙрд╕े рдмрджрд▓рдиे рдоें рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд▓рдХ्рд╖्рдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╣рдоाрд░ा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рдирдП рд░ाрд╕्рддे рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдЖрдЧे рдмреЭрддे рд░рд╣рдиा рд╣ी рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдиे рд▓ंрджрди рдоें рд╣ुрдП рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдЖрдпोрдЬрди рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рдеी। рдЖрдкрдиे рдЕрди्рдп рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдоें рднी рдЕрдкрдиी рд╕рдХ्рд░िрдп рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рдиिрднाрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ृрд╣рдж рдЖрдпोрдЬрди рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдкाрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╣िंрджी рдХी рджрд╢ा рдФрд░ рджिрд╢ा рдХो рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЧंрддрд╡्рдп рддрдХ рд▓े рдЬाрдиे рдоें рдЗрдирдХी рдХिрддрдиी рд╕ाрд░्рдердХрддा рд╣ै?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдпрджि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХो рд▓ोрдЧ рддрдоाрд╢ा, рдоेрд▓ा рдоाрдирддे рд╣ैं рддो рднी рдЗрд╕рдоें рд╣рд░्реЫ рдХ्рдпा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рдоेрд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं, рдд्рдпौрд╣ाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬाрдЧृрддि рд▓ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЗрди рдЖрдпोрдЬрдиों рд╕े рд▓ोрдЧों рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓рдиा рдЬुрд▓рдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЖрдкрд╕ी рд╕ौрд╣ाрд░्рдж, рдоेрд▓рдЬोрд▓ рдмреЭрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕рдоें рджिрдХ्рдХрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдиूрддрди рдЬी, рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЕрдкрдиा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрддрдиे рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЙрддрдиी рддрд░рд╣ рд╕े рдмोрд▓рддे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рднी рд╡рд╕्рддु рдпा рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХो рдЕрдиेрдХ рдХोрдгों рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдиреЫрд░िрдпे рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдп рдмрдиाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдоेрд░े рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╣िंрджी рдХे рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдиे рдоें рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ैं। рдЖрдк рд╣ी рд╕ोрдЪिрдпे рдпрджि 1975 рдХा рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдпрджि рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдЬिрд╕рдХा рд╢्рд░ेрдп рд╢्рд░ीрдорддी рдЧांрдзी рдХो рдЬाрддा рд╣ै рддो рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдЪिрд╡ाрд▓рдп рдирд╣ीं рдмрдирддा। рдоेрд░ी рдоूрд▓ рд╕ोрдЪ рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рдоें рдХ्рдпा рдШрдЯिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдХ्рдпा рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдХैрд╕ा рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрд░ рдФрд░ рднाрд╖ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдоिрд▓ рдмैрдардХрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░рдиे рдХा рд╕ंрдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╣िंрджी рдХे рд▓ोрдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЙрдирдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдмреЭрддी рд╣ै। рдЗрди рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХे рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ों рдкрд░ рдЖрдпें рддो рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрдкрдиी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै, рдм्рдпूрд░ोрдХ्рд░ेрд╕ी рд╣ै, рд╕िрд╕्рдЯрдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡рд╣ рдЗрди рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ों рдкрд░ рдЕрдорд▓ рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै।

рд▓рди्рджрди рдоें рд╣ुрдП рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдиे рдХैрдЯेрд▓िрд╕्рдЯ рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рдеी, рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╕рднी рдиिрд░्рдгрдп рд╡िрднिрди्рди рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рд▓िрдП। рддीрди рд╕ंрд╕्рдеाрдУं – “рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдпू.рдХे”, “рдЧीрддांрдЬрд▓ि рд╕рдоुрджाрдп рдмрд░्рдоिंрдШрдо” рдФрд░ “рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╕ंрдЧрдо”, рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рдХो рд╕рдорд╕्рдд рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ों рдХो рдиिрднाрдиे рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдоिрд▓ी рдеी, рдЬैрд╕े – рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХी рдеीрдо, рдЕрддिрдеिрдпों рдХी рд╕ूрдЪी, рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХा рдЪрдпрди рдЖрджि рдЖрджि। рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдХी рднूрдоिрдХा рд╣рдоाрд░े рд╕ुрдЭाрд╡ों рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдиुрдоोрджрди рд▓ेрдиा рдеा। рд╣рдоाрд░ी рдХोрд╢िрд╢ рд░рд╣ी рдХि рд╣рдоाрд░ी рд╕рдоिрддिрдпों рд╕े рдЬुреЬे рд╡िрджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдкрджाрдзिрдХाрд░ी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиें рдФрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХो рд╕рдлрд▓ рдмрдиाрдиे рдоें рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рджें। рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХो рд╕рдлрд▓ рдмрдиाрдиा рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╣рдо рд╕рдмрдХा рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдЕрднिрдпाрди рдмрди рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕рдоें рд╕рдмрдиे рдпрдеाрд╢рдХ्рддि рдЕрдкрдиा рд╕рд╣рдпोрдЧ рджिрдпा। рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХी рдеीрдо рд╣िंрджी рдПрд╡ं рднाрд╡ी рдкीреЭी рдеी, рдЬिрд╕рдХा рдкीрдЫे рдпुрд╡ाрдУं рдХो рд╣िंрджी рдФрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХी рдоंрд╢ा рд░рд╣ी। рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдХे рд╣िंрджी рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЧौрддрдо рд╕рдЪрджेрд╡ा рдХा рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдФрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрдпोрдЬрдиों рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рдкैрд╕ा рдЦрд░्рдЪ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╕рд░рдХाрд░ рдЬिрд╕े рдЪाрд╣рддी рд╣ै рд╡рд╣ी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдирддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ृрд╣рдж् рдЖрдпोрдЬрдиों рдХा рдкाрд░्рдЯ рдПंрдб рдкाрд░्рд╕рд▓ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдкрдиे рднी рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рд╣ोрдЧा рдХि рдШрд░ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै рддो рднी рдХुрдЫ рдоेрд╣рдоाрди рдиाрд░ाрдЬ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдпे рд╕рдм рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХोрдИ рдЭाрд╡ рджेрдиा рд╣ै рддो рдоैं рдХрд╣ूंрдЧा рдХि рдмрд╣ुрдд рд╕े рджूрд╕рд░े рджेрд╢, рдЬैрд╕े – рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдЖрджि рдоें рднी рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдЪाрд╣िрдП। рдпрд╣ाँ рд╣िंрджी рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдмрд╣ुрдд рдХाрд░्рдп рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं, рд▓ोрдЧ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ोрдХрд░ рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдХे рд▓िрдП рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рднी рдРрд╕े рдЖрдпोрдЬрди рдЬрд░ूрд░ी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдоैं рдЖрдкрдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा рдХि рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдПрдХ рдмреЬा рджрд▓ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рднेрдЬा рдЬाрддा рд╣ै, рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдоंрдбрд▓ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рднेрдЬा рдЬाрдпे рдЬिрдирдоें рдХрдо рд╕े рдХрдо рдХुрдЫ рдк्рд░рддिрд╢рдд рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХे рджेрд╢ों рдХे рд╣िंрджी рд╕ेрд╡िрдпों / рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рднी рд╣ो।

рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХी рдмाрдд рдХрд░ें рддो рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд╡िрд╢ुрдж्рдз рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоाрдд्рд░ рд╡िрд░ोрдз рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЬрддा рд╣ै। рд▓рди्рджрди–рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рднी рднाрд░рдд рд╕े рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рдЖрдИं рдеीं। рдоैं рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдХि рд▓рди्рджрди рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдоें рдХोрдИ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕े рджेрд╢ рдХी рдЪाрд░ рд╡िрднिрди्рди рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЖрдпोрдЬрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдоें рдЦुрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиा рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджिрдпा рд╣ोрдЧा। рдЬрдм рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдоैं рдиाрдорд╡рд░ рд╕िंрд╣ рд╕े рдоिрд▓ा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдХрд╣ा рдеा рдХि рд╡рд╣ाँ рддुрдо рдЬो рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो, рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдмреЭिрдпा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो। рдпрд╣ाँ рд╣рдо рдЬो рдмोрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрд╕рдХी рдЪिंрддा рди рдХрд░ो।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдХे рд╕ुрдЭाрд╡ рдкрд░ рд╣ी рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХी рдеीрдо “рд╣िंрджी рдФрд░ рднाрд╡ी рдкीреЭी” рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा। рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рдРрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдирдИ рдкीреЭी рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рджूрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдЬреЬों рд╕े рдЬोреЬрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे рдЬाрдиे рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рд╕рдЪ рдХрд╣ूँ рддो рдпрд╣ рдмाрдд рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рд╕рд╣ी рд╣ै। рдоैंрдиे рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЗрд╕рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЖрдкрд╕े рдХी рднी рд╣ै। рдоैंрдиे рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣िंрджी рдПрд╡ं рднाрд╡ी рдкीреЭी рдкрд░ рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी рдеी, рдЬो рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рдеीрдо рд╕ौंрдЧ рдмрдиी, рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдкрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдиृрдд्рдп рд╣ुрдЖ, рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдХो рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХा рдк्рд░ेрдо рдоिрд▓ा, рдЪрд░्рдЪा рднी рдоिрд▓ी।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕ंрд╡рд╣рди рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдПрдХ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджूрдд рдХी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣िрддों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╣ी рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдЦोрд▓рдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдбॉ. рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдорд▓्рд▓ рд╕िंрдШрд╡ी рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдЧрдаिрдд рдХрдоेрдЯी рдХी рдЕрдиुрд╢ंрд╕ा рдкрд░ рдХрдИ рд▓ाрднрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдЖрд░рдо्рдн рдХीं। рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХों рдХा рдРрд╕ा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрди рд╕рдмрдХे рдкीрдЫे рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рднाрд░рдд рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиा рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рдпोрдЬрди рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЖрдкрдХे рдХ्рдпा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдоैं рд╢्рд░ी рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдорд▓्рд▓ рд╕िंрдШрд╡ी рдХो рднाрд░рддीрдп рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдХा рдЧांрдзी рдоाрдирддा рд╣ूँ। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рднाрд░рддीрдпों рдХो рдПрдХ рд╕ूрдд्рд░ рдоें рд▓ाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдЙрдирдХी рдПрдХाрдд्рдордХрддा рдХो рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा, рдм्рд░िрдЯेрди рдХे рд╣ी рдирд╣ीं рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬिрддрдиा рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪा рдФрд░ рди рд╕िрд░्рдл рд╕ोрдЪा рд╣ी, рдмрд▓्рдХि рдХिрдпा рднी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा рднी рджी। рд╣рдордиे рдЕрднी рдмाрдд рднी рдХी рдХि рд╕िंрдШрд╡ी рдЬी рдиे рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХो рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рдиाрдо рджिрдпा, рдЙрдирдХे рдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें рдЕрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рднी рдмреЭी। рдоुрдЭे рдпाрдж рд╣ै рдХि рдЙрдЪ्рдЪाрдпोрдЧ рдХे рд╢ैрд▓ेрди्рдж्рд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдиे 14 рд╕िрддрдо्рдмрд░ рдХो рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рджिрд╡рд╕ рдХा рднाрд░рдд рдХे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХे рднाрд░рддीрдп рдЙрд╕рд╕े рдЬुреЬें, рд╣рдоें рдРрд╕ा рд╡िрдХрд▓्рдк рдиिрдХाрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕ी рдмाрдд рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддे рд╣ुрдП рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рджिрд╡рд╕ рдХी рдкрд░िрдХрд▓्рдкрдиा рдмрдиी। рд╢ैрд▓ेрди्рдж्рд░ рдЬी рдиे рдЗрд╕рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд▓िрдпा। рд╕ूрд░ीрдиाрдо рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рд╕िंрдШрд╡ी рдЬी рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े 09 рдЬрдирд╡рд░ी рдХो рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рдиा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ुрдЖ рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдЖрдкрдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рднाрд░рдд рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рддो рдоैं рдпрд╣ी рдХрд╣ूंрдЧा рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиिрд╡ेрд╢ рдоें рдХोрдИ рдиुрдХрд╕ाрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдпрд╣ рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ोрдЪ рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕िрд░्рдл рдкैрд╕े рдХा рдиिрд╡ेрд╢ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдпрд╣ рдиिрд╡ेрд╢ рдпोрдЧ्рдпрддाрдУं, рддрдХрдиीрдХी рдХौрд╢рд▓ों, рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд▓рдЧाрд╡ рдФрд░ рдЕрдкрдирдд्рд╡ рдХा рднी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕िрд░्рдл рдкैрд╕े рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рддो рднाрд░рдд рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ोрдЧा рдХ्рдпोंрдХि, рдкैрд╕े рд╕े рдкैрд╕ा рдЪाрд╣िрдП рддो рднाрд░рдд рдХो рдЬ्рдпाрджा рджेрдиा рдкрдбेрдЧा, рдк्рд░ेрдо рдХा рдиिрд╡ेрд╢ рд▓ेंрдЧे рддो рдЙрд╕рдХा рд░िрдЯрд░्рди рднाрд░рдд рдХो рдирд╣ीं рднрд░рдиा рдкрдбेрдЧा। рдк्рд░ेрдо рдХा рдиिрд╡ेрд╢ рд╡ृрдХ्рд╖ рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдФрд░ рдлрд▓ рд▓рдЧाрдПрдЧा। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдХाрд░्рдп рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो OCI рдХा рд▓ाрдн рджिрдпा рд╣ै। рдоोрджीрдЬी рдоें рд╣рдо рдЫрд╡ि рджेрдЦрддे рд╣ैं рд╕िंрдШрд╡ी рдЬी рдХी, рдЬो рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЕрдкрдиा рдмрдиाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдХ्рдпा рдЦाрд╕ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдПँ рд░рд╣рддी рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рдХрд░ рдкैрд╕ा рдФрд░ рдиाрдо рдХрдоा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдХो рд╡ाрдкिрд╕ рднी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдмрд╕ рд╣рдо рдпрд╣ рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╣рдоाрд░े рдиिрд╡ेрд╢ рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдоिрд▓े। рд╣рдоें рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ NRI рдХोрдЯा рд╣ो, рдкुрд▓िрд╕ рдбेрд╕्рдХ рд╣ो, рд╕ंрдкрдд्рддि рдЖрджि рдХे рд╡िрд╡ाрджों рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдХोрд░्рдЯ рд╣ों, рдЕрд▓рдЧ рд╕ुрдирд╡ाрдИ рд╣ो рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░े рдХाрдо рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╣ो рд╕рдХें рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд рд╣ो рд╕рдХे। рдпрджि рдЗрди рдХाрд░्рдпों рдоें рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡्рдпрдп рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдкैрд╕े рджेрдиे рдоें рд╣рдоें рджिрдХ्рдХрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдкрд░्рдпрдЯрдХ рд╕्рдерд▓ рдкрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╢ुрд▓्рдХ рд╣ै, рдЗрд╕рд╕े рд╣рдоें рдХोрдИ рд╢िрдХाрдпрдд рдирд╣ीं। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдоें рднी рдХोрдИ рджो рд░ाрдп рдирд╣ीं рдХि рд╢िрдХाрдпрддें рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд╣ुрдИ рд╣ैं, рдЗрдоीрдЧ्рд░ेрд╢рди рдХी рджिрдХ्рдХрддें рднी рдХрдо рд╣ुрдИ рд╣ैं, рднाрд░рдд рдмреЬा рджेрд╢ рд╣ै, рд╣рдо рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рдХि рд╣рдо рдХोрдИ рд╕рдорд╕्рдпा рдмрдиें, рдмрд▓्рдХि рд╣рдо рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдоें рдЕрдкрдиा рдпोрдЧрджाрди рджेрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд░рдЦрддे рд╣ैं। рдоेрд░ा рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े рдХोрдИ рднी рд▓ेрдиा-рджेрдиा рдирд╣ीं рд╣ै, рдоैं рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдЬ рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣िंрджी рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рддрдХ рд▓े рдЬाрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЕрдХ्рд╕рд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рднाрд░рдд рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рджिрдП рдЬाрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЖрд▓ोрдЪрдХ рд╡рд░्рдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рддрд░ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЙрддрдиी рд╕рд░ाрд╣рдиा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी, рдЬिрддрдиी рдХी рджी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЖрдкрдХी рдирдЬрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕्рддрд░ рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдоेрд░ी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдмाрдд рд╣ै рдоुрдЭे рдХрднी рдирд╣ीं рд▓рдЧा рди рд╣ी рдХिрд╕ी рдиे рдоुрдЭे рдХрднी рдРрд╕ा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ाрдпा। рдоुрдЭे рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рд╡рд░िрд╖्рда рддрдеा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░ेрдо рдоिрд▓рддा рд░рд╣ा। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдЖрдкрдХी рдмाрдд рд╣ै, рдЗрд╕рдоें рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рджो рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдПрдХ рд╣ै рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдХाрд░рдг -рднाрд░рдд рдоें рдЬो рд▓ोрдЧ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рд▓िрдЦрддे рд╣ै рдпा рдХрд╣ें рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡рд░्рдЧ рд╕े рд╕рдо्рдмрдж्рдз рд╣ैं рдЙрди्рд╣ें рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬो рд╣िंрджी рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं рд╣िंрджी, рд╣िрди्рджू, рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╡ाрд▓े рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд╣рдоाрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдирд╣ीं рджेрдЦрддे, рд╡े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрдХ्рд╖ рдоें рдирд╣ीं рд░рд╣े, рджूрд╕рд░े рд╡े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े рддो рдХोрдИ рд▓ेрдиा рджेрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ी рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। рдХुрдЫेрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рдЬैрд╕े рдХрдорд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдЧोрдпрдирдХा, рдХुंрд╡рд░ рдмेрдЪैрди рдЖрджि рдиे рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдХुрдЫ рдХрдордЬोрд░ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рднी рд╣ै, рдПрдХ рддो рд╡े рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХी рдмाрддों рдоें рдЖ рдЧрдП рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоूрд▓рдзाрд░ा рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдирд╣ीं рджेрддे, рд╡рдЧैрд░рд╣ рд╡рдЧैрд░рд╣। рд▓ेрдХिрди рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдиे рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рд╕े рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдЖрджि рд▓ेрдиे рдоें рдХुрдЫ рднी рдкрд░рд╣ेреЫ рдирд╣ीं рдХिрдпा। рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл, рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рдХों рдиे рднी рдкैрд╕े рд╡ рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдХрдордЬोрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рднी рдЫाрдкрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдРрд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рдпोрдж्рдзाрдУं рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪीं рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоाрдирдиे рд╕े рд╣ी рдЗрдирдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рд╕्рддрд░ рдХे рдоाрдирдХ рдкрд░ рддोрд▓ा। рдоैं рдЖрдкрдХो рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХे рд╡े рд╕ाрд░े рдкрд╣рд▓ू рджिрдЦा рд░рд╣ा рд╣ूँ рдЬो рд╣ुрдП рдпा рдЬो рд╕ंрднрд╡ рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдоेрд░ी рд░ाрдп рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рддौрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдоाрдирджंрдб рдмрдиाрдиे рд╣ोंрдЧे рддाрдХि рдпे рдкрд░рдЦा рдЬा рд╕рдХे рдХि рд╡े рд╕्рддрд░ рдХे рдХिрд╕ рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдиे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рднी рдХрд░ рджिрдП рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдоैं рдпрд╣ рдоाрдирддा рд╣ूँ рдХि рд╣िंрджी рдХे рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрдпा рдЬाрдП। рд╣рдо рдпे рддो рдоूрд▓्рдпाрдЩ्рдХрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдХिрддрдиे рджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдмोрд▓ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХिрддрдиे рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдкреЭाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡рдЧैрд░рд╣-рд╡рдЧैрд░рд╣, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдмाрдд рдЖрддी рд╣ै рддो рджेрдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХ्рдпा рджे рд░рд╣ा рд╣ै, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХ्рдпा рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдо рдЬिрд╕ рдЕрдиुрднрд╡ рдоें рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╕े рджो-рд╕ौ рддीрди рд╕ौ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдЬрдм рд╣िंрджी рдХा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╣ोрдЧा рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдЬाрдирдиा рд╣ोрдЧा рдХि рд▓рди्рджрди рдпा рдХрдиाрдбा рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХाрд▓ рдоें рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ рдеा, рдм्рд░ेрдХ्рд╕िрдЯ рдоें рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ рдеा, рддो рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдпрд╣ाँ рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдкреЭा рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЖрдЬ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдЕंрджाрдЬा рд▓рдЧाрдпा рдЬाрдПрдЧा, рддрднी рд╕рдЪ्рдЪे рдЕрд░्рдеों рдоें рд╣िंрджी рдХा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╣ोрдЧा।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдоूрд▓рдзाрд░ा рдоें рдЬोреЬрдиे рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╣ी рдлाрдпрджा рд╣ोрдЧा। рдЬोреЬें рдпा рди рдЬोреЬें рдЗрд╕рд╕े рдПрдХाрдз рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдХा рднрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा। рдоेрд░ा рдпрд╣ рднी рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ोрдЪ, рднाрд╡ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд▓реЬे рдоें рд░рдЦिрдпे, рднाрд╖ा рд╕े рдпा рднाрд╡ों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╡े рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдирд╣ीं। рд╣рдо рджो рддीрди рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрд╕рд╕े рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╢ैрд▓ी рдХा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдЖрдк рд╕ुрдзाрд░ рдХीрдЬिрдпे, рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рд╕ोрдЪ, рд╣рдоाрд░े рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рд╡िрдЪाрд░ рдХो рдорд░рдиे рдиे рджीрдЬिрдпे


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рд╡िрджेрд╢ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдкुрд░ाрдиी рдкीреЭी рдЕрдкрдиे рдШрд░-рдЖंрдЧрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЪрд╣рд▓рдкрд╣рд▓ рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЖрдИ рдеी рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдорди рдоें рд╕ंрдЬोрдХрд░ рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ै। рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдпाрджें рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╕े рдЙрди рдкрд░ рдпрджा рдХрджा рдиॉрд╕्рдЯैрд▓्рдЬिрдХ рд╣ोрдиे рдХा рдЖрд░ोрдк рднी рд▓рдЧрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рдХी рдирдИ рдкीреЭी рдЕрдкрдиे рдорди рдоें рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЫрд╡ि рд▓ेрдХрд░ рдирд╣ीं рдЬी рд░рд╣ी рд╣ै! рдЙрд╕рдХा рдЕрдкрдиा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╣ै, рдоिрдд्рд░ рд╣ैं, рднाрд╖ा рд╣ै рдЬो рдЙрди्рд╣ें рдЬрди्рдорддे рд╣ी рдпрд╣ाँ рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ी рд╣ै। рджोрдиों рдкीреЭिрдпों рдХे рдкрд░िрд╡ेрд╢рдЬрди्рдп рдЗрд╕ рдоूрд▓рднूрдд рдЕंрддрд░ рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рд╕рдЪ рдкूрдЫिрдпे рддो рдпे рд▓ोрдЧ рднाрд░рдд рдХो рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬैрд╕े рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдирдиिрд╣ाрд▓ рдХो рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ी рджेрд╢ рдоें рдЬрди्рдо рд▓िрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХा рджेрд╢ рдпрд╣ी рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднी рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдпрд╣ी рдеा 25-30 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЕрдм рдХрдо्рдпुрдиिрдХेрд╢рди рдЗрддрдиा рдмреЭ рдЧрдпा рд╣ै рдХि рджूрд░ी рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЬрдм 1984 -85 рдоें рдоैं рдл्рд░ांрд╕ рдЖрдпा рдеा рддो рдоेрд░े рдоाрддा рдкिрддा рдЪौрдмीрд╕ों рдШंрдЯे рдоेрд░े рдлोрди рдХा рдЗрди्рддрдЬाрд░ рдХрд░рддे рдеे, рдЙрдирдХे рдкрдд्рд░ рдкाँрдЪ-рдЫрд╣ рдорд╣ीрдиे рдоें рдоुрдЭ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे рдеे। рдЕрдм рд╣рдо рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рдоिрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдХ्рдпोंрдХि рд╕ंрдЪाрд░ рд╕ाрдзрдиों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рджुрдиिрдпा рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рд╕ाрд▓ों рд╕ाрд▓ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХो рдирд╣ीं рджेрдЦ рдкाрддे рдеे, рдЕрдм рд╣рдо рд╡ीрдбिрдпो рдХाрд▓ рдХрд░рдХे рдЬрдм рдЪाрд╣ें рджेрдЦ рдФрд░ рдмाрдд рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЕрдм рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рднाрд░рдд рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрдХрд░ рдмреЭ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрдирдХा рднी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓рди्рджрди рдЯोрдХिрдпो рдЬाрдкाрди рдЕрдоेрд░िрдХा рдЕрдм рднाрд░рдд рд╕े рджूрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं рдпा рдХрд╣ें рд╕рдм рднाрд░рдд рдХे рд╣ी рдПрдХ्рд╕рдЯेंрд╢рди рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рдкрд╣рд▓े рд╣рдо рдЫрдд्рддीрд╕ рдШंрдЯे рдоें рд▓рдЦрдирдК рд╕े рдоुंрдмрдИ рдкрд╣ुँрдЪрддे рдеे, рдкрд░ рдЕрдм рдЗрддрдиे рдШंрдЯे рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдХрд╣ाँ рд╕े рдХрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддे рд╣ैं। рджुрдиिрдпा рдЕрдм рд╕िрдордЯ рдЧрдИ рд╣ै, рдЙрди्рдирдд рддрдХрдиीрдХी рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЖрдЬ рдХी рдкीреЭी рдоें рдиौрд╕्рдЯैрд▓्рдЬिрдХ рднाрд╡ рдЖрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै। рднाрд╡рдиाрдПँ рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рд╡рд╣ीं рд╣ैं, рдЙрдирдХा рдЖрдХрд▓рди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा, рдмрд╕ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдоें рд░ूрдкांрддрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдХुрдЫ рдоाрдпрдиे рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХрддा рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рдЧрдпा рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬрдм рдмाрдд рдЖрддी рд╣ै рддो рдЖрдкрдХे рддीрдиों рд╣ी рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд░рд╣े рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкुрдд्рд░ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЖрдкрдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиुрднूрддिрдпों, рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдФрд░ рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдШрдЯрдиाрдХ्рд░рдоों рдХो рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓ी рд╣ै। рдХोрдИ рдШрдЯрдиा рдпा рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдХрд╡िрддा рдХा рд░ूрдк рдХрдм рдФрд░ рдХैрд╕े рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдиूрддрди рдЬी, рдоुрдЭे рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦрдиा рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕ुрд╣ाрддा рд╣ै। рдпूँ рддो рдоैंрдиे рджो-рдЪाрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рднी рд▓िрдЦीं рд╣ैं рдкрд░ рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рднी рдХрд╡िрддा рдХे рднाрд╡ рдЖ рдЬाрддे рд╣ैं। рдоेрд░े рд▓ेрдЦрди рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдпрд╣ी рд╣ै, рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдкूрд░ा рдХा рдкूрд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдоैं рдоूрд▓рддः рдХрд╡ि рд╣ूँ рдФрд░ рдоुрдЭ рдкрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдЕрдиुрдХрдо्рдкा рд╣ै рдХि рдЬो рдмाрдд рдоेрд░े рджिрд▓ рдФрд░ рджिрдоाрдЧ рдХो рд▓рдЧ рдЬाрддी рд╣ै рд╡рд╣ी рдХрд╡िрддा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЖрдкрдХी рдПрдХ рдХрд╡िрддा “рдЫреЬी рдШреЬी рдФрд░ рдРрдирдХ” рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдХрд╡िрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╡ाрдкिрд╕ рди рдЖ рд╕рдХрдиे рдХी рд╡िрд╡рд╢рддाрдУं рдФрд░ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоाрд░्рдоिрдХрддा рд╕े рдЙрдХेрд░ा рдЧрдпा рд╣ै। рдХ्рдпा рдЬीрд╡рди рдХे рдХिрд╕ी рдоोреЬ рдкрд░ рдордЬрдмूрд░िрдпाँ рдЗрддрдиी рдмрд▓рд╡рддी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рджिрд▓ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдХो рднी рдЕрдирд╕ुрдиा рдХрд░ рджेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдШреЬी-рдЫрдбी-рдРрдирдХ рдоेрд░ी рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдоें рддीрди рдкीреЭिрдпों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рд╕े рдоिрд▓рдиे рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рд░ोрдХ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдХो рдХрдИ рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрджि рдоेрд░े рдкाрд╕ рдХрдо рдкैрд╕े рд╣ैं рддो рдмрдЪ्рдЪों рдкрд░ рдЦрд░्рдЪ рдХрд░ूंрдЧा рдоाрддा-рдкिрддा рдкрд░ рдирд╣ीं। рдоैं рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рднूрдЦा рдирд╣ीं рджेрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдкिрддा-рдоाрддा рд╕े рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдХि рд╕ीрдоिрдд рд╕ाрдзрди рдоें рдЧुрдЬाрд░ा рдХрд░ рд▓ें। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдоेрд░े рдкिрддा рдоुрдЭे рднूрдЦा рдирд╣ीं рджेрдЦ рд╕рдХрддे, рд╡े рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХो рдХрдо рдЦрд░्рдЪ рдХे рд▓िрдП рд╕рдордЭा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдПрдХ рдЪрдХ्рд░ рд╣ै рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा 2003-04 рдоें рд▓िрдЦी рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдоेрд░ा рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рдпे рдоेрд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдХे рджेрдЦी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╕्рддрд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ाрд▓ рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рднी рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд▓рди्рджрди рдоें рд╣िंрджी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрдк рдХिрддрдиे рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рд▓рди्рджрди рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдпुрдЧ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХोрд░ोрдиा рдХाрд▓ рд╕े рд╣рдоाрд░े рд╡ाрддाрдпрди рдХा рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо ‘рдХрд╡िрддा рдХी рдирдИ рдкौрдз ‘ рдЖрд░рдо्рдн рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоैं рдкाрддा рд╣ूँ рдХि рдЖрдЬ рдХрдИ рд▓ोрдЧ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рд╕्рддрд░ीрдп рдФрд░ рдмреЭिрдпा рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдоुрдЭрд╕े рдПрдХ рдмाрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдХि рдЖрдкрдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдирдИ рдкीреЭी рдХे рд▓ोрдЧ рдирд╣ी рджिрдЦрддे। рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै рдоैं рддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдкрд╣рд▓े рдЬрдм рдоैं 25 рдХी рдЙрдо्рд░ рдХा рдеा рддो рдоेрд░े рдкिрддा рдХी рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдЖрддे рдеे, рдЬрдм рдоैं рдмреЬा рд╣ुрдЖ рддो рдоेрд░ी рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдоुрдЭे рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧे, рдЕрдм рдоैं рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рдоुрдЭрд╕े рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рдпाрдиे рдПрдХ рд╣ी рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдЖ рдкाрддे рд╣ैं। рдпुрд╡ाрдУं рдХा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рди рджिрдЦрдиा рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рдирд╣ीं рд╣ैं।। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдХрдИ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡े рдкрдвाрдИ, рдЧृрд╣рд╕्рдеी, рдХैрд░िрдпрд░ рд╕े рдмंрдзे рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╕рдордп рдирд╣ीं рджे рдкाрддे рдЬрдм рдЗрдирд╕े рдХुрдЫ рдЕрд╡рдХाрд╢ рдкाрддे рд╣ैं рддो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╕рд╣рднाрдЧी рдмрдирддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╣ै рдХि рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╡рд╣ीँ рдХी рд╡рд╣ीँ рд╣ै। рд░ुрдЭाрди рднी рд╡рд╣ी рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдХुрдЫ реЩाрд╕ рдиाрдо рд▓ेрдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे рдЬो рдЕрдЪ्рдЫा рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдХुрдЫ рдиाрдо рд▓ूंрдЧा рддो рдпे рдЕрди्рдпाрдп рд╣ोрдЧा, рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рд▓िрд╕्рдЯ рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдЖрд╢ीрд╖ рдоिрд╢्рд░, рдЕрднिрд╖ेрдХ рдд्рд░िрдкाрдаी, рд╢ेрдлाрд▓ी рдл्рд░ॉрд╕्рдЯ, рдЖрд╢ुрддोрд╖, рдЕंрддрд░ीрдкा, рддिрдеी рджाрдиी, рдЗंрджु рдмрд░ोрдд, рд╢िрдЦा рд╡ाрд░्рд╖्рдгेрдп, рд░िрдЪा рдЬैрди рдЖрджि। рдЗрди рд▓ोрдЧों рд╕े рдоैं рдкिрдЫрд▓े рдкाँрдЪ-рдЫрд╣ рдорд╣ीрдиे рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдпा рд╣ूँ। рдПрдХ рдоाрд╕िрдХ рдмैрдардХ ‘реЫूрдо рдХॉреЮी’ рд╣рд░ рдорд╣ीрдиे рдХे рдкрд╣рд▓े рд╕ोрдорд╡ाрд░ рдХो рд╣рдо рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाँ рдПрдХ рд╢िрдХाрдпрдд рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рдЬрди्рдоे рд▓ोрдЧ рд╣िंрджी рд╕े рдирд╣ीं рдЬुреЬ рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдпा рд╡िрджेрд╢ी рджोрдиों рдоूрд▓ рдХे рд╣ी। рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЬрдм рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХी рдмाрдд рдЖрддी рд╣ै рддो рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдердо рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦрдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं। рдиिрдмंрдз, рд░िрдкोрд░्рдЯ, рдЖрд▓ेрдЦ рд▓िрдЦрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдХрд╡िрддा рдХрд╣ाрдиी рдЬैрд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рдж्рд╡िрддीрдп рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдпा рднाрд░рддेрддрд░ рдХौрди рд╕ा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЬ्рдпाрджा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоाрдирддे рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрди рдХे рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдорд▓्рд▓ рд╕िंрдШрд╡ी рдХा рдпोрдЧрджाрди рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣ рд░рд╣े рд▓ोрдЧों рдХो рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдирд╣ीं рднाрд░рддрд╡ंрд╢ी рдХрд╣ा рдеा। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднी рдЕрдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рд╣рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╢рдм्рдж рдХा рднाрд╡ाрд░्рде рд▓ेрдиा рдЪाрд╣िрдП рди рдХि рдЗрд╕े рд╕िрд░्рдл рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП। рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬो рднी рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдм рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоेрд░े рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै
• рдЬो рдХрдо рдЖрдпु рдоें рднाрд░рдд рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЖ рдЧрдП рдЬैрд╕े рдоेрд░े рдЬैрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдФрд░ рд╡े рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЬिрдирдХी рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдоें рд╡िрджेрд╢ рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕ाрде рд╢ाрджी рд╣ो рдЧрдИ, рдЬैрд╕े – рдЙрд╖ाрд░ाрдЬे рд╕рдХ्рд╕ेрдиा, рдХाрджрдо्рдмрд░ी рдоेрд╣рд░ा, рдЕрдиिрд▓ рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░ рдФрд░ рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдЖрджि।
• рд╡े рдЬिрдирдХा рдпрд╣ीं рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдпा рд╡िрджेрд╢ी рдоूрд▓ рдХे рд╡े рдЬो рд╣िंрджी рдоें рд▓ेрдЦрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
• рдмреЬी рдЙрдо्рд░ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЬो рдЕрдм рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдгों рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдоें рдмрд╕ рдЧрдП рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬैрд╕े- рддेрдЬेंрдж्рд░ рд╢рд░्рдоा, рд╕ुрд╖рдо рдмेрджी рдЖрджि।
• рд╡े рдЬिрдирдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдпрд╣ाँ рд▓ाрдпा рдЬिрдирдХा рд╣िंрджी рдоें рдХैрд░िрдпрд░ рдеा, рдХрдо рдФрд░ рдордз्рдп рдЖрдпु рдХे рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЕрдзिрдХाрд░ी, рдЬो рдЕрдм рдпрд╣ीं рдмрд╕ рдЧрдП, рдЬैрд╕े -рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рдЧौрддрдо рд╕рдЪрджेрд╡ рдФрд░ рдкुрд╖्рдкिрддा рдЕрд╡рд╕्рдеी рдЖрджि। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдЗрдзрд░ рдирдП рд╢рдм्рдж рднाрд░рддेрддрд░ /рджेрд╢ांрддрд░ рдХा рднी рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдорди рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕ी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ै। рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдпрд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдоंрдЪ рдЦेрдоेрдмाрдЬी рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ै, рдХ्рдпा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдордиोрд╡ृрдд्рддि рд╣ै рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рджो рдзреЬों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдЦेрдоेрдмाрдЬी рд╣ै рднी рдирд╣ीं рднी। рдпрд╣ рдоाрдирд╡ рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╣ै рдЬो рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓ेрдЧा। рдпрджि рдоैं рдХрд╣ूं рд╕рдм рдХुрдЫ рдаीрдХ рд╣ै рддो рдпे рднी рдЭूрда рд╣ोрдЧा। рдордЧрд░ рдЦेрдоेрдмाрдЬी рдЗрддрдиी рдирд╣ीं рдЬिрддрдиी рднाрд░рдд рдоें рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдмреЬे рдоंрдЪ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдмреЬा рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ाँ рдХी рдЦेрдоेрдмाрдЬी рдЬ्рдпाрджा рдЦрддрд░рдиाрдХ рдФрд░ рдиुрдХрд╕ाрдирджेрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдоैंрдиे рдЕрднी рддрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд░ाрдЬрдиीрддि рдирд╣ीं рджेрдЦी। рд░ाрдЬрдиीрддि рд╕े рдоेрд░ा рдорддрд▓рдм рд╡ाрдордоाрд░्рдЧी рдЖрджि рд╕े рд╣ै। рдпрджि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ोрддी рднी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдирд╣ीं рд▓िрдпा рдЬा рдЬाрддा। рдЬो рднी рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рдЙрдирдХी рдоूрд▓ рднाрд╡рдиा рд╣िंрджी рдФрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рд╣िंрджी рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рджेрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдХрдИ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рд╕े рдирд╡ाрдЬा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рд╕े рдХिрддрдиा рд╕рди्рддुрд╖्рдЯ рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдХाрдо рдоें рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдХी рдмाрдд рд╣ै рддो рдпрд╣ рдПрдХ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै, рд╣िंрджी рдХी рд╕ेрд╡ा рджूрд╕рд░ा рдкрдХ्рд╖। рдоैं рдоैрдиेрдЬрдоेंрдЯ рд╕े рдЬुреЬा рд╣ूँ рдЬрд╣ाँ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै Satisfaction is death рдФрд░ рдЖрдкрдиे рдпрд╣ рднी рдХрд╣ाрд╡рдд рд╕ुрдиी рд╣ोрдЧी рдХि Intellectuals don’t retire рдЖрдкрдиे рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рдХी рдмाрдд рдХी рддो рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рдкीрдЫे рднाрдЧрдиा рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рд╣ै рдЬैрд╕े рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдиреШрд▓ рдХрд░рдХे рдкाрд╕ рд╣ोрдиा। рдиреШрд▓ рдХрд░рдХे рдЖрдк рдЖрдЧे рд╡ाрд▓ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рддो рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиे рдоें рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдмреЭ рд╕рдХрддे। рдоैं рдЖрдкрдХो рд╣ृрджрдп рд╕े рдмрддा рд░рд╣ा рд╣ूँ рдХि рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рдкीрдЫे рдЬाрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। рдоेрд░ा рд╕ंрдмंрдз рд╕ंрдкрди्рди рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ूँ। рдоैं рдкाрддा рд╣ूँ рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЪुрди рд▓िрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬो рдЙрд╕рдХे рдпोрдЧ्рдп рдирд╣ीं рд╣ोрддे рдкрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ंрдмंрдз рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рдХрд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рдоैं рдпा рддो рдк्рд░ेрдо рдХे рд▓िрдП рдпा рдлिрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ। рдЙрдирддीрд╕ рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдоुрдЭे рдЙ. рдк्рд░. рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ा, рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоाрди рдкाрдХрд░ рднी рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧा। рдоुрдЭे рдПрдХ рдмाрдд рд╕рдордЭ рдЖрдИ рдХि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдХा рднрд▓ा рд╣ुрдЖ। рд╕िंрдШрд╡ी рдЬी рдиे рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд╕рдордп рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा рдеा рдпрд╣ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рддुрдо्рд╣ें рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рд╣ै рдЕрдкिрддु рдпुрд╡ाрд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рд╣ै। рдЖрдкрдХे рдЗрд╕ рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ेрдХрд░ рдпुрд╡ा рдЖрдЧे рдЖрдпेंрдЧे рдФрд░ рд╣िंрджी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░ेंрдЧे। рдпрд╣ी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рдХी рдоूрд▓ рднाрд╡рдиा рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ै।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдХोрдИ рд╕ंрджेрд╢ рдпा рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдмाрдд рдЬिрд╕े рдЗрд╕ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдк рдЕрдкрдиे рдкाрдардХों рдФрд░ рд╕рднी рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं?

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдЖрдкрдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рд╣ो рддो рдоैं рдЕрдкрдиे рд╕рди्рджेрд╢ рдХो рддीрди рднाрдЧों рдоें рдмाँрдЯрдиा рдЪाрд╣ूंрдЧा। рдПрдХ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЬो рд╣िंрджी рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा рд╣ैं। рдЖрдк рдЬрдм рдмोрд▓рддे рд╣ैं рддो рд▓ोрдЧ рд╕ुрдирддे рд╣ैं, рдЬрдм рдХाрдо рдмोрд▓рддा рд╣ै рддो рд▓ोрдЧ рдмोрд▓рддे рд╣ैं, рдХाрдпрдиाрдд рд╕ुрдирддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрдирддा рд╣ै। рдЖрдк рдХाрд░्рдп рд╕े рдЬाрдиे рдЬाрдПँ рдиाрдо рд╕े рдирд╣ीं, рдпрджि рдЖрдк рдХрд░्рдо рдХिрдП рдЬाрдпेंрдЧे рддो рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдЬ्рдпाрджा рд╣ोрдЧी। рджूрд╕рд░ा рд╕рди्рджेрд╢ рдкाрдардХों рдХे рд▓िрдП рд╣ै рдХि рд╡े рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦी рдЬा рд░рд╣ी рдкुрд╕्рддрдХ рдЦрд░ीрджें, рдЙрди рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рджें рдЬिрд╕рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ेрдЧा। рддीрд╕рд░ा рд╕рди्рджेрд╢ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХे рд▓िрдП рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рд╣ै। рдпрджि рдЖрдк рд╣िंрджी рд╕े рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╣िंрджी рдХी рдЙрди्рдирддि рдФрд░ рднрд▓ा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХे, рдЖрдк рд╣िंрджी рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ें, рдкुрд╕्рддрдХें рдЦрд░ीрджें, рдк्рд░рддिрднाрдЧिрддा рдХрд░ें। рдЖрдкрдХे рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рд╣िंрджी рдХा рд▓ाрдн рд╣ोрдЧा। рдирдИ рдкीреЭी рдХो рд╣िंрджी рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджें, рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдПँ। рдоैं рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрдоिрдпों рдХो рдпрд╣ рд╕ूрдд्рд░ рджेрддा рд╣ूँ рдХि рдк्рд░рдЧрддि рдпрджि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ै рддो рд╣िंрджी рд╣ै рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╣िंрджी рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдмрдиाрдУ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣рдеिрдпाрд░ / рдлिрд░ рджेрдЦो рдХैрд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рд╣рд░ рд╕рдкрдиा рд╕ाрдХाрд░। рдж्рд╡िрднाрд╖ी рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдк्рд░рдЧрддि рдХी рднाрд╖ा рд╣ै, рдпрджि рдоुрдЭे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдирд╣ीं рдЖрддी рд╣ोрддी рддो рдоैं рдпрд╣ाँ рдЕрдкрдиी рд╣िंрджी рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХैрд╕े рдХрд░рддा? рдЖрдк рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЬाрдиें-рдкреЭें, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджी рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдоा рдХी рднाрд╖ा рдмрдиाрдПँ। рдЗрд╕ рдЪрд░्рдЪा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоैं рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рднी рдпрд╣ рдЕрдиुрд░ोрдз рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ рдХी рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡े рд▓ंрджрди рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рджेрд╢ों рдоें рд╕्рдеाрдИ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХेंрдж्рд░ рдЦोрд▓ें рдЬрд╣ाँ рдХрд░्рдорда рд╣िंрджीрд╕ेрд╡िрдпों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдХी рдЬाрдП рдФрд░ рд╣िंрджी рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣рдЪाрди рдоिрд▓े। рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдиुрд╕ंрдзिрдд्рд╕ुрдУं рд╕े рднी рдоैं рдиिрд╡ेрджрди рдХрд░ूंрдЧा рдХि рдЪूँрдХि рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рдоें рд╕рдмрдХा рдЕрдкрдиा-рдЕрдкрдиा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрддा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдоेрд░े рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рджूрд╕рд░े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рднी рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ों рдФрд░ рдлिрд░ рдЗрд╕ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдоें рдЕрдкрдиा рдордд рдмрдиाрдПं, рддाрдХि рдЙрдирдХे рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ो рдФрд░ рдЙрдирдХा рдХ्рд╖िрддिрдЬ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ो।


рдиूрддрди рдкांрдбेрдп: рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे рдЕрдкрдиी рдХिрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рд╕ुрдирдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे !

рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд: рдЬी рдЕрд╡рд╢्рдп,
рднрдп рдоुрдЭे рд╣ाрд░рдиे рдХा рдирд╣ीं, рдХुрдЫ рдЦोрдиे рдХा рд╣ै,
рдЦोрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рдоैं, рдирдИ рдкीреЭी рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕
рдЬिрд╕рдХे рдорди рдХे рдЖрдХाрд╢ рдоें рдПрдХ рднाрд░рдд рд╣ै
рднाрд░рдд рдоें рдЫोрдЯा рд╕ा рдШрд░ рд╣ै, рдШрд░ рдоें рдирди्рд╣ा рд╕ा рдоंрджिрд░ рд╣ै ...।
***

рдкрд░िрдЪрдп: рдкрдж्рдоेрд╢ рдЧुрдк्рдд
рдЬрди्рдо : 5 рдЬрдирд╡рд░ी, 1965 рдХो рд▓рдЦрдирдК, рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢
рд╢िрдХ्рд╖ा : рд╕ाрд╣िрдд्рдпрд░рдд्рди, рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдк्рд░рдпाрдЧ, рднाрд░рдд
рдкрдж:
1. рд╕ंрдкाрджрдХ, ‘рдкुрд░рд╡ाрдИ’ (рд╣िंрджी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХा), рдпू.рдХे.
2. рд╕рдо्рдкाрджрдХ, ‘рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЯुрдбे’ рдкрдд्рд░िрдХा
3. рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рд╣िंрджी рд╕рдоिрддि, рдпू.рдХे.
рдк्рд░рдХाрд╢рди:
рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдХрд▓рди – рдЖрдХृрддि, рд╕ाрдЧрд░ рдХा рдкंрдЫी, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкुрдд्рд░
рд╕ंрдкाрджрди -рдпू.рдХे. рдХे рд╣िंрджी рдХрд╡िрдпों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рджूрд░ рдмाрдЧ рдоें рд╕ोंрдзी рдоिрдЯ्рдЯी’
рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ/ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ/ рдк्рд░рддिрднाрдЧिрддा:
1. 1993, рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдоाрдирдЪेрд╕्рдЯрд░, рдпू.рдХे.
2. 1993 рд╕े 2006 рддрдХ, рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рдпू.рдХे.
3. 2003 рд╕ाрддрд╡ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╕ुрд░िрдиाрдо
рдоाрди्рдпрддा/ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░/ рд╕рдо्рдоाрди:
рд╣िंрджी рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП рдЧुрдк्рдд рдХो рдХрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рддрдеा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪों рдкрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓ рдЪुрдХा рд╣ै, рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै, рддाрдЬ рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िंрджी рдк्рд░рдЪाрд░, рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рджिрд╡рд╕, рдЕрдХ्рд╖рд░рдо рджिрд▓्рд▓ी ; рди्рдпूрдпाрд░्рдХ рдоें рдЖрдард╡ें рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा ‘рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоाрди’ рдФрд░ рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा ‘рдкрдж्рдорднूрд╖рдг рдоोрдЯूрд░ि рд╕рдд्рдпрдиाрд░ाрдпрдг рдкुрд░рд╕्рдХाрд░’ рдЖрджि

рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ूрдЪрдиाрдПँ:
рдЖрдк рд╡िрд╢्рд╡ рдПрд╡ं рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ुрдП рдЪाрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों, рд▓ंрдбрди рдоें 19 рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों, 1999 рдоें рдпू.рдХे. рдоें рд╣ुрдП рдЫрдаे рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди, рд╕ैрдХреЬों рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧोрд╖्рдаिрдпों, рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рд╡ рд╢िрд╡िрд░ рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддाрдУं рдХे рд╕ंрдпोрдЬрдХ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं।
рд╕ंрдкрд░्рдХ –
рдИрдоेрд▓: director@oxfordbusinesscollege.co.uk
рджूрд░рднाрд╖: +44 1865 791 908
рдкрддा: 65 George Street Oxford OX1 2BQ (United Kingdom)
***

рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░рдХрд░्рддा: рдиूрддрди рдкाрдг्рдбेрдп
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдиिрджेрд╢рдХ рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп
рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░
рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рдЪрд▓рднाрд╖: +91-703112607
рдИрдоेрд▓ pandeynutan91@gmail.com

рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕: рдПрдХ рдЕрдЯूрдЯ рд╕ंрдмंрдз

- рдиूрддрди рдкांрдбेрдп


 рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдмीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рд╡िрд╢्рд╡-рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдУं рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрджाрд░्рдкрдг рдЕрдж्рднुрдд рдШрдЯрдиा рд╣ै। рд╕рди 1869 рдоें рднाрд░рдд рдХे рдЧुрдЬрд░ाрдд рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкोрд░рдмंрджрд░ рд╢рд╣рд░ рдоें рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдХрд░рдордЪंрдж рдЧांрдзी рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рдРрд╕े рдорд╣ाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ, рдЬो рдХрдИ рд╕рди्рджрд░्рднों рдоें рдЪрдордд्рдХाрд░िрдХ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдЧांрдзी рдХा рдиाрдо рдЖрддे рд╣ी рд╣рдоाрд░ी рдЖँрдЦों рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡िрд░ाрдЯ рдЪрд░िрдд्рд░ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдорд╣ाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдмौрдиे рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЧांрдзी рдЬी, рди рднूрддो рди рднрд╡िрд╖्рдпрддि рдХी рд╕ूрдХ्рддि рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдорд╣ाрди рдЪрд░िрдд्рд░ рдФрд░ рдмрд╣ुрдоुрдЦी рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдРрд╕ा рднрд╡्рдп рдЖрд╡рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдЦреЬे рд╣ोрдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХिрд╕ी рдоें рдирд╣ीं। рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдЬीрд╡рди, рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рдЕрдиुрдкाрд▓рди рдХा рд╡рд╣ рдЕрдж्рднुрдд рд╕рдо्рдоिрд╢्рд░рдг рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдкрд╣рд▓े рдЖрддा рд╣ै, рд╕िрдж्рдзांрдд рдмाрдж рдоें। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдРрд╕ा рдХौрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рд╣ो рдХि рд╡рд╣ рдмрджрд▓ाрд╡, рдЬो рддुрдо рджुрдиिрдпा рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ो, рдкрд╣рд▓े рдЦुрдж рдоें рд▓ेрдХрд░ рдЖрдУ। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдоंрдд्рд░ рдХा рдЬीрд╡рди рднрд░ рд╕ंрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧांрдзी рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдоें рдХोрдИ рдРрд╕ा рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдпा рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рдирд╣ीं рджिрдпा, рдЬिрд╕рдХी рд╡े рджूрд╕рд░ों рд╕े рддो рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ों, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХा рдЙрдирдоें рд╕ाрд╣рд╕ рди рд╣ो। рдЧांрдзी рдЬी рд╡рд╕्рддुрддः рдПрдХ рдЙрдкрджेрд╢рдХ рди рд╣ोрдХрд░ рд╕рдЪ्рдЪे рдоाрдирд╡рддाрд╡ाрджी рдЪिंрддрдХ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬिрди рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा, рд╡े рдХोрд░े рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рди рд╣ोрдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕्рд╡рдпं рдХे рдЕрдиुрднрд╡ों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеे рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╕ाрди рдирд╣ीं।

рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों, рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों, рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮों рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдЪाрд░рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЧांрдзीрд╡ाрдж рдпा рдЧांрдзीрд╡ाрджी рджрд░्рд╢рди рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдПрдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рдЧांрдзीрд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдпрддा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╕्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкीрдЫे рдЗрди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдзाрд░рдгा рдпा рддрд░्рдХ рдпрд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЧांрдзी рджрд░्рд╢рди рдоूрд▓рддः рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡-рдХрд▓्рдпाрдг рдХी рднाрд╡рдиा рдЖрджि рдЬिрди рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рд╡े рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдирд╡ीрди рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдиिрд╣िрдд рд╡े рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдоूрд▓्рдп рд╣ैं, рдЬो рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдпुрдЧ рдоें рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдФрд░ рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдпрд╣ рдмाрдд рд╕्рд╡рдпं рднी рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХी рд╣ै рдХि ‘рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХिрд╕ी рдирд╡ीрди рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдпा рдЬीрд╡рди- рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдирд╣ीं рдХिрдпा।’ (1) рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпрд╣ рднी рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╣ै рдХि ‘рдЧांрдзी рджрд░्рд╢рди рднाрд░рдд рдХी рдЙрд╕ рдЖрдЪाрд░-рдкрд░рдХ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди рджृрд╖्рдЯि рддрдеा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рдзिрдд рддрдеा рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╣ै, рдЬो рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕ेрд╡ा, рдк्рд░ेрдо, рдд्рдпाрдЧ, рд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा, рдЕрд╕्рддेрдп, рдЕрдкрд░िрдЧ्рд░рд╣, рдЖрдд्рдо рд╕ंрдпрдо рдЖрджि рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рднौрддिрдХ рдЬीрд╡рдирдоाрдиों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдХ рдХाрдо्рдп рдФрд░ рд╡рд░ेрдг्рдп рдоाрдирддी рдЖрдИ рд╣ै।’ (2)

рдЧांрдзीрдЬी рдЬी рдиे рдоाрдирд╡ рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рдЬिрди рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпाрдкрдХрддा рддрдеा рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХрддा рдк्рд░рджाрди рдХी, рдЙрдирдХी рдЦूрдмрд╕ूрд░рддी рдЙрдирдХी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХрддा рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╕рд░्рд╡рджा ‘рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕рдд्рдп рд╣ै’ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ ‘рд╕рдд्рдп рд╣ी рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ै’ рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдк्рд░рддिрдкाрджिрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдЙрдирдХी рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рдеी рдХि рдИрд╢्рд╡рд░ рдХो рд╕рдд्рдп рдоाрдирдиे рд╕े рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдХрд░рдиे рдХो рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдпрджि рд╣рдо рд╕рдд्рдп рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдоाрдирддे рд╣ैं рддो рд╣рдо рд╕рдд्рдп рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдд्рдпрдордп рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрдж्рдШोрд╖рдгा рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि 'рд▓ाрдЦों-рдХрд░ोреЬों рдЧूँрдЧों рдХे рд╣ृрджрдпों рдоें рдЬो рдИрд╢्рд╡рд░ рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рд╣ै, рдоैं рдЙрд╕рдХे рд╕िрд╡ा рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдИрд╢्рд╡рд░ рдХो рдирд╣ीं рдоाрдирддा। рдоैं рдЗрди рд▓ाрдЦों-рдХрд░ोреЬों рдХी рд╕ेрд╡ा рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддा рд╣ूँ рдЬो рд╕рдд्рдп рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕ рд╕рдд्рдп рдХी рдЬो рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ै। рдоैं рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рдоें рднрдЧрд╡ाрди् рдХो рдирд╣ीं рдоाрдирддा, рдоेрд░े рд▓िрдП рд╕рдд्рдп рд╣ी рдИрд╢्рд╡рд░ рд╣ै।’ (3) рдЕрд╣िंрд╕ा, рдзрд░्рдо, рднाрд╖ा, рдиैрддिрдХ-рд╡िрдХाрд╕, рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдирддा, рд╕рджाрдЪाрд░рдордп рдЬीрд╡рди рдЖрджि рдЕрдирдЧिрдирдд рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЬो рд╕ोрдЪ рджी, рд╡рд╣ рд╕рдордп рдФрд░ рд╕्рдеाрди рдХी рд╕ीрдоा рд╕े рдкрд░े, рд╕ाрд░्рд╡рджेрд╢िрдХ рдФрд░ рд╕рд░्рд╡рдХाрд▓िрдХ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдП рдЖрдЬ рднी рдЙрддрдиे рд╣ी рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ैं, рдЬिрддрдиे рд╡े рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХाрд▓ рдоें рдеे।

 рдЧांрдзी рдЬी рдиे рднाрд░рдд рдХो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рдд्рддा рд╕े рдЖрдЬाрджी рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдЬिрди рдЕрдиूрдаे рд╢рд╕्рдд्рд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा, рд╡े рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдеे। рдпे рд╡े рдм्рд░рд╣्рдоाрд╕्рдд्рд░ рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рд╕्рддंрднिрдд рдХрд░ рджिрдпा। рджीрди-рджрд▓िрдд, рд╢ोрд╖िрдд-рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдХे рд╣िрдд рд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдЖрд╡ाреЫ рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓े рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдпрд╣ рдЕрддुрд▓рдиीрдп рдФрд░ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рдеा рдХि рдЙрдирдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рджрд▓ाрдИ рд▓ाрдоा, рдиेрд▓्рд╕рди рдоंрдбेрд▓ा, рдмрд░ाрдХ рдУрдмाрдоा, рдорджрд░ рдЯेрд░ेрд╕ा рдФрд░ рдЬूрдиिрдпрд░ рдоाрд░्рдЯिрди рд▓ूрдерд░ рдХिंрдЧ рдЬैрд╕े рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдиेрддाрдУं рдиे рдЙрдирдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдоें рдЖрдоूрд▓рдЪूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдпा। рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдЗрди्рд╕्рдЯीрди рддो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХрд╣ рджेрддे рд╣ैं рдХि “...рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдвिрдпाँ рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░ рдкाрдПंрдЧी рдХि рдЧांрдзी рдЬैрд╕ा рд╣ाреЬ-рдоांрд╕ рдХा рдкुрддрд▓ा рдХрднी рдЗрд╕ рднूрдоि рдкрд░ рдкैрджा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा। рд╡рд╣ рдЗंрд╕ाрдиों рдоें рдПрдХ рдЪрдордд्рдХाрд░ рдеा।” рдбॉ. рдл्рд░ांрд╕िрд╕ рдиीрд▓्рд╕рди рдХे рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡िрдЪाрд░ рднी рдЗрд╕ी рд╕े рдоिрд▓рддे рдЬुрд▓рддे рд╣ैं: “рдЧांрдзी рдЬी рдХрд░्рдо рдоें рдбाрдпोрдЬीрдиिрдпрд╕, рд╡िрдирдо्рд░рддा рдоें рд╕ैंрдЯ рдл्рд░ांрд╕िрд╕ рдФрд░ рдмुрдж्рдзिрдоाрдиी рдоें рд╕ुрдХрд░ाрдд рдеे, рдЗрди्рд╣ीं рдЧुрдгों рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдЕрдкрдиे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рддाрдХрдд рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рддрд░ीрдХे рдХिрддрдиे рдХ्рд╖ुрдж्рд░ рд╣ैं рдЗрд╕ рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें, рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рднौрддिрдХ рд╡िрд░ोрдз рдХी рддुрд▓рдиा рдоें, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕рдд्рдпрдиिрд╖्рдаा рд╡िрдЬрдпी рд╣ोрддी рд╣ै।” рдЙрдирдХे рдЪрдордд्рдХृрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╡рд╢ीрднूрдд рд╣ोрдХрд░ рдбॉ. рдЬे.рдПрдЪ. рд╣ोрдо्рд╕ рдпрд╣ рдХрд╣рдиे рдоें рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдХि “рдЧांрдзी рдЬी рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдорд╣ाрдирддрдо рднाрд░рддीрдп рдеे рдФрд░ рдИрд╕ा рдорд╕ीрд╣ рдХे рдмाрдж рдорд╣ाрдирддрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рдеे।”

 рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдЧрдгрдиा рдЙрди рдЗрдиे рдЧिрдиे рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдоें рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХो рдЧрддि рдФрд░ рджिрд╢ा рджी рдмрд▓्рдХि рдпूрд░ोрдк, рдордз्рдпрдкूрд░्рд╡, рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХा рдЖрджि рджेрд╢ों рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджेрд╢ рдХी рдкрд░िрдзि рдХो рд▓ांрдШрдХрд░ рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд, рдкीреЬिрдд, рд╡ंрдЪिрддों рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рд╡ाрдгी рдХो рдоुрдЦрд░ рдХिрдпा। рдЗрди्рд╣ीं рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рдЦूрдмिрдпों, рдЪрд░िрдд्рд░ рдХी рдЕрдЯूрдЯ рд╢рдХ्рддि, рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдФрд░ рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рдоाрдирд╡ рд╕ेрд╡ा рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рдХाрд░рдг рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдиे рджेрд╢-рдХाрд▓ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХो рд▓ांрдШрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓िрдпा। рдиिрд╕्рд╕ंрджिрдЧ्рдз рд░ूрдк рд╕े рдЧांрдзी рдЬी рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी, рдЪрд░्рдЪिрдд рдФрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдмीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдкाँрдЪрд╡ें рджрд╢рдХ рддрдХ рдЭुрдЧ्рдЧी-рдЭोंрдкреЬी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ंрд╕рдж рддрдХ рдХोрдИ рдРрд╕ा рд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдЬрд╣ाँ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдиाрдо рдХी рдЧूँрдЬ рди рд╣ो। рдкीреЬिрдд, рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рджрд▓िрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬрд╣ाँ рдЧांрдзी рдЬी рдХो рдЕрдкрдиे рдорд╕ीрд╣ा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рдеे, рд╡рд╣ीँ рдЪिрди्рддрдХ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдХ рдЙрдирдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиीрддिрдпाँ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрддрдиा рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдХाрд░рдг рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рд╕рд╣рдЬ рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рд╣ोрдиा рд╣ै। рдЙрдирдХा рджрд░्рд╢рди рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рд▓рдШुрдоाрдирд╡ рдХे рд╣िрдд рдоें рд╕рди्рдирдж्рдз рджीрдЦрддा рд╣ै, рдкंрдХ्рддि рдоें рд╕рдмрд╕े рдкीрдЫे рдЦреЬे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рдЪिंрддा рдХрд░рддा рд╣ै рд╡рд╣ीँ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡рд╣ рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдЦреЬे рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рдИрдоाрдирджाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рднी рдХрд░рддा рд╣ै।

 рдмैрд░िрд╕्рдЯрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрд░ंрдн рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдоोрд╣рди рджाрд╕ рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдШрдЯрдиा рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдЙрдирдХा рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░िрдЯोрд░िрдпा рдХे рд░ेрд▓рд╡े рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рд╣ुрдЖ рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्рдиों рдоें рдХाрд▓े рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдоें рджрд░्рдЬ рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЪрд░्рдЪा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдЖрд▓ेрдЦों рдоें рдХी рднी рд╣ै рдХि рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рдЕрд╢्рд╡ेрддों рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдиे рдЙрдирдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рдирдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि “рдоैं рдЧрдпा рддो рд╡рд╣ाँ рдкैрд╕ा рдХрдоाрдиे рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ी рдмрджрд▓ рдЧрдпा।”

 рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдХिрдпे рдЧрдП рдЙрдирдХे рдЕрдк्рд░рддिрдо рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдРрд╕े рдЕрдирдЧिрди рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рджेрд╢ рд╣ैं рдЬिрдирдХे рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдРрд╕ा рд╣ी рдПрдХ рджेрд╢ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдЖрдЧрдорди рдПрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдШрдЯрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдХ्рд╖рдгिрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрди्рдпाрдп, рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд▓िрдП рдЪिंрдЧाрд░ी рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рджрдмे, рдХुрдЪрд▓े, рд╢ोрд╖िрдд, рдкीреЬिрдд рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдЖрдд्рдо рдЧौрд░рд╡ рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рджिрд╢ा рднी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी। рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдорд╣ाрди рдЪिрди्рддрдХ, рд╡िрдЪाрд░рдХ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡-рдкрдердк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдХрд░िрд╢्рдоाрдИ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा, рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╢рдж рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рднी рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХा рдж्рд╡ीрдк рдХे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдордиोрдзाрд░ा рдкрд░ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдФрд░ рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдкрд░िрдгाрдо рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓े।

 рдЬैрд╕ा рдХि рдКрдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХी рдЧрдИ рд╣ै рдХि рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдХे рдЕрдкрдиे рджीрд░्рдШ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдХि рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдпों рдФрд░ рдЕрд╢्рд╡ेрддों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдиिंрджрдиीрдп рдеा। рд░ंрдЧрднेрдж рдХे рдЪрд▓рддे рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рджोрдпрдо рджрд░्рдЬे рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЙрди्рд╣ें рдорддाрдзिрдХाрд░ рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдеा। рдпрд╣ рд╕рдм рджेрдЦрдХрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЙрдкेрдХ्рд╖िрддों рдХो рдЙрдирдХे рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЧрдаिрдд рдФрд░ рдПрдХрдЬुрдЯ рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджेрд╢ рдоें рдирддाрд▓ рдЗрди्рдбिрдпрди рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдЗрдХ्рдХीрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдоें рд░рд╣рдиे рдХे рдмाрдж рд╡े рднाрд░рдд рдЖрдХрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдХृрдд рд╕ंрдХрд▓्рдкिрдд рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рдЕंрддिрдо рд╕ांрд╕ рд░рд╣рдиे рддрдХ рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХी рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕ेрд╡ा рдХрд░рддे рд░рд╣े। рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рдПрдХ рдирдпा рд░ूрдк рджिрдпा, рд╡े рдПрдХ рдмैрд░िрд╕्рдЯрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд╣ाँ рдЧрдП рдеे, рд▓ेрдХिрди рд╡े рджрд▓िрддों рдФрд░ рд╢ोрд╖िрддों рдХे рдорд╕ीрд╣ा рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╣िрддैрд╖ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡ाрдкिрд╕ рд▓ौрдЯे। рд╕рдЪ рдХрд╣ा рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рд╕े рдмैрд░िрд╕्рдЯрд░ рдмрдирдХрд░ рд▓ौрдЯे рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдХा рдЙрд╕ рдорд╣ाрдд्рдоा рдХी рдХाрдпा рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЪрд▓ाрдпे рдЬा рд░рд╣े рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рдоुрдХ्рддि рдЖंрджोрд▓рдиों рдХो рдПрдХ рдирдИ рд░ाрд╣ рджिрдЧ्рджрд░्рд╢िрдд рдХी। рд╣िрди्рджी рдХे рд╡рд░िрд╖्рда рд▓ेрдЦрдХ рд╢्рд░ी рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдХिрд╢ोрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд╣рд▓ा рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХो рдкрд╣рд▓ा рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдХрд╣рдХрд░ рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдЗрд╕ी рдкрд╣рд▓ू рдХो рдЫुрдЖ рд╣ै।

 рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рджрдХ्рд╖िрдг рдЕреЮ्рд░ीрдХा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрдиेрдХ рдкुрд╕्рддрдХें рдФрд░ рдХॉрд▓рдо рднी рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдФрд░ рддрджुрдкрд░ांрдд рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд▓ोрдЧों рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдоें рдЖрдпे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЕрдзिрдХ рд░ोрд╢рдиी рдирд╣ीं рдбाрд▓рддा। рдХिрди्рддु рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд▓ोрдЧ рдФрд░ рдпрд╣ाँ рдХा рдХрдг-рдХрдг рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдк्рд░рддि рдХृрддрдЬ्рдЮ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХी рд╕реЬрдХें, рдпрд╣ाँ рдХे рдЕрд╕्рдкрддाрд▓, рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдпрд╣ाँ рдХे рд╣ॉрд▓, рдпрд╣ाँ рдХे рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдмреЭрдХрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкрди्рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдЧрд╡ाрд╣ी рджेрддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рджेрд╢ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдЧाрдз рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдХी рдЬो рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рд╕рдордп рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рд╕े рднी рди рддो рдЙрд╕рдХी рдЧрддि рдХрднी рдоंрдж рдкреЬेрдЧी рдФрд░ рди рд╣ी рдХрднी рдХ्рд╖ीрдг рд╣ी рд╣ोрдЧी।

 рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдмрд╣ुрд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдмрд╣ुрднाрд╖ा рдФрд░ рдмрд╣ुрдЬाрддीрдп рджेрд╢ рд╣ै। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рдЖрдзी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣िрди्рджू, рдоुрд╕्рд▓िрдо, рддрдоिрд▓, рддेрд▓ुрдЧु, рдорд░ाрдаी, рдЧुрдЬрд░ाрддी рдФрд░ рд╕िрдЦ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ рджो рд╢рддाрдм्рджी рдкूрд░्рд╡ рджाрд╕ рдк्рд░рдеा рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рднाрд░рдд рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдЙрдд्рддрд░рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдмिрд╣ाрд░ рд╕े рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ рдЧрди्рдиे рдХी рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рдЕрд░्рдеाрдд рд╢рд░्рддрдмंрджी рдк्рд░рдеा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдпрд╣ाँ рд▓ाрдпे рдЧрдП рдеे। рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рд╢рдм्рдж рдмिрдЧреЬрддे-рдмिрдЧреЬрддे рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдмрди рдЧрдпा рдФрд░ рдЗрди рдордЬрджूрд░ों рдХो рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдХрд╣рдиे рдХो рддो рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рджाрд╕ рдк्рд░рдеा рдХे рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рдеी, рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рджाрд╕ рдк्рд░рдеा рдХा рд╣ी рдирд╡ीрди рд░ूрдк рдеी, рдЬрд╣ाँ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ों рдХी рджрд╢ा рджाрд╕ों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд╢ोрдЪрдиीрдп рдеी। рдЕрдзिрдХाँрд╢ рдордЬрджूрд░ рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдеे рдФрд░ рд╡े рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рднी рдирд╣ीं рдеे। рдЬрдм рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рдЖрдЧрдорди рд╣ुрдЖ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдпрд╣ाँ рдХे рднाрд░рддीрдп рдЕрдд्рдпंрдд рджрдпрдиीрдп рдЬीрд╡рди рдЬी рд░рд╣े рдеे। рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЙрд╕ी рд╕рдордп рдорди рд╣ी рдорди рднाрд░рддीрдпों рдХी рджрд╢ा рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рджृрдв рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХрд░ рд▓िрдпा। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рдмрддाрдиा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдпाрдд्рд░ा рдХрддрдИ рдкूрд░्рд╡ рдиिрдпोрдЬिрдд рдирд╣ीं рдеी। рдбрд░рдмрди рд╕े рдоुंрдмрдИ рдЬाрддे рд╕рдордп 29 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕рди 1901 рдоें рдЙрдирдХा рдЬрд╣ाрдЬ рдиौрд╢ेрд░ा рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд░ुрдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рд╕рдк्рддाрд╣ рддрдХ рдЧांрдзी рдЬी рдЗрд╕ рджेрд╢ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। ( рдЖрдЧрдорди /рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдХी рддिрдеिрдпों рддрдеा рдк्рд░рд╡ाрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЕрд╡рдзि рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдоें рдордд рд╡ैрднिрди्рдп рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै ) рдЬрдм рдЧांрдзीрдЬी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं, рддो рдк्рд░ाрдк्рдд рдЖंрдХреЬों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдж्рд╡ीрдк рдХी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рд▓ाрдЦ рдкрдЪрд╣рдд्рддрд░ рд╣реЫाрд░ рдеी, рдЬिрд╕рдоें рд╕े рдвाрдИ рд▓ाрдЦ рдХे рдХрд░ीрдм рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рд▓ोрдЧ рдеे। рдЬрдм рдЧांрдзी рдЬी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЙрддрд░े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЙрдирдХी рдЖрдпु рдоाрдд्рд░ 32 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдеी рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЧांрдзी рдЬी рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдеे, рдРрд╕ा рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣ाँ, рднाрд░рддीрдп рдоीрдбिрдпा рдоें рд╡े рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдкрд╕ंрджीрджा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдРрд╕े рдорд╣ाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдЖрдЧрдорди рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиा рдеी, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡рд╣ाँ рд░рд╣ рд░рд╣े рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХे рд▓िрдП। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдеा рдХि рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡ाрд╕ी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдж्рд╡ाрд░ा рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдоें рдХिрдпे рдЧрдП рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХाрдлी рдХुрдЫ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे рдФрд░ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЙрдирдХे рдорди рдоें рднी рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рдкрдирдкрдиे рд▓рдЧी рдеी рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрдирдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдерд▓ों рдХा рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рдн्рд░рдордг рдХिрдпा, рд╡рд╣ाँ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд▓ोрдЧों рд╕े рдоुрд▓ाрдХाрддें рдХीं рдФрд░ рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдХुрдЫ рд╕рднाрдУं рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рднी рдХिрдпा। рдпрдеाрд╕ंрднрд╡ рд╢рдм्рдж рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЬрдм рдЧांрдзी рдЬी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдкрд╣ुँрдЪे, рдЙрд╕рд╕े рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рдж्рд╡ीрдк рдоें рд▓ा рдкेрд╕्рдд рдиाрдордХ рдорд╣ाрдоाрд░ी реЮैрд▓ी рдеी рдФрд░ рдХाрдлी рдмреЬी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓ोрдЧ рдЗрд╕ рдоृрдд्рдпु рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрдХрд░ рдХाрд▓ рдХे рдЧ्рд░ाрд╕ рдоें рдмрди рдЧрдП рдеे, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЧांрдзी рдЬी рдХो рджेрд╢ рдн्рд░рдордг рдХा рдЕрдзिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд╕рдХा рдеा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдоें рдкोрд░्рдЯ рд▓ुрдИ рд╕्рдеिрдд рддाрд╣ेрд░ рдмाреЪ рдоें рдПрдХ рд╕рднा рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЧрдИ, рдЬिрд╕рдоें рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдиे рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓िрдпा рдеा рдФрд░ рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХे рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рдЪिंрддा рджिрдЦाрдИ, рдЙрд╕ рдкрд░ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рдХрд╣ा рдХि “рдЬрдирддंрдд्рд░ рдХा рдлрд▓ рдЙрдирдХो рд╣ी рдоिрд▓ेрдЧा рдЬो рдЙрд╕рдХी рдХीрдордд рдЪुрдХाрдПंрдЧे рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдХрдаिрди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рд╣ै।” (4) рдЗрд╕ рд╕рднा рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рднाрд░рддीрдпों рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि “рдЖрдк рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░ें, рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣े рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЬोреЬे рд░рдЦें।” рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдпे рддीрди рдоूрд▓ рдоंрдд्рд░ рдеे, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдиिрд░ाрд╢ा рдХे рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рдбूрдмे рд╣ुрдП рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдХाрд╢ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд░ाрд╣ рджिрдЦाрдИ। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЗрд╕ рд╕ंрджेрд╢ рдоें рдиिрд╣िрдд рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдХो рдЙрд╕рдХी рд╕рдордЧ्рд░рддा рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕े рд╣ी рдпрд╣ рдХрд╣рддे рдЖ рд░рд╣े рдеे рдХि “рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╡рд╣ рд╕рдорд╕्рдд рд╢िрдХ्рд╖рдг –рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ै, рдЬो рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдоुрдХ्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдд рдкрд░ाрдзीрдирддाрдУं рд╕े рдоुрдХ्рддि।” (5) рд╡рд╣ीँ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ рдеे рдХि “рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЬрдиीрддि рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ाрдзрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрдЧ рдоें рдЕрдкрдиी рджрд╢ा рд╕ुрдзाрд░ рд╕рдХे। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХा рдЕрд░्рде рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬीрд╡рди рд╡िрдиिрдпрдоिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╕े рд╣ै।” (6)

 рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдЕрдиुрд╕ंрдЪрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬो рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдП рдЙрд╕рдиे рдиिрд░ाрд╢ा рдоें рдбूрдмे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЬीрд╡рдиी рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рдпрд╣ рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдИрдоाрдирджाрд░ рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд╡рдкिрдд рдмीрдЬ рдЖрдЬ рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рд╡рдЯрд╡ृрдХ्рд╖ рдмрдирдХрд░ рдкुрд╖्рдкिрдд рдФрд░ рдкрд▓्рд▓рд╡िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡ाрд╕ी рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЗрди рдк्рд░ेрд░рдХ рд╡рдЪрдиों рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиा рдЕрдкрдиा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдЕрднी рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд░ाрдорджेрд╡ рдзुрд░ंрдзрд░ рдиे рдлेрд╕рдмुрдХ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдЧांрдзी рдЬी рдХी 151 рд╡ीं рдЬрдпंрддी рдкрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рд╢्рд░рдж्рдзाрд╕ुрдорди рдЗрд╕ рд╢рдм्рджों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдП рд╣ैं – “рдЧांрдзी рдЬी рдиे рддрдм рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХो рджेрдЦрдиे рдкрд░ рддीрди рдорди्рдд्рд░ों рдХो рдоाрдиो рдПрдХ рдзाрдЧे рдоें рдЧूंрдердХрд░ рдоाрд▓ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоें рдердоाрдпा рдеा। рдЧांрдзी рдЬी рдЖрдЬ рдоुрдЭे рдЖрдЬ рдмрд╣ुрдд рдпाрдж рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдпाрдж рдХा рдпрд╣ рдоेрд░ा рд╕िрд▓ा рдмрдиा рд░рд╣े, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд▓ेрдЦрди рдоें, рдЧाрдпрдХ рддो рдоैं рдЗрд╕ी рдХा рд╣ूँ рдФрд░ рдоैं рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХी рддрдХрджीрд░ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рддा рд╣ूँ рдпрд╣ рдЫोреЬ рдоेрд░ी рди рдХрд╣ीं рдЬрдоीं рд╣ै рдФрд░ рди рдЖрд╕рдоां।” (7) рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं, рдХрд╣ाрдиिрдпों, рд▓ेрдЦों, рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдЖрджि рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рднाрд╡, рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рдПрдХाрдд्рдордХрддा рдФрд░ рдЖрдд्рдоिрдХ рд╕ंрдмंрдзों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рд░ाрдп рдЬी рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЖрдЧрдорди рдХी рдШрдЯрдиा рдХो рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдпुрд╡рдХ рдЧांрдзी рдХे рдоाрд░ीрд╢рд╕ рдЖрдиे рдкрд░ рддो рд╣рдо рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдиुрдк्рд░ाрдгिрдд рд╣ुрдП рдеे рдХि рдЕрдл्рд░िрдХा рдоें рдЕрдкрдиे рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рдЬो рдиाрдо рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдоाрдпा рдеा рдЙрд╕рдиे рд╣рдоें рд╕ोрдиे рд╕े рдЬрдЧा рджिрдпा рдФрд░ рджूрд╕рд░े, рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдк्рд░рд╡рд╕ी рднाрд░рддीрдпों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрдпा рдеा।” (8) рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рджेрд╡рд▓ाрд▓ рдаाрдХुрд░ рднी “рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЗрди рд╕ूрдд्рд░ों рдХो рдЕрдоृрдд рдХी рдмूँрдж рд╕рджृрд╢ рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоृрдд рдк्рд░ाрдп рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдирдпा рдЬीрд╡рди рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। ” (9)

 рдпрд╣ рдЧांрдзी рдЬी рдХा рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЪिंрддा рд╣ी рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рд╡े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╕े рднाрд░рдд рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рднी рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЪिंрддिрдд рд░рд╣े рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рдиेрддाрдУं рд╕े рдЗрд╕ рдмाрд░े рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЪрд░्рдЪा рднी рдХी рдФрд░ рдкाрд░्рд▓िрдпाрдоेंрдЯ рдоें рднी рдХрдИ рдмाрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдаाрдпा। рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рд╕рди 1896 рд╕े рд▓ेрдХрд░ 1914 рддрдХ рдХे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓ेрдЦों рдоें рдЕрдиेрдХों рдмाрд░ рдмाрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдеा। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╕े рд╡ाрдкिрд╕ рд▓ौрдЯрдиे рдХे рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╣ी рдЧांрдзी рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд╕рдд्рд░рд╣рд╡ें рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рджिрдП рдЧрдП рдЕрдкрдиे рднाрд╖рдг рдоें рдлिрдЬी рддрдеा рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░िрдХा рдХे рд╕ाрде рд╕ाрде рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХा рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХे рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рджिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╢्рд░рдо рдпोрдЧрджाрди рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рдеी। рд╕рди 1947 рдоें рднाрд░рдд рдоें рднреЬрдХे рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рджंрдЧों рд╕े рджुрдЦी рд╣ोрдХрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рдеी рдХि рд╡рд╣ाँ рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рдЖрдкрд╕ рдоें рднाрдИ рдЪाрд░ा рдмрдиाрдХрд░ рд╕ौрд╣ाрд░्рдж рд╕े рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोреЮेрд╕рд░ рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╡िрд╖्рдгुрджрдпाрд▓ рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдЖрднाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдпों рд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЬैрд╕े рдЫोрдЯे рд╕े рдж्рд╡ीрдк рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓ेрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी।

 рднाрд░рдд рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж рд╣ी рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рдордгिрд▓ाрд▓ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЬो рдЧुрдЬрд░ाрддी рдеे рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕े рд╡рдХीрд▓ рдеे, рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоॉрд░िрд╢рд╕ рднेрдЬा। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЬाрдХрд░ рдордгिрд▓ाрд▓ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдордЬрджूрд░ों рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдоुреШрджрдоे рд▓реЬрдиे рд╢ुрд░ू рдХिрдпे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХिрдпा। рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рдХोрдИ рднी рд▓реЬाрдИ рдЬिрд╕рдХा рдЖрдзाрд░ рдЖрдд्рдордмрд▓ рд╣ो, рдЕрдЦрдмाрд░ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рдмिрдиा рдирд╣ीं рдЪрд▓ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдпे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ी рдордгिрд▓ाрд▓ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдиे рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрдиी рдиाрдордХ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рдердо рдкрдд्рд░ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕рди 1909 рдоें рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा। рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рд╣िंрджी, рдЧुрдЬрд░ाрддी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЫрдкрддा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рд╣ी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा। рдкрдд्рд░ рдХा рдз्рдпेрдп рд╡ाрдХ्рдп рдеा-рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдп, рдоाрдирд╡ рдмंрдзुрдд्рд╡ рддрдеा рдк्рд░рдЬाрддिрдЧрдд рд╕рдоाрдирддा। рдЗрди рддीрди рдоंрдд्рд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдпрд╣ рдкрдд्рд░ рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд╕ाрде рдЖрдЧे рдмреЭा рдеा рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫाрдиुрд╕ाрд░ рдХुрдЫ рднी рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рдмрд╢рд░्рддे рдЙрд╕рд╕े рдХिрд╕ी рдХी рдЖреЫाрджी рдмाрдзिрдд рди рд╣ो। рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдж्рд╡ीрдк рдХो рдирдИ рд╡ाрдгी рдоिрд▓ी рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдирд╡ीрди рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рд╣ुрдЖ। рдкрдд्рд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рдЪेрддрдиा рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдФрд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдмोрдз рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдмрдиा। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд╡ि рдкूрдЬाрдиंрдж рдиेрдоा рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि “рднाрд╖ा, рд╕рдоाрдЬ, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рдХрд░ рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдиे рдХुрд▓िрдпों рдХो рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा।”(10)

 рдЧांрдзी рдЬी рдоाрдирддे рдеे рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЧुрд▓ाрдо рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ी рдХрдИ рдЪीрдЬों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЧुрд▓ाрдоी, рдЬो рджूрд╕рд░ी рд╕рднी рдЧुрд▓ाрдоिрдпों рд╕े рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд▓реЬाрдИ рд╕े рдкрд╣рд▓े рднाрд╖ाрдИ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдк्рд░ाрд░рдн рдХिрдпा, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╣िंрджी рдиे рд╕्рдеाрдиीрдпрддा рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрдХрд░ рджेрд╢ рдХी рд╕ंрдкрд░्рдХ рднाрд╖ा рдХा рд░ूрдк рд▓े рд▓िрдпा рдФрд░ рдЗрд╕ी рднाрд╡рдиा рдХे рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рднी рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдзाрд░ाрдк्рд░рд╡ाрд╣ рджрдХ्рд╖рддा рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЦреЬी рдмोрд▓ी рд╣िंрджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕рднाрдУं рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा। рдЬрдм рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХो рд╣िंрджी рдоें рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХрд░рддे рджेрдЦा рддो рдЙрдирдХे рд╣ृрджрдп рдоें рднी рдЕрдкрдиी рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рддि рдЧौрд░рд╡ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХा рднाрд╡ рдЬाрдЧृрдд рд╣ुрдЖ। рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдпрд╣ीं рд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЖрд░ंрдн рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рднोрдЬрдкुрд░ी рдФрд░ рдХैрдеी рд▓िрдкि рдХी рдЬрдЧрд╣ рд╣िंрджी рдФрд░ рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдПрд╡ं рдк्рд░рдЪाрд░- рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рддीрд╡्рд░рддा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╣ी рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рд╣ी рднाрд░рдд рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░рдХों, рдзрд░्рдо рдЧुрд░ुрдУं, рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдиा-рдЬाрдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рд╕े рджोрдиों рджेрд╢ों рдХे рдордз्рдп рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдиिрдордп рдХो рддीрд╡्рд░рддा рдоिрд▓рдиे рд▓рдЧी। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХी рд▓реЬाрдИ рдХे рд╕рдордп рдЧांрдзी рдЬी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ेрдЦ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоिрдд्рд░, рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрд░्рдп рдкрдд्рд░िрдХा рдФрд░ рдЖрд░्рдпрд╡ीрд░ рдЖрджि рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдиिрдпрдоिрдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧों рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЕрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рдЧांрдзी рдЯोрдкी рдФрд░ рдЦाрджी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЖрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдпा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ी рдкंрдбिрдд рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╡िрд╖्рдгुрджрдпाрд▓ рдиे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рднाрд░рддीрдпों рдХो рдордд рджेрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдмिрдЧुрд▓ рдлूंрдХ рджिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рди 1943 рдоें рдкोрд░्рдЯ рд▓ुрдИ рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рдпрдЬ्рдЮ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдХा рдиाрдо рдЧांрдзी рдоैрджाрди рд░рдЦा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдорд╣ाрдпрдЬ्рдЮ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрда рд╣реЫाрд░ рд▓ोрдЧों рдиे рднाрдЧ рд▓िрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдпрдЬ्рдЮ рдоें рдкंрдбिрдд рд╡िрд╖्рдгुрджрдпाрд▓ рдиे рдЧांрдзी рдХे рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕ंрджेрд╢ рджिрдпा рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рднी рдЬोрд░ рджिрдпा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдЕрдкрдиा рдоूрд▓рдоंрдд्рд░ рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдоें рдЬाрдЧ्рд░рддि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░рдг рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЪाрд░ рдмाрд░ рдЬेрд▓ рднी рдЬाрдиा рдкреЬा, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдЧांрдзी-рдкрде рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рджिрдЧ्рдн्рд░рдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП। рдЙрдирдХे рдЕрдирдердХ рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпे рдЧрдП рд╕िрдЧ्рдиेрдЪрд░ рдХैрдо्рдкेрди рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рддीрдп рдорддрджाрддाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд╣реЫाрд░ рд╕े рдмреЭрдХрд░ рд╕рдд्рддрд░ рд╣реЫाрд░ рд╣ो рдЧрдИ рдФрд░ рдХुрд▓ рдЙрди्рдиीрд╕ рдоें рд╕े рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд╕ीрдЯों рдкрд░ рднाрд░рддीрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рд╣ो рдЧрдпा। рдкंрдбिрдд рд╡िрд╖्рдгुрджрдпाрд▓ рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдЕрдиेрдХ рдиेрддाрдУं рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рди рдЖрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдП рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░ рджेрд╢ рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рджिрд▓ाрдИ। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиेрддाрдУं рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдЪрд░рдо рдк्рд░рднाрд╡ рдЗрд╕ рдмाрдд рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЙрдирд╕े рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рджिрди рдЪुрдирдиे рдХो рдХрд╣ा рддो рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдиेрддाрдУं рдиे рджांрдбी рдоाрд░्рдЪ рдХा рджिрди рдЕрд░्рдеाрдд 12 рдоाрд░्рдЪ рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиा।

 рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдХी рд╣ृрджрдпрд╡िрджाрд░рдХ рд╣्рдд्рдпा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкी рдШрдЯрдиा рдеी, рдЬिрд╕рдиे рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдж्рд░рд╡िрдд рдФрд░ рд╢ोрдХाрдХुрд▓ рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдоृрдд्рдпु рдиे рд╕рдорд╕्рдд рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХो рд╣िрд▓ाрдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд▓ोрдЧ рдЧांрдзी рдЬी рд╕े рдЦुрдж рдХो рдЗрддрдиा рдЬुреЬा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрдирдХो рдЗрддрдиा рдЕрдкрдиा рд╕рдордЭрддे рдеे рд╡े рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдП рдХि рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЧांрдзी рдЬी рдЬैрд╕े рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓, рдХ्рд╖ीрдгрдХाрдп рджुрд░्рдмрд▓ рд╢рд░ीрд░, рд▓ेрдХिрди рджृрдв рдЖрдд्рдоा рдкुрд░ुрд╖ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рд╢ोрдХ рдоें рджेрд╢ рдХी рд╕ाрд░ी рджुрдХाрдиें рдФрд░ рд╢рдХ्рдХрд░ рдХी рдлैрдХ्рдЯрд░िрдпाँ рдмंрдж рдХрд░ рджी рдЧрдИं। рдоंрджिрд░ рдФрд░ рдорд╕्рдЬिрдж рдоें рд╢ोрдХрд╕рднाрдПँ рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЬाрдиे рд▓рдЧीं। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдм्рд░ाрдбрдХाрд╕्рдЯिंрдЧ рдХाрд░рдкोрд░ेрд╢рди рдкрд░ рд╢ोрдХ рд╕ंрджेрд╢ рдФрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░िрдп рднрдЬрди рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХिрдпे рдЬाрдиे рд▓рдЧे। рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдиेрддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдиुрд╕ाрд░ рдмिрд░рд▓ा рд╣ाрдЙрд╕ рдФрд░ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдиिрд╡ाрд╕ рдкрд░ рдХुрдЫ рдЕрдкрдиे рд╢ोрдХ рд╕ंрджेрд╢ рднेрдЬे। рдЦ्рдпाрддिрд▓рдм्рдз рдХрд╡ि рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рд░ाрдп рдиे рдЗрд╕ рджुрдЦрдж рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХो рд╕ुрдирдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиे рд╣ृрджрдп рдХे рдЙрджрдЧाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдеा рдХि “ рд╣рд░ рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЧांрдзी рдкैрджा рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдЧांрдзी рдорд░ рдЧрдП рдХिрди्рддु рдЧांрдзीрд╡ाрдж рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдПрдХ рдмреЬी рд╡िрд╢्рд╡ рд╢рдХ्рддि рдмрдиेрдЧा।” рджेрд╢ рдХे рдорд╣ाрди рдиेрддा рд╕рд░ рд╢िрд╡рд╕ाрдЧрд░ рд░ाрдо рдЧुрд▓ाрдо рдЧांрдзी рдЬी рдХी рд╣्рдд्рдпा рд╕े рдЗрддрдиे рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдЧрдП рдХि рдЕрдкрдиे рджुःрдЦ рд░ोрдХ рди рд╕рдХे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рднाрд╡ों рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╢рдм्рдж рджिрдП-“рдпрджि рд╣рдоें рдЙрди рдЖрджрд░्рд╢ों рдХो рдкाрдиा рд╣ै, рдЬिрдирдХे рд▓िрдП рдЧांрдзी рдЬी рдЬिрдП, рдорд░े рдФрд░ рдХрд╖्рдЯ рдЙрдаाрдпे, рддो рд╣рдо рдпाрдж рд░рдЦें рдХि рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рд╕рдд्рдп рдХा рдпрд╣ рджेрд╡рджूрдд рд╣рдоाрд░े рдХрд╖्рдЯ рдХे рд╕рдордп рд╣рдоाрд░ा рд╕рд╣ाрд░ा рдмрдиा рд╣ै। рдИрд╕ा, рд▓ेрдиिрди рдФрд░ рдЕрдм.......рдЧांрдзी рдЕंрдзрдХाрд░ рдХे рд╕рдордп рд╡े рд╣рдоें рд░ाрд╕्рддा рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рдоोрдордмрдд्рддी рдХी рддрд░рд╣ рдеे।”

 рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рдФрд░ рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рдЖрд▓ेрдЦ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा। рдЗрди рдХрд╡िрдпों рдоें рдкंрдбिрдд рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рд╡िрд╖्рдгु рджрдпाрд▓, рд╢्рд░ीрдорддी рдХрдорд▓ा рд░ाрдоा рдФрд░ рд╣рдЬाрд░ी рд╕िंрд╣ рдЖрджि рдХрд╡ि рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं। рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХрдорд▓ा рд░ाрдоा рдиे рд╕्рдоृрддि рдоें рдирдорди рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी рдЬो рдЖрд░्рдпрд╡ीрд░ рдФрд░ рдЬाрдЧ्рд░рддि рдоें рдЫрдкी рдеी, рдЬिрд╕рдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдпрд╣ाँ рдж्рд░рд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ैं -

рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХो рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдкृрде्рд╡ी рдкрд░,
рд╡рд░्рд╖ рдЕрдаाрд░рд╣ рд╕ौ рдЙрдирд╣рдд्рддрд░ рдЬрди्рдо рджेрддा рд╣ै
рдкोрд░рдмंрджрд░ рдоें рдПрдХ рдЫोрдЯा рдПрдХाрдХी рд╕्рдеाрди
рдЬрдм рд▓ाрдЦों рд░ुрджрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЧрд╣рди рд╡ेрджрдиा рдоें
рдЙрд╕рдХी рдоृрдд्рдпु рдзрдХेрд▓ рджेрддी рд╣ै
рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЧрд╣рди рдЕрди्рдзрдХाрд░ рдоें,
рддрднी рдЙрднрд░рддी рд╣ै рдПрдХ рдоृрджुрд▓ рдЪिंрдЧाрд░ी,
рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा рдХा рдпрд╣ рдк्рд░рдХाрд╢ рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी реЮैрд▓ рдЬाрдПрдЧा
рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдоाрдирд╡рддा рдХो рд░ाрд╣ рджीрдЦाрддा рд░рд╣ेрдЧा। (12)

 рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдл्рд░ैंрдХ рд╡िрд▓्рд╕рди рдиे, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдкрд░ाрдорд░्рд╢рджाрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдиिрдпुрдХ्рдд рдеे рд╣ोрдк рдПंрдб рдбेрд╕्рдкрд░ рдиाрдордХ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдиिрдХाрд▓ा рдЬिрд╕рдоें рдЧांрдзी рдиाрдордХ рдПрдХ рдХрд╡िрддा рднी рдеी, рдЬिрд╕рдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпों рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдпрд╣ाँ рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै:

рдоैं рд░ोрддा рдирд╣ीं,
рддुрдо्рд╣ाрд░ा рддेрдЬ рдоेрд░े рдЙрднрд░рддे рд╣ुрдП рдЖँрд╕ुрдУं рдХो рд╕ुрдЦा рджेрддा рд╣ै
рдФрд░ рдЬрдм рднी рд╕ाрдордиा рд╣ोрддा рд╣ै рдиिрд░ाрд╢ा рдХा,
рдЙрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХी рджुрд░्рдмрд▓рддा рдХो рдЪрдЦрддा рд╣ूँ,
рддो рдоैं рдоाрдирд╡ рдЖрдд्рдоा рдХी рдЧрд╣рд░ी рдЧुрдлा рдоें рдЭाँрдХрддा рд╣ूँ।
рдоैं рддुрдо्рд╣ें рджेрдЦрддा рд╣ूँ। (13)

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрдж्рдпाрдзрд░ рдорд╣ाрдЬрди рдиे рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХे рдЕрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рдЧांрдзी рдЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдХी, рдЬिрд╕рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдорд╣ाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХी рд╕्рддुрддि рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХрд╡िрддाрдпें рдХी рдЧрдИ рд╣ैं ।(14)

 рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рд╕्рдоृрддि рдХो рдирдорди рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рд╕рдо्рдоाрди рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХी рдЬрди्рдо рд╢рддाрдм्рджी рд╡рд░्рд╖ 1968-69 рдХो рдж рдИрдпрд░ рдСреЮ рд╣्рдпूрдордиिрдЬ्рдо рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдиे рдЕрдкрдиी –рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рд╕े рдЧांрдзी рдЬी рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рднाрд╡ांрдЬрд▓िрдпाँ рдЕрд░्рдкिрдд рдХी рдеीं। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рднी рд╡рд░्рд╖ рднрд░ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╡िрдз рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпे рдЧрдП। рджेрд╢ рдХी рд╡िрднिрди्рди рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рд╕िрдж्рдзांрддों рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпे рдЧрдП। рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдиेрдХ рдбाрдХ рдЯिрдХрдЯ рдиिрдХाрд▓े рдЧрдП рд╣ैं। 

рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╕्рд╡ाрдоी рд╡ेंрдХрдЯेрд╢ांрдирдж рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдХрд▓िрдд рд▓ेрдЦों рдХी рд╕ीрд░ीрдЬ- ‘The Voice of Truth’, рдбॉ. рд╕ोрдордиा рдХी рдкुрд╕्рддрдХ- ‘Mahatma Gandhi and other dedicated souls’, рджेрд╡рд▓ाрд▓ рдаाрдХुрд░ рдХी- ‘Mahatma Gandhi।n Mauritius’ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд▓ेрдЦрдХ рд╕ंрдШ рдж्рд╡ाрд░ा рдЧांрдзी рд╕्рдоृрддि рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХी рдЧрдИ। рдЖрд░.рдХे.рдмुрдзрди рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдЬीрд╡рдиी ‘The Spiritual Triumph of Gandhi Maharaj ’ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЖрд░.рдХे.рдмुрдзрди рдЬो рдПрдХ рдмैрд░िрд╕्рдЯрд░ рдеे, рдЙрдирдХी рдХрдИ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдоें рдЧांрдзी рдЬी рд╕े рднेंрдЯ рд╣ुрдИ рдеी рдФрд░ рд╡े рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЧांрдзी рдЬी рдХी рд╣्рдд्рдпा рд╕े рджुрдЦी рд╣ोрдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे The Greatest Historical Tragedy of Modern Times рдиाрдордХ рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦा рдЬो рд▓ेрдм्рд░ рджैрдиिрдХ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рднाрд╡рд╡िрд╣्рд╡рд▓ рд╣ोрдХрд░ рд╡े рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – “рдЧांрдзी рдЬी рдХी рд╣्рдд्рдпा рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкी рд╡िрдкрдд्рддि рд░рд╣ी рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ंрдкрджा рдеे, рдРрд╕ी рд╕ंрдкрджा рдЬिрд╕рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдПрдХ рдХрд▓рд╣ рдФрд░ рдж्рд╡ेрд╖ рд╕े рднрд░ी рдФрд░ рдЦूрди рдХी рдк्рдпाрд╕ी рджुрдиिрдпा рдХो рдЖрдЬ рднी рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдКрдкрд░ рдЙрдаाрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдорд╣ाрди рдмрдиाрдиा рд╣ै। рд╡рд╣ी рд╣िंрд╕ा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдЪрд▓ा рдЬाрдиा рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдд्рд░ाрд╕рджी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдд्рдордкрд░рдХ рдФрд░ рд╡िрд╖рдпрдкрд░рдХ, рджोрдиों рд╣ी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рд╕े рдЧांрдзी рдПрдХ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдФрд░ рд╡िрд░ाрдЯ рд╡्рдпрдХ्рддि рдеे рдЬिрдирдоें рдЕрдиुрдкрдо рдЖ рдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧुрдг рдеे рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрди्рдоे рдеे рдмрд▓्рдХि рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдЕрд╡рддрд░िрдд рд╣ुрдП рдеे।” (15)

рд╕рди 1975 рдоें рдкंрдбिрдд рдмाрд╕ुрджेрд╡ рд╡िрд╖्рдгुрджрдпाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд –“Mahatma Gandhi: a new Approach ”, рд╕рди 1980 рдоें рдХे.рд╣рдЬाрд░ी рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд-“Les Pens├йes de Gandhi ” рдФрд░ 1988 рдоैं рдЙрдд्рддрдо рд╡िрд╖्рдгुрджрдпाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд- “Mahatma Gandhi and other Essays” рдЕрди्рдп рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдкुрд╕्рддрдХें рд╣ै। рд╕рди 1995 рдоे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдк्рд░рд╣рд▓ाрдж рд░ाрдорд╢рд░рдг рдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рд╡िрд╡िрдз рддрде्рдпों рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП -“Mahatma Gandhi and His।mpact on Mauritius ” рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рд▓िрдЦी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдл्рд░ेंрдЪ рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ोрдз-рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдХрдИ рдЙрдж्рдзрд░рдг рдФрд░ рддрде्рдп рдк्рд░рд╣рд▓ाрдж рд░ाрдорд╢рд░рдг рдЬी рдХी рдЗрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рд╕े рд╕ाрднाрд░ рд▓िрдП рдЧрдП рд╣ैं ।

рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ :
 рдЧांрдзी рдЬी рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖рдгों рдФрд░ рд╕рднाрдУं рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиी рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХों рдФрд░ рд▓ेрдЦों рдоें рднी рдЙрддाрд░рддे рдеे। рдЕрдкрдиी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рдПрдХ рд╕िрд░ा рдЬрд╣ाँ рд╡े рдПрдХ рдУрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрди рдХे рд╣ाрде рдоें рдкрдХрдбाрддे рдеे рд╡рд╣ीँ рджूрд╕рд░ा рд╕िрд░ा рд╡े рджेрд╢ рдХे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдк्рд░рд╣рд░िрдпों рд╕ा рд╕ँрднाрд▓рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд░рдЦрддे рдеे, рдЬिрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдпрд╣ рд╣ोрддा рдеा рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рд╕рдд्рддा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЕрднिрди्рди рд╣ोрдХрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╣िрдд рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ों। рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрд╣ाँ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдкрд░ рджेрдЦा рдЧрдпा, рд╡рд╣ीं рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдХрд▓рдо рдФрд░ рд░рдЪрдиाрд╢ीрд▓рддा рднी рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЫूрддी рди рд░рд╣ рд╕рдХी। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдЬрди-рдЬрди рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे, рдЬिрд╕рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдордЬिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рдмिрдЧुрд▓ рдмрдЬाрдиे рдХी рднी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рдеा। рдоॉрд░िрд╢рд╕ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд▓िрдП рдЧांрдзी рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ेрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧृрддि рдФрд░ рдЪेрддрдиा рдХा рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рдХिрдпा рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХो рдПрдХीрдХृрдд рдХिрдпा। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХा рд╕्рд╡рд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдоुрдЦрд░ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рднाрд╡рдиा рдХे рдк्рд░рддिрдлрд▓рди рдоें рдпुрдЧीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрдмिंрдмिрдд рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдкंрдбिрдд рдаाрдХुрд░ рджрдд्рдд рдкाрдг्рдбेрдп рдХी рдмाрдкू рдХे рддीрди рдмрди्рджрд░ рдХрд╡िрддा (рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЖрд▓ोрдХ рдоें рд╕ंрдЧृрд╣ीрдд ) рдХी рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкंрдХ्рддिрдпाँ рджेрдЦिрдпे рдЬिрдирдоें рд╡े рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдмंрджрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдкрд░ рддीрдХ्рд╖्рдг рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं:
рдмाрдкू рддेрд░े рддीрди рдмрди्рджрд░
рдХрд▓ рд╕рдордп рдХे
 рдк्рд░рднाрд╡ рдкाрдХрд░
рд╣рд░ рджेрд╢ рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ैं
рдЕрдкрдиे рд░ंрдЧ рдмрджрд▓рдХрд░
рд╣рд░ рджेрд╢ рдоें рдЬाрдХрд░
рдЕрдорд░ рдкрдж рдкा рдЧрдП рд╣ैं

рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдбॉ. рдЧोрдпрдирдХा рдХो рджिрдП рдЧрдП рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╕рдо्рдоाрди рднाрд╡рдиा рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं –“рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХे рджौрд░ाрди рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рдЬрдирддा рдХो рдПрдХ рдирдИ рдЪेрддрдиा рджी। рдПрдХ рдЕрднрдп рджाрди рджिрдпा, рд╢рдХ्рддि рджी рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдпрд╣ рднी рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рдХि рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХी рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдЕрдкрдиे рдХो рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрд░े рдФрд░ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХрд░ рджिрдЦाрдП рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХा рджेрд╢ рднाрд░рдд рдЙрди рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдХрд░ рд╕рдХे।” (16) рдоॉрд░िрд╢рд╕ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рддो рдпрд╣ рднी рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдпрджि рдпрд╣ рдЖрд╣्рд╡ाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рддो рдЧाँрд╡ рдХी рдХोрдаी рдоें рджрдпрдиीрдп рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рд╡ाрд▓े рдордЬрджूрд░ рдХा рдмेрдЯा рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी (рдбॉ.рд╢िрд╡рд╕ाрдЧрд░ рд░ाрдордЧुрд▓ाрдо ) рдирд╣ीं рд╣ोрддा।

рдЕрдирдд рдЬी рдиे рдЧांрдзी рдЬी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЕрдкрдиी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдд्рд░рдпी (рд▓ाрд▓ рдкрд╕ीрдиा, рдЧांрдзी рдЬी рдмोрд▓े рдеे, рдФрд░ рдкрд╕ीрдиा рдмрд╣рддा рд░рд╣ा) рдХा рджूрд╕рд░ा рдЦंрдб рдЧांрдзी рдЬी рдмोрд▓े рдеे рдХो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдзрд░्рдоिрддा рдХो рдЬीрд╡ंрддрддा рджी। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕्рд╡ рдзрд░्рдо, рд╕्рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕्рд╡рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдХो рдоुрдЦрд░рддा рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд рдХी рдЕрдиेрдХ рдХрд╡िрддाрдПँ рдЧांрдзीрд╡ाрдж рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ैं। ‘рдПрдХ рдбाрдпрд░ी рдмрдпाрди’ рдиाрдордХ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рд╡े 2-рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдХो рд▓िрдЦрддे рд╣ैं -:
рдЪौрд░ाрд╣े рдкрд░ рдХी рдЙрд╕ рдЧांрдзी рдХी рдоूрд░्рддि рдХा
рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдЬो рдиेрддा рдХрд░ рдЧрдпा рдеा рдХрд▓
рдЧांрдзी рдорд╣ाрдд्рдоा рдХी рдЙрд╕ рд╢्рд╡ेрдд рдоूрд░्рддि рдХो
рдХिрд╕ी рдиे рддीрди рдЧोрд▓िрдпाँ рдоाрд░ рджीं
рдЦाрдоोрд╢ी рдКрдкрд░ рдЙреЬрдХрд░ рдЧрдИ,
рдмाрджрд▓ों рдХो рдЦंрдЬрд░ рдоाрд░ рджिрдпा
рдЬрдоीрди рдкрд░ рд▓ाрд▓ рдмूंрджें рдЯрдкрдХрдиे рд▓рдЧीं
рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдоूрд░्рддि рдЬीрд╡िрдд рди рд╣ो рд╕рдХी
рд╡рд╣ рднी рдЧा рд░рд╣ी рд╣ै рдЧांрдзी рдЬी рдХी рддрд░рд╣
рд░рдШुрдкрддि рд░ाрдШрд╡ рд░ाрдЬा рд░ाрдо, рдкрддिрдд рдкाрд╡рди рд╕ीрддा рд░ाрдо।।

рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рдкрд╕ीрдиा рдХिрд╕ी рдХा рдлрд╕рд▓ рдХिрд╕ी рдХी рднी рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдордЬрджूрд░ों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХी рдУрд░ рд╣ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рджिрдЧ्рджрд░्рд╢рди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЬीрд╡рди рднрд░ рдЦिрд▓ाрдлрдд рдХी рдеी ।
рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рд░ाрдп рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд╡ि рд╣ैं। рд╡े рднाрд░рдд рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдХे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдпे рдеे। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪैрддрди्рдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдк्рд░рддिрднा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрдирддा рдХो рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा। рдЕрдкрдиी рдмрд╣ुрдЪрд░्рдЪिрдд рдЕрд╣िंрд╕ा рдкрде рдиाрдордХ рдХрд╡िрддा рдЬो рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрд░्рдп рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рд╕рди 1937 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕рдоें рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рдЬी рд▓ोрдЧों рдХो рдЙрдж्рдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं -
рдиिрд╢рд╕्рдд्рд░ рд▓ेंрдЧे рд╣рдХ्рдХ рдЕрдкрдиे
рдЬрдЧ рддू рджेрдЦ рдпे рдЦेрд▓
рд░рд╣ेंрдЧे рд╕ूрд░ рд╕िрдкाрд╣ी рдпूँ рдЕрдкрдиे
рд╢рд╕्рдд्рд░ рдоें рд▓िрдП рддेрд▓
рдкрд░рдо рдзрд░рдо рдкंрде рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░
рдЕрд╣िंрд╕ा рд╕े рд╣ी рд▓ेंрдЧे
рдЗрд╕ рдмूреЭे рдЧांрдзी рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░
рд╣рдо рд╣ी рдбрдЯे рд░рд╣ेंрдЧे।

рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдПрдХ рдЕрди्рдп рдХрд╡ि рдоुрдиीрд╢्рд╡рд░рд▓ाрд▓ рдЪिंрддाрдордгि рдЧांрдзी рдЬी рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЙрдирдХे рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рджрд░्рд╢рди рд╕े рдкूрд░्рдгрддрдпा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдбॉ. рдХрдорд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдЧोрдпрдирдХा рдХो рджिрдП рдЧрдП рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдЗрди рд╢рдм्рджों рдоें рдХी рд╣ै- “рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рдоैं рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ рдХि рд╡рд╣ рдХाрд╡्рдп рдЬो рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХो рдКँрдЪा рди рдЙрдаाрдпे рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдирдИ рдЖрд╢ाрдПँрдФрд░ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँрди рднрд░े, рдХाрд╡्рдп рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा। рдоेрд░ी рдпрд╣ рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ै рдХि рдХрд╡िрддा рдХे рдкрдарди рдФрд░ рд╢्рд░рд╡рдг рд╕े рдкाрдардХ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдоाрдирд╡ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЯोрд╣ рд▓рдЧा рд▓ेрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕े рдЕрдоाрдирд╡ीрдпрддा, рдЕрди्рдпाрдп, рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрд╡ाреЫ рдЙрдаाрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓рддी рд╣ै।”(17)

рдХрд╡िрддा рд░ंрдЧрднेрдж рдХी рд░рдЪрдиा рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рд▓िрдЦी рд╣ै:
рд░ंрдЧрднेрдж рдХा рдХोреЭ рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рд╕े рд▓рдкेрдЯे,
рддुрдо рд╕рдн्рдп рд╣ोрдиे рдХा
рдХрдм рддрдХ рджाрд╡ा рдХрд░рддे рд░рд╣ोрдЧे ?(18)

рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрд╡ि рдм्рд░рдЬेрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рднрдЧрдд ‘рдордзुрдХрд░’ рдиे рднी рдХрдИ рдХрд╡िрддाрдпें рд▓िрдЦी рдЬो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдХे рд╕ंрджेрд╢ рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрдкिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЕрдкрдиे ‘рд░рд╕рд░ंрдЧ’ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें ‘рдШुрд░рд╣ू рдоौрд╕ा рдХे рд╕рдиेрд╕’ рдиाрдордХ рддेрд░рд╣ рднोрдЬрдкुрд░ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ рд╕ंрдЧ рдоें рдмंрдз рдЧेрд▓े рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рджेрд╢ рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рдорд╣рдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдоाрд░्рдЧ рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рдХे рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै –
“рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдоंрддрд░ рд╕े рд╣ी, рддोрд╣ाрд░ рдмाрдЯे рд╣ो рдХрд▓्рдпाрди”

рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕рди 2001 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд “рдоिрд▓ेрди्рдпрдо рдкुрд░ुрд╖ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдкैрдЧाрдо” рдиाрдордХ рдкुрд╕्рддрдХ рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЖрдЧрдорди рдкрд░ рд▓िрдЦी рд╣ै। рдХрд╡ि рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрд╡рддाрд░ी рдкुрд░ुрд╖ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХो рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХा рдк्рд░ाрдг, рдоुрдХ्рддिрджाрддा, рдХुрд▓िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдзрди рдк्рд░ाрдг, рдЬाрдЧृрддि рдХी рдорд╢ाрд▓ рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХा рд╕рдЪ्рдЪा рджूрдд рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкी рдмрдиाрдиे рдФрд░ рдЬрди-рдЬрди рддрдХ рдЙрд╕рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЧांрдзी рдЬी рдиे рдЗрдХ्рдХीрд╕ рджिрди рдХा рд╡्рд░рдд рдХिрдпा। рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХे рдЙрдирдХे рдЕрдиुрдиाрдпिрдпों рдФрд░ рдк्рд░рд╢ंрд╕рдХों рдиे рдЙрдирдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЪिंрддा рдЬрддाрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд▓ाрдн рдХे рд▓िрдП рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕े рдк्рд░ाрд░्рдердиाрдПँрдХीं । рдкंрдбिрдд рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдЪौрдмे, рдЬो рднाрд░рдд рд╕े рдЖрдХрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ोрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд ‘рдЧांрдзी рдЬी рдХी рдорд╣ाрдирддा’ рдиाрдордХ рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी рдЬो рдЬाрдЧृрддि рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी। рдкंрдбिрдд рд▓рдХ्рд╖्рдоी рдиाрд░ाрдпрдг рдЪौрдмे рдиे рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै –

рдпे рд╡्рд░рдд рдеा рдЗрдХ्рдХीрд╕ рджिрди рдХा,
рдмूреЭे рдЖрджрдоी рдХी рднीрд╖्рдо рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा,
рднूрдЦ рдоें рдХेрд╡рд▓ рдкाрдиी рдХी рдмूंрджों рдХी рдЕрдиुрдорддि,
рддूрдиे рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдоाрди рд░рдЦ рд▓िрдпा,
рддुрдЭे рдзрди्рдпрд╡ाрдж рд╣े рднрдЧрд╡ाрди।

рдЧांрдзी рдЬी рдХी 151 рд╡ीं рдЬрдпंрддी рдкрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рдЦ्рдпाрддि рд▓рдм्рдз рдХрд╡ि рдФрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ рд░ाрдЬ рд╣ीрд░ाрдорди рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдордЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрдж्рд░ूрдкрддाрдУं рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं -
рдмाрдкू, рдЪौрдеे рдмрди्рджрд░ рдХो рд▓ाрдиा рд╣ोрдЧा,
рдЬो рдЕंрдзे рдХो рдЪрд╢्рдоा рджे,
рдмрд╣рд░े рдХो рдХाрди рджे,
рдЧूंрдЧे рдХो рд╡ाрдгी рджे,
рдлिрд░ рдЙрдирдХे рд╣ाрде рдоें рд▓ाрдаी,
рдХ्рдпोंрдХि рдХुрдд्рддे! рдЕрдм рдоुँрд╣ рдЪाрдЯрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। (19)

 рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рджेрд╢ рдХा рдХोрдИ рднी рдкрдХ्рд╖ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд░рд╣ा рдЬो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЕрддुрд▓рдиीрдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рднा рд╕े рдк्рд░рднाрд╕िрдд рди рд╣ो рд╕рдХा рд╣ो। “рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдЬैрд╕े рдоिрд╢्рд░िрдд рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ाрд▓े рджेрд╢ рдоें рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ुрдЦрдж рд╣ै рдХि рдЧांрдзी рдЬी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдпрд╣ाँ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддрд╡ंрд╢िрдпों рдкрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдкреЬा, рдмрд▓्рдХि рдЕрди्рдп рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рднी рдЙрдирдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддे рджेрдЦे рдЧрдП।” (20) рдЧांрдзी рдЬी рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХी рдПрдХ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХреЬी, рдЬिрд╕े рдЕрдирджेрдЦा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣ै рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХृрдд рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдЬैрд╕ा рдЕрддुрд▓рдиीрдп рдЧ्рд░рди्рде। рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд░ाрдоाрдпрдг рджेрд╢ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िंрджू рдоाрдирд╕ рдХो рдЕрдоूрд▓्рдп рдеाрддी рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХा рдпрдерд╕ंрднрд╡ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рдЧांрдзी рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдкрд░ рднी рд░ाрдоाрдпрдг рдХा рдЕрдоिрдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рдоाрдирд╕ рдХे рдЬीрд╡рди рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЧांрдзी рдЬी рднी рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрддाрд░рддे рд░рд╣े। рдоॉрд░िрд╢рд╕рд╡ाрд╕ी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдЬрдпंрддी рдХो рд╣рд░्рд╖ोрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдордиाрдХрд░ рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे рд╢्рд░рдж्рдзाрд╕ुрдорди рдЕрд░्рдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рджेрд╢ рдХे рд▓िрдП рджिрдП рдЧрдП рдЙрдирдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдкूрд░्рд╡рдХ рд╕्рдорд░рдг рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдо рдЗंрд╕ाрди рдмрдиाрдиे рдХे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рд╕्рд╡рдк्рди рдХो рд╕ाрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рди 1970 рдоें рдоॉрд░िрд╢рд╕ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬो рджेрд╢ рдоें рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдЕрдХाрджрдоिрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдЧांрдзी рдЬी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдк्рд░рддि рджेрд╢ рдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн:
(1) I have presented no new principles, but have to restate old principles. Selections from Gandhi; Nirmal Bose, First Edition 1948, page.IX
(2) рдЧांрдзी рдФрд░ рдЧांрдзीрд╡ाрдж, рдбॉ.рд╡ी.рдкрдЯ्рдЯाрднि рд╕ीрддा рд░рдоैрдпा, рдк्рд░рдердо рднाрдЧ, рдкृрд╖्рда-281
(3) рдЧांрдзी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рднाрдЧ-5: рдзрд░्рдо рдиीрддि, рдкृрд╖्рда 117
(4) рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рднाрд░рддीрдпों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ - рдХे рд╣рдЬाрд░ी рд╕िंрд╣, рдкृрд╖्рда-3
(5) Gandhiji’s words came out of his heart and fell as nectar on the famished ears of his audience .He advised them to give more attention to the education of their children, to consider themselves as citizens of their adopted land and encouraged them to take an active part।n the government of the country, Mahatma Gandhi।n Mauritius, .Deolaall Thacoor, (Port Louis, Mauritius:The Royal printing, 1970, p-126)
(6) рд╣рд░िрдЬрди, 1947
(7) рдпंрдЧ рдЗрдг्рдбिрдпा,
(8) рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоें рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕-рдЬрдп рдиाрд░ाрдпрдг рд░ाрдп, рдкृ.-112
(9) рд░ाрдорджेрд╡ рдзुрд░ंрдзрд░, 02/10/20 рдлेрд╕рдмुрдХ рд╕े рд╕ाрднाрд░
(10) рдкूрдЬाрдиंрдж рдиेрдоा (рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рд╕्рдоाрд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓ेрдЦ, рдкृрд╖्рда- 78 )
(11) The culmination was reached when।n October 1947, Mauritans celebrated with ├йclat the Gandhi week।n Laventure and Saint Pierre. Gandhism became a living force.Mahtma Gandhi: A new approach -Basdeo Bissoondayal, (Bombay: Bhartiiya Vidya Bhavan, 1975)p, 103
(12) рдк्рд░рд╣рд▓ाрдж рд░ाрдорд╢рд░рдг- рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдФрд░ рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдкрд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░рднाрд╡ 2011 рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдкृрд╖्рда 138
(13) рд╡рд╣ी
(14)  рд╡рд╣ी
(15) Gandhi Charita Manas-Vidyadhar Mahajan, Kamal Mudranalaya, Allahabad 1954
(16) рд╣िंрджी рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЕрднिрдорди्рдпु рдЕрдирдд:рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж-рдХрдорд▓ рдХिрд╢ोрд░ рдЧोрдпрдирдХा, рдкृрд╖्рда 398
(17) рд╡рд╣ी рдкृрд╖्рда 388
(18) рдоॉрд░िрд╢рд╕ рдоिрдд्рд░, 27-1-1931
(19) рд░ाрдЬ рд╣ीрд░ाрдорди, 02/10/20 рдлेрд╕рдмुрдХ рд╕े рд╕ाрднाрд░
(20) If Gandhi had met Christ the latter would have loved him
France Boyer, La Vie Catholique - A Christian Weekly।n Mauritius (10.11.1968).