Showing posts with label рд╕ंрдЬीрд╡. Show all posts
Showing posts with label рд╕ंрдЬीрд╡. Show all posts

Environmental Concerns in Sanjeev’s Novels

Rakhi

Rakhi

Research Scholar, Hindi Literature
B.R.A. Bihar University, Muzaffarpur, Bihar

Abstract
          The contemporary age can rightly be called the age of environmental crisis. Industrialization, urbanization, and uncontrolled scientific progress have exploited natural resources so recklessly that the balance of the Earth is continuously deteriorating. Climate change, deforestation, water and air pollution, soil erosion, and the depletion of biodiversity have become some of the most pressing problems of our times. While the modern model of development has provided humanity with material comforts, it has simultaneously endangered the very existence of Earth’s environment. Literature has always been considered the mirror of society. Whenever society has faced crises, literature has given them a voice through its creative expressions. Hindi literature is no exception in this regard. In modern Hindi novels, the pain of nature and the environmental crisis have found strong expression. Among the notable writers addressing these concerns, Sanjeev holds a significant place.
          Sanjeev has portrayed environmental issues not merely as problems but as phenomena deeply rooted in social, cultural, and political dimensions. He emphasizes that nature is not merely a resource for fulfilling human needs but is the very foundation of human existence, culture, and social fabric. The severance of this intrinsic relationship between man and nature due to blind modern development has led to crises. Industrialization and urbanization have left severe impacts on the environment: degradation of arable land, pollution of rivers, reckless felling of forests, and the displacement of tribal communities from their traditional habitats. Capitalist development has enriched only a small section of society, pushing the majority into crises of survival. Farmers, laborers, and tribal lives have been shattered. Literature has deeply depicted this tragedy, and Sanjeev’s novels stand as witnesses to these realities.

Sanjeev
Main Article
           Sanjeev, whose full name is Ram Sajeevan Prasad, is an eminent figure in Hindi literature. He was born on 6 July 1947 in Sultanpur district of Uttar Pradesh. Though trained in science and employed in a chemical laboratory in West Bengal, his literary inclination drew him toward writing. Over time, he received many accolades, including the Sahitya Akademi Award. His major novels include Kisangarh Ke Aheri (1981), Circus (1984), Savdhan! Neeche Aag Hai (1986), Dhaar (1990), Paanv Tale Ki Doob (1995), Jungle Jahan Shuru Hota Hai (2000), Sutradhar (2002), Aakash Champa (2008), Rah Gayi Dishayen Isi Paar (2011), Faans (2015), and Pratyansha (2019).
          In Sanjeev’s works, nature and environment appear as central elements. His novels such as Circus, Savdhan! Neeche Aag Hai, Jungle Jahan Shuru Hota Hai, Rah Gayi Dishayen Isi Paar, Dhaar, and Faans depict the environmental crisis arising out of development projects, deforestation, and the reckless exploitation of natural resources. At the same time, he not only illustrates environmental destruction but also portrays tribal lives, their culture, and their deep connection with the natural surroundings. Thus, Sanjeev’s writings highlight environmental consciousness while interlinking social realities and the struggles of marginalized communities with nature.
         In Circus, Sanjeev uses the circus as a metaphor. The glitter and artificiality of the circus symbolize the false glamour of modern civilization. Here, nature is lost amidst artificiality. Animals are confined for entertainment, removed from their natural habitats, and turned into mere objects of display. This novel compels us to reflect on the insensitivity of human relationships with nature and animals. The grand circus tent emerges as a metaphor for the nation, reflecting human struggles, joys and sorrows, hope and despair, as well as social contradictions. The pain of animals and their separation from nature symbolize alienation, while the life of circus performers mirrors human emotions, conflicts, and pretenses. Thus, the circus becomes not just a site of entertainment but a symbol of modern life’s complexities, contradictions, and its uneasy relationship with the laws of nature.
          The novel Savdhan! Neeche Aag Hai presents the ecological crisis caused by industrialization and mining. It vividly portrays the underground fires in coalfields—fires that are not merely physical but symbolic of the destructive tendencies of modern development. These fires render the earth unsafe, displace entire communities, and create zones of crisis. The narrative reveals how industrial development pushes both nature and human life toward devastation. Sanjeev realistically depicts the plight of coal miners, their entrapment in exploitative systems, and their struggle for survival in toxic, unsafe conditions. The novel critiques capitalist consumption-oriented approaches that exploit both laborers and nature. Viewed through the lens of ecocriticism, it emerges as a significant ecological text, connecting literature to debates on environmental justice and sustainable development.
          In Jungle Jahan Shuru Hota Hai, Sanjeev explores the forest as a site of life and culture. The destruction of forests is not merely about losing trees, but about erasing biodiversity and tribal culture. Forest conservation, therefore, is not just an ecological necessity but a matter of social justice and cultural survival. This novel highlights how so-called development projects, industrialization, and globalization turn into a curse for indigenous communities by depriving them of their fundamental resources—water, forests, and land. Sanjeev portrays their struggles not just with empathy but as a voice of resistance against mainstream cultural and political structures. The narrative stresses that the alienation of tribal communities from their natural resources is both an existential and cultural crisis.
          Rah Gayi Dishayen Isi Paar widens the scope to represent global ecological imbalance. This novel is not confined to one issue but portrays the larger environmental crisis—nature’s pain, human greed, and distorted notions of development. It warns that unless a balance with nature is restored, human civilization itself faces destruction. Sanjeev connects myths, science, ethics, and human existence with ecological issues, making the novel a profound text of environmental consciousness. Through metaphors such as forests crying under axes, poisoned soil, and biodiversity loss, he underscores the catastrophic consequences of human exploitation of nature. By including themes like cloning, genetics, telepathy, gender transformation, and surrogate motherhood, Sanjeev links scientific advancement to environmental and social distortions. The novel resonates with discourses on ecocriticism and environmental justice.
           In Dhaar, Sanjeev foregrounds the water crisis—one of the most pressing issues of the 21st century. The novel shows how water scarcity devastates villages, ruins agriculture, and forces communities into migration. It strongly advocates the need for water conservation.
          In Faans, Sanjeev turns to the agrarian crisis, particularly farmers’ suicides linked to genetically modified seeds, indebtedness, and ecological degradation. Inspired by real incidents, the novel explores how droughts, natural imbalances, and exploitative market forces push farmers into unbearable distress, often culminating in suicide. Sanjeev depicts the intimate bond between farmers, their livestock, and their environment, offering a poignant critique of modern agriculture and ecological exploitation.
          From these novels, it becomes clear that Sanjeev presents environmental crisis in multidimensional ways. He shows that it is not only a matter of resource depletion but also of social justice, cultural identity, and human survival. His works not only depict problems but also hint at solutions—emphasizing the need to balance development with ecological preservation and to protect tribal and agrarian cultures as a way of conserving the environment.

Conclusion
          In conclusion, Sanjeev’s novels are not only treasures of Hindi literature but also serve as warnings and sources of inspiration for environmental conservation. They teach us that a writer is not merely a creator of beauty but also a vigilant guardian of society and environment. His works compel us to realize that nature is not an object for human consumption but the very soul of life and culture. Sanjeev’s writings instill the belief that if literature and society work hand in hand, solutions to the environmental crisis are indeed possible.

References
1. Sanjeev, Savdhan! Neeche Aag Hai, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 1986.
2. Sanjeev, Circus, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 1984.
3. Sanjeev, Jungle Jahan Shuru Hota Hai, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 2000.
4. Sanjeev, Rah Gayi Dishayen Isi Paar, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 2011.
5. Sanjeev, Dhaar, New Delhi: Vani Prakashan, 1990.
6. Sanjeev, Faans, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 2015.
7. Shukla, Ramesh; Hindi Upanyas aur Samajik Yatharth, New Delhi: Vani Prakashan, 2002.
8. Tiwari, Chandrabhushan; Hindi Upanyas ka Vikas aur Paryavarniya Chetna, Sahitya Akademi Journal, 2018.
9. Mishra, Vijay Ratan; Hindi Upanyas aur Adivasi Jeevan ka Yatharth, New Delhi: Bharatiya.
10. Guha, Ramachandra & Madhav Gadgil; Ecology and Equity: The Use and Abuse of Nature in Contemporary India, New Delhi: Penguin Books, 1995.
11. Sharma, Shambhunath; Paryavaran Vimarsh aur Hindi Sahitya, New Delhi: Vani Prakashan, 2016.
12. Gupta, Vijay Bahadur; Hindi Sahitya aur Paryavarniya Chetna, New Delhi: Rajkamal Prakashan, 2010.

рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рд▓ोрдХрдирд░्рддрдХ рдХी рдорд╣ाрдЧाрдеा

рдбॉ. рд╕ुрдиीрддा

рд╕ुрдиीрддा

рд╕ंрдЬीрд╡ рд╣िंрджी рдХे рдЬाрдиे-рдоाрдиे рдХрдеाрдХाрд░ рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдиे рд╣िंрджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдирдпा рдЬोрдб़ा рд╣ै। рдЦाрд╕рдХрд░ рдЙрдирдХा рд╣рд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рд▓ंрдмी рдЦोрдЬ-рдпाрдд्рд░ा рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╣ै। рд╕ंрдЬीрд╡ рдЕрдкрдиे рд╣рд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдПрдХ рдирдИ рдЬрдоीрди рдЙрдаाрддे рд╣ैं, рдПрдХрджрдо рдирдпा рдФрд░ рдЕрдЬाрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░। рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡े рдЙрд╕рдХे рдПрдХ-рдПрдХ рдкрд╣рд▓ू рдХी рдЗрддрдиी рд╕рдШрди рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдХि рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦ рдкाрдиे рдХी рдЙрдирдХी рддैрдпाрд░ी, рдЙрдирдХी рдЬी рддोрдб़ рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рд╣ोрдорд╡рд░्рдХ, рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी, рдХुрдЫ рдирдпा рд░рдЪрдиे рдХी рд▓рдЧрди рджेрдЦрдХрд░ рд╣рдо рд╣ैрд░ाрди рд░рд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।
рдпों рддो рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рд╕рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЕрдиूрдаे рдФрд░ рдкрдардиीрдп рд╣ैं। рдкाрдардХों рдХे рджिрд▓ рдоें рдЙрддрд░рдиे рдХा рдЬाрджू рд╡े рдЬाрдирддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдкाрдардХ рдкрд╣рд▓े рдкрди्рдиे рд╕े рд╣ी рдЙрдиे рдХрдеा-рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдоें рдмँрдзा рд╣ुрдЖ, рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмрд╣рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдкрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдХा ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рддो рдРрд╕ा рдЕрдж्рднुрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै, рдХि рдЙрд╕े рдХिрддрдиी рд╣ी рдмाрд░ рдкрдв़ो, рдорди рдирд╣ीं рднрд░рддा। рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдЕрдж्рднुрдд рд▓ोрдХрдирд░्рддрдХ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдкрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдРрд╕ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╢рдм्рдж-рд╢рдм्рдж рдХрдеा-рд░рд╕ рдоें рдкрдЧा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рд╢рдм्рдж-рд╢рдм्рдж рдкреЭрдиे рдХो рди्рдпोрддрддा рд╣ै। рдЕрдкрдардиीрдпрддा рдХो рд░рдЪрдиा рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рдмрдиा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдорд╣ाрди рдХрд▓ाрд╡ंрддों рдХे рдЗрд╕ рдЬрдоाрдиे рдоें, рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдкрд░ рдРрд╕ा рд░рд╕рдордп, рддрд░рд▓ рдФрд░ рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦा, рдпрд╣ рдЦुрдж рдоें рдХिрд╕ी рдЕрдЪрд░рдЬ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрдЦिрд░ी рдЪрд░рдг рдоें рдПрдХ рдЧрд░ीрдм рдиाрдИ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрдирдоे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो рдХрджрдо-рдХрджрдо рдкрд░ рдЬिрд╕ рднीрд╖рдг рдЬाрддिрд╡ाрджी рд░ाрдХ्рд╖рд╕ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा, рдЙрд╕рдХी рдЧाрдеा рдорд░्рдоाрд╣рдд рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдоें рдЗрд╕рдХा рдЬैрд╕ा рдХाрд░ुрдгिрдХ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ृрджрдп рдХो рдмेрдзрддा рд╣ै। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХे рдЪрд░рдо рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рднी рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЬैрд╕ा рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдХрд▓ाрдХाрд░ рдЗрд╕рд╕े рдоुрдХ्рддि рдирд╣ीं рдкा рд╕рдХा। рдФрд░ рдпрд╣ीं, рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЧрд░ीрдм рдиाрдИ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрдирдоा рднिрдЦाрд░ी рдиाрдо рдХा рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा, рдЬिрд╕े рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдиाрдИ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рджूрд╕рд░े рдмрдЪ्рдЪे рдЪिреЭाрддे рдеे рдФрд░ рдЬो рдердХ-рд╣ाрд░рдХрд░ рдлिрд░ рдвोрд░-рдбрдЧрд░ рдЪрд░ाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧा, рдЬिрд╕े рдиाрдИ рдХे рдкेрд╢ेрдЧрдд рдХाрдо рд╕े рдЕрд░ुрдЪि рдеी рдФрд░ рдЬाрддिрдЧрдд рдЕрдкрдоाрдиों рдХी рддिрд▓рдоिрд▓ाрд╣рдЯ рдЬिрд╕े рд╣рд░ рдХ्рд╖рдг рджрдЧ्рдз рдХрд░рддी рдеी, рд╡рд╣ рдХैрд╕े рдЗрд╕ рд╕рдмрдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рдХрд▓ा рдХी рд╕ीреЭिрдпाँ рдЪреЭрддा рд╣ुрдЖ, рдмिрд╣ाрд░ рдХा рдПрдХ рд╕рдЪ्рдЪा ‘рдХрд▓ा-рдкुрд░ुрд╖’ рдмрди рдЧрдпा।

рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХे рдЬिрд╕ рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рд╡рд╣ рдкрд╣ुँрдЪा, рд╡рд╣ा рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЙрд╕рдХे рд░рдЪे ‘рдмिрджेрд╕िрдпा’ рдХी рдзूрдо рдеी рдФрд░ рдмреЬे-рдмреЬे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рдХрд▓ा-рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рдЙрд╕े ‘рдирдЯ рд╕рдо्рд░ाрдЯ’ рдХी рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдорд╣ाрдкंрдбिрдд рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдиे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो рд╕ीрд╡ाрди рдоें рд╣ुрдП рдПрдХ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें ‘рднोрдЬрдкुрд░ी рдХा рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░’ рдХрд╣ा। рдпрд╣ рджीрдЧрд░ рдмाрдд рд╣ै рдХि рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЗрддрдиे рднोрд▓े рдеे рдХि рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдеा рдХि рд╢ेрдХ्рд╕рдкिрдпрд░ рдЖрдЦिрд░ рдХौрди рд╣ै? рдФрд░ рдПрдХ рдмिрдбंрдмрдиा рддो рдпрд╣ рдХि рдХुрдЫ рдХुрдкреЭ рдХिрд╕्рдо рдХे рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рдЙрд╕ рд╕ीрдзे-рд╕рд░рд▓ рдХрд▓ाрдХाрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯिрдХाрдУं рдкрд░ рдлाрдЙрд╕्рдЯ рдФрд░ рдм्рд░ेрдЦ्рдд рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдЖрд░ोрдк рдЬреЬ рд░рд╣े рдеे, рдЬिрд╕ рдмेрдЪाрд░े рдиे рдЗрдирдХे рдиाрдо рддрдХ рдирд╣ीं рд╕ुрдиे рдеे। рдЗрд╕рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕ीрдзे-рд╕ाрджे рд╢рдЦ्рд╕ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдЬीрд╡рди-рдЧाрдеा рдЙрддрдиी рд╕ीрдзी рддो рд╣рд░рдЧिрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрддрдиी рдКрдкрд░ рд╕े рдирдЬрд░ рдЖрддी рд╣ै। рдЙрд╕рдоें рдХрд░ुрдгा рдФрд░ рд╡िрдбंрдмрдиा рдХी рдмреЬी рдЕрдЬीрдмोрдЧрд░ीрдм рдЕंрддःрдзाрд░ाрдПँ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдд рддрдХ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХा рдкीрдЫा рдирд╣ीं рдЫोреЬा।

рдпрд╣ рдмेрд╣рдж рд╕ुрдХूрди рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рд▓िрдЦрддे рд╣ुрдП рди рд╕िрд░्рдл рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЗрди рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХो рдЙрдШाреЬा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХी рднीрддрд░ी рддрд╣ рддрдХ рдЬाрдХрд░ рдЙрди рдорд░्рдоांрддрдХ рдХ्рд╖рдгों рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рднी рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рд╕рдЪ рдоें рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдмрдиे।

‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдоें рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рдмрдЪрдкрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЙрдирдХे рдХिрд╢ोрд░ рдХाрд▓ рдФрд░ рддрд░ुрдгाрдИ рдХे рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдорди, рдПрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХी рд╕ी рдлрдХ्рдХреЬी рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдЧрд╣рд░े, рддीрдЦे рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдмрд╣ुрдд рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпे рд╡े рдкрди्рдиे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рд▓ोрдХ рдирд░्рддрдХ рд╣ोрдиे рдХी рднूрдоिрдХा рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЕंрджрд░ рдмрди рд░рд╣ी рдеी। рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓ा рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯрдХ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдШрд░ेрд▓ू рд╕्рд╡ांрдЧ рджेрдЦा। рдЙрд╕ рдШрд░ рд╕े рд▓реЬрдХे рдХी рдмाрд░ाрдд рдЧрдИ рдеी рдФрд░ рдкीрдЫे рдФрд░рддें рдорди рдмрд╣рд▓ाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕्рд╡ाँрдЧ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеीं। рдЙрди्рд╣ीं рдоें рдПрдХ рдФрд░рдд рдЖрджрдоी рдХे рдХрдкреЬे рдкрд╣рдирдХрд░ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдкрддि рдХी рдирдХрд▓ рдЙрддाрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рднिрдЦाрд░ी рдХो рдпрд╣ рдмреЬा рдЕрдж्рднुрдд рд▓рдЧा рдХि рдЕрд░े, рдХрдкреЬे рдмрджрд▓ рд▓ेрдиे рднрд░ рд╕े рдПрдХ рдФрд░рдд рднी рдкुрд░ुрд╖ рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै! рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рд╣ рдмोрд▓-рдмрддिрдпा рд╕рдХрддी рд╣ै! 

рдпрд╣ीं рд╕े рдЙрдирдХे рдорди рдоें рдиाрдЯрдХ рдХे рдмीрдЬ рдкреЬे। рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдоें рдбोрдордХрдЪ рдФрд░ рдЬрд▓ुрдЖ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХे рдШрд░ेрд▓ू рдиाрдЯрдХों рдХे рдЬो рд░рд╕рдордп рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪे рд╣ैं рдФрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдЬैрд╕ी рд▓рд▓рдХ рджрд░्рд╢ाрдИ рд╣ै, рдЙрд╕ी рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рднिрдЦाрд░ी рдХे рднीрддрд░ рдкाрд▓рдеी рдоाрд░рдХрд░ рдмैрдаा рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХिрд╕ рдЬрдоीрди рдФрд░ рдоिрдЬाрдЬ рдХा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ рдмाрдд рд╣ै рдХि рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рд╕ाрд░ी рдиृрдд्рдп рдиाрдЯिрдХाрдПँ рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдФрд░ рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рд╣ी рдЬрди्рдо рд▓ेрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдХрд░ुрдгा рдХा рдЙрдж्рд░ेрдХ рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рдКрдкрд░ рдЙрдаा рджेрддा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा, рдЬिрд╕рдиे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рднीрддрд░ рдПрдХ рд╣реЬрдХंрдк-рд╕ा рдордЪा рджिрдпा рдеा। рдЕрдиिрдЪ्рдЫा рд╕े рдкेрд╢ेрдЧрдд рдХाрдо рдпाрдиी рдиाрдИрдЧीрд░ी рдХा рдХाрдо рд╕ीрдЦрдиा рдкреЬा। рдЙрд╕्рддрд░ा рдЪрд▓ाрдиा рднिрдЦाрд░ी рдХो рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рдеा, рд╣ाрд▓ाँрдХि рдХрд▓ाрдХाрд░ рднिрдЦाрд░ी рдХो рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ рд░ोрдоांрдЪрдХाрд░ी рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рд╣рдЬाрдордд рд╣ोрддे рд╣ी рдЖрджрдоी рдХी рд╢рдХ्рд▓ рдХैрд╕े рдПрдХрджрдо рдмрджрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдлिрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ुрдЖ। рдЕрднी рдЧौрдиा рднी рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा рдХि рдкрдд्рдиी рдХे рдЧुрдЬрд░рдиे рдХा рд╕рдоाрдЪाрд░ рдоिрд▓ा। рдпрд╣ी рд╡िрдбंрдмрдиा рджूрд╕рд░े рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕ाрде рднी рд╣ुрдИ। рджूрд╕рд░ी рдкрдд्рдиी рдмीрдоाрд░ рдкреЬी рдФрд░ рдЪрд▓ рдмрд╕ी। рд╕ाрде рд╣ी рдЫोрдЯा-рд╕ा рдмेрдЯा рднी рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рднिрдЦाрд░ी рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЕंрджрд░ рдЖँрд╕ू рдкी рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдмाрд▓ рдоिрдд्рд░ рд░ाрдоाрдиंрдж рд╕िрд╣ рдХे рд╕ाрде рд╢िрд╡ рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рд▓ीрди рд╣ैं। рдлिрд░ рдоाрдирдкुрд░ा рдХी рдмेрдЯी рдордирддुрд░рдиा рджेрд╡ी рд╕े рддीрд╕рд░ा рдм्рдпाрд╣ рд╣ुрдЖ। рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рдФрд░ рд░ाрд╕्рддा рдЦोрдЬрдиे рдХी рдмेрдЪैрдиी рдХे рдЪрд▓рддे рдпрд╣ाँ-рд╡рд╣ाँ рдХी рдШुрдордХ्рдХреЬी। рдЗрд╕ी рдШुрдордХ्рдХреЬी рдоें рдЙрди्рд╣ें рдкрд░рдоाрдиिрдХ рджा рдоिрд▓े, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмांрдЧ्рд▓ा рдХे ‘рдЬाрдд्рд░ा’ рдиाрдЯрдХ рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдпा। рдкрд░рдоाрдиिрдХ рджा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдиे рдЬрдЧрди्рдиाрдердкुрд░ी рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХी рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕рдоंрджрд░ рджेрдЦा। рдХрд▓рдХрдд्рддा (рдЖрдЬ рдХा рдХोрд▓рдХाрддा) рдоें рдмाрдмूрд▓ाрд▓ рдаाрдХुрд░ рдХी рдиाрдЪ рдкाрд░्рдЯी рджेрдЦी рдФрд░ рдорди рдоें рд╕рдкрдиा рд╕ँрдЬोрдпा рдХि рдРрд╕ा рддो рд╣рдо рднी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕рд╕े рдХुрдЫ рдмेрд╣рддрд░ рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдШुрдордХ्рдХреЬी рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдШрд░ рд▓ौрдЯे рддो рд╡рд╣ी рдиाрдИ рдХा рдШрд░-рдШрд░ рди्рдпोрддрдиे рдХा рдХाрдо рдЙрдирдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдПрдХ рд╕ुрдЦрдж рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдпрд╣ рдеा рдХि рд░рдШु рдкांрдбे рдиे рд░ाрдо-рдЬाрдирдХी рдХी рдЭाँрдХी рдиिрдХाрд▓ी рддो рд░ाрдоाрдиंрдж рд╕िрд╣ рд░ाрдо рдмрдиे рдФрд░ рднिрдЦाрд░ी рдмрдиे рд╕ीрддा। рдЕрдм рдоुрд╕ीрдмрдд рдпрд╣ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдХि рд▓ोрдЧ ‘рд╕ीрддाрдоाрдИ’ рдХрд╣рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЪिреЭाрддे। рдкिрддा рджрд▓рд╕िंрдЧाрд░ рдаाрдХुрд░ рдЕрд▓рдЧ рдиाрд░ाрдЬ рд░рд╣рддे рдФрд░ рдорди рд▓рдЧाрдХрд░ рдЕрдкрдиा рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХा рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХो рдХрд╣рддे। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рдеा рдХि рдЖрдЦिрд░ рдЬिंрджрдЧाрдиी рддो рдЗрд╕ी рд╕े рдЪрд▓рдиी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рдорди рдоें рддो рд╡рд╣ी рд╕ाрдзु рдмाрдмा рдмрд╕े рд╣ुрдП рдеे, рдЬिрди्рд╣ें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоेрд▓े рдоें рдордЧрди рд╣ोрдХрд░ рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХे рд░рд╕ рднीрдиे рдкрдж рдЧाрддे рд╣ुрдП рджेрдЦा рдеा। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рд╕ुрд░ рдоाрдиो рдЙрди्рд╣ें рдЦींрдЪ рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдЪेрддा рд░рд╣े рдеे, ‘рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЕрдкрдиी рд░ाрд╣ рдкрд╣рдЪाрдиो!...рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рддुрдо рдЬिंрджрдЧी рдоें рдХ्рдпा рдХрд░рдиे рдЖрдП рд╣ो, рднूрд▓рдиा рдордд!’

рдЖрдЦिрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЕрдкрдиे рдмाрд▓ рдоिрдд्рд░ рд░ाрдоाрдиंрдж рдХे рд╕ुрдЭाрд╡ рдкрд░ рдЕрдЧрд░ाрд╣िрдд рдпाрджрд╡ рдХे рдиाрдЪрджрд▓ рдоें рдЧрдП, рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдХрд░ рдХि рдЬीрд╡рди рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ीं рд╕े рдиिрдХрд▓े। рдкрд░ ‘рд╣рдорд░ рдЬोрдмрдиा рдкे рдЖрдЗрд▓ рдмрд╣ाрд░ рд░ाрдЬा’ рдЬैрд╕े рдЫिрдЫрд▓े рдЧीрддों рд╕े рд╡े рдЬрд▓्рджी рд╣ी рдКрдм рдЧрдП рдФрд░ рдлिрд░ рдмाрд╣рд░ рдЖ рдЧрдП। рдЕрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрдл-рд╕ाрдл рдЕрдкрдиे рдорди рдХी рдЪाрд╣рдд рдХो рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпा рдеा, “рд╣рдо рджूрд╕рд░े рдвंрдЧ рдХा рдиाрдЪ рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рд░рд╕-рд░ंрдЧ рддो рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдорд░рдЬाрдж рди рдЯूрдЯे।” рдпाрдиी рдРрд╕े рдиाрдЪ, рдЬिрди्рд╣ें рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕ाрде рджेрдЦें। рдРрд╕े рдиाрдЪ, рдЬिрдирдоें рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдордиोрд░ंрдЬрди рддो рд╣ो, рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рджेрд╢-рд╕рдоाрдЬ, рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо, рдФрд░ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрдИ рдЬा рд╕рдХे। рддाрдХि рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рдоाрдЬ рдмрдиे। рд▓ोрдЧों рдоें рд╣рдорджрд░्рджी рдкैрджा рд╣ो рдФрд░ рд╡े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХा рджुрдЦ-рджрд░्рдж рд╕рдордЭें। рдПрдХ рдХा рджुрдЦ рджेрдЦрдХрд░ рджूрд╕рд░े рдХी рдЖँрдЦ рдоें рдЖँрд╕ू рдЖ рдЬाрдПँ। рдПрдХ рдХी рдЦुрд╢ी рдоें рджूрд╕рд░ा рдЦुрд╢ी рд╕े рдиाрдЪे। рдРрд╕ा рднрд▓ा рд╕рдоाрдЬ рдмрдиाрдиा рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХा рд╕рдкрдиा рдеा।

рдЖрдЦिрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдмिрд░рд╣ा рдмрд╣ाрд░’ рдФрд░ ‘рдХрд▓рдЬुрдЧ рдк्рд░ेрдо’ рдЬैрд╕ी рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯिрдХाрдПँ рддैрдпाрд░ рдХीं рдФрд░ рдкрдд्рдиी рдХी рдЕрдиुрдорддि рд▓ेрдХрд░ рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдкुрд░ рдХे рд╕рд░्рд╡рдорд╕्рддрдкुрд░ рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдкрдиी рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯिрдХा рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХिрдпा। рджिрд▓ рдоें рднрдп, рд░ोрдоांрдЪ рдФрд░ рдзुрдХрдзुрдХी рдеी, рдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХुрдЫ рдмुрд░ा рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдЖрдиे-рдЬाрдиे рдХे рдЦрд░्рдЪ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд░ुрдкрдП рдоिрд▓े।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рддो рдЭिрдЭрдХ рдЫोреЬрдХрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдПрдХ рдЕंрддрд╣ीрди рд░ाрд╕्рддे рдХी рдУрд░ рдмреЭ рдЪрд▓े, рдЬिрд╕рдХी рдоंрдЬिрд▓ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдеी। рдЙрди्рд╣ीं рджिрдиों рдмाрдмूрд▓ाрд▓ рдиाрдо рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рдиे рдЙрди्рд╣ें ‘рдк्рдпाрд░ी рд╕ुंрджрд░ी рд╡िрдпोрдЧ’ рдиाрдо рдХी рдХिрддाрдм рджी рдФрд░ рдХрд╣ा рдХि рдиाрдЯрдХ рдоें “рдРрд╕ी рдкीрд░ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП, рдЬो рдХрд▓ेрдЬा рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рд░рдЦ рджे!” 

рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЪौंрдХे। рд▓рдЧा, рдХिрд╕ी рдиे рдЙрди्рд╣ें рдХрд▓ा рдХा рдорд░्рдо рд╕рдордЭा рджिрдпा рд╣ै। рдлिрд░ ‘рд╕ुंрджрд░ी рдмाрдИ’ рдФрд░ ‘рджुрдиिрдпा рдмाрдИ’ рдиाрдЯрдХों рдХो рджेрдЦрдиे рд╡े рд▓рдЦрдирдК, рдоीрд░рдЧंрдЬ рдЧрдП рддो рд╡рд╣ाँ рдПрдХ рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдиे рдЙрди्рд╣ें рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдХा рдорд░्рдо рд╕рдордЭाрддे рд╣ुрдП, рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ाрдУं рдХा рдиिрдЪोреЬ рдпрд╣ рдмрддाрдпा рдХि “рджूрд╕рд░े рдХी рдкीреЬ рдХो рдЕрдкрдиी рдкीреЬ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░рдХाрдпा-рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬो рдпрд╣ рд╕ीрдЦ рд▓ेрддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рд╕рдлрд▓ рд╣ोрддा рд╣ै।” 

рднिрдЦाрд░ी рдиे ‘рдкрд░рдХाрдпा рдк्рд░рд╡ेрд╢’ рдХे рдЗрд╕ рдоंрдд्рд░ рдХो рдЧाँрда рдмांрдз рд▓िрдпा। рдФрд░ рдЬीрд╡рди рднрд░ рдпрд╣ी рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдирдп рдХा рдоूрд▓рдоंрдд्рд░ рд░рд╣ा।
*


рдзीрд░े-рдзीрд░े рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдЗрддрдиी рдмреЭी рдХि рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХी рдоांрдЧ рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ो рдЧрдпा। рдЬिрд╕рдХे рдпрд╣ाँ рди рдЬा рдкाрддे, рд╡рд╣ी рдЧुрд╕्рд╕े рдоें рдзрдордХिрдпाँ рджेрдиे рд▓рдЧрддा। рдЦाрд╕рдХрд░ рдмреЬी рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рддो рдпे рд╢рдм्рдж рдзрд░े рд░рд╣рддे рдХि “рдмрд╣ुрддे рд╕рдирдХ рдЧрдЗрд▓ рдмा рднिрдЦрд░िрдпा!” 

рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдмреЬी рдЬाрддि рдХे рдХрдИ рд▓ोрдЧ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХो рд╕рд╣рди рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे рдеे। рдИрд░्рд╖्рдпा рд╕े рдЬрд▓-рднुрдирдХрд░ рдХрд╣рддे, ”рдЖрдЦिрд░ рд╣ै рддो рдиाрдИ рд╣ी рдиा! рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде рдоें рдЙрд╕्рддрд░ा рд╣ी рд╢ोрднा рджेрдЧा।” 

рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЬрдм рдХрд╣ीं рд╕े рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХрд░рдХे рдЖрддे рддो рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рдЬाрди-рдмूрдЭрдХрд░ рд╣рдЬाрдордд рдмрдирд╡ाрдиे рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддे। рдоाрдиो рдЬाрддिрдЧрдд рджंрд╢ рджेрдХрд░ рд╡े рдЙрд╕े рдЫोрдЯा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ों। рдордЧрд░ рдпрд╣ рдЪीрдЬ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдЬिрддрдиा рдХрдЪोрдЯрддी, рд╡े рдЙрддрдиी рд╣ी рдиृрдд्рдп рдФрд░ рдХрд▓ा рдХी рдКрдЪाрдЗрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे рдЧрдП। рд╡े рдЬрди-рдЬрди рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ рд╣ो рдЧрдП। рдПрдХ рдРрд╕े ‘рдирдЯ-рд╕рдо्рд░ाрдЯ’ рдЬिрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рдоें рдмрд╕ рдиाрдЪ рд╣ी рдиाрдЪ рд╕рдоाрдпा рдеा। рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдЗрд╕ рдордиोрд╡ेрджрдиा рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рдЗрддрдиा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै рдХि ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдкреЭрддे рд╣ुрдП рд▓рдЧрддा рд╣ै рдоाрдиो рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоा рдоें рдЖ рдмрд╕े рд╣ों।

рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдХрд▓ा-рджृрд╖्рдЯि рдФрд░ рдмाрд░ीрдХी рдХे рдХрдИ рд╕्рдорд░рдгीрдп рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рд╣ैं। рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा рдФрд░ рдлूрд╣реЬрдкрди рдХे рд╣िрдоाрдпрддी рдеे। рдЙрдирдХा рддрд░्рдХ рдпрд╣ рдеा рдХि рд▓ोрдЧ рдиाрдЪ рдХे рдиाрдо рдпрд╣ी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдо рдХ्рдпों рди рдХрд░ें? рд▓ेрдХिрди рднिрдЦाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЬीрдиे-рдорд░рдиे рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдеा। рдлूрд╣реЬрдкрди рд╕े рдиिрдЬाрдд рджिрд▓ाрдХрд░ рд╡े рдиाрдЪ рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЬрд╣ाँ рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯिрдХा рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рд▓рдп рдФрд░ рддрд░рди्рдиुрдо рдоें рдЖрдП рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд░ोрдЬрдорд░्рд░ा рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рднी рдЬुреЬे। рдЦुрдж рднिрдЦाрд░ी рдХा рдкूрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдПрдХ рд▓рдпाрдд्рдордХ рднंрдЧिрдоा рдоें рдврд▓ рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдоंрдЪ рдкрд░ рдЙрдирдХे рдЖрддे рд╣ी рднीреЬ рдкрд░ рдПрдХ рд╕рдо्рдоोрд╣рди рддाрд░ी рд╣ो рдЬाрддा। 

рдЕрдкрдиे рдЕрдиोрдЦे рд▓ोрдХ рдиाрдЯрдХों рдХे рд▓िрдП рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдРрд╕े рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рд░рд╣рддे рдеे, рдЬिрдирдХे рдЕंрджрд░ рдмीрдЬ-рд░ूрдк рдоें рдЙрд╕ рд▓рдп рдХी рдеिрд░рдХрди рдоौрдЬूрдж рд╣ो। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдХिрддрдиी рд╣ी рдКрдкрд░ी рд▓ीрдкाрдкोрддी рдХрд░ो, рд╕рдм рдмेрдХाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдПрдХ рдпुрд╡рдХ рд░ाрдордЪрди्рдирд░ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧाрд░े рдХो рдкैрд░ों рд╕े рдордерддे рджेрдЦा, рддो рдЖрдиंрдж рдХी рд▓рд╣рд░ों рдоें рдбूрдм рдЧрдП। рд╕िрд░्рдл рдЙрд╕ рдпुрд╡рдХ рдХी рдкीрда рджेрдЦрдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдорди рд╣ी рдорди рдХрд╣ा рдХि рдЕрд╣ा, рдЗрд╕े рддो рдиाрдЪ-рдоंрдбрд▓ी рдоें рд▓ाрдиा рд╣ी рд╣ै, рд░ाрдзा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдЬोреЬ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा! рдФрд░ рдлिрд░ рд╡ैрд╕ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд░рдХे рднी рджिрдЦाрдпा।

рдПрдХ рд╕рдЪ्рдЪे рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХा рджिрд▓ рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдХрд▓ा рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЙрд╕рдХे рд░ोрдо-рд░ोрдо рдоें рдмрд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै, рдпрд╣ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा।

рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрди рджिрдиों рд╣ाрд▓рдд рдпрд╣ рдеी рдХि рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдиृрдд्рдп-рдоंрдбрд▓ी рдЙрдо्рджा рд▓ोрдХ рдирд░्рддрдХों рдХो рдЖрд╢्рд░рдпрд╕्рдерд▓ी рдмрди рдЧрдИ рдеी। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдмрд╣ुрдд рд╕े рдкреЭे-рд▓िрдЦे рдпुрд╡рдХ рднी рджौреЬ-рджौреЬрдХрд░ рдЙрди рддрдХ рдЖрддे рдФрд░ рдХрд▓ा рдХी рдЗрд╕ рдЕрдиोрдЦी рд░ाрд╣ рдХे рдкрдеिрдХ рдмрдирдиे рдХो рд▓ाрд▓ाрдпिрдд рд░рд╣рддे। рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ рдмाрдд рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдкिрддा рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рднिрдЦाрд░ी рдХे рдкिрддा рджрд▓рд╕िंрдЧाрд░ рдаाрдХुрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЖрдХрд░ рд╢िрдХाрдпрдд рдХрд░рддे рдХि “рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдмेрдЯा рд╣рдоाрд░े рдмेрдЯों рдХो рдмिрдЧाреЬ рд░рд╣ा рд╣ै!”

рдЗрд╕ рдкрд░ рджрд▓рд╕िंрдЧाрд░ рдаाрдХुрд░ рднुрдирднुрдиाрддे, рдкрд░ рдоाँ рдЪुрдк рд░рд╣рддी рдеीं। рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдЙрдирдХा рдмेрдЯा рдХुрдЫ рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╣ाрд▓рдд рдпрд╣ рд╣ुрдИ рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдЬिрди्рд╣ें ‘рд░ाрдп рд╕ाрд╣рдм’ рдФрд░ ‘рд░ाрдп рдмрд╣ाрджुрд░’ рдХी рдЙрдкाрдзिрдпाँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी, рдЙрдирд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕рдо्рдоाрди рдЬрдирддा рдЕрдкрдиे рдЗрд╕ рдЕрдиोрдЦे рдирдЯ-рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХा рдХрд░рдиे рд▓рдЧी, рдЬो рдмाрдд рд╣ी рдмाрдд рдоें рд╣рдЬाрд░ों рд▓ोрдЧों рдХा рджिрд▓ рдЬीрдд рд▓ेрддा рдеा। рд╡े рдЬрди-рдЬрди рдХे рд╣ृрджрдп рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдмрди рдЧрдП, рдЬिрдирдХे рдЖрдЧे рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़े рдкрдж рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕рдо्рдоाрди рдмेрдХाрд░ рдеे।

рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЬैрд╕े рдХрд▓ा рдХी рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд рдоूрд░्рддि рд╣ों। рд╡े рдЬрд╣ाँ рдХрд╣ीं рдЬाрддे, рдЙрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХा рдиाрдо рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддा рдФрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рдорди рдоें рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдЫा рдЬाрддा। рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा, рдХोрдИ рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рдорди рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддा рд╣ै, рдЙрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдХрд▓ा рдоें рдвाрд▓рдХрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣  рдкेрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рджेрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╢-рдЕрд╢ рдХрд░ рдЙрдарддे рд╣ैं। рдЕрдм рддो рдмреЬे-рдмреЬे рд╡िрдж्рд╡ाрди рдФрд░ рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рд▓ोрдЧ рднी рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдХрд▓ा рдХे рдЬाрджू рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХी рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯिрдХाрдУं рдХो рджेрдЦрдиे рдкрд╣ुँрдЪрддे। рджрд░рд╕िंрдЧाрд░ рдаाрдХुрд░ рдФрд░ рдоाँ рд╢िрд╡рдХрд▓ी рджेрд╡ी рдХे рдорди рд╕े рдЕрдм рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдХे ‘рдирдЪрдиिрдпा’ рд╣ोрдиे рдХी рд╣ीрдирддा рдиिрдХрд▓ рдЪुрдХी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиा рдХि “рдЙрдирдХा рдмेрдЯा рд╕िрд░्рдл рдирдЪрдиिрдпा рдирд╣ीं, рд╡рд╣ рддो рд╡्рдпाрд╕ рд╣ै, рд╡्рдпाрд╕!” 

рдпрд╣ рдПрдХ рдирдП рдЬрдоाрдиे рдХा рдорд╣ाрднाрд░рдд рдеा, рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡्рдпाрд╕ рднी рд▓ोрдЧों рдХे рджिрд▓ों рдоें рд░ाрдЬ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдЬैрд╕ा рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा।

рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдПрдХ рдмреЬे рд╕ंрдд рдоिрд░рдЪрдЗрдпा рдмाрдмा рдХे рд╕ाрдордиे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рджрд▓ рдХा рдиाрдЪ рд╣ुрдЖ, рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧрдж्рдЧрдж рд╣ोрдХрд░ рдХि рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рддो рд╕ंрдд-рдорд╣ाрдд्рдоा рд╣ैं। рдЕрд╕рд▓ рдоें рд╕ंрдд рдоिрд░рдЪрдЗрдпा рдмाрдмा рдФрд░ों рдХी рддрд░рд╣ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдЬाрддि рдирд╣ीं, рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдоा рдХा рд╕рдЪ्рдЪा рдк्рд░рдХाрд╢ рджेрдЦ рд░рд╣े рдеे, рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рднрд▓ाрдИ рдХा рд╕рдкрдиा рдеा। рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдЖрдд्рдоा рдПрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ंрдд-рдорд╣ाрдд्рдоा рдХी рдЖрдд्рдоा рднी рдеी। рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоुрдХ्рддि рдоें рд╣ी рдЙрдй्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдоुрдХ्рддि рдирдЬрд░ рдЖрддी рдеी। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдХो рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдХे рд╕ाрде рдПрдХाрдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рдРрд╕ा рдЖрджрдоी рдПрдХ рд╕рдЪ्рдЪा рд╕ंрдд рдирд╣ीं рддो рдФрд░ рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा?
*

рд╣ोрддे-рд╣ोрддे рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХा ‘рдмिрджेрд╕िрдпा’ рдЗрд╕ рдХрджрд░ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдЖ рдХि рдЙрд╕рдХे рдЧीрдд рднाрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं, рджेрд╢ рдХे рдмाрд╣рд░ рднी, рдд्рд░िрдиिрдбाрдб, рдоाрд░ीрд╢рд╕, рдЧुрдЖрдиा, рдлिрдЬी рддрдеा рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдоें рдЬрд╣ाँ-рдЬрд╣ाँ рдкूрд░рдмी рднाрд░рддीрдп рд╣ैं, рд╣рд╡ा рдХी рддрд░ंрдЧों рдкрд░ рдмрд╣рддे рд╣ुрдП рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП। рдлिрд▓्рдо рд╡ाрд▓ों рдиे рдмिрджेрд╕िрдпा рдиाрдЯрдХ рдкрд░ рдлिрд▓्рдо рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो рдоुंрдмрдИ рдЖрдордд्рд░िрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рдЕрд▓рдЧ рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдзрд░्рдорд╢ाрд▓ा рдоें рдПрдХ рдХैрджी рдХी рддрд░рд╣ рд░рдЦा рдЧрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рд╕िрд░्рдл 50 рд░ुрдкрдП рддрдеा рд░ेрд▓ рдХा рдерд░्рдб рдХ्рд▓ाрд╕ рдХा рдЯिрдХрдЯ рджेрдХрд░ рдмिрд╣ाрд░ рд░рд╡ाрдиा рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो рджुрдЦ рд╣ुрдЖ, рдкрд░ рдЙрд╕े рдкрд░े рдЭрдЯрдХрдХрд░ рд╡े рдлिрд░ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХाрдо рдоें рдЬुрдЯ рдЧрдП, рдЬिрд╕рдоें рдкैрд╕ा рднрд▓े рд╣ी рдЬ्рдпाрджा рди рд╣ो, рдкрд░ рд╕рдм рдУрд░ рд╕े рдЖрдиंрдж рд╣ी рдЖрдиंрдж рдмрд░рд╕рддा рдеा। рд╡े рд╣рдЬाрд░ों рджिрд▓ों рдХे рд╕рдЪ्рдЪे рдиाрдпрдХ рдмрди рдЪुрдХे рдеे।

рд╕рдЪ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХा рдкूрд░ा рдЬीрд╡рди рдПрдХ рдРрд╕े рдорд╣ाрди рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХे рдирд╡ोрдд्рдХрд░्рд╖ рдФрд░ рдЕрдж्рднुрдд рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕рд╣ी рдоाрдпрдиों рдоें рдзрд░рддी рдХा рдмेрдЯा рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЪौрд░ाрд╕ी рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдЗрд╕ рдЕрдж्рднुрдд рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рдХी рдЬीрд╡рди-рд▓ीрд▓ा рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ुрдИ, рддो рддेрдЬ рдмाрд░िрд╢ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рд╣рд░ рддрд░рдл рдкाрдиी рд╣ी рдкाрдиी। рдЧीрд▓ी рд▓рдХреЬिрдпों рд╕े рднрд▓ा рд▓ाрд╢ рдХैрд╕े рдЬрд▓े? рдпрд╣ाँ рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рд╢рдм्рдж рдоाрдиो рдЖँрд╕ुрдУं рд╕े рднीрдЧ рдЧрдП рд╣ैं, “рдЬрд▓ेрдЧी рдХैрд╕े? рдХिрддрдиा рд░рд╕ рдеा (рдЗрд╕ рджेрд╣ рдоें)—рд░рд╕ рдХा рдЕрдХ्рд╖рдп, рдЕрдиंрдд рд╕्рд░ोрдд। рдХिрд╕ी рднी рдЕрдЧ्рдиि рдоें рдЗрддрдиी рддрдкрди рдХрд╣ाँ рдХि рдЗрддрдиी рдЬрд▓्рджी рд╕ोрдЦ рд▓े рд╕ाрд░ा рд░рд╕? рд╡рд╣ рд░рд╕ рд╡рд╣ाँ рдХी рдоाрдЯी рдХा рдеा।...”

рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे рдоाрдиो рд╕рдоाрдзिрд╕्рде рд╣ोрдХрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдкрд░ рдРрд╕ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦा рд╣ै, рдЬिрд╕े рднुрд▓ा рдкाрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рдиृрдд्рдп-рдиाрдЯिрдХा рдХा рдорд░्рдо рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे рдпрд╣ рдмрддाрдпा рдХि рд╡े ‘рдкрд░рдХाрдпा-рдк्рд░рд╡ेрд╢’ рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे। рд▓рдЧрддा рд╣ै, ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЬीрд╡ рдиे рднी рдоाрдиो рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХे рднीрддрд░ рдкрд░рдХाрдпा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै। рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХिрддрдиी рдКрдмреЬ-рдЦाрдмреЬ рд╕ीреЭिрдпाँ рдЪреЭрдХрд░ рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдмрдиे рдеे, рдХिрддрдиे рджंрд╢ рдФрд░ рддрдХрд▓ीрдлें рдЭेрд▓рдХрд░ рд╡े рд▓ोрдХрдоाрдирд╕ рдХे рднीрддрд░ рдиृрдд्рдп-рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХा рдЕрдХ्рд╖рдп рдкрдж рдкाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдП। рдЬाрдирдиा рд╣ो рддो рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ рдХा рдПрдХ-рдПрдХ рдЕрдХ्рд╖рд░ рдмाँрдЪрдиा рд╣ोрдЧा। ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рдХा рд╣рд░ рд╢рдм्рдж рдоाрдиो рдЖрдд्рдоीрдп рдвंрдЧ рд╕े рдЗрд╕рдХा рдмрдЦाрди рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдзрд░рддी рдХा рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी рдмेрдЯा рднी рдЪाрд╣े рддो рдЖрдХाрд╢ рдХो рдЫू рд╕рдХрддा рд╣ै। рдмрд╕, рдЙрд╕рдоें рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХी рд╕ी рд╕рдЪ्рдЪी рд▓рд▓рдХ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। 

рд╕ंрдЬीрд╡ рдмिрд░рд▓े рдХрдеाрдХाрд░ рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рд╣рд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоाрдиो рдирдИ рдЬрдоीрди рддोрдб़рдХрд░ рдЙрдЧрддा рд╣ै। ‘рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░’ рд▓िрдЦрдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдиो рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд╕े рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рдХो рд╣рдоाрд░ी рдЖрдЦों рдХे рдЖрдЧे рдоूрд░्рддिрдоाрди рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рднिрдЦाрд░ी рдаाрдХुрд░ рддो рдЕрдкрдиी рд╕рдЪ्рдЪी рддेрдЬрд╕्рд╡िрддा рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд╣ी, рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ंрдЬीрд╡ рдХा рдХрдж рднी рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рдмрд╣ुрдд рдКँрдЪा рдЙрда рдЧрдпा рд╣ै।
***

рдбॉ. рд╕ुрдиीрддा
545 рд╕ेрдХ्рдЯрд░-29, рдлрд░ीрджाрдмाрдж (рд╣рд░िрдпाрдгा), рдкिрди-121008
рдЪрд▓рднाрд╖: 09910862380,
рдИрдоेрд▓: drsunita2011@gmail.com

рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдХी рдХрд╣ाрдиी ‘рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै’

рд╕ंрдЬीрд╡

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com


рдПрдХ рддрд░рдл рдбाрдХू рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдкुрд▓िрд╕ рдФрд░ рдиीрдЪे рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рддे рд╕ेрда, рдорд╣ाрдЬрди, рдкूрд░्рд╡рдЬрдоींрджाрд░, рдаेрдХेрджाрд░ рддрдеा рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмीрдЪ рдоें рдЭूрд▓рддे рд╣ुрдП рдЖрдо рдЗंрд╕ाрдиों рдХी рдорди рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрдеाрд░्рде рдХрд╣ाрдиी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЕрдердХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо, рдХ्рд▓िрд╖्рдЯ рд╢ोрдз, рджुрд░्рдмोрдз рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा, рджुрд░्рдиिрд╡ाрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рджुрд░्рдЧрдо, рджुрд░ुрд╣, рдЕрд╕ाрдз्рдп рдЬंрдЧрд▓ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै’ рд╕рди् 2000 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ; рдЬिрд╕े рдЗंрджु рд╢рд░्рдоा рдоेрдоोрд░िрдпрд▓ рдЯ्рд░рд╕्рдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд ‘рдпू.рдХे. рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоाрди’ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрд░рдг्рдпрдЧाрдеा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдордиोрд░рддा, рднрдпाрд╡рд╣рддा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬुрдЧुрдк्рд╕ाрдХाрд░ी рддрдд्рдд्рд╡ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╢ोрд╖рдг, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рджрд░िрдж्рд░рддा рдЖрджि рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЗрдирдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै, “рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрде्рдп рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдЕрдЫूрдд рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ рд╕ंрджрд░्рдн рдпा рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।”1

рд╕ंрдЬीрд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдЖрджि рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдШृрдгा, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрдеाрдирдХ рдмुрдирддे рд╣ैं рддрдеा рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рдХो рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдЪрд▓ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рдЕрдЫूрддे-рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрди-рдЬीрд╡рди, рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдЬीрд╡ंрдд рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं। рдпे рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ृрдЬрди рдиे рдХрд╣ा рд╣ै, “рджेрд╢ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпрд╣ рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкीреЬрди, рдоाрдирд╡ीрдп рдЬрд▓ाрд▓рдд, рдзाрд░्рдоिрдХ рддिрд░рд╕्рдХाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рддрди, рдорди, рдзрди рд╕े рдЬुреЬा рд░рд╣рддा рд╣ै।”2

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдмाрдмूрдЬी, рдоाँ, рдкрдд्рдиी рдЕрдиीрддा рдФрд░ рдмेрдЯा рдордпंрдХ рд╕े рд╡िрджा рд▓ेрдХрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдбाрдХू рдЙрди्рдоूрд▓рди рдЕрднिрдпाрди ‘рдСрдкрд░ेрд╢рди рдм्рд▓ैрдХ рдкाрдЗрдеॅрди’ рдоें рдбाрдХुрдУं рдХे рд╕рдлाрдпे рдХे рд▓िрдП рдЖрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЖрддे рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдмोрд░्рдб рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдПрдХ рдЕрдЬрдЧрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। “рдмोрд░्рдб рдкрд░ рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рдЕंрдХिрдд рдеा- рдЬрдмреЬे рдлैрд▓ाрдП рдПрдХ рднрдпाрдирдХ рдХाрд▓ा рдЕрдЬрдЧрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖँрддों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЬрдмреЬे рддрдХ рдоें рд╕рдоाрдП рдмेрд╢ुрдоाрд░ рдЗрдирд╕ाрди।”3 рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдмोрд░्рдб рд╣ी рдирд╣ीं рдеा, рдпрд╣ рдоिрдиी рдЪंрдмрд▓ рдХो рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдеा, рдЬिрд╕рдХो рдЕрдЬрдЧрд░ рд░ूрдкी рдЕрдкрд░ाрдз рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрдЧोрд╢ рдоें рд▓े рд▓िрдпा рдеा рдпा рдзीрд░े-рдзीрд░े рд▓ीрд▓ рд░рд╣ा рдеा।

рдпрд╣ ‘рдоिрдиी рдЪрдо्рдмрд▓’ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдкрд╢्рдЪिрдо рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдо рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдмिрд╣ाрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕рдмрд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдПрдХ рдЬिрд▓ा рд╣ै рдЬो рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХुрд╢ीрдирдЧрд░ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдиेрдкाрд▓ рд╕े рд▓рдЧा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдирджिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рдд, рдЬंрдЧрд▓ рд╕рднी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै । рдпрд╣ाँ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдЬाрдК рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдзाрди, рдЧेрд╣ूँ, рдЧрди्рдиा, рдордХ्рдХा рдЖрджि рдлрд╕рд▓ों рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рдкैрджाрд╡ाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдкрд░ंрддु рдмрд░рд╕ाрдд рдоें рдПрдХ рддрд░рдл рдирджिрдпाँ рд╕рднी рдлрд╕рд▓ों рдХो рдмाреЭ рдоें рдмрд╣ा рд▓े рдЬाрддी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдбाрдХू рдбрдХैрддी рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ोрдЧों рдХी рдЬिंрджрдЧी рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЕрдкрд░ाрдз рдЕрдкрдиे рдЪрд░рдо рдкрд░ рд╣ै। рдХрд╣ीं рдкुрд▓िрд╕ рддो рдХрд╣ीं рдиेрддा рд╕рдм рд╕ाँрда-рдЧाँрда рд╕े рдЬрдирддा рдХो рд▓ूрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं। “рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣ै ‘рдоिрдиी рдЪрдо्рдмрд▓’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдкрд╢्рдЪिрдо рдЪрдо्рдкाрд░рдг, рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрд░ाрдз рдкрд╣ाреЬ рдХी рддрд░рд╣ рдиंрдЧा рдЦреЬा рд╣ै, рдЬंрдЧрд▓ рдХी рддрд░рдл рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдирджिрдпों рдоें рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рдмрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд░ंрдз्рд░ों рд╕े рд╣рд╡ा рдоें рдШुрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рднूрдЧोрд▓ рдХी рднूрд▓-рднुрд▓ैрдпा рдоें рдбोрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЬंрдЧрд▓ी рдЬीрд╡ों рдХे рдмिрди्рджु рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рдпрд╣ рдЬंрдЧрд▓ рдлैрд▓рддा рд╣ी рдЪрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै- рдкрдЯрдиा, рд▓рдЦрдирдК, рджिрд▓्рд▓ी, рдиेрдкाрд▓ рдФрд░ рджेрд╢-рджेрд╢ांрддрд░ рддрдХ।”4

рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдлैрд▓ी рдн्рд░ांрддिрдпाँ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдЬрдирддांрдд्рд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдбाрдХू рдмрдирдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдпा рдХрд╖्рдЯрдХाрд░рдХ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ैं। рдмिрд╕рд░ाрдо рдЕрдкрдиी рд▓реЬрдХी рдХे рдорд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡िрд▓ाрдк рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ाँ рдХी рдпрдеाрд░्рде рдПрд╡ं рджाрд░ुрд▓ рд╕्рдеिрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै, “рд╣рдоाрд░ рддो рд╣рд░ рддрд░ीрдХा рд╕े рдоौрд╡рдд рд▓िрдЦрд▓ рдмा, рдП рдмेрдЯी! рдЬिрдоींрджाрд░ рд╕े, рдбाрдХू рд╕े, рджेрд╡рддा-рдкिрддा рд╕े рднूрдд рднрд╡ाрдиी рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рд▓ेрдЦрдкाрд▓ рд╕े, рднूрдд-рднрд╡ाрдиी рд╕े, рдкुрд▓िрд╕-рд▓ेрдЦрдкाрд▓ рд╕े...”5

рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрд╣ीं рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдиाрдпрдХ рдкुрд▓िрд╕ рдЙрдкाрдзीрдХ्рд╖рдХ рдХुрдоाрд░ рд╣ै рддो рдХрднी рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдоुрдЦ्рдп рдиाрдпрдХ рдХाрд▓ी рд╣ै। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо, рдкрд░ेрдоा, рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп, рдмिрд╕рд░ाрдо, рдорд▓ाрд░ी, рдоंрдд्рд░ी, рдЖрджि рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╣ैं рддो рд╡рд╣ी рд╕िрди्рд╣ा рд╕ाрд╣рдм, рднंрдбाрд░ी, рдЬाрдпрд╕рд╡ाрд▓, рд╕ुрди्рдирд░ рдкांрдбेрдп, рд▓рд▓рди рд╕िंрд╣, рдиोрдиिрдпा, рд▓ंрдЧреЬ, рдкाрд░рдмрддी, рд╢рдо्рд╕ुрд▓ рдЦाँ, рдЬोрдЧी, рдЧोрдХुрд▓, рдмिрди्рджा, рдЗрд╕्рд▓ाрдо, рдЪрди्рдж्рд░рджीрдк рд╕िंрд╣ рдЖрджि рдЧौрдг рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрдЯрдиा рдХुрдоाрд░ рдФрд░ рдХाрд▓ी рдХे рдИрдж-рдЧिрд░्рдж рдШूрдорддी рд░рд╣рддी рд╣ै।

рдЗрд╕ рдбाрдХू рдЙрди्рдоूрд▓рди рдЕрднिрдпाрди ‘рдЖॅрдкрд░ेрд╢рди рдм्рд▓ैрдХ рдкाрдЗрдеॅрди’ рдХो рдЪाрд░ рдЬोрди рдП.рдмी.рд╕ी.рдбी. рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЪाрд░ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдП. рдЬोрди рдХे рдЖॅрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдкी.рдХे. рднंрдбाрд░ी, рдмी. рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдПрди.рдкी. рд╕िंрд╣, рд╕ी. рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдЖрд░. рдкांрдбेрдп, рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдоिрд╕्рдЯрд░ рдмी. рдХुрдоाрд░। рдбी. рдЬोрди рдХे рдСрдкрд░ेрд╢рдирд▓ рдЗंрдЪाрд░्рдЬ рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рдХा рддाрд▓ुрдХ рдПрдХ рдордз्рдпрдо рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкреЭाрдИ рдФрд░ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рд╕े рдЗрд╕ рдкोрд╕्рдЯ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ै। “рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी рдоाрд╕्рдЯрд░ рдХा рд▓реЬрдХा рд╣ै рддो рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ! рдмिрди рдХिрд╕ी рдкैрд░рд╡ी рдХे рдЖ рддो рдЧрдпा рдкुрд▓िрд╕ рдЙрдк-рдЕрдзीрдХ्рд╖рдХ рдХी рдкोрд╕्рдЯ рдкрд░! рдЖрдЧे рдк्рд░рдоोрд╢рди рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬाрддिрд╡ाрдж рдХे рдЪрд▓рддे, рдирд╣ीं, рдаीрдХ рдЬाрддिрд╡ाрдж рднी рдирд╣ीं, рдкैрд░рд╡ी рди рд╣ोрдиे рдХे рдЪрд▓рддे... рдордЧрд░ рдХрдм рддрдХ рд░ुрдХेंрдЧे? рдЖрдЦिрд░ рддो рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕рдХी рд╕рдд्рддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा рдкреЬा рди! рдкрдЪीрд╕ों рдЕрдлрд╕рд░ों рдоें рд╕े рдЗрд╕ рдЬोрди рд╕े рд╕िрд░्рдл рдЙрд╕े рдЪुрдиा рдЧрдпा рдЗрд╕ рдЬोрдЦिрдо рднрд░े рдЕрднिрдпाрди рдХे рд▓िрдП।”6 рдХुрдоाрд░ рд╣рд╖्рдЯ-рдкुрд╖्рдЯ рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдЗंрд╕ाрди рд╣ै рдЬो рджूрд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рдоें рд╣ी рд╕рдмрдХे рдирдЬрд░ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдмाрд░ें рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै-  “рдЫрд╣ рдлीрдЯ рдХी рдЧोрд░ी, рд╕ुंрджрд░, рд╕्рд╡рд╕्рде рдХाрдпा, рдЖрдЧ-рд╕ी рдзрдзрдХрддी рдЙрдо्рд░ рдФрд░ рдХुрдЫ рдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиे рдХी рддрдорди्рдиा-рдЗрд╕ рдкрд░ рдЪुрдиौрддी рдЬрдм рдбाрдХुрдУं рд╕े рджो-рджो рд╣ाрде рдХрд░рдиे рдХी рд╣ो рддो рдХ्рдпा рдХрд░рдиे। рд╕ीрдзे рдлिрд▓्рдоों рдпा рдЧाрдеाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЖ рд░рд╣ा рдеा, рдоाрдиो рд╡рд╣।”7

рдХुрдоाрд░ рдПрдХ рддेрдЬ рддрд░ाрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ै рдЬो рдоंрдд्рд░ीрдЬी рдХे рдШрд░ рдЙрдирдХी рдмेрдЯी рдХी рд╢ाрджी рдоें рдЫुрдкे рддीрди рдоें рд╕े рджो рдбाрдХुрдУं рдХो рдоाрд░ рдЧिрд░ाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдкрд░ рдоंрдд्рд░ी рджुрдмेрдЬी рдЙрд╕े рдоेрдбрд▓ рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рджिрд▓्рд▓ी рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд╕िрдлाрд░िрд╕ рдирд╣ीं рд▓рдЧрд╡ाрддा рд╣ै, рди рд╣ी рдХिрд╕ी рд╡ैрд╕े рдШрд░ाрдиे рд╕े рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдкрдж рдпा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ рдкाрдП рдЬिрд╕рдХे рд╡рд╣ рдпोрдЧ्рдп рд╣ै। рд╡рд╣ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рдиिрд░рдкрд░ाрдзी рдХो рд╕рдЬा рди рджिрд▓рд╡ाрдП рдпा рдЙрд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдиा рдХрд░े, рдкрд░ंрддु рдмाрдж рдоें рд╡рд╣ рднी рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕рд╡ाрд▓ों рдХे рд╕рдоाрди рдХुрдЫ рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рдмрд╣рдХ рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рд╕ंрднрд▓ рднी рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдРрд╕ा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ै рдЬो рдиिрд╣рдд्рдеा рдХाрд▓ी рдФрд░ рдЕрди्рдп рдбाрдХुрдУं рд╕े рдоिрд▓рдиे рдХा рд╣ौрд╕рд▓ा рд░рдЦрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдбाрдХुрдУं рдХे рдорди рдХो рдмрджрд▓рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдЦूрди-рдЦрд░ाрдмे рдХो рд╢ांрдд рддрд░ीрдХे рд╕े рдиिрдкрдЯाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдбाрдХू рдХो рд╕рдорд░्рдкрдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХाрд▓ी рд╕े рдЬрдм рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕े рджो рдкुрд╕्рддрдХ рдЧिрдл्рдЯ рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рд╕े рдЖрдд्рдоीрдпрддा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдПрдХ рддрд░рдл рд╕े рдбाрдХू рдХे рдЦाрдд्рдоे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдЦुрдж рдЕрдкрдиे рдЖрдкрд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд╣ै। рдбाрдХू рдЙрд╕рд╕े рдбрд░рддे рд╣ैं, рдиेрддा рднी рдШрдмрд░ाрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЧрд░ीрдмों, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЙрди рдкрд░ рдЕрдм рдХोрдИ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдиा рд╣ो।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рджूрд╕рд░ा рдиाрдпрдХ рдХाрд▓ी рд╣ै рдЬो рдХाрд▓िрдпा, рдХाрд▓ी рд╕े рдХाрд▓ी рд╕рд░рджाрд░ рддрдХ рдХा рд╕рдлрд░ рдЕрдиेрдХ рдШрдЯрдиाрдУं, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХो рд╕рд╣рди рдХрд░рдХे рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрдиा рд╣ै। рдХрдИ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдоाрдиा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рдкेрдЯ рд╕े рдбाрдХू рдмрдирдХрд░ рдкैрджा рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд╡рд╣ाँ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдбाрдХू рдмрдирдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। “рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рднी рдПрдХ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдоूрд▓ рдоें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рд╣ै рдХि рдХोрдИ рднी рдЬाрддि рдЬрди्рдордиा рдбाрдХू рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╡рд╕्рддुрддः рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рдЬाрддि рдХो рдбाрдХू рдмрдирдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।”8 рдХाрд▓ी рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдпुрд╡рдХ рдеा рдЬो рдордЬрджूрд░ी рдХрд░рдХे рдЕрдкрдиे рдмреЬे рднाрдИ рдмिрд╕рд░ाрдо рдПрд╡ं рднाрднी рдХे рд╕ाрде рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рддा рдеा। рдЙрд╕рдХी рд╢ाрджी рд╣ो рдЪुрдХी рдеी, рдкрд░ंрддु рдЧौрдиा рдиा рд╣ोрдиे рдХाрд░рдг рдкрдд्рдиी рдЕрдкрдиे рдоाрдпрдХे рдоें рд╣ी рд░рд╣ рд░рд╣ी рдеी। рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХोрдИ рдордЬрджूрд░ी рдирд╣ीं рджेрддा рддो рдХोрдИ рдкैрд╕ा рд╣реЬрдкрдХрд░ рдоाрд░рдХे рднрдЧा рджेрддा рд╣ै; рдкрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдп рдХो рдХोрд╕рддे рд╣ुрдП рд╕рд╣рди рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै। рдЬрдм рдаेрдХेрджाрд░ рд╕ुрд▓ेрдоाрди рдЦाँ рдХो рдбाрдХू рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХो рдмिрдиा рдХाрд░्рдп рдХे рдкंрдж्рд░рд╣ рд╣рдЬाрд░ рджेрддे рджेрдЦрддा рд╣ै рддो рд░ोрд╖ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣рдХ рдХी рдХрдоाрдИ рдоाँрдЧрдиे рдкрд░ рдаेрдХेрджाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░ाрдо рдХी рдХрдоाрдИ рдбрдХाрд░рдиेрд╡ाрд▓े рджुрд░ाрдЪाрд░ी рд▓ूрдЯेрд░े рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдкंрдж्рд░рд╣ рд╣рдЬाрд░! рдЖрдЧ рдШुрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдХाрд▓ी рдХे рдорди рдоें। рдХ्рдпा рд╡рд╣ рдЗрди рд╣рд░ाрдордЦोрд░ों рдХी рдмेрдЧाрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЧाँреЬ рдзोрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдкैрджा рд╣ुрдЖ рд╣ै? ”9

 рдЙрд╕рдХी рднाрднी рдХो рдбाрдХू рдЦाрдиा рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмुрд▓ाрддे рд╣ैं, рд╡рд╣ рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рднाрднी рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рдеाрдиे рдоें рд░ाрдд рднрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рднैंрд╕ рдХो рдЬрдоीрджाрд░ рдЦोрд▓ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рднी рд╕рд╣рди рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рдм рдЙрд╕рдХे рд╕ीрдиे рдоें рдеोреЬा-рдеोреЬा рдХрд░рдХे рдЬ्рд╡ाрд▓ा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдиौрдХрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХрдИ рдШрд░ों рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै, рдкрд░ рд╕рдордп рдкрд░ рдкैрд╕ा рдоाँрдЧрдиे рдкрд░ рдлрдЯрдХाрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд▓ोрдЧ рдЙрд╕े рдЧाрд▓ी рджेрдХрд░ рднрдЧा рджेрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдкाрдиी рд╕िрд░ рд╕े рдКрдкрд░ рдмрд╣рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХे рдЬ्рд╡ाрд▓ा рдоें рдЬрд▓рддे рд╣ुрдП рдбाрдХू рдмрдирдиे рдХा рдлैрд╕рд▓ा рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрд▓्рддाрдл рдХा рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░рдХे рд▓ाрддा рд╣ै рддो рдЕрдкрдиे рд╕ाрдеी рдирд░ैрдиा рдХी рдмाрд╣ рдкрд░ рд╕िрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдлрдлрдХ рдкреЬрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣рдордиे рд▓ाрдЦ рдЪाрд╣ा рдХि рдРрд╕ा рди рд╣ो, рдЬрдм-рдЬрдм рд╣рдо рдкрд░ рдЬुрд▓्рдо рд╣ुрдЖ, рдорди рдмेрдХाрдмू рд╣ुрдЖ, рдорди рдХो рдЬрдм्рдд рд╣ी рдХिрдпा- рд╣े рдоाрддा рднрд╡ाрдиी, рд╣े рджेрд╡рддा рдкिрдд्рддрд░, рд╕ोрдоेрд╢्рд╡рд░ рджेрдм, рд╣рдордХो рдХुрдоाрд░рдЧ рд╕े рдмрдЪाрдиा рд▓ेрдХिрди рдЖрдЦिрд░рдХाрд░ рдЖрдЬ...’××× рд╣рдордиे рдирд╣ीं рдЪुрдиी рдеी рдпрд╣ рдЬिंрджрдЧी। рдирд╣ीं рдмрдиे рдеे рд╣рдо рдЗрди рд░ाрд╣ों рдХे рд▓िрдП। рдлिрд░ рднी рджेрдЦो... рдХैрд╕े рдврдХेрд▓ рджिрдП рдЧрдП।”10

рдбाрдХुрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдеाрд░ू рд╕рд╣िрдд рдЕрди्рдп рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рддрд░рд╣ рддрд░рд╣ рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдмрд╣ू-рдмेрдЯिрдпों рдХो рдирд╣ीं рдЫोреЬा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрднी рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рддो рдХрднी рдЕрди्рдп рддрд░ीрдХे рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╡े рдбाрдХू рдХा рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुँрдЪाрддी рд╣ैं рддो рдкुрд▓िрд╕ рдеाрдиे рд▓े рдЬाрдХрд░ рдЙрди рдкрд░ рд░ाрдд-рджिрди рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЬрдм рд╡рд╣ рдбाрдХुрдУं рдХो рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдордиा рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं рддो рдбाрдХू рдкрдХреЬрдХрд░ рдЙрди рдкрд░ рдХрд╣рд░ рдвाрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдХाрд▓ी рдХी рднाрднी рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рд▓िрдП рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджेрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдкुрд▓िрд╕ рдкрдХреЬрдХрд░ рдеाрдиे рд▓े рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рд╕े рдЯाрд░्рдЪрд░ рдХрд░рдХे рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рдмाрд░े рдоें рдкूрдЫрддें рд╣ै। рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдЦिрд▓ा рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдзрд░्рдо рдн्рд░рд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ै рдкрд░ рд╡рд╣ рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рдирд╣ीं рдмрддा рдкाрддी рд╣ै рддो рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рд░ाрдд рднрд░ рдеाрдиे рдоें рд╣ी рд░рдЦा рдЬाрддा рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдмрдЪ्рдЪी рдХी рджुрд╣ाрдИ рджेрддे рд╣ुрдП рдЫोреЬрдиे рдХी рднीрдЦ рдоाँрдЧрддी рд╣ै, рдкрд░ рд╡े рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдЫोреЬрддें рд╣ैं। рдмेрдЪाрд░ा рдмिрд╕рд░ाрдо рдЙрд╕рдХी рд░ाрд╣ рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪी рднूрдЦ рд╕े рдмिрд▓рдмिрд▓ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдмिрд╕рд░ाрдо рдХो рдЖрдЬ рд╡рд╣ рдкुрд░ाрдиी рдмाрддें рдпाрдж рдЖрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै, рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдмाрд░ рдФрд░ рджрд░िंрджрдЧी рд╣ुрдИ рдеी। рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрдХрд░ рдЖрд╢ंрдХिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, “рдорд▓िрдХाрд░ рдХा рд╣ुрдХुрдо рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдмाँрдзрдХрд░ рдЙрдаा рд▓ाрдпा рдЖрджрдоी, рдФрд░рдд, рдЧोрд░ू, рдмрдЫрд░ू, рд╕ाрдоाрди-рд╕рдм рдХुрдЫ! ××× рдирдпा-рдирдпा рдЧौрдиा рд╣ुрдЖ рдеा рдмिрд╕рд░ाрдо рдХा। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рд╣ी рдЬрдмрд░рди рдЙрдаाрдХрд░ рд▓े рдЧрдпा рдеा рддрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЦेрдд рд╕े рджुрд▓ाрд░ी рдХी рдоाрдИ рдХो। рд╡рд╣ рд░ाрдд рдеी рд╡рд╣ рд░ाрдд рднी рдРрд╕ी рд╣ी рдеी рднрдпाрдирдХ рдЖрд╢ंрдХाрдУं рд╕े рдЧрд░्рдо рдкрд╣ाреЬ-рд╕ी рд░ाрдд।”11 рдЬрдм рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдеाрдиे рд╕े рдЫूрдЯрдХрд░ рд╕ुрдмрд╣ рдШрд░ рдЖрддी рд╣ै рддो рдмिрд╕рд░ाрдо рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдХो рдпाрдж рдХрд░рдХे рдЗрдЬ्рдЬ़рдд рдмрдЪाрдиे рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдХो рдз्рдпाрди рд╕े рджेрдЦрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣े рдоाрддा рднрд╡ाрдиी, рдЙрд╕े рд╕िрд░्рдл рдоाрд░ा-рдкीрдЯा рд╣ी рдЧрдпा рд╣ो, рдЗрдЬ्рдЬрдд рди рдЧрдИ рд╣ो। рдЙрд╕рдиे рдШрдмрд░ाрдХрд░ рдлिрд░ рджेрдЦा, рд╡рд╣ рдЧрди्рдиे рдХे рдЦेрдд рдХी рдоेреЬ рдкрд░ рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдеी, рдоाрдиो рдиिрдмрдЯाрди рд╕े рдЖ рд░рд╣ी рд╣ो- рдЯांрдЧें рдлैрд▓ाрдП, рд▓рд╕्рдд-рдкрд╕्рдд рд╕ी рд▓ंрдЧреЬाрдХрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЖрдиे рдХा рдорддрд▓рдм...!”12

  рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдФрд░ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рдХे рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдеाрд░ू рдбाрдХुрдУं рдХा рдЦाрдиा рдмрдиाрдХрд░ рдирд╣ीं рд▓े рдЬाрддे рд╣ै। рдЬрдм рдбाрдХू рд╕ोрд▓े рдлिрд▓्рдо рджेрдЦрдХрд░ рдЖрддे рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдкांрдбрдпे рдХे рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдеाрд░ुрдУं рдиे рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░ рджिрдП рд╣ैं рддो рд╡े рдЙрди्рд╣ें рдЯ्рд░ाрд▓ी-рдЯ्рд░ैрдХ्рдЯрд░ рдоें рднрд░рдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдб्рдбे рдкрд░ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं рддрдеा рдмрд╕ंрддी рдХी рддрд░рд╣ рдиाрдЪ рдХрд░рдиे рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдоाрд░-рдкीрдЯрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдирдЪрд╡ाрддे рд╣ैं। рдлिрд░ рдЧाрдп-рднैрд╕ рдХे рдиाрдж рдоें рд╕реЬे рд╣ुрдП рд╕ाрдиी рдХे рд╕ाрде рдЦाрдиा рдЦिрд▓ा рджेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рдмीрдоाрд░ рдкреЬ рдЬाрддे рд╣ै рддрдеा рдЗрдирдоें рд╕े рдХрдИрдпों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдмिрд╕рд░ाрдо рдФрд░ рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдорд▓्рд╣ाрд░ी рдХा рдЪрдЪेрд░ा рд╕рд╕ुрд░ рд▓ंрдЧрдб рдХाрд▓ी рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рд╕े рдмрддाрддा рд╣ै рдХि, “рдЕрдм рдИ рд╕े рднाрдИ-рднौрдЬाрдИ рд╕े рднेंрдЯ рд╣ो рдкाрдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै рдХाрд▓ी। рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЗрддрдиा рдоाрд░ा рд╣ै, рдХि рдЫूрдЯ рднी рдЧрдП рддो рдЪрд▓ рдирд╣ीं рдкाрдПँрдЧे рдЬिрдпाрджा рджिрди!”13 рдЗрди рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рддाреЬрдиाрдУं рд╕े рджुрдЦी рд╣ोрдХрд░ рдХाрд▓ी рдиे рдХुрдоाрд░ рдХो рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦा рдЬिрд╕рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдХा рдЖрдо рдЗंрд╕ाрди рдкрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдШृрдгिрдд рдХाрд░्рдп рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рднाрдИ рдХी рд╡्рдпрдеा рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। “рднैрдпा рдкрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЬिрд╕ рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рднाрдИ рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдоुрдЭ рдкрд░ рдХ्рдпा рдмीрдд рд░рд╣ी рд╣ै, рдпрд╣ рдоैं рдмрдпाрди рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдЖрджрдоी рдЗрддрдиा рдЬрд▓्рд▓ाрдж рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै! ”14

рдХाрд▓ी рдХे рдбाрдХू рдмрди рдЬाрдиे рдкрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЙрд╕рдХे рднाрдИ рдмिрд╕рд░ाрдо рдПрд╡ं рднाрднी рдХो рдкрдХреЬ рд▓े рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рдХाрд▓ी рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рднी рдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рдЯॉрд░्рдЪрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдкुрд▓िрд╕рд╡ाрд▓े рдмिрд╕рд░ाрдо рдХे рдиाрдЦूрдиों рдХो рдЙрдЦाреЬ рд▓ेрддे рд╣ैं рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде-рдкैрд░ рддोреЬ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдкрд░ рднी рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп, рдХ्рд░ूрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЕंрдд рдоें рдмिрд╕рд░ाрдо рдХो рдоाрд░рдХрд░ рдПрдирдХाрдЙрдг्рдЯрд░ рджिрдЦा рджेрддी рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рдХो рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдп рдХाрд▓ी рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрддा рд╣ै। рдХाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдиिрдпрддि, рднाрдЧ्рдп рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рд╣ुрдП рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рдХो рдПрдХ рдкрдд्рд░ рд╕े рдЖрдЧाрд╣ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддा рд╣ै, “рдоेрд░ी рднрддीрдЬी рдХो рд╕ाँрдк рдиे рдбँрд╕ा, рднैрдпा рдХो рдЖрдк рдФрд░ рдкांрдбेрдЬी рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдбँрд╕ा, рдкрдд्рдиी рдХो рдХिрд╕ी рдФрд░рдд рдмेрдЪрдиेрд╡ाрд▓े рдиे... рдЕрдм рд╕ाрд░ा рдХुрдЫ рдЫीрди рдХрд░ рдиिрдпрдд рдиे рдоुрдЭे рд╕ोрд▓рд╣ рдЖрдиे рдбाрдХू рдмрдирдиे рдХो рдаेрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХा рдЬंрдЧрд▓ рдШрдиा рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХा рдЬंрдЧрд▓ рдШрдиा рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै...”15 рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднाрдИ рдмिрд╕рд░ाрдо рдХी рд╣рдд्рдпा рдоें рдкांрдбेрдп рдХे рд╕ाрде рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рдХो рднी рдХрд╕ूрд░рджाрд░ рдоाрдирддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рдХुрдоाрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рдЗрдЬ्реЫрдд рдХрд░рддा рдеा рдФрд░ рдЕрдкрдиा рднाрдИ рдоाрдирддा рдеा। рд╡рд╣ рдХुрдоाрд░ рдХो рдХрд╕ूрд░рджाрд░ рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдорди рдХा рдЧुрдмाрд░ рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै, “рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдХрд╕ूрд░ рдХे рдПрдХ рдиिрд░ीрд╣ рдЖрджрдоी рдХी рдмрд░्рдмрд░ рд╣рдд्рдпा। рдкांрдбे рдХा рд╕्рд╡ाрд░्рде рддो рд╕рдордЭ рдоें рдЖрддा рд╣ै рдХि рднैрдпा рдХे рдмрд╣ाрдиे рд╡े рдоुрдЭे рдкाрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे- рдЗрд╕ рдоिрдиी рдЪंрдмрд▓ рдХे рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рдХे рд╕рдмрд╕े рдЦрддрд░рдиाрдХ рдХ्рд░िрдоिрдирд▓ рдХो, рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рд╕िрд░्рдл рдзрди рд▓ूрдЯрдиे рдирд╣ीं рдЖрдпा рдеा, рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдмрд░ाрдмрд░ी рдХा рд╣рдХ рдЫीрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрддрд░ा рдеा। рдоेрд░े рдкрдХреЬे рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдкрдЪाрд╕ рд╣рдЬाрд░ рдХा рдЗрдиाрдо рддो рдоिрд▓рддा рд╣ी, рдмреЬी рдЬाрддिрдпों рдХे рд▓ंрдкрдЯ рд▓ुрдЯेрд░ों рдХी рдирдЬрд░ рдоें рд╡рд╣ рд╣ीрд░ो рдмрди рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддा। рдордЧрд░ рдЖрдкрдХा рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХ्рдпा рдеा? рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЖрдк рдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдХो рдоुрдЭे рдлिрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा।”16

рдмिрд╕рд░ाрдо рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдкुрд▓िрд╕ рдорд▓ाрд░ी рддрдеा рдЙрд╕рдХे рд╕рд╕ुрд░ рд▓ंрдЧреЬ рдХा рднी рдПрдирдХाрдЙрдг्рдЯрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдкुрд▓िрд╕ рджрд░्рджрдиाрдХ рджрд╕्рддुрдУं рдФрд░ рдиाрдоी-рдЧिрдиाрдоी рдиेрддाрдУं, рдаेрдХेрджाрд░ों рдХो рд╣ाрде рд▓рдЧाрдиे рд╕े рдбрд░рддी рд╣ै, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЧрд░ीрдм рдЕрд╕рд╣ाрдп рд▓ोрдЧों рдЦाрд╕рддौрд░ рдкрд░ рдЬрдирдЬाрддिрдпों (рдеाрд░ुрдУं) рдкрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдд्рд░ाрд╕рджी (рдЯ्рд░ेрдЬрдбी) рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЕंрдХрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдбाрдХू рд╕рдорд╕्рдпा рдПрд╡ं рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдмрд░्рдмрд░рддा, рдиेрддा-рдбाрдХू-рдкुрд▓िрд╕ рдХी рд╕ाрда-рдЧाँрда, рдЬрдирддा рдЦाрд╕рддौрд░ рдкрд░ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдк्рд░рддाреЬрдиा рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЕंрдХрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЪрдо्рдкाрд░рдг рдХे рджाрд░ुрд▓ рджрд╢ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд░ рдЬाрдиे-рдоाрдиे рдХрдеाрдХाрд░ рдк्рд░ेрдо рдХुрдоाрд░ рдордгि рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоुрдЦ्рдпрддः рджрд╕्рдпु рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╕ीрдзे рдЬрдирддंрдд्рд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै।”17

рдбाрдХू, рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЧाँрд╡ рдХे рдЕрди्рдп рд╕рдо्рдкрди्рди рднी рдЧрд░ीрдм, рдЕрд╕рд╣ाрдп рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рдЬुрд▓्рдо рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ै। рдлेंрдХрди рдФрд░ рдХाрд▓ी рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХे рд╕ुрди्рдирд░ рдкांрдбेрдп рдХे рдШрд░ рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे। рдлेंрдХрди рдЬाрддि рд╕े рджुрд╕ाрдз рдеा। рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдмрд╣ुрдд рд╕ुंрджрд░ рдеी। рд╡рд╣ рдХोрдЗрд▓рд░ी рдоें рд░рд╣рдХрд░ рдкреЭी-рд▓िрдЦी рдеी। рд╡рд╣ рдкрд╣рдиाрд╡े рдкрд░ рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджेрддी рдеी। рддрдеा рдкреЬाрдЗрди рд╕े рдХрднी-рдХрднी рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ूрдк рдоें рдХुрдЫ рдХрд╣ рднी рджेрддी рдеी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдкреЬाрдЗрди рдЙрд╕рд╕े рдЬрд▓рддी рдеी। рдПрдХ рджिрди рд╡рд╣ рд╕ुрди्рдирд░ рдкांрдбेрдп рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрдИ рд╕े рдЙрд╕рдХा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рд╡ा рджेрддी рд╣ै। рдХाрд▓ी рдФрд░ рдлेрдХрди рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЙрдирдХे рдЪुंрдЧрд▓ рд╕े рдЫूрдЯ рдкाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рд╕े рдлेंрдХрди рдФрд░ рдХाрд▓ी рджोрдиों рдоें рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै рдФрд░ рджोрдиों рдЙрди्рд╣ें рд╕рдЬा рджिрд▓рд╡ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдеाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рд╕े рдЙрди्рд╣ें рднрдЧा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╡े рдбाрдХू рд╕рд░рдЧрдиा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рдкाрд╕ рдЗрд╕ рдЖрд╕ рдоें рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рджрдпा рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рди्рдпाрдп рджिрд▓ाрдПрдЧा। рдкрд░ рд╡рд╣ рд╕े рднी рдЙрди्рд╣ें рд▓ौрдЯा рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। “рд▓ाрдЪाрд░ рдлेрдХрди рдеाрдиे рдЧрдпा, рдордЧрд░ рдХुрдЫ рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं। рдлिрд░ рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рд╡рд╣ рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдпाрджрд╡ рдХे рдкाрд╕ рдЧрдпा рдеा, рдЬिрд╕рдиे рдЙрд╕े рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рд▓ौрдЯा рджिрдпा рдХि рд╡рд╣ рдЪрдоाрд░ों, рджूрд╕ाрдзों, рдзोрдмिрдпों, рдХुрдо्рд╣ाрд░ों, рд▓ोрд╣ाрд░ों рдФрд░ рдиोрдиिрдпाрдУं рдХा рдХेрд╕ рдирд╣ीं рд▓ेрддा।”18 рдЪाрд░ों рддрд░рдл рд╕े рд╣ाрд░ рдердХрдХрд░ рдлрдХрди рдЧाँрд╡ рдХे рдкंрдЪों рдХे рдкाрд╕ рдЬाрддा рд╣ै। рдЧाँрд╡ рдоें рдкंрдЪाрдпрдд рдмैрдарддी рд╣ै। рд╕рдмрдХो рдмुрд▓ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░ंрддु рд╡рд╣ाँ рднी рдЗрдирдХे рд╕ाрде рди्рдпाрдп рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рдЗрди्рд╣ें рд╣ी рджोрд╖ी рдХрд░ाрд░ рджे рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рднрд▓ा рдКँрдЪी рдЬाрддि рдХा рдкुрд░ुрд╖ рдиीрдЪ рдЬाрддि рдХे рд╕ाрде рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХैрд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। “рдкंрдЪाрдпрдд рдиे рдПрдХ рд╕्рд╡рд░ рд╕े рдпрд╣ рдлैрд╕рд▓ा рджिрдпा рдХि ‘рдкांрдбे рдпा рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд▓े рдКँрдЪी рдЬाрдд рдХे рдЖрджрдоी рдлेрдХрди рдмрд╣ू рдЬैрд╕ी рдиीрдЪ рдЬाрддि рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рдХрд░्рдо рдХрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे।”19 рдпрд╣ рдлैрд╕рд▓ा рдкूрд░े рдЙрдЪ्рдЪ рдЬाрддि рдХे рдкंрдЪों рдХो рдХрдЯрдШрд░े рдоें рдЦреЬी рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЬो рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХा рдЙрди рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдЙрд╕े рдордЯिрдпाрдоेрдЯ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдоें рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдиिрдо्рди рдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдХा рдЧрд░ीрдмों рдХा рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рд╢ोрд╖рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрдирдХा рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкैрджा рд╣ोрдиा рдкाрдк рд╣ै। рдЙрдирдХा рдкुрд▓िрд╕ рдбाрдХू рдмреЬे рд▓ोрдЧ рдмреЬे рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдоिрд▓рдХрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬो рдк्рд░рддिрдХाрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕рд░ рдЙрдаाрддा рд╣ै рдЙрд╕े рдХुрдЪрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╡рд╣ рдмрдЪ рдЬाрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рднी рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдоें рдЬंрдЧрд▓ी рдмрди рдХрд░ рдмрджрд▓ा рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХाрд▓ी рдФрд░ рдлेрдХрди рдЕрдкрдиे рдЧिрд░ोрд╣ рдХे рд╕ाрде рдкांрдбे рдХे рдШрд░ рдЖрдХрд░ рдкंрдбिрддाрдЗрди рдХा рднी рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдХाрд▓ी, рдХाрд▓ी рд╕े рдХाрд▓ी рд╕рд░рджाрд░ рдХा рд╕рдлрд░ рддрдп рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрдИ рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдКрдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдХा рдЗрдиाрдо рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдбाрдХू рдоें рд╕рд░рджाрд░ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХा рдкैрд╕ा рд╕рдм рдоें рдмाँрдЯ рджेрддा рд╣ै рддрдеा рдХिрд╕ी рдЬрд░ूрд░рддрдоंрдж рдХो рдЕрдкрдиा рд╣िрд╕्рд╕ा рджेрдиे рд╕े рдХрддрд░ाрддा рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдм рдЙрд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдкрдд्рдиी рдХा рдЬोрдЧी рдж्рд╡ाрд░ा рджूрд╕рд░े рдШрд░ рдмेрдЪ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХे рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдиे рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕े рд╕рдХुрд╢рд▓ рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХो рдмोрд▓рддा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рд░ुрдкрдпा рдЙрд╕рдХे рдмीрдоाрд░ рдкрддि рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЬрдм рдкांрдбेрдп рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдЕрдкрдиा рджुрдЦреЬा рд░ोрддा рд╣ै рддрдеा рдЕрдкрдиे рдХो рдЙрд╕рдХे рдЧिрд░ोрд╣ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рджрдпा рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рдкैрд╕ा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЧाँрд╡ рдоें рд╕ंрджेрд╢ा рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै рдХि рдкांрдбे рдЙрд╕рдХा рднाрдИ рд╣ै рдЙрд╕рдХा рджुрд╢्рдорди рдоेрд░ा рджुрд╢्рдорди рд╣ोрдЧा। рдХाрд▓ी рдХे рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкांрдбे рдХी рдЗрдЬ्рдЬрдд рдлिрд░ рд▓ौрдЯ рдЖрддी рд╣ै।

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдбाрдХू рд╕рд░рдЧрдиा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдпाрджрд╡ рд╕рдмрд╕े рджुрд░्рджांрдд, рдХुрдЦ्рдпाрдд рдбाрдХू рд╣ै, рдЬिрд╕рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдЗрдиाрдо рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣рдд्рдпा, рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░, рдЕрдкрд╣рд░рдг рдЖрджि рджрд░्рдЬрдиों рдоुрдХрджрдоें рджрд░्рдЬ рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рдкुрд▓िрд╕ рднी рдбрд░рддी рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдХрд╣ा рдЬाрдп рдХि рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рд╡рд╣ी рд╣ै рддो рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЕрдкрд░ाрдз рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪुрдиाрд╡ рдоें рднी рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддा рдеा। рдиेрддाрдУं рдХो рдЬिрддाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ा рдмूрде рдХैрдк्рдЪрд░ рдХрд░ рд▓ेрддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдХि рдЬрдм рд╣рдо рдбाрдХू рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрддрд╡ाрддे рдФрд░ рд╣рд░рд╡ाрддे рд╣ैं рддो рдХ्рдпों рди рд╣рдо рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬ рд▓ें। рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдХा рдХाрдо рдбрдХैрддी рдХрд░рдиा рд╣ै, рдкрд░ рд╣рдо рд╕े рднी рдмреЬे рдбрдХैрдд рддो рдиेрддा рдФрд░ рдЕрдлрд╕рд░ рд╣ैं, рдЬो рдкूрд░े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕрдоीрд░-рдЧрд░ीрдм рд╕рдмрдХे рд╣рдХ рдкрд░ рджिрдирджрд╣ाреЬे рдбाрдХा рдбाрд▓рддे рд╣ैं। рд╡े рд╣рдорд╕े рднी рдмреЬे рдбाрдХू рд╣ैं рддो рд╣рдо рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЪुрдиाрд╡ рд▓реЬ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╡्рдпंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै-
“рд╣рдорд╣ूँ рдбाрдХू, рддोрд╣ूँ рдбाрдХू, рдХौрдиा рдмाрдд рдХा рд╣рд▓्рд▓ा рдмा,
рддोрд╣рд░ा рдЦाрддिрд░ рдЧेрдЯ рдЦुрд▓рд▓ рдмा, рд╣рдорд░े рдЦрддिрд░ рддाрд▓ा рдмा?”20

рдЬрдм ‘рджूрдз рдХा рджूрдз рдФрд░ рдкाрдиी рдХा рдкाрдиी’ рдХे рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдЬрдЧрдд рдиाрд░ाрдпрдг рдЙрд░्рдл рдЬрдЧрджंрдмा рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдЪेрд╣рд░ा рдмेрдирдХाрдм рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХे рдЧिрд░ोрд╣рд╡ाрд▓े рдЙрд╕े рдкрдХреЬ рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдбाрдХू рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдпी рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рджुрд╢्рдорди рд╕рдордЭрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдкрдд्рдиी рдХे рд▓ाрдЦ рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рднी рдбाрдХुрдУं рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд▓िрдЦрдиे рдоें рдирд╣ीं рдХрддрд░ाрддा рд╣ै। рдЬрдЧрджंрдмा рдЕрдкрдиे рдкेрдкрд░ ‘рджूрдз рдХा рджूрдз рдФрд░ рдкाрдиी рдХा рдкाрдиी’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ, рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕ेрд▓рд░ рд╕рдм рдеा। рд╡рд╣ рдЕрдкрд╣рд░рдг рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЪुрдиाрд╡ рдХा рднी рд╕рдЯीрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░ рджेрддा рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдбाрдХू рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рджुрд╢्рдорди рдоाрди рдмैрдаा рдеा। рдЕंрдд рдоें рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдЙрд╕े рдкрдХреЬрд╡ाрдХрд░ рдЙрдмрд▓рддे рд╣ुрдП рджूрдз рд╕े рдирд╣рд▓рд╡ाрдХрд░ рдоौрдд рдХे рдШाрдЯ рдЙрддрд░рд╡ा рджिрдпा। рдЬрдм рдЬрдЧрджंрдмा рджुрдЦ-рджрд░्рдж рд╕े рддреЬрдк рд░рд╣ा рдеा рддो рдЙрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдХрд╣рддा рд╣ै, “рдЕрднी рд╡рд╣ рдХुрдЫ рдмोрд▓рддा рдХि рдЧрд░्рдо рджूрдз рдХे рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рдкреЬрддे рд╣ी рджेрд╣ рддिрд▓рдоिрд▓ा рдЙрдаी। рдЦौрд▓рддे рджूрдз рдХी рдзाрд░। рдЬिंрджा рднूрдиी рдЬा рд░рд╣ी рдордЫрд▓ी-рд╕ा рддреЬрдк рдЙрдаा рдЬрдЧрджंрдмा, рдлिрд░ рддреЬрдк рдФрд░ рдХрд░ाрд╣ рд╢िрдеिрд▓ рдкреЬрддी рдЧрдИ। рд╡рд╣ рджрдо рддोреЬ рдЪुрдХा рдеा। рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдиे рдЙрд╕े рдШृрдгा рдХे рд╕ाрде рджेрдЦा, рдЕрдЗрд╕рди рд▓ाрдЧ-рдЕрддा, рдЬे рдлँрдлूрджी рдкреЬ рдЧрдИрд▓ рд╕ाрд░ рдХे।”21

рдиेрддाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े-рдХैрд╕े рд▓ोрдЧ рдиेрддा рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдХрд╣ी рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо рдпाрджрд╡ рдЬैрд╕ा рджुрд░्рджांрдд рдбाрдХू рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрдд рдЬाрддा рд╣ै рддो рдХрд╣ीं рдбाрдХुрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджेрдиेрд╡ाрд▓े рдоंрдд्рд░ी рджूрдмेрдЬी। ‘рдЬिрд╕рдХी рд▓ाрдаी рдЙрд╕рдХी рднैंрд╕’ рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрд╡рдд рдпрд╣ाँ рд╕рдЯीрдХ рдмैрдарддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдкाрд╕ рдмрд▓ рд╣ै, рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдЬंрдЧрд▓рд░ाрдЬ рдоें рд░ाрдЬ рдХрд░ेрдЧा рдФрд░ рд╕рдм рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬрдоाрдПрдЧा рддрдеा рд╕рдмрдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдзीрди рд░рдЦेрдЧा। рдиेрддाрдУं рдХो рдмोрд▓рдиा, рд▓िрдЦрдиा, рдкреЭрдиा рдЖрдП рдпा рдиा рдЖрдП, рдЕрдкрдиे рд▓реЬाрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдмूрде рдХрдм्рдЬा рдХрд░рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрдд рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдШрд░ рднрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдмрдХो рджेрдЦрдХрд░ рдбी.рдПрд╕.рдкी рдХुрдоाрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै- ”рдРрд╕े рд╣ी рд▓ोрдЧ рдоंрдд्рд░ी рд╣ोрддे рд╣ैं? рдЗрди्рд╣ें рддो рд╢ुрдж्рдз-рд╢ुрдж्рдз рдмोрд▓рдиा рднी рдирд╣ीं рдЖрддा। рди рд╕рд▓ीрдХा, рди рдЬ्рдЮाрди, рди рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди। рддीрди-рддीрди рдмाрд░ рдХुрдд्рддे рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдиिрд╡ाрд╕ рдкрд░ рднेंрдЯ рд▓ेрдХрд░ рд╣ाрдЬिрд░ी рджेрдиे рдЬाрдиा, рддाрдХि рдХुрд░्рд╕ी рдмрдЪी рд░рд╣े।”22

рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдеे рдЬो рдЧाँрдзी рдЬी рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдеे। рдпे рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрд╕рд╣ाрдп, рдЧрд░ीрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों, рджрд▓िрддों рдХे рд╣рдХ рдХे рд▓िрдП рдЦреЬे рд░рд╣рддे рдеे। рдЙрдирдХी рд╣рдХ рдХी рд▓реЬाрдИ рд▓реЬрддे рд░рд╣рддे рдеे рддрдеा рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рддрд░рдХ्рдХी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рдеे। рдкांрдбे рдЬी рдбाрдХुрдУं рдХे рдбрдХैрддी рддрдеा рдЕрдкрд╣рд░рдг рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП ‘рдЧ्рд░ाрдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХिрдП, рддाрдХि рдбाрдХुрдУं рд╕े рд▓ोрдЧों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ो рд╕рдХे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдбाрдХू рдЗрди्рд╣ें рдбрд░ाрддे, рдзрдордХाрдиे рд▓рдЧे рдеे рдкрд░ंрддु рд╡े рд╡िрдЪрд▓िрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП। рд╡े рдпрд╣ाँ рдХे рджाрд░ूрд▓ рд╕्рдеिрддि рдХो рдмрдЦूрдмी рдЬाрдирддे рдеे। рдЗрд╕рд▓िрдП рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рд╕े рдоुрд▓ाрдХाрдд рдХे рд╕рдордп рдХрд╣рддे рд╣ै, “рдЬрд╣ाँ рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ाрде рдоें 90 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдоीрди рд╣ो, рдЬрд╣ाँ рд╕ाрдзाрд░рдг рд▓ोрдЧों рдХे рдкाрд╕ рд╕िрд░्рдл 5 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдоीрди рд╣ो, рдмाрдХी рдкрд░ рдмреЬे рд▓ोрдЧों рдХा рдХрдм्рдЬा, рд╡рд╣ाँ рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै?”23
рдХुрдЫ рджिрдиों рдмाрдж рдЙрдирдХी рдЧ्рд░ाрдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рджो рдЧाँрд╡ों рдоें рдбрдХैрддी рдХी рддрдеा рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХी рдзрдордХी рджेрдХрд░ рдоोрдЯी рд░рдХрдо рд╡рд╕ूрд▓ी। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рднी рдХी рдЧрдИ। “рдоोрд╣рдиा рдФрд░ рдЧोрдирд╣ाँ рдоें рддो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдиे рдбाрдХे рдбाрд▓े рдеे рдФрд░ рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░ा рджेрдиे рдХी рдзрдордХी рджेрдХрд░ рдкैрд╕े рд╡рд╕ूрд▓े рдеे। рдЧोрдирд╣ाँ рдоें рддो рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рднी рдХिрдП рдеे।”24 рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рдЗрди рд╕рдм рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╣ोрдХрд░ ‘рдЧ्рд░ाрдо рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рджрд▓’ рдХो рднंрдЧ рдХрд░ рджिрдпा।
рдеाрд░ू рд╕рдоाрдЬ рдХे рдкिрдЫреЬрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдгों рдоें рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХा рд╕्рдеाрди рдЕрдЧ्рд░рдгीрдп рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рдеाрд░ू рд╣ी рдирд╣ीं, рдпрд╣ рдкूрд░ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЗрд╕рдХे рдЧिрд░реЮ्рдд рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдлँрд╕ рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд╕े рдиिрдХрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै। рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рд▓рдЧाрддाрд░ рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рд╡े рднी рдЕрд╕рд╣ाрдп рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдм рдкिрдЫреЬрдиे рдХे рдХाрд░рдгों рд╕े рдХाрд▓ी рднी рджुрдЦी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै, “рд╣рдо рдеाрд░ू рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдХंрдЧाрд▓ рдХी рдЬिंрджрдЧी рдЬी рд░рд╣े рд╣ैं- рдФрд░рдд рднी, рдорд░्рдж рднी। рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЕрдЧрд░ рдХुрдЫ рд░рд╣ा рднी рд╣ो рддो, рд╕реЬ-рдЧрд▓рдХрд░ рдмрджрдмू рджे рд░рд╣ा рд╣ै। рдмрджрдмू рдХो рдврдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдордиे рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рддрд░ीрдХे рдЕрдкрдиाрдП-рдеाрд░ू рдЧाрдп рдХा рджूрдз рдирд╣ीं рдкीрддे, рдеाрд░ू рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдирд╣ीं рдЦा рд╕рдХрддे рд╡рдЧैрд░рд╣-рд╡рдЧैрд░рд╣, рдордЧрд░ рд▓ाрдЬ рдХि рдЙрдШрд░рддी рд╣ी рдЧрдИ। рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ुрдЖ рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╣рдоें рдЯ्рд░ाрдЗрдмрд▓्рд╕ рдоाрди рд▓िрдпा।”25

рдеाрд░ू рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдн्рд░ांрддि рд╣ै рдХि рдеाрд░ू рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдирд╣ीं рдЦा рд╕рдХрддे рди рд╣ी рдЧाрдп рдХा рджूрдз рдкी рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдРрд╕ा рдорд╣ाрдкाрдк рдХрд░ेрдЧा рддो рджेрд╡ी рдоाँ рдЙрд╕े рджंрдб рджेрдЧी। рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХो рдкुрд▓िрд╕ рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдЦिрд▓ा рджेрддी рд╣ै рддрдеा рдмिрд╕рд░ाрдо рдЕрдкрдиी рдЕрдмोрдз рдмрдЪ्рдЪी рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднूрдЦी рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЧाрдп рдХा рджूрдз рдкिрд▓ा рджेрддा рд╣ै। рдПрдХ рдмाрд░ рдЬрдм рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХे рдКрдкрд░ рджेрд╡ी рдоाँ рдЖ рдЬाрддी рд╣ैं, рддрдм рд╡рд╣ рд╕рдм рдмाрддों рдХो рдмрддाрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕े рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЕрдкрд░ाрдз рдмрддाрддी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдкрд░ рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ूрдк рдоें рджेрд╡ी рдоाँ рд╕े рд╣ी рдк्рд░рд╢्рди рдХрд░рддे рд╣ैं, “рд░рд╣рдиे рджो рдоैрдпा, рдЦाрдХी рддो рджोрдиों рдХी рд╡рд░्рджी рд╣ै। рдПрдХ рдмाрдд рдИ рдмрддाрдУ рдХि рд╣िрд░рдг рдХा рдоांрд╕ рдЕрдирдЬाрдиे рдоें рдЦा рд▓ेрдиे рдкрд░ рддो рддुрдо рдмेрдЪाрд░ी рдмिрд╕рд░ाрдо рдмрд╣ू рдХो рдЗрддрдиा рдмреЬा рджंрдб рджे рд░рд╣ी рд╣ो рддो рдЬिрд╕рдиे рд╣िрд░рдг рдоाрд░ा рдЙрд╕рдХा рдиाрд╢ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХрд░ рджेрддी? рдЧाрдп рдХा рджूрдз рд▓ाрдЪाрд░ी рдоें рдмрдЪ्рдЪी рдХो рдкिрд▓ा рджिрдпा рдмिрд╕рд░ाрдо рдиे рддो рдЕрдирд░्рде рд╣ो рдЧрдпा, рд▓ेрдХिрди рдорд▓िрдХाрд░ рдЙрд╕рдХी рднैंрд╕ рд╣ी рд▓े рдЧрдП-рдЙрд╕рдХा рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ो?”26

рд╕рдоाрдЬ рдХा рдкिрдЫреЬा рд╡рд░्рдЧ рддो рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдЪрдкेрдЯ рдоें рдеा рд╣ी рдкреЭा рд▓िрдЦा рд╡рд░्рдЧ рднी рдЗрд╕рдХे рдЪुंрдЧрд▓ рдоें рдлँрд╕ рдЧрдпा рдеा। рдЬрдм рдХुрдоाрд░ рдХे рдмिрдЫाрдП рдЬाрд▓ рд╕े рдкрд░ेрдоा рджो-рджो рдмाрд░ рд╕рдХुрд╢рд▓ рдиिрдХрд▓ рдЬाрддा рд╣ै рддो рдХुрдоाрд░ рд╕ोрдЪ рдоें рдкреЬ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЦिрд░ рдХैрд╕े рд╡рд╣ рдиिрдХрд▓ рдЧрдпा? рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдЪрдордд्рдХाрд░ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рдеा। рдкांрдбेрдп рдЙрд╕े рдПрдХ рдкрд╣ुँрдЪे рддांрдд्рд░िрдХ рдХे рдкाрд╕ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдХुрдоाрд░ рдЙрд╕ рддांрдд्рд░िрдХ рдХे рд╢рдХ्рддि рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕ рддांрдд्рд░िрдХ рдХे рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдПрд╡ं рдкूрдЬा рдкाрда рдХрд░ाрддा рд╣ै। “рддीрд╕рд░े рджिрди рддांрдд्рд░िрдХ рд╡्рдпोрдо рдмिрд╣ाрд░ी рдкांрдбेрдпрдЬी рдХे рдХैंрдк рдоें рд╣ाрдЬिрд░ рдеा। рдХुрдоाрд░ рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдлेрдж рдзोрддी-рдХुрд░्рддे рдоें рд╡рд╣ рдПрдХ рдЧृрд╣рд╕्рде рдкंрдбे рдЬैрд╕ा рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा। рдкрд░िрдЪрдп рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдгाрдо рдХिрдпा рдХुрдоाрд░ рдиे рдордЧрд░ рдЬрд╡ाрдм рдоें рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦें рдоुँрдж рдЧрдИं, рджाрд╣िрдиा рд╣ाрде рдиाрдХ рдХे рдиीрдЪे рдЬा рд▓рдЧा...!”27

рдЪोрд░, рдбाрдХू, рдкुрд▓िрд╕, рдиेрддा рд╕рдм рдЬрдирддा рдХो рд▓ूрдЯрддी рд╣ै рддрдеा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рджेрд╡ी рдкूрдЬा рдХрд░ाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрди рд▓ेрддे рд╣ै। рд╡े рдЙрди рдЕрдиुрд╖्рдаाрдиों рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдкाрдХ-рд╕ाрдл рдХрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं рддрдеा рднोрд▓ी рдЬрдирддा рднी рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╖्рдаाрди рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рднाрдЧ्рдпрд╢ाрд▓ी рд╕рдордЭрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкाрдк рдХो рдоाँрдл рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рдоुрд░рд▓ी рдкांрдбेрдп рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░ूрдк рдоें рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдбी.рдПрд╕.рдкी. рдХुрдоाрд░ рд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд╣ाँ рд╕рд░, рд▓ूрдЯ, рд╣рдд्рдпा рдФрд░ рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдХे рджाрдЧों рд╕े рдЬрдм рдЪुрдирд░ рдоैрд▓ी рд╣ो рдЬाрдП рддो рдзрд░्рдо рдХी рд▓ांрдб्рд░ी рдоें рднेрдЬ рджो। рд╕ाрд░ा рдоैрд▓ рдзुрд▓ рдЬाрдПрдЧा, рдЬिрд╕े рд╢िрд╡рдЬी рдЙрдаाрдХрд░ рдкी рдЬाрдПँрдЧे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдлिрд░ рдкाрдк рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд╣ूрд▓िрдпрдд-рдЬिрддрдиा рдЪाрд╣ो рдХрд░ो।”28

рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдеाрд░ुрдУं, рдзांрдЧреЬों, рджुрд╕ाрджों рдЖрджि рдХे рддीрдЬ-рдд्рдпोрд╣ाрд░, рдоेрд▓ा, рджेрд╡ी-рдкूрдЬрди, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЖрджि рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗрдирдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕, рднूрдЧोрд▓ рдЖрджि рдХा рднी рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд░ेрддा, рдирджी, рдкрд░्рд╡рдд-рдкрд╣ाреЬ, рдкेреЬ-рдкौрдзा, рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЖрджि рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдПрд╡ं рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд╕рдлрд▓рддрдо рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкाрдардХ рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЬाрдирдиे рдФрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдкाрдардХों рдХे рд╕ाрдордиे рдЧрд╣рд░ी рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा, рджाрд░ूрд▓ рд╕्рдеिрддि, рдЬрдирддा рдХी рдд्рд░ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд▓рдЧрднрдЧ рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рднी рдЫोрдЯी-рдмреЬी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдпрд╣ рднी рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдбाрдХुрдУं рд╕े рднी рдмреЬे рдбाрдХू рддрдеाрдХрдеिрдд рд░ाрдЬрдиेрддा рд╣ै рдЬो рд╕рдд्рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрдирдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдоौрдХा рдоिрд▓рддे рд╣ी рдЗрди рдкрд░ рднी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрд░ рдЬाрддे рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдпрдеाрд░्рде рдЕрдиुрднрд╡ рддрдеा рддाрд░्рдХिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╕े рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЕрдкрд░ाрдзीрдХрд░рдг рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг рдХी рдмреЭрддी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕рдЯीрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХрдеाрдирдХ-рд╢िрд▓्рдк-рд╢ैрд▓ी-рднाрд╖ा-рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиे рдкाрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рднोрдЬрдкुрд░ी рдмोрд▓ी рдоिрд╢्рд░िрдд рд╣िрди्рджी рд╕рд╣िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдкреЭा-рд▓िрдЦा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЖрдо рдЬрдирддा рднोрдЬрдкुрд░ी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣िрди्рджी।

рд╕ंрджрд░्рдн:

1- (рд╕ं.) рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2017, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рдкृ. 157
2- рдХрджрдо рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдордХिрд╕рди, рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╢ोрдзрдЧंрдЧा рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд 15-06-2019
3- рд╕ंрдЬीрд╡, рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рджूрд╕рд░ी рдЖрд╡ृрддि 2015, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдкेрдкрд░ рдмैрдХ्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी, рдкृ. 8
4- рд╡рд╣ी, рдХрд╡рд░ рдкेрдЬ
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 21
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 7
7- рд╡рд╣ी, рдкृ. 7
8- рдЧोрдкाрд▓ рд░ाрдп, рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЫрдаा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2016, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृ. 376
9- рд╕ंрдЬीрд╡, рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рдкृ. 93
10- рд╡рд╣ी, рдкृ. 96-97
11- рд╡рд╣ी, рдкृ. 26
12- рд╡рд╣ी, рдкृ. 26
13- рд╡рд╣ी, рдкृ. 126
14- рд╡рд╣ी, рдкृ. 134
15- рд╡рд╣ी, рдкृ. 193-194
16- рд╡рд╣ी, рдкृ. 193
17- (рд╕ं) рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡, рд╣ंрд╕, 2001, рдкृ. 82
18- рд╕ंрдЬीрд╡, рдЬंрдЧрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै, рдкृ. 92
19- рд╡рд╣ी, рдкृ. 92
20- рд╡рд╣ी, рдкृ. 244
21- рд╡рд╣ी, рдкृ. 239
22- рд╡рд╣ी, рдкृ. 40
23- рд╡рд╣ी, рдкृ. 236
24- рд╡рд╣ी, рдкृ. 239
25- рд╡рд╣ी, рдкृ. 137
26- рд╡рд╣ी, рдкृ. 30
27- рд╡рд╣ी, рдкृ. 161
28- рд╡рд╣ी, рдкृ. 143

рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЪрд░िрддाрд░्рде рдХрд░рддा ‘рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдм’

рд╕ंрдЬीрд╡

- рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ), рдЕрд▓ीрдЧреЭ рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 838 201 8200; рдИрдоेрд▓: manishg808@gmail.com



рд╕ुрдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕िрдХा рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдмрд╣ंрд╕ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рдЕрдЧрд╕्рдд 1990 рдФрд░ рд╕िрддрдо्рдмрд░ 1990 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдлिрд░ рдпрд╣ рдмाрдж рдоें рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рди् 1995 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ, рдЬो рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рд░ाрдЬ्рдп рдмрдирдиे рдХे рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЖрдпा। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдмिрд╣ाрд░ рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрд╣ुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдХो рдЕрд▓рдЧ рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрди्рджोрд▓рдирдХाрд░ी рдЗрд╕ рдЧрд▓рддреЮрд╣рдоी рдоें рдеे рдХि рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рд░ाрдЬ्рдп рдЕрд▓рдЧ рдмрдирдиे рд╕े рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рджूрд░ рд╣ो рдЬाрдПँрдЧी, рдкрд░рди्рддु рдЖрдЬ рднी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЬрд╕-рдХी-рддрд╕ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЕंрдЪрд▓ों рдоें рдмрд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╢ोрд╖рдг, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рджрд░िрдж्рд░рддा рдЖрджि рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдирдЫुрдП рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЗрдирдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै- рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрде्рдп рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдЕрдЫूрдд рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рдЕंрдЪрд▓ рд╕ंрджрд░्рдн рдпा рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрдпिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрдеा рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд░ाрд╣ों рд╕े рдЧुрдЬрд░рддी рд╣ै।1
рд╕ंрдЬीрд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ, рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдЖрджि рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдШृрдгा, рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рдХрдеाрдирдХ рдмुрдирддे рд╣ैं рддрдеा рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рдХो рдпрдеाрд░्рде рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдЪрд▓ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдФрд░ рдЕрдЫूрдд-рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рд╡рд╣ाँ рдХे рдЬрди-рдЬीрд╡рди, рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдЬीрд╡ंрдд рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं। рдпे рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ-рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕ंрджрд░्рднों рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╕ृрдЬрди рдиे рдХрд╣ा рд╣ै- рджेрд╢ рд╕े рдЬ्рдпाрджा рдпрд╣ рд╡ंрдЪिрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рдкीреЬрди, рдоाрдирд╡ीрдп рдЬрд▓ाрд▓рдд, рдзाрд░्рдоिрдХ рддिрд░рд╕्рдХाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी рдкाрд░्рдЯिрдпों рдоें рдЖрд╕्рдеा рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рддрди, рдорди, рдзрди рд╕े рдЬुреЬा рд░рд╣рддा рд╣ै।2
рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдмрд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे-рдЖрдк рдоें рдкूрд░ी рдХрдеा рдХрд╣рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै। рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдм рдХो рдХिрддрдиा рднी рдЦाрдж-рдкाрдиी рджे рджिрдпा рдЬाрдП, рд╡рд╣ рдЙрдЬिрдпा рдирд╣ीं рдкाрддी рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЕрдкрдиा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддी рд╣ै рдФрд░ рдХुрдкोрд╖िрдд рд╣ी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рд▓рддрдорд░्рджрди рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рдЧрд░्рдоी рдоें рд╢ीрддрд▓рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдПрд╡ं рдЬाреЬे рдоें рдаंрдб рд╕े рдмрдЪाрддी рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рд░ рдХोрдИ рдЙрд╕े рдХुрдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдЖрдЧे рдмреЭ рдЬाрддा рд╣ै। рдаीрдХ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рднрд░े рд╣ुрдП рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рд╕े рд▓рдмрд░ेрдЬ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЙрдЬिрдпा рдирд╣ीं рдкाрддा рд╣ै; рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░, рд╡िрдХाрд╕, рдЙрди्рдирддि рдПрд╡ं рдЙрдж्рдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рд▓рддрдорд░्рджрди рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдХрднी рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рддो рдХрднी рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рддो рдХрднी рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЧрд▓рдд рдиीрддिрдпों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े। рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╢ोрд╖рдг рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдаीрдХ рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдмрдХी рддрд░рд╣ рджूрд╕рд░ों рдХो рддो рдаंрдбрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рднी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै।
рдЖрдд्рдордХрдеाрдд्рдордХ рд╢ैрд▓ी рдоें рд▓िрдЦिрдд рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдиाрдпрдХ рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд░्рдл рд╕ुрджाрдоा рдк्рд░рд╕ाрдж рд╣ै, рдЬो рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ेрдЦрдХ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рд╕्рд╡рджेрд╢ рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕рдоीрд░ рдХे рд╕ाрде рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рддा рд╣ै। рд╕ुрджीрдк्рдд рдПрдХ рджिрдХू рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рд╕рднी рдХाрд░्рдп рдЫोреЬрдХрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рднрд▓ाрдИ, рдЙрдирдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рдпрд╣ рдЧрд░ीрдм, рдордЬрд▓ूрдо, рджрдоिрдд рд▓ोрдЧों рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдиौрдХрд░ों, рдордЬрджूрд░ों рдкрд░ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рднी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмाँрдзрдХрд░ рдкीрдЯा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиी рдЕрдмोрдз рдкрдд्рдиी рдХो рдмंрдзрди рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдХे рдкिрддा рдХा рдШрд░ рдд्рдпाрдЧ рджेрддा рд╣ै। рдоाрдоी рдХे рдкैрд╕ों рд╕े рдЦреЬрдЧрдкुрд░ рд╕े рдмी.рдИ. рдХрд░рдХे рдмिрдЬрд▓ी рдмाрдмू рдХे рдкрдж рдкрд░ рдЪрдпрдиिрдд рд╣ोрддा рд╣ै; рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдорди рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рджрдмे рдХुрдЪрд▓े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ेрд╡ा рдоें рд░рдоा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкोрд╕्рдЯिंрдЧ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрд╣ुрд▓ рдкंрдЪрдкрд╣ाреЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдбोрдХрд░ी рддाрдк рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рдмाрдШрдоुंрдбी рдоें рдмिрдЬрд▓ी рдмाрдмू (рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░) рдХी рдиौрдХрд░ी рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдиौрдХрд░ी рдХो рдХрдо рд╡рд░ीрдпрддा рджेрддा рд╣ै рддрдеा рд╡рд╣ाँ рдХे рджрдмे-рдХुрдЪрд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рд▓реЬрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрдЯрдиा рдХो рдпрдеाрд░्рдерддा-рддрдЯрд╕्рдерддा-рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рдбाрдпрд░ी рдоें рд▓िрдЦрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрд╕рдХा рдоिрдд्рд░ рд╕рдоीрд░ рдХрд╣рддा рд╣ै- рдоाрдоी рдХे рдкैрд╕ों рд╕े рддुрдордиे рдЦреЬрдЧрдкुрд░ рд╕े рдмी. рдИ. рдХिрдпा, рдордЧрд░ рдкреЭाрдИ рдЧौрдг, рджрд▓िрдд рдХी рдоुрдХ्рддि рдХा рдЖрди्рджोрд▓рди рдкрд╣рд▓े। рджрд▓िрддों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рдЕрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ рдЖ рдЧрдпे рдеे। рдлिрд░ рдбोрдХрд░ी рддाрдк рд╡िрдж्рдпुрдд рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди рдоें рдиौрдХрд░ी। рд╡рд╣ рднी рдиौрдХрд░ी рдЧौрдг, рдЖрди्рджोрд▓рди рдоुрдЦ्рдп।3
рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдПрд╡ं рд╢िрд▓्рдк рджोрдиों рд╣ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдпрдеाрд░्рдерддा рд╕े рджिрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХрдеाрдирдХ рдХो рднोрдЧे-рджेрдЦे рд╣ुрдП рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी, рдиैрддिрдХрддाрд╡ाрджी, рд░ूрдоाрдиी рдФрд░ рдордиोрд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгрд╡ाрджी рдЪрд╢्рдоा рд▓рдЧाрдХрд░ рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ाँ рдХी рдЬрдирддा рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд╡िрд╡िрдз рдХोрдгों рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕े рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдпрдеाрд░्рде, рд╕ाрд░्рдердХ, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдПрд╡ं рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрдеाрд░्рдерддा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-
рдзीрд░ी рдУрдЪोрдХ-рдУрдЪोрдХ рдХрддे рдЦेрдд рдЗрдЧ рдмेрдиाрд╡ рд▓ेрдд
рд╡ीрд░ рдкाрдХреЬ рдоाрдХ рдХрддे рдЦेрдд рдЗрдЧ рдмेрдиाрд╡ рд▓ेрдд4
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рдкीреЬा рдХो рдЙрдХेрд░рддा рдпрд╣ рдЧीрдд, рдЬिрд╕рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЕрдкрдиे рджुःрдЦ-рджрд░्рдж рдХो рдЪाँрдж рджेрд╡рддा рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд░рдЦрддी рд╣ैं рдПрд╡ं рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддी рд╣ुрдИं рдЙрд▓ाрд╣рдиा рджेрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╕ुрджीрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдоिрдд्рд░ рд╕рдоीрд░ рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдмрддाрддा рд╣ै-
рд╣рдордиे рдкрдд्рдерд░ рд╣рдЯा-рд╣рдЯा рдХे рдЦेрдд рдмрдиाрдпे।
рдЦेрдд рдмрдиा-рдмрдиाрдХрд░ рдмीрдЬ рд░ोрдкे рдзाрди рдХे
рдзाрди рдХाрдЯ-рдХाрдЯрдХрд░ рдЦрд▓िрд╣ाрди рд▓े рдЖрдпे
рдФрд░ рдЦрд▓िрд╣ाрди рд╕े рдЙрдаा рд▓े рдЧрдпा рдорд╣ाрдЬрди
рд╕ाрдЗрди рдкрд░ рдкрд╣ाреЬ рд╣ै рдХрдм рд╕े рдЕреЬा рд╣ुрдЖ।
рдРрд╕े рдХрдм рддрдХ рдЪрд▓ेрдЧा, рд╣ै рдЪाँрджो рджेрд╡рддा...?”5
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднूрдЦ, рдЧрд░ीрдмी, рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рдкрд▓ाрдпрди рдХे рд╕ाрде рдЬрд▓-рдЬंрдЧрд▓-реЫрдоीрди рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдЦрдирди рдЖрджि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рддрдеा рдЗрди्рд╣ें рдЬीрд╡рди рдХे рдХрдаोрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкिрдЫреЬे рд╣ोрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рд░ूреЭिрдпाँ, рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा, рд╢рд░ाрдм рдкीрдиे рдХी рд▓рдд рдЖрджि рд╣ैं। рд╕ंрдЬीрд╡ рдЬी рдиे рдЗрди рдХрдоिрдпों рдкрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдиाрдпрдХ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рджोрд╕्рдд рд╕рдоीрд░ рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд▓ोрдЧों рдХी рджो рдХрдордЬोрд░ рдирд╕ें рд╣ैं- рдЕрд░рдг्рдпрдоुрдЦी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡рдзрд░्рдоिрддा। рдЕрд░рдг्рдпрдоुрдЦी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЙрди्рд╣ें рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рдЬुреЬрдиे рдирд╣ीं рджेрддी рдФрд░ рдЙрдд्рд╕рд╡рдзрд░्рдоिрддा рдЗрди्рд╣ें рдХंрдЧाрд▓ рдмрдиाрддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╣рдг्рдбिрдпा рдпा рджाрд░ू рдпे рдкिрдПँрдЧे рд╣ी рдФрд░ рд╣рд░ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХो рдорд╕्рдд рд╣ोрдХрд░ рдордиाрдПँрдЧे।6
рдЖрдЬ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें (рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХो) рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рджोрд╣рди рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрдиों рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдХрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ूрдЪрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХो рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рдирд╣ीं рд▓िрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдПрдХ рддрд░рдл рддो рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдХрд░ рджिрдЦाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рд╕рд╣ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдкूрд░ा-рдХा-рдкूрд░ा рдЕрд╡ैрдз рд░ूрдк рд╕े рджोрд╣рди рдХрд░рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдХंрдЧाрд▓ рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдЬो рд╡рд╣ाँ рд░рд╣ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рддो рд╕ाрдЬिрд╢ рдХे рддрд╣рдд рдЙрдирдХे рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХे рдЬрд▓-рдЬंрдЧрд▓-рдЬрдоीрди рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдХे рдЙрдирдХा рдЙрдд्рдкीреЬрди рдПрд╡ं рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ो рдпा рдаेрдХेрджाрд░ों рдЕрдерд╡ा рдорд╣ाрдЬрдиों рдж्рд╡ाрд░ा। рдпрд╣ рд╢ोрд╖рдг рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХ рджोрдиों рддрд░рд╣ рдХा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрдирдХा рдЬिрддрдиा рд╣ी рд╢ोрд╖рдг рд╣ोрдЧा рдпा рдпे рдЬिрддрдиा рд╣ी рдпे рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ोंрдЧे, рдЙрддрдиा рд╣ी рдЬрд▓्рджी рдпрд╣ाँ рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोंрдЧे рдпा рдЪुंрдЧрд▓ рдоें рдлँрд╕ рдЬाрдПँрдЧे। рдЕрдЧрд░ рдХोрдИ рдЗрдирдХे рдЦिрд▓ाреЮ рдЖрд╡ाреЫ рдмुрд▓ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдпा рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рднी рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╕рднी рдоिрд▓рдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдХो рджрдмा рджेрддे рд╣ैं। рдлिрд▓िрдк рдЕрдкрдиे рдПрдХ рднाрд╖рдг рдоें рд╕рдмрдХो рд╕рддрд░्рдХ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै- рдпрд╣ рдзрд░рддी, рд╣рдоाрд░ी рдзрд░рддी рд╕ोрдиा рдЙрдЧрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рд╕ोрдиे рдХी рдзрд░рддी рдХी рд╣рдо рдХंрдЧाрд▓ рд╕рди्рддाрди рд╣ैं। рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рджो-рддिрд╣ाрдИ рдЖрдп рд╣рдорд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд╣ाрд▓рдд-рди рддрди рдкрд░ рд╕ाрдмुрдд рдХрдкреЬा, рди рдкेрдЯ рдоें рднрд░рдкेрдЯ рднाрдд, рджрд╡ा-рджाрд░ू, рдкреЭाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдХी рдмाрдд рдЫोреЬ рд╣ी рджीрдЬिрдП। рдмрд╣ुрдд рдкैрд╕ा рджिрдпा рд╕рд░рдХाрд░ рдиे-рд╕рд░рдХाрд░ рдШोрд╖рдгाрдПँ рдХрд░рддी рдирд╣ीं рдердХрддी, рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдХंрдЧाрд▓ рдХे рдХंрдЧाрд▓! рдоाрд▓ोрдоाрд▓ рдХोрдИ рдФрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।7
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдоीрдиों рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░, рдХрдо्рдкрдиीрд╡ाрд▓े, рдаेрдХेрджाрд░ рдЖрджि рдиे рдЕрдкрдиा рдХрдм्реЫा рдЬрдоा рд▓िрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирдХे рд╣ी рдЬрд▓-реЫрдоीрди-рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЬाрдиे рдирд╣ीं рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдмрдЪ рдпा рдЫुрдкрдХрд░ рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдпा рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд▓рдХреЬी рдХाрдЯ рд▓ाрддे рд╣ैं рддो рдЙрди्рд╣ें рдкрдХреЬрдХрд░ рдЙрдд्рдкीреЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЗрд╕ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдХिрд╕्рд╕ू рд░ोрд╖ рдоें рдЖрдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рд╕ाрд╣рдм, рд╕рд░рдХाрд░ рддो рдмрд╣ुрдд рдоेрд╣рд░рдмाрди рд╣ैं рди рд╣рдо рдкрд░?... рдпे рдИ рдоेрд╣рд░рдмाрдиी рд╣ै рди рдХि рдЬिрд╕ рдЫोрдЯा рдмुрд░ू рдХे рдЬंрдЧрд▓ рд╢ाрд▓рд╡рдиी рд╕े рд╣рдоाрд░ा рдмाрдк-рджाрджा рдХाрда рдХाрдЯ рдХे рд▓ाрддा рд░рд╣ा, рдЕрдм рд╣рдорд░ा рд▓реЬрдХा-рдЬрдиाрдиा рджрддुрдЕрди рднी рдирд╣ीं рддोреЬрдиे рд╕рдХрддा?”8 рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХिрд╕्рд╕ू рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рддрд░्рдХ рджेрддा рд╣ै рдХि рдЬंрдЧрд▓ рдмрдЪा рд░рд╣ें, рдЗрд╕ी рдоें рд╣рдо рд╕рдмрдХा рдлाрдпрджा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рдХिрд╕्рд╕ू рдЦिрди्рди рд╣ोрдХрд░ рдмोрд▓ा- рд╣ुँрд╣, рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП ... рдФрд░ рдаेрдХेрджाрд░, рдЕрдкीрд╕рд░ рдЯрд░рдХ-рдХा-рдЯрд░рдХ рдЬंрдЧрд▓ рдХाрдЯ рдХे рд▓े рдЬाрддा, рд╕ो...? рд╣िрдпाँ рдк्рд░ीрддрдо рд╕िंрд╣ рдХा рдЧोрд▓ा рдоें рдХा рд╣ै рдЬा рдХे рджेрдЦिрдП।9
рдЗрди рд╕рдмрд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдЖрди्рджोрд▓рди рд╣ुрдП рдкрд░ рди рд╣ी рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓ рдкाрдпा рдФрд░ рди рд╣ी рд╣ो рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдоें рдХोрдИ рдХрдоी рдЖрдпी। рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдм рд╡реЫрд╣ों рд╕े рдЙрдирдоें рдЖрдЬ рднी рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрди рд╕рднी рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рд╕े рддंрдЧ рдЖрдХрд░ рдлिрд▓िрдк рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧा рджेрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд╕े рдордиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд╕рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЬंрдЧрд▓ рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╣ै рддुрдо рдпрд╣ рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ो рддो рдлिрд▓िрдк рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЙрдд्рддेрдЬिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡िрд╖рдг्рдгрддा рдХे рд╕ाрде рдмोрд▓ा- рдпे рдЬंрдЧрд▓ рд╣рдоाрд░े рд╣ोрддे рддो рд╣рдоाрд░ी рд╕ुрдиी рдЬाрддी। рдпे рдЬंрдЧрд▓ рд╣рдоाрд░े рд╣ोрддे рддो рдЗрд╕े рд╕рдХ्рдЦूрд╕िंрд╣ рдиा рдХрдЯрд╡ा рдкाрддे, рди рд╣ी рд╕рд░рджाрд░ рдЗрд╕े рдмाрд╣рд░ рднेрдЬ рдкाрддे। рд╣рдоाрд░े рд╣ोрддे рддो, рд░ोрдХрдиे рдкрд░ рдкुрд▓िрд╕ рд╣рдоीं рдХो рди рдкीрдЯрддी। рдпрд╣ рдкूрд░ा рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рд╣ै рд╕рд░! рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рдЗрди рд╕ाрд▓ों рдХा рдФрд░ рд╣рдо рдЗрдирдХी рдЦुрд░ाрдХ!10
рдЬो рдЭाрд░рдЦрдг्рдб рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рд╣рд░ा-рднрд░ा рдирджिрдпों-рдиाрд▓ों рдФрд░ рдкрд░्рд╡рддों рд╕े рдордиोрд░рдо рдеा, рдЖрдЬ рдЗрд╕рдХा рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рджोрд╣рди рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЬрд▓-рдЬंрдЧрд▓-реЫрдоीрди рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдпे рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рджूрд╖िрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдмрдЪा рднी рдеा рд╡рд╣ाँ рдЙрди्рдирддि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрдирдХो рджूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ाँ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХी рдмीрдоाрд░िрдпाँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЯी.рдмी., рд▓рдХрд╡ा рдЖрджि рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди рдмीрдоाрд░िрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рдорд░ рдЧрдП рд╣ैं рддрдеा рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЕрдкंрдЧ рд╣ो рдЧрдП рд╣ैं। рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рдпे рд▓ोрдЧ рджेрд╡ी рдХा рдк्рд░рдХोрдк рдоाрдирддे рд╣ैं, рдкрд░ рдЬрдм рд▓ोрдЧ рд╕рдордЭрджाрд░ рд╣ो рдЧрдП рддो рдЙрдирдХे рд╕рдордЭ рдоें рдЖрдпा рдХि рдЗрди рд╕рдм рдмीрдоाрд░िрдпों рдХा рдЬреЬ рджूрд╖िрдд рдЬрд▓ рдФрд░ рд╣рд╡ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпों рдХे рд╕ीрд╡рд░ рд╕े рдиिрдХрд▓ा рджूрд╖िрдд рдЬрд▓ рдФрд░ рдШाрддрдХ рдзुँрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддि рдЙрди्рд╣ें рд▓ाрд▓рдЪ рджिрдЦाрдХрд░ рдЪुрдк рдХрд░ा рджेрддे рд╣ैं- рд╢ाрдо рд╣ोрддे рд╣ी рдоूँрдЧे, рдоोрддिрдпों, рд▓ाрд▓, рдкрди्рдиों рдХे рдлрд▓ों рд╕े рд▓рджा рдПрдХ рд╡िрд░ाрдЯ् рдоाрдпा-рд▓ोрдХ-рд╕ा рдЦिрд▓ рдЙрдарддा рд╣рдоाрд░ा рдк्рд▓ाрдг्рдЯ, рдЬिрд╕рдХी рд╡िрд░ाрдЯрддा рдоेрд░ी рдкрд▓рдХों рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ोрддी рдФрд░ рдоेрд░ी рдЖँрдЦें рджूрд░ рдЕँрдзेрд░ों рдХो рдШूрд░ा рдХрд░рддीं! рдЕँрдзेрд░े рдХे рдЙрд╕ рд╕ाрдЧрд░ рдоें рджिрди рдХे рдЭिрд▓рдоिрд▓ाрддे рдоेрдЭिрдпा-рдЬैрд╕े рдЗрдХ्рдХे-рджुрдХ्рдХे рдЧाँрд╡ рд╣िрд▓рдХोрд░ें рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдЬिрдирдХे рдирд╕ीрдм рдоें рд░ोрд╢рдиी рдХा рдПрдХ рднी рдХрддрд░ा рди рдЖрддा рдЖрдпा рдеा। рдЙрд╕рдХे рдирд╕ीрдм рдоें рдеा рд╕िрд░्рдл़ рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдзुрдЖँ рдЬो рдк्рд▓ाрдг्рдЯ рдХी рдЪिрдордиिрдпों рд╕े рдЫрд╣рд░ाрдпा рдХрд░рддा, рдФрд░ рдеा рдЬрд╣рд░ीрд▓ा рдкाрдиी рдЬो рдордирд╕ा рдиाрд▓ा рдоें рдк्рд▓ाрдг्рдЯ рдХा рд╕ाрд░ा рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рд╕рдоोрдХрд░ рдХрд░ैрдд рд╕ाँрдк-рд╕ा рдмिрд▓рдмिрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдмрд╣ा рдХрд░рддा।11
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрдиों рдХे рдкिрдЫреЬे рд╣ोрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рднी рд╣ै, рд╡ो рдЗрд╕рдоें рдЗрддрдиा рдЬрдХреЬ рдЧрдП рд╣ैं рдХि рдЙрд╕рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓-рд╕ा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдХрд╣ीं рдкрд░ рдбाрдпрди рдмрддाрдХрд░ рдХिрд╕ी рдХो рдоाрд░ рдбाрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдХрд╣ीं рдХिрд╕ी рдХो рдЗрд╕рдоें рдлँрд╕ाрдХрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдкреЭे-рд▓िрдЦे рд╕рдордЭрджाрд░ рд▓ोрдЧ рдЗрд╕े рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдкрд░ рд▓ोрдЧ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдкрд░ рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХिрд╕्рд╕ू рд╣рд░ рдмाрдд рдоें рдоंрдд्рд░ рд╕े рд╣ी рд╕рдм рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╣рд▓ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрд╕рдХो рд╕рдордЭाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै- ‘‘рд╕ोрдЪो, рдЕрдЧрд░ рдЗрд╕ рддंрдд्рд░-рдоंрдд्рд░ рдоें рдЗрддрдиी рд╣ी рддрдХрдд рд╣ोрддी рддो рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЧुрд░ु рдЕрдм рддрдХ рдЬेрд▓ рдоें рдХ्рдпों рд╕реЬ рд░рд╣े рд╣ोрддे।12
рдРрд╕ा рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХेрд╡рд▓ рдЭाреЬ-рдлूрдХ рдоें рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдирд╣ीं рдЬाрддे। рдПрдХ рддो рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЙрдирдХे рдпрд╣ाँ рд╕े рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЬाрдиे рдоें рдкूрд░ा рджिрди рд▓рдЧ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣ुँрдЪ рднी рдЬाрддे рд╣ैं рддो рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХोрдИ рди рдХोрдИ рдмрд╣ाрдиा рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд╕े рднрдЧा рджेрддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рдн्рд░рд╖्рдЯ рддंрдд्рд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрди्рд╣ें рддांрдд्рд░िрдХ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬрдм рд╕ुрджीрдк्рдд рдоाрдЭी рд╣реЬाрдо рд╕े рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХो рдмिрдЬрд▓ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд▓े рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣рддा рд╣ै рддो рдоाрдЭी рд╣реЬाрдо рдЗрд╕ рддंрдд्рд░ рдХी рдкोрд▓ рдЦोрд▓рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै- рд╣ुрдЖँ рдХौрди рд╕ुрдирддा? рд▓े рдЧрдП рдеे। рдбॉрдЯ рдХे рднрдЧा рджिрдпा рдбाрдЧрдЯрд░। рддрдм рд╕े рдЭреЬाрдИ-рдлुँрдХाрдИ рд╣ोрддा рд╣ै।13
рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдЫोрдЯी-рдмреЬी рдмाрддों рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рд░ूреЭिрдпों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╣ी рдирд╣ीं рдЬрдХреЬे рд╣ुрдП рд╣ै, рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЗрд╕рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рджिрдЦाрд╡े рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпा рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े। рдЗрди рд╕рдмрд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рд╕рдоीрд░ рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рдпे рд╕ाрд▓े рд╕ाрдЗрди्рд╕ рдФрд░ рддрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣ोрдиे рдХा рджрдо्рдн рдкाрд▓े рд╣ुрдП рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдФрд░ рдХрд░рд╡ा рд░рд╣े рд╣ैं рдоुрдг्рдбрди-рдЫेрджрди! рдпू рдиो, рдпे рдЬिрддрдиे рдЧрд▓рдд рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рд╣ैं рди-рдЬाрддिрд╡ाрдж, рдкुрд░ोрд╣िрддी, рдХрд░्рдордХाрдг्рдб, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕, рджрд╣ेрдЬ-рд╕рдм рд╕ाрд▓ों рдоें рд╕рдоाрдпा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдоॉрдбрд░्рди рдмрдо्рдмрдЗрдпा рдХрд▓्рдЪрд░ рдХा рдХॉрдХрдЯेрд▓ рднी।14
рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рджीрдордХ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдЦ़рддрд░рдиाрдХ рд╣ोрддा рд╣ै, рджीрдордХ рдмрд╕ рдкुрд░ाрдиी рдпा рдирдоीрд╡ाрд▓े рд▓рдХреЬिрдпों рдХो рд╣ी рдЦोрдЦрд▓ा рдХрд░ рдкाрддा рд╣ै рдкрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдпा рджेрд╢ рдХो рдЦोрдЦрд▓ा рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рджेрд╢ рдХे рд╣рд░ рдЕрдЪ्рдЫे рдХाрд░्рдп рдХो рд░ोрдХ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХैंрд╕рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕंрджрд░-рд╣ी-рдЕंрджрд░ рдмрд░्рдмाрдж рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдпрд╣ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдХैрд╕े рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╕े рдиिрдпुрдХ्рддि рд╣ोрддी рдеी। рдкрд╣рд▓े рднी рдЖрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдпोрдЧ्рдп рдХैंрдбिрдбेрдЯ рдХो рдЕрдпोрдЧ्рдп рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдХे рдЕрдпोрдЧ्рдп рдХो рдиौрдХрд░ी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╣рд░ рдЬрдЧрд╣ рдЪрд░рдо рдкрд░ рдеा। рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдХैрд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЕрдпोрдЧ्рдп рдард╣рд░ाрдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕрди्рдп рдЕрдкрдиे рд▓ोрдЧों рдХो рд░рдЦ рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЗрд╕рдХा рд╕рдЯीрдХ рдПрд╡ं рд╕ाрд░्рдердХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдпрд╣ाँ рдкрдг्рдбिрдд рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै- рдмрд╣ुрдд рджेрдЦा рдХाрдиूрди рд╕ाрд╣ेрдм! рдкрдг्рдбिрдд рдХी рдЧрд░्рджрди рд╕्рдк्рд░िंрдЧ-рд╕ी рддрди рдЧрдИ, рд╕рдм рдмाрд░ рдкाрдХ рдЧрдпा рджेрдЦрддे-рджेрдЦрддे। рдХрдг्рдбीрдбेрдЯ рдирд╣ीं рдоिрд▓ाрдХрд╣рдХрд░ рдХिрддрдиी рдмрд╣ाрд▓िрдпाँ рд╣ुрдИं рдмрддाрдПँ...? рдИ рдХрд╣िрдП рдХि рддрдХрджीрд░ рдЦрд░ाрдм рдеी рдХि рдпрд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдП, рд╡рд░рдиा рджिрдЦाрддे рдХैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै।15
рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХे реЫрдоीрди рдкрд░ рдЬो рднी рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпाँ рд▓рдЧाрдпी рдЬा рд░рд╣ी рдеी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЙрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░, рдиेрддा рдФрд░ рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी-рдоाрд▓िрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХो реЫрдоीрди рдХे рдмрджрд▓े рдиौрдХрд░ी рдХा рд▓ाрд▓рдЪ рджेрдХрд░ рдордиा рд▓िрдпा рдЧрдпा рдеा рдкрд░ рдиौрдХрд░ी рдЙрди्рд╣ें рди рджेрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд░ीрдмिрдпों рдХो рджे рджिрдпा рдЧрдпा; рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХो рдЕрдкрдиे рдардЧे рдЬाрдиे рдкрд░ рдорд▓ाрд▓ рдеा рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рдЙрдирдоें рджिрдЧुрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдж्рд╡ेрд╖ рдФрд░ рд░ोрд╖ рд╡्рдпाрдк्рдд рдеा। рдЬрдм рд╕ुрджीрдк्рдд рдЧाँрд╡ рдоें рдиौрдХрд░ी рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддो рдПрдХ рдмुрд░्рдЬुрдЧ рдЕрдкрдиा рдХ्рд╖ोрдн рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдХрд╣рддा рд╣ै- рдК рдЬ рдиौрдХрд░ी рд╣ै, рдК рдаो рд▓े рдЧрдпा рддुрдорд░ा рджрдоाрдж рд▓ोрдЧ। рдЕрдЙрд░ рдЬрдм рдЪेрдХ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рддो рдЗрд╕्рдЯрд░ाрдЗрдХ, рдЬौрдиा рд╕े рдзोрддी рди рдЦुрд▓ рдЬाрдП рд╕рдордзी рджрдоाрдж рдХा, рдлेрди рдоाँрдЧ рдХрд░ो, рдлेрди рдоिрд▓ेрдЧी рдиौрдХрд░ी, рдордЧрд░ рддुрдордХो рдирд╣ीं, рджрдоाрдж рд▓ोрдЧ рдХो, рдЕрдЙрд░ рдоुँрд╣ рдШрд╕ोрд░ो...!16
рдПрдХ рддрд░рдл рддो рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХी рддрд░рд╣ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рднрд▓ाрдИ рдХे рд▓िрдП рд░ाрдд-рджिрди рдПрдХ рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं рддो рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рд░ाрдп рдХी рддрд░рд╣ рджिрдЦाрд╡ा рдХрд░рдХे рд╕рдм рдордЬा рд▓ूрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЗрддрдиे рднोрд▓े рдФрд░ рд╕ीрдзे-рд╕ाрдзे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдмрд╣рдХाрд╡े рдоें рдЖрдХрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХो рднрд▓ा рдмुрд░ा рдХрд╣рддे рд╣ैं рдФрд░ рд░ाрдп рдЬैрд╕े рджрд▓ाрд▓ рдХो рдЕрдкрдиा рджोрд╕्рдд рд╕рдордЭ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ुрджीрдк्рдд рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рд░ाрдп рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै- рдоिрд╕्рдЯрд░ рд░ाрдп, рддुрдо рдмाрд╣рд░ рд╕े рдЬिрддрдиे рдк्рд░рдЧрддिрд╡ाрджी рдмрдирддे рд╣ो, рдХाрд╢, рдЕрди्рджрд░ рд╕े рднी рд╣ोрддे!17 рдлिрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдоिрдд्рд░ рд░ाрдп рд╕े рдЗрддрдиा рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдЙрд╕рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рд╣ी рдХрд╣ рджेрддा рд╣ै।18
рдЖрджिрд╡ाрд╕ीрдЬрди рд╕ुрджीрдк्рдд рдХो рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдкाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрд╣рдХाрд╡े рдоें рдЖрдХрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрддे рд╣ैं। рдЙрд╕े рдХो рд░ंрдЧा рд╕िрдпाрд░, рдвोंрдЧी рдЖрджि рддрдХ рдХрд╣ рджेрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╕ुрджीрдк्рдд рдмрд╣ुрдд рджुःрдЦी рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдПрдХाрди्рдд рдкрд╣ाреЬी рдоें рдЬाрдХрд░ рдЕрдкрдиा рдк्рд░ाрдг рдд्рдпाрдЧ рджेрддा рд╣ै। рдЬрдм рдпрд╣ рдкूрд░ी рдШрдЯрдиा рд╕рдоीрд░ рдХो рдоाрд▓ूрдо рдкреЬрддी рд╣ै рддो рдЙрд╕े рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣рддा рд╣ै- рд▓рдл्рдлाрдЬ рдФрд░ рдЯुрдЪ्рдЪी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рднाрдПँ, рдоिрдбिрдпाрдХाрд░, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░, рд╕ोрдбाрд╡ाрдЯрд░ी рднाрд╖рдгों рд╕े рднрд░ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рднाрдПँ, рдЧैंрдбे рдХी рдЦाрд▓-рд╕ी рдЕрдлрд╕рд░ी рдХрд▓्рдЯ, рд╕ाँрдкों-рд╕े рд╡िрд╖ैрд▓े-рдЪिрдХрдиे-рд▓िрдЬрд▓िрдЬे рдкрд░ рдЪैрдХрди्рдиे рдаेрдХेрджाрд░ों рдФрд░ рдн्рд░рд╖्рдЯ рдпूрдиिрдпрди рдиेрддा, рдеोреЬे-рдеोреЬे рд╕े рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд▓ाрднों рдХे рд▓िрдП рдмрд╣рдХрддी рд╡ंрдЪिрдд рдЬрдиों рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा। рдЗрдирдХे рдмीрдЪ рдлрдХीрд░-рд╕े рдЕрд▓рдЦ рдЬाрдЧрддे рд░рд╣े рддुрдо рд╕ाрд░ी рдЬिрди्рджрдЧी।19
рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдиाрдпрдХ рдХो рдЕंрдд рдоें рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдШृрдгा, рдЕрд╡рд╕ाрдж, рддрдиाрд╡ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЦुрдж рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди-рд▓ीрд▓ा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рдлिрд▓िрдк рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдаेрдХेрджाрд░ों рд╕े рдШृрдгा рд░ोрд╖ рдХे рдХाрд░рдг рдкूрд░े рдЬंрдЧрд▓ рдХो рдЬрд▓ाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдкाрдд्рд░ рд░ोрд╖, рд╡िрд╖рдг्рдг, рдХुрдг्рдаा, рдж्рд╡ेрд╖, рдЕрд╡рд╕ाрдж рд╕े рднрд░े рдкреЬे рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдиिрдкुрдгрддा рд╕े рдЕрдкрдиे рдкाрдд्рд░ों рдХे рдбाрдпрд░ी, рдкрдд्рд░, рдЙрдж्рдзрд░рдг, рд╕्рд╡рдк्рди, рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХुрдЫ рд╣ी рдкाрдд्рд░ों рдХो рд╣ाрдИрд▓ाрдЗрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рд╣ी рдкूрд░ी рдХрдеा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рдЕрди्рдп рдкाрдд्рд░ों рдХाрд▓ीрдЪрд░рдг, рдХिрд╕्рд╕ू, рдоाрдЭी рд╣реЬाрдо, рдордиीрд╖, рд╣ंрд╕рджा, рд╕िрди्рд╣ा, рд╢िрд▓ा рдЖрджि рдХो рдмोрд▓рдиे рдХा рдкूрд░ा рдоौрдХा рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рд╣ै। рд╕рдоीрд░ рдФрд░ рд╕ुрджीрдк्рдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ेрдЦрдХ рдмрд╣ुрдд рдмोрд▓ा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рди рддो рдкाрдд्рд░ों рдХो рдмोрд▓рдиे рджिрдпा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो।20 рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рднी рд╕ीрдоिрдд рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╣ी рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕंрдд рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा рдХि рд╕ंрдЬीрд╡ рдЬी рдЗрд╕ рдЖँрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдХрд░ рд╕рдмрдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд░्рдердХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡рд╢ рдХिрдпा рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн:
1- (рд╕ं.) рдордиीрд╖ рдХुрдоाрд░ рдЧुрдк्рддा, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕, 2017, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрдм्рд▓िрд╢рд░्рд╕ рдПंрдб рдбिрд╕्рдЯ्рд░ीрдм्рдпूрдЯрд░्рд╕, рдХाрдирдкुрд░, рдкृ. 157
2- рдХрджрдо рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдордХिрд╕рди, рд╕ंрдЬीрд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╢ोрдзрдЧंрдЧा рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд 15-06-2019
3- рд╕ंрдЬीрд╡, рдкाँрд╡ рддрд▓े рдХी рджूрдм, рд╡ाрдЧ्рджेрд╡ी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдмीрдХाрдиेрд░, 2013, рдкृ. 120-121
4- рд╡рд╣ी, рдкृ. 53
5- рд╡рд╣ी, рдкृ. 53
6- рд╡рд╣ी, рдкृ. 14
7- рд╡рд╣ी, рдкृ. 93
8- рд╡рд╣ी, рдкृ. 32
9- рд╡рд╣ी, рдкृ. 32
10- рд╡рд╣ी, рдкृ. 98
11- рд╡рд╣ी, рдкृ. 24
12- рд╡рд╣ी, рдкृ. 33
13- рд╡рд╣ी, рдкृ. 66
14- рд╡рд╣ी, рдкृ. 41-42
15- рд╡рд╣ी, рдкृ. 23
16- рд╡рд╣ी, рдкृ. 66
17- рд╡рд╣ी, рдкृ. 101
18- рд╡рд╣ी, рдкृ. 101
19- рд╡рд╣ी, рдкृ. 121
20- (рд╕ं.) рдЧिрд░ीрд╢ рдХाрд╢िрдж, рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡, рд╢िрд▓्рдкाрдпрди, рд╢ाрд╣рджрд░ा, рджिрд▓्рд▓ी, 2008, рдкृ. 303