рдХाрд╡्рдп: рд╕ुрд░рдЬीрдд рдоाрди рдЬрд▓рдИрдпा рд╕िंрд╣

рд╕ुрд░рдЬीрдд рдоाрди рдЬрд▓рдИрдпा рд╕िंрд╣

рд╡ीрд░ू рдХी рджुрдХाрди

рдХрдИ рдоाрд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЦुрд▓ी рд╣ै
рд╡ीрд░ू рдХी рджुрдХाрди।

рднрд▓े рдХाрдо рдоें рдлँрд╕ा рдЕрднाрдЧा
рдкीрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै рдкाँрд╡।
рдеू рдеू рдХрд░рддी рдлिрд░े рдЬिрди्рджрдЧी
рдмाрдд рдмрдиाрддा рдЧाँрд╡।
рдХрд░्рдо рд╣ाрд░ рдХрд░ рдХांрдзे рдмैрдаा
рд╕рдмрд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै।
рд░ोрдХे рд░ुрдХрддे рдирд╣ीं рдХिрд╕ी рд╕े
рдпे рдХिрд╕्рдордд рдХे рдмाрди।
рдХрдИ рдоाрд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЦुрд▓ी рд╣ै
рд╡ीрд░ू рдХी рджुрдХाрди।

рдЖрдкрд╕ рдХे рд╕рдордЭौрддे рдоें рд╡ो
рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ाрд░ рдЧрдпा।
рдиेрдХी рдХे рдЖрдб़े рд░ाрдзे рдХो
рдиेрддा рдоाрд░ рдЧрдпा।
рд▓ुрдЯрддा рдирд╣ीं рдХोрдИ рднी рдРрд╕े
рдпूँ рдЕрдкрдиों рдХे рдмीрдЪ।
рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ी рдЕрдкрдиों рдиे
рдлैंрдХ рджिрдпा рд╕ाрдоाрди।
рдХрдИ рдоाрд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЦुрд▓ी рд╣ै
рд╡ीрд░ू рдХी рджुрдХाрди।

рдкрдб़ा рдЬ्рдпोрддिрд╖ी рд╣рд░ рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें 
рдЬिрд╕рдиे рднी рдпрд╣ рджेрдЦा
рдЗрддрдиी рдХैрд╕े рд╣ुрдИ рдмрд▓рд╡рддी
рдмुрд░े рд╡рдХ्рдд рдХी рд░ेрдЦा।
рд░ाрдордмाрдг рдкрдв़рддा рдеा рд╣рд░ рджिрди
рдиिрдд्рдп рд╕ुрдмрд╣ рдФрд░ рд╢ाрдо
рдЙрд╕ рдкрд░ рднी рдлिрд░ рд░ाрд╣ु рдХैрд╕े
рдЦींрдЪ рдЧрдпा рдХрдоाрди।
рдХрдИ рдоाрд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЦुрд▓ी рд╣ै
рд╡ीрд░ू рдХी рджुрдХाрди।

Setu, October 2020


Setu

Volume 5; Issue 5; October 2020


Setu PDF Archives

Editorial

Poetry

Author of the Month

Photo Essay: Slices of Life

In a Lighter Vein

Fiction / Flash

Conversations Artistic

Serial novel

Novella in instalments

Exclusive: Video Poem

Young Voices

Translation

Book Review

Video Poetry


Special Edition: Mahatma Gandhi: Legacy and Relevance

Guest Editor: Santosh Bakaya



рдорд▓ рдвोрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा

рдк्рд░िрдпंрдХा рд╕ौрд░рдн

рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕्рддंрднрдХाрд░

(28 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдХाрдиूрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрдиे рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдкैрджा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी, рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬिंрдЧ рднाрд░рдд рдоें рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬिंрдЧ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдХिрд╕ी рднी рддрд░ीрдХे рд╕े рдоैрди्рдпुрдЕрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдлाрдИ рдХрд░рдиे, рд╢ुрд╖्рдХ рд╢ौрдЪाрд▓рдпों рдФрд░ рд╕ीрд╡рд░ों рд╕े рдоाрдирд╡ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рд▓े рдЬाрдиे, рдиिрдкрдЯाрдиे рдпा рд╕ंрднाрд▓рдиे рдХे рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╕े рд╣ै। рдЕрдм рдЬрдмрдХि рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдЕрднिрдпाрди рдХे рдЬрд░िрдП рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рдкрд░ рдЬोрд░-рд╢ोрд░ рд╕े рдЪрд░्рдЪा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рддो рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдкेрд╢े рдХे рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдП рдЬाрдПँ।)

рдХिрд╕ी рдордиुрд╖्рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдд्рдпाрдЧ рдХिрдП рдЧрдП рдорд▓рдоूрдд्рд░ рдХी рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдХो рдиिрдпुрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рд░्рд╡рдеा рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╣ै। рдФрд░ рдЗрд╕ рдХुрдк्рд░рдеा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕рдоेрдд рддрдоाрдо рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдиे рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдП рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рди рд╕िрд░्рдл рдиिрдЬी рдмрд▓्рдХि рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрдиों рдоें рднी рдЕрдкрдиी рдЬрдб़ें рдЬрдоाрдП рд░рд╣ी। рдЕрдм рдЬрдмрдХि рдкूрд░े рджेрд╢ рдоें рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдЕрднिрдпाрди рдХे рдЬрд░िрдП рд╕ाрдл-рд╕рдлाрдИ рдкрд░ рдЬोрд░-рд╢ोрд░ рд╕े рдЪрд░्рдЪा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рддो рдпрд╣ рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдкेрд╢े рдХे рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдП рдЬाрдПँ। рддрдм рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे 1917 рдоें рдкूрд░ा рдЬोрд░ рджेрдХрд░ рдХрд╣ा рдеा рдХि рд╕ाрдмрд░рдорддी рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдХो рдЦुрдж рд╣ी рд╕ाрдл рдХрд░ेंрдЧे। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╣рд░िрдЬрди рд╕ेрд╡рдХ рд╕ंрдШ рдиे 1948 рдоें рдорд▓ рдвोрдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдеा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рдЗрд╕рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХी рдоांрдЧ рдХी рдеी। рддрдм рдЬाрдХрд░ рдм्рд░ेрд╡-рдХрдоेрдЯी рдиे 1949 рдоें рд╕рдлाрдИ рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХे рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдП рдеे। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдорд▓ рдвोрдиे рдХी рд╣ाрд▓ाрддों рдХी рдЬाँрдЪ рдХे рд▓िрдП рдмрдиी рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╕рдоिрддि рдиे 1957 рдоें рд╕िрд░ рдкрд░ рдорд▓ рдвोрдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдеा।

рдЗрддрдиे рд╕ाрд▓ों рдмाрдж рднी рд╣рдо рджेрд╢ рднрд░ рдоें рдЖрдП рд░ोрдЬ рд╕рдлाрдИ рдХे рд▓िрдП рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХ рдФрд░ рдиाрд▓िрдпों рдоें рдоाрдирд╡ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ुрдИ рдоौрдд рдХी реЩрдмрд░ें рд╕ुрдирддे рд╣ै। рдРрд╕ी рджुрдЦрдж рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЖрд╡ाрд╕ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ी рдоाрдорд▓ों рдХे рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрдЧрдардиों рд╕े рдЗрд╕рдХे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕рдоाрдзाрди рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдЪुрдиौрддी рд╢ुрд░ू рдХी рд╣ै। рдЬिрд╕ рд╕े рджेрд╢ рдоें рд╕ीрд╡рд░ों рдФрд░ рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХों рдХी рд╕рдлाрдИ рдоें рдоाрдирд╡ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХी рдЬрдЧрд╣ рдирд╡ीрдирддрдо рддрдХрдиीрдХों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХों рдФрд░ рдиाрд▓िрдпों рдХी рд╕рдлाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдорд▓ рдк्рд░рдеा (рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬिंрдЧ) рднी рдЗрд╕ рдХाрдо рдоें рд▓рдЧे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрд╢ाрдк рдмрди рдЧрдИ рд╣ै. рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬिंрдЧ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдХिрд╕ी рднी рддрд░ीрдХे рд╕े рдоैрди्рдпुрдЕрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдлाрдИ рдХрд░рдиे, рд╢ुрд╖्рдХ рд╢ौрдЪाрд▓рдпों рдФрд░ рд╕ीрд╡рд░ों рд╕े рдоाрдирд╡ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рд▓े рдЬाрдиे, рдиिрдкрдЯाрдиे рдпा рд╕ंрднाрд▓рдиे рдХे рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╕े рд╣ै। 28 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рдХाрдиूрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрдиे рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдкैрджा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी, рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬिंрдЧ рднाрд░рдд рдоें рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। 2015 рдоें рдЬाрд░ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдЬाрддि рдЬрдирдЧрдгрдиा рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 18 рдоिрд▓िрдпрди рдоैрдиुрдЕрд▓ рдорд▓ рдвोрдиे рд╡ाрд▓े рдШрд░ рдеे।

рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХ рдоैрди्рдпुрдЕрд▓ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╢рд╣рд░ों рдоें рдЦाрд▓ी рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЖँрдХрдб़े рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рдд рдХे 80% рд╕ीрд╡ेрдЬ рдХ्рд▓ीрдирд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдХ्рд░ाрдордХ рд░ोрдЧों рдХे рдХाрд░рдг 60 рдХी рдЙрдо्рд░ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдорд░ рдЬाрддे рд╣ैं। рдпे рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдПँ рд╢рд╣рд░ी рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЕрдзिрдХ рд╣ैं рдФрд░ рдХ्рдпोंрдХि рджेрд╢ рдХे 8000 рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ैं рдФрд░ 6 рд▓ाрдЦ рдЧाँрд╡ рдХे рдмрдб़े рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд╕ीрд╡ेрдЬ рдк्рд▓ांрдЯ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХेрд╡ेंрдЬिंрдЧ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЬाрддि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рджृрдв़рддा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдкेрд╢े рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдорд░्рдерди рдХा рдЕрднाрд╡ рднी рдЗрд╕рдХे рдмрдиे рд░рд╣рдиे рдХे рдкीрдЫे рдПрдХ рдХाрд░рдг рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХा рдЕрднाрд╡ рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдХे рдХрдИ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдЧाрдпрдм рд╣ै। рдЗрдирдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рд╕рдЯीрдХ рд╕рд░्рд╡े рднी рдирд╣ीं рд╣ो рдкा рд░рд╣ा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдбेрдЯा рд╕्рд╡-рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдоैрдиुрдЕрд▓ рдорд▓ рдвोрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрднिрд╢ाрдк рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╕ाрдордиे рдирд╣ीं рдЖ рдкाрддी। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рдкрд╣рд▓ рдХी рд╕рдЦ्рдд рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। 1993 рдоें рд╕ंрд╕рдж рдж्рд╡ाрд░ा рдб्рд░ाрдИ рд╕्рдХेрд╡ेंрдЬрд░्рд╕ рдПँрдб рдХंрд╕्рдЯ्рд░рдХ्рд╢рди рдСрдл рдб्рд░ाрдИ рд▓ैрдЯ्рд░िंрд╕ (рдиिрд╖ेрдз) рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХो рдкाрд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬिंрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХा рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдФрд░ 2,000 рд░ुрдкрдпे рдХा рдЬुрд░्рдоाрдиा рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬрд░्рд╕ (рдПрд╕рдЖрд░рдПрдордПрд╕) рдХे рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдпोрдЬрдиा, рд╕рдордпрдмрдж्рдз рддрд░ीрдХे рд╕े рдПрдХ рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиा (рд╕्рдХेрд╡ेंрдЬрд░्рд╕ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрд╢्рд░िрддों рдХी рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдпोрдЬрдиा), 2007 рдоें рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬрд░ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрд╢्рд░िрддों рдХो рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдоें рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдеी।

рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХैрд╡ेंрдЬрд░्рд╕ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 2013 рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХा рдиिрд╖ेрдз 2013 рд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕्рдХेрд╡ेंрдЬрд░्рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрддाрд╣ै। рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдлाрдИ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдЖрдпोрдЧ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХрд░ेрдЧा рдФрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХे рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╢िрдХाрдпрддों рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░ेрдЧा। рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХे рддрд╣рдд, рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░ाрдзिрдХрд░рдг рдпा рдПрдЬेंрд╕ी рдХो рд╕ीрд╡рд░ों рдФрд░ рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХों рдХी рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╕рдлाрдИ рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХो рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдпा рдиिрдпोрдЬिрдд рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП. рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ рдХो рд░ोрдХрдиे рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдзिрдпों рдкрд░ рдоुрдХрджрдоा рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП 2014 рдоें рдХрдИ рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХिрдП। рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХों рдХी рдорд╢ीрдиीрдХृрдд рд╕рдлाрдИ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдоाрдирджंрдб рд╣ै। рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХрд░рдиे рдкрд░ рджो рд╕ाрд▓ рдХी рдХैрдж рдпा рдЬुрд░्рдоाрдиा рдпा рджोрдиों рдХी рд╕рдЬा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдиे рд╕рд░рдХाрд░ рдХो 1993 рд╕े рдоैрди्рдпुрдЕрд▓ рдорд▓ рдвोрдиे рдХे рдХृрдд्рдпों рдоें рдоाрд░े рдЧрдП рд▓ोрдЧों рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХो 10 рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпे рдХा рдоुрдЖрд╡рдЬा рджेрдиे рдХा рднी рдиिрд░्рджेрд╢ рджिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рдЧрд░िрдоा рдХे рд╕ाрде рдЬीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ III рдоें рдЧाрд░ंрдЯीрдХृрдд рдоौрд▓िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 46 рдпрд╣ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों, рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдмрдЪाрдПрдЧा।

рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдЕрднिрдпाрди рдЬैрд╕े рдСрдкрд░ेрд╢рди рдоें рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдЗрд╕ рдкрд╣рд▓ू рдкрд░ рдеोрдб़ा рдз्рдпाрди рджेрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдоैрдирд╣ोрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рддрдХрдиीрдХी рдЙрди्рдирддि рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा рдЬाрдпे। рдРрд╕े рдХाрд░्рдпों рдоें рд▓рдЧे рд▓рдЧे рд▓ोрдЧों рдХे рдХрд▓ंрдХ рдФрд░ рднेрджрднाрд╡ рд╕े рдЗрддрд░ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рд╡ рдпा рдоुрдХ्рдд рдоैрдиुрдЕрд▓ рдорд▓ рдвोрдиे рд╡ाрд▓ों рдХे рд▓िрдП рддрд░ीрдХा рдвूँрдвा рдЬाрдпे। рдЗрдирдХे рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдмрдЬрдЯ рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЖрд╡ंрдЯрди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдПрд╡ं рдк्рд░рдмंрдз рдХिрдпा рдЬाрдпे। рдоैрдирд╣ोрд▓ рдоें рдЖрдЦिрд░ рдЗрдирдХो рдХ्рдпों рдЙрддрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХे рд▓िрдП рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдкрдХреЬा рдЬाрдпे рдФрд░ рдЙрди рдкрд░ рдЬुрд░्рдоाрдиा рд▓рдЧाрдпा рдЬाрдпे। рдЖрдЦिрд░ рдХ्рдпों рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХ рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдбिрдЬाрдЗрди рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рджोрд╖ рдХो рдвूंрдврдХрд░ рдкрдХреЬा рдЬाрдпे рдХि рдЖрдЦिрд░ рдХ्рдпों рдПрдХ рдорд╢ीрди рдЗрд╕े рд╕ाрдл рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдоिрд╢рди рдХे рддрд╣рдд рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдоें рд▓ाрдЦों рд╕ेрдк्рдЯिрдХ рдЯैंрдХ рдмрдиाрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрдирдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдкрд░ рдмрдиाрдпा рдЬाрдпे рддाрдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдоाрдирд╡ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХी рдХрдо рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬे।

рдХрдИ рд╢рд╣рд░ों рдоें рд╕ीрд╡рд░ेрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдкूрд░े рд╢рд╣рд░ рдХो рдХрд╡рд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХрднी-рдХрднी, рд╕ीрд╡ेрдЬ рд▓ाрдЗрдиें рддूрдлाрди рдХे рдкाрдиी рдХी рдиाрд▓िрдпों рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं рдЬो рдХि рдШिрд╕ рдЬाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдоाрдирд╡ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЦुрд▓ी рдиाрд▓िрдпाँ рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдбिрдЬ़ाрдЗрди рдХी рдЧрдИ рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдаोрд╕ рдХрдЪрд░ा рдбंрдк рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЬो рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдмрдв़ाрддा рд╣ै।
рд╕ैрдиिрдЯрд░ी рдиैрдкрдХिрди, рдбाрдпрдкрд░ рдЖрджि рдХा рдЕрдиुрдЪिрдд рдиिрдкрдЯाрди рдиाрд▓िрдпों рдХो рд░ोрдХ рджेрддा рд╣ै, рдЬो рдорд╢ीрдиें рд╕ाрдл рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдмрдХा рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै. рд╣рдоें рдорд▓ рдк्рд░рдеा рдХे рдоूрд▓ рдХाрд░рдгों рдкрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै - рдЬाрддिрдЧрдд рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХी рднी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд░ाрдЬा рд░ाрдо рдоोрд╣рди рд░ाрдп рдиे рдХрд╣ा рдХि рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╣ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдм рд╕्рдоाрд░्рдЯ рд╢рд╣рд░ों рдХो рдиिрдпрдоाрд╡рд▓ी рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдХे рднेрджрднाрд╡ рдоुрдХ्рдд, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдЖрдЬीрд╡िрдХा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрдиाрдП рдЬाрдиे рдХी рднी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХो рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдоुрджाрдп рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рдФрд░ рджрд▓िрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХे рд╕ाрде рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдиेрддृрдд्рд╡ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдиिрдпंрдд्рд░рдХ рдПрд╡ं рдорд╣ाрд▓ेрдЦा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдХ (рд╕ीрдПрдЬी) рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдХेрд╡рд▓ 16 рд░ाрдЬ्рдпों рдиे рд╣ी рд╕िрд░ рдкрд░ рдорд▓ рдвोрдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдХे рдХाрдиूрди рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдХिрд╕ी рдиे рднी рдЗрд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै। рд╢्рд░рдо рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे ‘рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХ्рд╖рддिрдкूрд░्рддि рдХाрдиूрди’ рдХो рднी рд╕िрд░्рдл 6 рд░ाрдЬ्рдпों рдиे рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдм рдЖрдЧे рдРрд╕ा рди рдХрд░рдХे рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬो рдЖрдп рд╕ृрдЬрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдпा рдЛрдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╕े рдЖрдЧे рдмрдвे рдЬिрд╕рд╕े рдоुрдХ्рдд рдоैрдиुрдЕрд▓ рдорд▓ рдвोрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдкुрд░ाрдиी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХो рдз्рд╡рд╕्рдд рдФрд░ рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдоैрдиुрдЕрд▓ рд╕рдлाрдИ рдоें рд▓рдЧे рд▓ोрдЧों рдоें рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХा рд╕्рддрд░ рдмрдв़ाрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдк्рд░рдеा рдХो рдоिрдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рд╕ंрд╕्рдорд░рдгाрдд्рдордХ рдХрд╣ाрдиी: рдкाрд░ो

рдмीрдиा рдЬैрди

- рдмीрдиा рдЬैрди

рд╡рд╣ рдмिрд▓рдХुрд▓ рддрддैрдпा рдеा। рд╣рдоेрд╢ा рдХाрдЯ рдЦाрдиे рдХो рддैрдпाрд░। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдиे рднी рдмोрд▓рдиा рд╕ीрдЦ рд▓िрдпा рдеा। рдкाрд░ो рд╣рдоेрд╢ा рд╕ोрдЪрддी рд╕рд╣рд░ рдоें рдХрдоाрдИ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрдм рдмुрд▓ाрдпा рд╣ै рддो рд╕рд╣рд░ рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд╣ी рддो рд░рд╣рдиा рдкреЬेрдЧा। рдзोрддी рдкрд╣рди рдХे,рд╕рд░ рдврдХ рдХे рднрд▓ा рдХрд╣ीं рдЭाреЬू-рдкोрдЫा рдХा рдХाрдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкूрдЫो рднрд▓ा! рдорд▓рдХिрди рдиे рдЗрдд्рддे рд╕ुрди्рджрд░ рдХुрд░्рддे рдФрд░ рдЪूреЬीрджाрд░ рдкрдЬाрдоे рджिрдП рд╣ैं рддो рд╡рд╣ рдХ्рдпों рди рдкрд╣рдиे। рдЗрд╕ рдЪौрдХीрджाрд░ рдХो рдХ्рдпों рдЖрдЧ рд▓рдЧрддी рд╣ै?

рдкाрд░ो рдкрддि рдХो рдЗрд╕ी рд╕рдо्рдмोрдзрди рдХे рд╕ाрде рдкुрдХाрд░рддी рдеी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рдЪौрдХीрджाрд░ рд╕рдо्рдмोрдзрди рд╕े рдмुрд▓ाрдпा рдЬाрддे рд╣ी рдЙрд╕рдХे рдкрддि рд╕рд░ूрдкा рдХा рддрди-рдмрджрди рд╕ुрд▓рдЧ рдЙрдарддा рдеा। рдЙрд╕рдХे рдорди рдоें рдкाрд░ो рдХे рдХाрд▓े рдЧрджрд░ाрдпे рдмрджрди рдХो рдзрдоाрдзрдо рдХूрдЯрдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдмрд▓ рдкрдХреЬрддी। рдЧाрд▓िрдпों рдХे рд╕ाрде рдЬैрд╕े рд╣ी рд╡рд╣ рдоाрд░рдиे рдХो рдЦреЬा рд╣ोрддा рдкाрд░ो рдЪंрдбी рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓ेрддी। рдкाрд░ो рдоाрд░рддी рддो рдирд╣ीं рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рд╣ाрде рдоें рдкрдХрдб़ा рдЪिрдордЯा рджेрдЦрдХрд░ рд╕рд░ूрдкा рдоाрд░ рди рдкाрддा।

рдкाрд░ो рдиे рджрдмрдиा рдЫोреЬ рджिрдпा рдеा। рдЙрд╕рдХे рддрд░्рдХ рдмреЬे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдеे। рдЪौрдХीрджाрд░ рд╕ाрдд рд╣реЫाрд░ рдХрдоाрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рджрд╕। рдЪाрд░ рдШрд░ों рдХा рдЪौрдХा-рдмрд░्рддрди, рджो рд╢ोрд░ूрдо рдХी рд╕рдлाрдИ рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХी рд╕рдлाрдИ, рдХрдкреЬे рдзोрдиा, рдЦाрдиा рдмрдиाрдиा рд╕рдм рдЙрд╕ी рдХे рддो рдЬिрдо्рдоे рд╣ै। рдЪौрдХीрджाрд░ рддो рдмрд╕ рдмैрдаे-рдмैрдаे рдмीреЬी рдлूंрдХрддा рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдб्рдпूрдЯी। реЫрд░ा рд╕рд░ीрд░ рдирд╣ीं рд╣िрд▓ाрдиा рдкреЬрддा। рд╡ाрдХрдИ рд╕рд░ूрдкा рдХे рдЬिрдо्рдоे рдХोрдИ рдХाрдо рдирд╣ीं рдеा। рдЬिрд╕ рдмिрд▓्рдбिंрдЧ рдХी рд╡рд╣ рдЪौрдХीрджाрд░ी рдХрд░рддा рдеा рдЙрд╕рдХा рдЕрд╡ैрдз рдиिрд░्рдоाрдг рдо्рдпुрдиिрд╕िрдкрд▓ рдХाрд░рдкोрд░ेрд╢рди рдиे рд░ोрдХ рджिрдпा рдеा। рддीрди рдоंрдЬिрд▓ों рдоें рдмрдирдиे рд╡ाрд▓े рдЙрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдоॉрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рджो рд╕ाрд▓ों рд╕े рд░ुрдХा рд╣ुрдЖ рдеा। рдоाрд▓िрдХ рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рди рдЙрдЧрд▓рддे рдмрдирддा рдеा рди рдиिрдЧрд▓рддे। рд▓िрд╣ाреЫा рд╕рд░ूрдкा рдХी рдмрди рдЖрдИ рдеी। рдЕрднी рд╕िрд░्рдл рдвांрдЪा рд╣ी рдЦреЬा рд╣ुрдЖ рдеा। рдкрд░ рд╕рд░ूрдкा рдХे рд▓िрдП рддो рд╡рд╣ рдорд╣рд▓ рд╕े рдХрдо рди рдеा। рдмिрдЬрд▓ी-рдкाрдиी рдоुреЮ्рдд। рдмреЬा рд╕ा рд╣ॉрд▓। рд▓ैрдЯ्рд░िрди-рдмाрдерд░ूрдо рдЕрд▓рдЧ। рдмрд╕ рдЙрд╕рдиे рд╕ोрдЪ рд▓िрдпा। рдкाрд░ो рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдЖрд░ाрдо рдФрд░ рдзрди рдХा рд╣िрд╕ाрдм рд▓рдЧा рдЙрд╕рдиे рдлрдЯाрдлрдЯ рдЙрд╕े рдЧाँрд╡ рд╕े рдмुрд▓ा рд▓िрдпा।

рдЕрдкрдиी рджो рдмेрдЯिрдпों рдФрд░ рджो рдЧрдард░िрдпों рдХे рд╕ाрде рдоाрдеे рддрдХ рдШूँрдШрдЯ рдХिрдпे рд╡рд╣ рдЦुрдж рдЧрдард░ी рдмрдиी рдбрд░ी-рд╕рд╣рдоी рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд░ेрд▓ рдоें рдмैрдаी рдеी। рдерд░्рдб рдХ्рд▓ाрд╕ рдХे рдЙрд╕ рдбिрдм्рдмे рдоें рддिрд▓ рднрд░ рднी рдЬрдЧрд╣ рди рдеी। рдоुँрд╣ рдХे рдЖрдЧे рднी рд▓ोрдЧ рд▓рджे рдкреЬे рдеे। рдмреЬी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдЬрдЧрд╣ рдмрдиाрдХрд░ рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рд╕ुрд░ рдХो рджेрдЦ рдЖрд╢्рд╡рд╕्рдд рд╣ो рдЬाрддी рдеी। рдкाрд░ो рдХे рд╕рд╕ुрд░ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫे рдеे। рдкाрд░ो рдХे рдорди рдХो рд╢ाрдпрдж рд╡рд╣ी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рдордЭ рдкाрдпे рдеे। рднрд░рд╕рдХ рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд╕рдХा рдЪेрд╣рд░ा рдкреЭ рдкाрдиे рдоें рднी рд╡рд╣ рд╕рдорд░्рде рдеे। рдбрд░ी рдкाрд░ो рдХो рдЕрдкрдиे рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдеोреЬी-рдеोреЬी рджेрд░ рдоें рдЦреЩाрд░ рджेрддे рдеे। рд╕рд╕ुрд░ рдХे рдЧрд▓े рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдЦреЩाрд░ рд╡рд╣ рдЦूрдм рдкрд╣рдЪाрдирддी рдеी। рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рдПрдХ рдЕрдирдЪाрд╣ा рд╕ा рднрдп рдкाрд░ो рдХे рдорди рдоें рд╕рдоा рд░рд╣ा рдеा। рдорди рдоें рдХрдИ рд╕рд╡ाрд▓ों рдиे рдШेрд░ा рдбाрд▓ рд░рдЦा рдеा। рдмेрдЯे рдХो рд╕ाрде рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдЖрдиे рджिрдпा। рдЬрдмрд░्рджрд╕्рддी рдЙрд╕े рдЧाँрд╡ рдоें рдХ्рдпों рд░рдЦ рд▓िрдпा। рдХрд╣ीं рдоेрд░े рд╕ाрде рдХोрдИ рдзोрдЦा рддो рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ा। рдЕрдиेрдХ рдЖрд╢ंрдХाрдУं рд╕े рдШिрд░ी рдЙрд╕ рд╕реЮрд░ рдХो рд╕рд╕ुрд░ рдХी рдЦреЩाрд░ рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдкाрд░ рдХрд░ рдЖрдЦिрд░ рд╡рд╣ рджिрд▓्рд▓ी рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИ।

рдкाрд░ो рдЬрдм рджिрд▓्рд▓ी рдЖрдИ рддрдм рдоॉрд▓ рдХा рдХाрдо рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдмрди्рдж рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдеा। рддीрд╕рд░ी рдоंрдЬिрд▓ рдкрд░ рдЪोрд░ी-рдЫुрдкे рдеोреЬा-рдеोреЬा рдХाрдо рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдмाрд╣рд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдХोрдИ рдирд╣ीं рдЬाрди рд╕рдХрддा рдеा рдХि рдЕंрджрд░ рдХाрдо рднी рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा। рд╡рд╣ рдоॉрд▓ рдЙрд╕े рдмреЬा рдЕрдЬीрдм рд▓рдЧा। рд▓ाрдЗрдЯ рди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕рдм рддрд░рдл рдЕंрдзेрд░ा рд░рд╣рддा рдеा। рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рдмिрдЬрд▓ी рдХी рдЕрд╕्рдеाрдИ рдлिрдЯिंрдЧ рдХी рд╣ुрдИ рдеी рдФрд░ рдПрдХाрдз рдмрд▓्рдм рд▓рдЯрдХा рджिрдП рдЧрдП рдеे। рдиीрдЪे рдХी рджोрдиों рдоंрдЬिрд▓ों рдкрд░ рд╕рди्рдиाрдЯा рдкрд╕рд░ा рд░рд╣рддा рдеा। рдЪाрд░ों рдУрд░ рд▓ोрд╣ा-рд▓ंрдЧреЬ, рд░ेрдд-рдЧाрд░ा-рд╕ीрдоेंрдЯ рдиे рдЧंрджрдЧी рдордЪा рд░рдЦी рдеी। рдкाрд░ो рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рд╕े рджूрд░ рднाрдЧ рдЬाрдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рдЧाँрд╡ рдХा рдЧोрдмрд░ рд╕े рд▓िрдкा рд╕ाрдл-рд╕ुрдерд░ा рд╣рд╡ाрджाрд░ рдШрд░, рдЖँрдЧрди рдоें рдмंрдзी рдЧाрдп, рдЦेрдд рдФрд░ рдЦुрд▓ा рдЖрд╕рдоाрди рдЙрд╕े рд╢िрдж्рджрдд рд╕े рдпाрдж рдЖрдиे рд▓рдЧे। рдкाрд░ो рдХे рд╕рд╕ुрд░ рдиे рдЕрдкрдиा рдХрд░्рддрд╡्рдп рдкूрд░ा рдХिрдпा। рдорди рд╣ी рдорди рдиिрд╢्рдЪिрди्рдд рд╣ो рд╡рд╣ рдПрдХ рд╣рдл्рддे рдоें рдЧाँрд╡ рд▓ौрдЯ рдЧрдП।

рдЙрд╕ рджिрди рд╕рд░ूрдкा рдмрд╣ुрдд рдЙрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдеा। рдоाрд▓िрдХ рдХो рдЬो рдЖрдиा рдеा। рд╕рд░ूрдкा рдиे рдкाрд░ो рдХो рдмुрд▓ाрдпा рдФрд░ рдоाрд▓िрдХ рд╕े рдоिрд▓рд╡ाрдпा। рдмाреЫाрд░ рд╕े рдХोрд▓्рдб-рдб्рд░िंрдХ рдоंрдЧрд╡ाрдИ рдЧрдИ। рдкाрд░ो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдеी рдХि рдЙрд╕े рдПрдХ рдкрд░ाрдпे рдорд░्рдж рдХे рд╕ाрдордиे рдХ्рдпों рдмुрд▓ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рд░ рдкрд░ рдШूंрдШрдЯ рдЖрдЧे рдХो рд╕рд░рдХ рд╡рд╣ рдХुрдЫ рджूрд░ рдкрд░ рдмैрда рдЧрдИ। । рдмрд╣ुрдд рджेрд░ рддрдХ рджोрдиों рдЖрдкрд╕ рдоें рдЧिрдЯрд░-рдкिрдЯрд░ рдХрд░рддे рд░рд╣े। рдЬैрд╕े рд╣ी рдоाрд▓िрдХ рдЧрдП,рдкाрд░ो рдХो рдкрддा рдЪрд▓ рдЧрдпा рдХि рдоाрд▓िрдХ рдХ्рдпों рдЖрдпे рдеे। рд╕рд░ूрдкा рдиे рдЙрд╕े рдмेрд▓рджाрд░ी рдХा рдХाрдо рджिрд▓рд╡ा рджिрдпा рдеा। рдкाрд░ो рдиे рдоाрдпрдХे рдоें рдШрд░ рдФрд░ рдЦेрддों рдХे рдХाрдо рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдФрд░ рдХोрдИ рдХाрдо рдХрд░рдиा рди рдЬाрдиा рдеा। рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдоें рднी рд╡рд╣ рдпрд╣ी рдХाрдо рдХрд░рддी рдеी। рдпрд╣ рдмेрд▓рджाрд░ी рдХा рдХाрдо! рдкाрд░ो рддो рд╕ुрдирддे рд╣ी рд╣рдХрдмрдХा рдЧрдИ। рджो рджिрдиों рдоें рд╣ी рдЙрд╕े рдмेрд▓рджाрд░ी рдХे рдХाрдо рдХी рд╕рдордЭ рд╣ो рдЪрд▓ी рдеी।

 рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рдкрддि рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдиे рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी рд░рд╣рдиे рдХी рдЫрд▓ांрдЧों рд╕े рдЙрдЫрд▓рддा рдорди рдЕрдЪाрдирдХ рдмुрдЭ рдЧрдпा। рдеोреЬे рд╣ी рджिрдиों рдоें рддीрд╕рд░ी рдоंрдЬिрд▓ рддрдХ рд░ेрдд, рдЧाрд░े рдФрд░ рдИंрдЯों рдХे рдЯोрдХрд░े рдвोрддे-рдвोрддे рдкाрд░ो рдХी рдХрдорд░ рдоें рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рджрд░्рдж рд░рд╣рдиे рд▓рдЧा। рддीрди рдорд╣ीрдиों рдоें рд╣ी рдЦाँрд╕ी рд╕े рд╡рд╣ рд▓рдЧाрддाрд░ рдЕрдзрдорд░ी рд░рд╣рдиे рд▓рдЧी। рдЙрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╕ाँрд╕ рдХी рдеोреЬी рддрдХрд▓ीрдл рд░рд╣рддी рдеी рдкрд░ рдЧाँрд╡ рдХे рдмैрджрдЬी рдХी рджрд╡ाрдИ рд╕े рд╡рд╣ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдоें рдеी। рд░ेрдд рдЧाрд░े рдХी рдЙреЬрддी рдзूрд▓ рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдЙрд╕рдХी рдЦाँрд╕ी рдиे рд▓рдЧрднрдЧ рджрдоे рдХा рд░ूрдк рд▓े рд▓िрдпा рдеा। рдоाрд▓िрдХ рднी рдЙрд╕рдХी рдЗрд╕ рд╣ाрд▓рдд рдоें рдЙрд╕рд╕े рдХाрдо рдХрд░рд╡ाрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे рдеे। рдордЬрдмूрд░рди рд╕рд░ूрдкा рдХो рдЧाँрд╡ рдХे рдмैрдж рдЬी рд╕े рджрд╡ाрдИ рдоंрдЧाрдиी рдкреЬी। рд╕рд╕ुрд░ рдЬी рдЦुрдж рджрд╡ाрдИ рджेрдиे рдЖрдП। рдЗрд╕ рдмाрд░ рд╡ैрдж рдЬी рдХी рджрд╡ाрдИ рд╕े рдкाрд░ो рдХो рдЖрд░ाрдо рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓ी рдХोрдаी рдХे рдПрдХ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕рд░ूрдкा рд╕े рдпрджा-рдХрджा рдмाрд╣рд░ рдХा рдХुрдЫ рдХाрдо рдХрд░рд╡ा рд▓िрдпा рдХрд░рддे рдеे। рд╕рд░ूрдкा рдиे рдЙрд╕ рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕े рднी рдкाрд░ो рдХो рджрд╡ा рд▓ाрдХрд░ рджी рд▓ेрдХिрди рдкाрд░ो рдХो рдЙрд╕ рдбॉрдХ्рдЯрд░ी рджрд╡ा рд╕े рднी рдЖрд░ाрдо рди рдоिрд▓ा। рдкाрд░ो рдХी рдЙрд╕ рдмुрд░ी рдЦाँрд╕ी рдФрд░ рдЙрддрд░ा -рдмीрдоाрд░ рдЪेрд╣рд░ा рджेрдЦ рдЙрд╕рдХे рд╕рд╕ुрд░ рдЪिंрддिрдд рд╣ो рдЙрдаे। рдкाрд░ो рдХो рднी рд╕рд╣ाрд░ा рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдЙрд╕рдиे рдЧाँрд╡ рдЬाрдиे рдХी рд░рдЯ рд▓рдЧा рджी। рдордЬрдмूрд░рди рд╕рд░ूрдкा рдиे рдЙрд╕े рд╕рдЦ्рдд рддाреШीрдж рдХे рд╕ाрде рдЧाँрд╡ рднेрдЬ рджिрдпा।

“рдмैрдж рдЬी рдХी рджрд╡ाрдИ рдХрд░рдХे рдЬрд▓्рджी рдаीрдХ рдХрд░ рдЦुрдж рдХो। рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдиा рд╣ै рдЬрд▓्рджी।"

 рдкाрд░ो рдЕрдкрдиी рдЫोрдЯी рдмेрдЯी рдХो рд╕ाрде рд▓े рдЧाँрд╡ рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рд╕рд╕ुрд░ рдЬी рдкाрд░ो рдХो рдЦुрдж рдмैрдж рдЬी рдХे рдкाрд╕ рджिрдЦाрдиे рд▓े рдЧрдП। рдмैрдж рдЬी рдиे рдЙрд╕े рдзूрд▓-рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рджूрд░ рд░рд╣рдиे рдХो рдХрд╣ा। рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдаीрдХ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд╣ी рд╡рд╣ рд╢рд╣рд░ рд▓ौрдЯी। рд╕рд░ूрдкा рдмреЬा рдЖрд▓рд╕ी рдеा। рдШрд░ рдХे рдЦेрддों рдоें рдкैрджा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рджाрд▓-рдЪाрд╡рд▓ рд╡рдЧैрд░рд╣ рджिрд▓्рд▓ी рд▓ाрдиे рдХा рднी рдХрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдЙрдаाрддा рдеा। рдкрд░ рдкाрд░ो рдЕрдкрдиे рдкрддि рд╕े рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЙрд▓्рдЯी рдеी। рдЙрд╕рдХी рдХрд░्рдордарддा рдиे рд╣ी рдЙрд╕े рд╕ाрд╕-рд╕рд╕ुрд░ рдХा рдк्рдпाрд░ा рдмрдиाрдпा рдеा। рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рд╣ी рдирдирдж рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рддрдп рд╣ुрдЖ рдеा। рд╕рд╕ुрд░ рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЪिंрддा рдХी рд▓рдХीрд░ें рджेрдЦ рдкाрд░ो рдиे рдЕрдкрдиे рджрд╣ेреЫ рдоें рдоिрд▓े рд╕ाрд░े рдХрдкреЬे-рдЧрд╣рдиे рдФрд░ рдмрд░्рддрди рдиिрдХाрд▓ рдХрд░ рджे рджिрдП। рд╕рд╕ुрд░ рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рдЙрджाрд░рддा рджेрдЦ рднाрд╡рд╡िрд╣्рд╡рд▓ рд╣ो рдЙрдаे। рдкाрд░ो рдЪाрд░ рдмрд╣рдиें рд╣ी рдеीं। рдкрд░िрд╡ाрд░ рднी рд╕ंрдкрди्рди рдеा। рдкрд░ рдкाрд░ो рдеोреЬी рдЧिрдЯ्рдЯी, рдЧрдаी рдФрд░ рдХाрд▓ी рдеी। рд╡ैрд╕े рдеी рддो рдкрдХ्рдХी рд╕ांрд╡рд▓ी рдкрд░ рд╣рдоाрд░ा рд╕рдоाрдЬ рддो рджो рд╣ी рд░ंрдЧों рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХो рдмाँрдЯрддा рд╣ै-рдЧोрд░ा рдФрд░ рдХाрд▓ा। рд╕рд░ूрдкा рдеा рд▓ंрдмा, рдкрддрд▓ा рдФрд░ рдЧोрд░ा। рдХोрдИ рдоेрд▓ рди рдеा। рдШूंрдШрдЯ рдЙрдаाрддे рд╣ी, ‘рдмрд╣ू рддो рдХाрд▓ी рд╣ै। рдЕрд░े! рд╣рдоाрд░े рдЪाँрдж рд╕े рд╕рд░ूрдкा рдХा рдХ्рдпा рдЬोреЬ рдвूंрдвा! рдирдирдж рдХрднी рдЙрд╕े 'рд▓рдж्рджреЬ' рдХी рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХрд░рддी рддो рдХрднी рдХाрдо рдЫोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी 'рдЖрд▓рд╕рди' рд╕े। рдкреЬोрд╕рдиों, рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдмреЭ рдХрд░ рдирдирдж рдХे рддाрдиों рдХो рднी рдкाрд░ो рдЪुрдкрдЪाрдк рд╕рд╣ рдЧрдИ।

рд╕ाрд▓ рднрд░ рдмाрдж рдкाрд░ो рдХा рдмेрдЯा рд╣ो рдЧрдпा। рдирдирдж рдХे рдШрд░ рднी реЩुрд╢ी рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдеी। рдирдирдж рдиे рдмेрдЯी рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рд╕ाрд╕ рдмреЬी рдЦुрд╢ рдеी। рд▓рдХ्рд╖्рдоी-рдЧрдгेрд╢ рд╕े рджोрдиों рднाрдИ-рдмрд╣рди рдЬрдм рдкाрд▓рдиे рдоें рд▓ेрдЯрддे рддो рдкाрд░ो рдХी рдирдирдж рдЬрд▓ рдЙрдарддी। рдкाрд░ो рдХा рджूрдз рд╕ा рдЧोрд░ा рдмेрдЯा рдЙрд╕рдХी рддрд╡े -рд╕ी рдХाрд▓ी рдмेрдЯी рдХे рд╕ाрдордиे рдЬैрд╕े рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЧрдпे рддрдоाрдо рд╡्рдпंрдЧ्рдпों рдФрд░ рдЙрдкрд╣ाрд╕ों рдХा рд╕्рдорд░рдг рдХрд░ा рджेрддा। рдкाрд░ो рдиे рджो рдмेрдЯिрдпो рдХो рдФрд░ рдЬрди्рдо рджिрдпा। рдкрд░ рдирдирдж рдХे рдлिрд░ рдмेрдЯी рд╣ी рд╣ुрдИ।

 рдирдирдж рдХा рдкрддि рднी рд╕рд░ूрдкा рдХे рдкाрд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдЖ рдЧрдпा рдеा। рд╡рд╣ рдЦाрд▓ी рдкреЬे рдоॉрд▓ рдХे рдЖрдЧे рдЕрдирди्рдиाрд╕ рдмेрдЪрдиे рдХी рд░ेрд╣реЬी рд▓рдЧाрддा рдеा। рдирдирдж рдЕрдкрдиी рджोрдиों рдмेрдЯिрдпों рдХे рд╕ाрде рдоाрдпрдХे рдоें рд╣ी рдЬрдо рдЧрдИ рдеी। рдРрд╕े рдоें рдкाрд░ो рдХो рдкрддि рдХा рдмुрд▓ाрд╡ा рдмреЬा рднрд▓ा рд▓рдЧा рдеा। рдкрд░ рд╢рд╣рд░ рдХा рдЬीрд╡рди рднी рджूрд░ рдХे рдвोрд▓ рдЬैрд╕ा рд╕ुрд╣ाрд╡рдиा рд╣ै, рдпрд╣ рдкाрд░ो рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоें рд╣ी рдЬाрди рд▓िрдпा рдеा। рдкрддि рдХा рдоुрд▓рдо्рдоा рднी рдЙрддрд░ рдЪुрдХा рдеा। рд╕ो рдкाрд░ो рдиे рдХрдорд░ рдХрд╕ рд▓ी рдеी। рдкाрд░ो рдиे рдЦेрддों рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рджाрд▓ें, рдЧुреЬ, рддिрд▓, рдЪाрд╡рд▓ рд╕рдм рдмांрдз рд▓िрдП। рдЕрдмрдХी рдмाрд░ рдкाрд░ो рдХे рдоाрдоा рдЙрд╕े рдЫोреЬрдиे рдЖрдпे рдеे। рдоाрдоा рдХे рд╕ाрде рдЬाрдХрд░ рдЙрд╕рдиे рд╕реЬрдХ рдкाрд░ рдХे рдбॉрдХ्рдЯрд░ों рдХे рдХ्рд╡ाрд░्рдЯрд░ों рдоें рдХाрдо рдХी рдмाрдд рдХी। рд╕ाреЮ-рд╕ुрдерд░ी рдкाрд░ो рдХो рдЬрд▓्рдж рд╣ी рдХाрдо рдоिрд▓ рдЧрдП। рдХुрдЫ рд╣ी рджिрдиों рдоें рджीрдкाрд╡рд▓ी рдкрд░ рдПрдХ рдкुрд░ाрдиा рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдлोрди рднी рдоिрд▓ा рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рдкुрд░ाрдиे рдкрд░ рд╕ुंрджрд░ рд╕ूрдЯ рднी।

рдЕрдмрдХी рдмाрд░ рдкाрд░ो рдиे рдоाрдоा рд╕े рд╕рдм рд╕ीрдЦा। рдЯ्рд░ेрди рдХी рдЯिрдХрдЯ рдмुрдХ рдХрд░рдиा। рдЕрдХेрд▓े рджिрд▓्рд▓ी рдЖрдиा। рдлोрди рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा। рдоेрд╕ेрдЬ рднेрдЬрдиा। рдоुрдЭे рдмрд╣ुрдд рддाрдЬ्рдЬुрдм рд╣ुрдЖ рдЬрдм рдоैंрдиे рд╡्рд╣ाрдЯ्рд╕рдПрдк्рдк рдкрд░ рдкाрд░ो рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рджेрдЦी। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдмेрдЯिрдпों рдХी, рдЙрдирдХे рдЖрдзाрд░-рдХाрд░्рдб рдХी, рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХी, рд╕рдмрдХी реЮोрдЯो рдкेрд╕्рдЯ рдХी। рдоैं рддो рдЕрдЪрд░реЫ рд╕े рднрд░ рдЙрдаी। рдЬрдм рдкूрдЫा рддो рдмोрд▓ी, “рдлोрди рддो рдкाँрдЪ рдирдо्рдмрд░ рд╡ाрд▓ी рдЖंрдЯी рдиे рджिрдпा। рдЬीрдЬा рдХो рдЕрдорд░ीрдХा рдлोрдЯू рднेрдЬ рд░рд╣ी рдеी। рдЧрд▓рддी рд╕े рдЖрдкрдХा рджрдм рдЧрдпा।" рдмाрддों рдмाрддों рдоें рдЙрд╕рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдЙрд╕рдХे рдПрдХ рдЬीрдЬा рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд▓ेрдмрд░ рдХा рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдкाрд╕ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдлोрдЯो рднेрдЬ рд░рд╣ी рдеी। рдоुрдЭे рддрдХ рдмрд╣ुрдд рд╕рдордп рдкрд╢्рдЪाрдд рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдлोрди рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा рдЖрдпा рдеा। рдПрдХ рдмाрд░ рдмेрдЯे рдиे рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕े рдлोрди рдХिрдпा рдеा рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ рд╡्рд╣ाрдЯ्рд╕рдПрдк рдкрд░ рднेрдЬрдиा рдеा рдоेрд░े рд╣ाрде рдкाँрд╡ рдлूрд▓ рдЧрдП рдеे। рдлोрди рдкрд░ рд╕ुрди-рд╕ुрдирдХрд░ рдФрд░ рд╕рдордЭ-рд╕рдордЭ рдХрд░ рдмрд╣ुрдд рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рд╣ी рдоैं рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ рднेрдЬрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рдкाрдИ рдеी। рдкाрд░ो рдХे рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡рд╣ рдЕрдирдкреЭ, рдЖрдЬ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕рд▓ी рдиाрдо рдкाрд░्рд╡рддी рдХी рд╣рдХрджाрд░ рдмрди рдЧрдИ рдеी। рдкाрд░्рд╡рддी рдХी рдХुрд╢рд▓рддा рдоेрд░े рд▓िрдП рдЧрд╣рд░े рдЕрдЪрд░рдЬ рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрди рдЧрдИ рдХि рдХрдм рдЙрд╕рдиे рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдлोрди рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा рд╕ीрдЦा। рдЖрдЬ рднी рдоैं рдпрд╣ी рд╕ोрдЪрддी рд╣ूँ рдХि рд╕िрд░्рдл рддीрд╕рд░ी рдХрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкреЭी рдЙрд╕ рдкाрд░्рд╡рддी рдХो рдЕрдЧрд░ рдоौрдХा рдоिрд▓े рддो рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдХी рднी рдмрд░ाрдмрд░ी рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।

 рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рджोрдиों рдмेрдЯिрдпों рдХा рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдоें рджाрдЦिрд▓ा рдХрд░ाрдпा। рди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХा рдмैंрдХ рдоें рдЦाрддा рдЦुрд▓ा рдмрд▓्рдХि рдпूрдиिрдлाрд░्рдо, рдЬूрддे, рдмрд╕्рддा рд╕рдм рдоिрд▓े। рдирд╣ा-рдзोрдХрд░ рдЬрдм рджोрдиों рдмेрдЯिрдпाँ рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ोрддीं рддो рдкाрд░ो рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦ рдХрд░ рдиिрд╣ाрд▓ рд╣ो рдЬाрддी। рд╕рд░ूрдкा рдЙрди्рд╣ें рдкреЭाрдиे рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдирд╣ीं рдеा рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡ाрд░्рдеी рдорди рдЕрдкрдиा рдлाрдпрджा рджेрдЦ рдЪुрдк рд░рд╣ा। рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рднोрдЬрди рдФрд░ рддрдоाрдо рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рд╕े рдоुрдХ्рддि рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдеी।

рдкाрд░ो рдиे рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдеा рдХि рдирдирдж рдХे рд░рд╣рддे рдЧाँрд╡ рдпрджि рдХुрдЖँ рд╣ै рддो рдирдирджोрдИ рдФрд░ рдкрддि рдХे рд░рд╣рддे рд╢рд╣рд░ рдоाрдиो рдПрдХ рдЦाрдИ рд╣ै। рдЕрдкрдиा рд╕рд▓ीрдм рдЦुрдж рд╣ी рдЙрдаाрдиा рд╣ै। рдкाрд░ो рдиे рдХुрдЫ рдФрд░ рдХाрдо рдкрдХреЬ рд▓िрдП। рдЕрдм рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдорди рдХा рдЦाрддी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдорди рдХा рдкрд╣рдирддी। рд╕рд░ूрдкा рдЕंрдбा рдирд╣ीं рдЦाрддा рдеा рдкрд░ рдкाрд░ो рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдмेрдЯिрдпों рдХो рдЖрдорд▓ेрдЯ рдмрд╣ुрдд рдЕрдЪ्рдЫा рд▓рдЧрддा। рдкрдиीрд░ рднी рдЦाрдиा рдЙрди्рд╣ें рдЦाрд╕ा рдкрд╕ंрдж рдеा। рдмाреЫाрд░ рдХा рд╕рдм рдХाрдо рдкाрд░ो рдХे рдЬिрдо्рдоे рдеा। рд╕рд░ूрдкा рдХे рдордиा рдХрд░рдиे рдХे рдмाрд╡реЫूрдж рд╡рд╣ рд╕рдм рдЦाрддी рдФрд░ рдКрдкрд░ рд╕े рдзौंрд╕ рдЬрдоाрддी- рдХрдоाрддे рдХिрд╕рд▓िрдП рд╣ैं? рдорди рдХा рди рдЦाрдПँ рддो рдлाрдпрджा рдХ्рдпा।

рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдШूंрдШрдЯ рдХрд░рдиा рднी рдЙрд╕рдиे рдЫोреЬ рджिрдпा рдеा, “рдирди्рджोрдИ рддो рдЫोрдЯे рд╣ैं, рдЙрдирд╕े рдХ्рдпों рдХрд░ूँ рдоैं рдкрд░्рджा? рд╕рд╕ुрд░ рд╕े рддो рдХрд░рддी рд╣ूँ рди।” рд╕рд╕ुрд░ рднी рдкाрд░ो рдХा рд╣ी рдкрдХ्рд╖ рд▓ेрддे। рдкाрд░ो рдЙрдирдХे рдЖрдиे рдкрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдзोрддी рд╣ी рдкрд╣рдирддी। рдкाрд░ो рдХो рджोрд╖ी рдард╣рд░ाрдиे рдХा рдХोрдИ рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдиреЫрд░ рди рдЖрддा।

рд╕рд░ूрдкा рдмेрдЯे рдХो рджिрд▓्рд▓ी рди рдЖрдиे рджेрддा। рдирд╡ें рдмрд░рд╕ рдоें рд▓рдЧрдиे рдкрд░ рднी рдЙрд╕े рддीрди рддрдХ рдХी рдЧिрдирддी рдФрд░ рдм рд╕े рдмैрд▓ рд╣ी рдЖрддा рдеा рдЬрдмрдХि рдЙрд╕рд╕े рдЫोрдЯी рджोрдиों рдмрд╣рдиें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рд╕ीрдЦ рдЪुрдХी рдеीं। рдкाрд░ो рдХрдоाрдПрдЧी рдФрд░ рд╡рд╣ рдоौрдЬ рдХрд░ेрдЧा। рд╡рд╣ рд░ोрдЯी рдмрдиाрдПрдЧी рдФрд░ рдЦिрд▓ाрдПрдЧी, рдпрд╣ी рд╕ोрдЪ рдХрд░ рдЙрд╕рдиे рдкाрд░ो рдХो рдмुрд▓ाрдпा рдеा। рдпूँ рдкाрд░ो рд╕рдм рдХрд░рддी рдФрд░ реЩुрд╢ी-реЩुрд╢ी рдХрд░рддी। рдкрд░ рдкाрд░ो рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рдЗрдЬ्реЫрдд рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рддी рдеी рдЬो рд╣рд░ рдкрдд्рдиी рдХा рд╣реШ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╕-рд╕рд╕ुрд░ рдиे рдЙрд╕े рджोрдиों рджिрдП। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдкाрд░ो рдЬाрди рднी рджेрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рдеी рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рдкрддि рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдЬिрд╕рдиे рдЙрд╕े рдбेंрдЧू рд╣ोрдиे рдкрд░ рдорд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЫोреЬ рджिрдпा рдеा। рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рднूрд▓ рдЧрдпा рдеा рдХि рдоाрдирд╡рддा рдХा рдиाрд╢ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрди рдШрд░ों рдоें рд╡рд╣ рдХाрдо рдХрд░рддी рдеी, рд╡े рдЕрдм рддрдХ рдкाрд░ो рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдмрди рдЪुрдХे рдеे। рддेреЫ рдмुрдЦाрд░ рд╕े рддрдкрддी рд▓рдЧрднрдЧ рдмेрд╣ोрд╢ рдкाрд░ो рдиे рдЬрдм рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдоें рдЦुрдж рдХो рджाрдЦिрд▓ рджेрдЦा рддो рдЕрдкрдиी рдЖँрдЦों рдоें рднрд░े рдЖँрд╕ुрдУं рдХो рдЪुрди्рдиी рд╕े рдкोंрдЫ рд▓िрдпा।

рд╕рд░ूрдкा рдХो рдкाрд░ो реЫрд╣рд░-рд╕ी рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧी рдеी। “рдЕрд░े рд╕рд░ूрдкрд╡ा! рддेрд░ी рдмीрдмी рддो рдмреЬी рдЙреЬрдиे рд▓рдЧी рд╣ै।”

рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рд▓ोрдЧों рдФрд░ рдмрд╣рдиोрдИ рдХी рд╡्рдпंрдЧ्рдпोрдХ्рддिрдпाँ рд╕ुрди рдкाрд░ो рдХा рднрд░्рддाрд░ рд╣ोрдиे, рдорд░्рдж рд╣ोрдиे рдХा рджрдо्рдн рдЬिрд╕ реШрджрд░ рдкрджрджрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рдеा рдХिрд╕ी рд╕े рдЫुрдкा рди рд░рд╣ा рдеा। рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдХाрдорд╡ाрд▓िрдпाँ рдкाрд░ो рдХी рд╣рдорджрд░्рдж рдмрди рдЪुрдХी рдеीं। рдЙрд╕ рдЦाрд▓ी рдкреЬे рдоॉрд▓ рдоें рд╕рдмрдХा рдЬрдордШрдЯ्рдЯा рд▓рдЧा рд░рд╣рддा। рдЦाрдиा рдЦाрдиे рдФрд░ рдЖрд░ाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдФрд░ рдЬрдЧрд╣ рди рдеी। рдПрдХ рджिрди рд▓рдХреЬी рдХी рд╕ीреЭी рд╕े рд╕рд░ूрдкा рдЧिрд░ рдЧрдпा। рдиंрджोрдИ рд╢рд░ाрдм рдХे рдирд╢े рдоें рдзुрдд рдкреЬा рдеा। рдкाрд░ो рдиे рдлोрди рдХрд░рдХे рдоीрдиा рдХे рдмेрдЯे рдХो рдмुрд▓ा рд▓िрдпा рдФрд░ рдкрддि рдХो рдкाрд╕ рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рд▓े рдЧрдИ। рд╕рдХ्рд╖рдо рдкрдд्рдиी рдиे рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕рдХा рдЧौрд░рд╡ рдЫीрди рд▓िрдпा। рдЕрд╣рд╕ाрди рдоाрдирдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкाрд░ो рдХो рд╕реЫा рджेрдиा рд╕рд░ूрдкा рдХो рд▓ाреЫिрдоी рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा। рдЙрд╕рдиे рддрдп рдХिрдпा рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдмेрдЯा рдЕрдкрдиी рдмрд╣рди рдХे рдиाрдо рдХрд░ рджेрдЧा рдФрд░ рдкाрд░ो рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдФрд░ рдкैрджा рдХрд░ рд▓ेрдЧी। рд░ाрдд рднрд░ рдирд╢े рдоें рдмреЬрдмреЬाрддा рд░рд╣ा।

“рдмреЬी рдЕрдХреЬрддी рд╣ै। рдмрдЪ्рдЪा рд╣ोрдЧा рддो рдХैрд╕े рдЬाрдпेрдЧी рдХाрдо рдкे। рджेрдЦрддा рд╣ूँ। рдХिрд╕рди рдХो рдкрди्рдиी рдХे рдиाрдо рдХрд░ рджूंрдЧा। рддрдм рддो рдХрд░ेрдЧी рдПрдХ рдмрдЪ्рдЪा рдФрд░। рд╕ाрд░ी рдЕрдХреЬ рдиिрдХाрд▓ рджूंрдЧा рд╕ाрд▓ी рдХी।"

 рдкाрд░ो рдЙрдмрд▓ рдкреЬी। рд╡рд╣ рдЗрд╕ рд╣рдорд▓े рдХे рд▓िрдП рдХрддрдИ рддैрдпाрд░ рди рдеी। рдЕрдЧрд▓ी рд╕ुрдмрд╣ рдкाрд░ो рдХрд╣ीं рди рдеी। рдмेрдЯिрдпाँ рдбрдмрд▓рд░ोрдЯी рдЦाрдХрд░ рд╕्рдХूрд▓ рдЪрд▓ी рдЧрдИं। рдкाрд░ो рджेрд░ рд╢ाрдо рдХो рд▓ौрдЯी। рд╕рд░ूрдкा рдХे рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫрдиे рдкрд░ рднी рди рдмрддाрдпा рдХि рдХрд╣ाँ рдеी। рд╕рд░ूрдкा рдЙрдмрд▓рддा рд░рд╣ा। рджूрд╕рд░े рджिрди рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рди рдеी। рд╕ुрдмрд╣ рдХे рдЫрд╣ рдмрдЬे рдеे। рдХाрдо рдкрд░ рд╡рд╣ 9 рдмрдЬे рдЬाрддी рдеी। рд╕рд░ूрдкा рдХा рдорди рдЦрдЯрдХ рд╣ी рд░рд╣ा рдеा рдХि рдЧाँрд╡ рд╕े рдлोрди рдЖ рдЧрдпा। рдкाрд░ो рд░ाрд╕्рддे рдоें рдеी। рдЙрд╕рдиे рд╕рд╕ुрд░ рдХो рдЕрдкрдиे рдЖрдиे рдХी рд╕ूрдЪрдиा рджे рджी рдеी। рдкрд░ рд╡рд╣ рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рди рдЬाрдХрд░ рд╕ीрдзे рдЧाँрд╡ рдХे рдк्рд░рд╕ूрддि рдЧृрд╣ рдЪрд▓ी рдЧрдИ। рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдкैрджा рд╣ी рди рд╣ों, рдЬреЬ рд╣ी рдХाрдЯ рджी рдЬाрдп। рдкреЭी-рд▓िрдЦी, рдЙрдЪ्рдЪ рдкрдж рдкрд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд рдоैं рднी рд╢ाрдпрдж рдЗрддрдиी рд╣िрдо्рдордд рди рджिрдЦा рдкाрддी। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХрджрдо рд░рдЦрддी рдк्рд░рд╕ूрддि рдЧृрд╣ рдХी рд╕рд╣ाрдпिрдХा рдХे рд╕ाрде рдердХी рдкाрд░ो рдХो рдЖрддे рджेрдЦ рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкрд░ рдЖрддे рд╕рд╕ुрд░ рд░ुрдХ рдЧрдП। рд╕рдХрддे рдоें рд╡े рднी рдХрдо рди рдеे। рд╕рдордЭ рддो рд╕рдм рдЧрдпे рдеे। рдХрд╣ा рдХुрдЫ рдирд╣ीं, рдмрд╕ рдкाрд░ो рдХो рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкрд░ рдмैрдаा рджिрдпा рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдкैрджрд▓ рдЪрд▓рдХрд░ рдЙрд╕े рдШрд░ рд▓े рдЖрдпे।

рдЕрдЪाрдирдХ рдоाँ рдХो рджाрджा рдХी рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдкрд░ рдмैрдаा рдЖрддे рджेрдЦ рдкाрд░ो рдХा рдмेрдЯा рдХिрд╢рди рдХुрдЫ рд╕рдордЭ рдирд╣ीं рдкाрдпा। рдЧाँрд╡ рдоें рд╣рд╡ा рдХी рддрд░рд╣ рдкाрд░ो рдХी рд╣рдардзрд░्рдоिрддा рдХे рдЪрд░्рдЪे рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдкाрд░ो рдХी рдоाँ рдЫाрддी рдкीрдЯ-рдкीрдЯ рдХрд░ рддांрдбрд╡ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी, “рдЕрд░े! рдХ्рдпा рдПрдХ рдФрд░ рдмेрдЯा рдкैрджा рдХрд░ рд╣рдоें рди рджे рд╕рдХрддी рдеी? рдоूрд▓ рд╣ी рдирд╕ा рджिрдпा।” рд╕рд░ूрдкा рдлोрди рдкрд░ рд╣ी рдмрд▓рдмрд▓ा рд░рд╣ा рдеा। рд╕ाрд░े рдХुрдЪрдХ्рд░ों рдФрд░ рд╖рдбрдпंрдд्рд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдПрдХ рдмुрд▓ंрдж рдиिрд░्рдгрдп рд╕े рдзрд░ाрд╢ाрдпी рдХрд░ рдкाрд░ो рди рдЬाрдиे рдХ्рдпा рд╕ोрдЪ рдзीрд░े рд╕े рдоुрд╕्рдХрд░ाрдИ। рдЬрдоीрди рдкрд░ рдмिрдЫी рдЪрдЯाрдИ рдкрд░ рд▓ेрдЯी рдоाँ рдХिрд╢рди рдХो рдХोрдИ рдЕрдирдЬाрди рдФрд░рдд рд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеी। рд╕ाрд╕-рд╕рд╕ुрд░ рдХी рд╕рд╣рдорддि рдиे рдкाрд░ो рдХी рд╕ाрд░ी рдердХрди рджूрд░ рдХрд░ рджी рдеी। рдЕрдм рд╡рд╣ рдЪिрдХрдиा рдШреЬा рдмрдиे рд▓ोрдЧों рдХी рдмाрддें рд╕ुрди рднрд░ рд░рд╣ी рдеी। рдХुрдЫ рд╕рдордп рдмाрдж рдЪाрдп рдкीрддे рд╣ुрдП рдмिрд╕्рдХुрдЯ рдХुрддрд░рддे рд╣ुрдП рдкाрд░ो рдиे рд╣ौрд▓े-рд╕े рдХिрд╢рди рд╕े рдкूрдЫा, “рдмрд╣рдиों рдХे рдкाрд╕ рдЪрд▓ेрдЧा? рд╡рд╣ीं рд░рд╣рдиा рдЕрдм?”

 рд╕рд░ूрдкा рд╕рдм рдЬाрди рддो рдЪुрдХा рд╣ी рдеा। рдЙрд╕рдХी рдиाрдХ рддрд▓े рдкाрд░ो рдЗрддрдиा рдмреЬा реШрджрдо рдЙрдаा рд▓ेрдЧी рдЙрд╕рдиे рд╕ोрдЪा рди рдеा। рдкाрд░ो рдиे рдЕрдкрдиा рдорд╣рд▓ рдЦुрдж рдмрдиाрдпा рдеा, рдЙрд╕рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдФрд░ рд╣िрдо्рдордд рдХे рдИंрдЯ-рдЧाрд░े рд╕े рдмрдиा рдорд╣рд▓। рдореЫрдмूрдд рдЗрд░ाрджों рдФрд░ рддीрдиों рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрде рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддी рдкाрд░ो рдЬिрд╕ рдирдП рд╕реЮрд░ рдкрд░ рдЪрд▓ рдкреЬी рдеी рд╡рд╣ाँ рд╕े рдЙрд╕े рдХोрдИ рд╡ाрдкिрд╕ рдирд╣ीं рд▓ौрдЯा рд╕рдХрддा рдеा।

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рд╢ोрднा рдХौрд░


рд╢िрдХ्рд╖ा  

рдкीрдПрдЪ.рдбी.- рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп - ‘рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣िрди्рджी рдЕрд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд░ंрдЧрдоंрдЪ: рд╕ीрдоाрдПँ рдФрд░  рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ’, 2003
рдПрдо.рдП. рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдзрд░्рдорджрд░्рд╢рди – рд╕्рд╡рд░्рдг рдкрджрдХ -рдкंрдЬाрдмी рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी , рдкрдЯिрдпाрд▓ा 2010
рдПрд╕ोрд╕िрдПрдЯрд╢िрдк - рднाрд░рддीрдп рдЙрдЪ्рдЪ рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕ंрд╕्рдеाрди, рд╢िрдорд▓ा 2016-18
рдЕрдиुрдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдбिрдк्рд▓ोрдоा,рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╕ंрд╕्рдеाрди, рджिрд▓्рд▓ी рдХेंрдж्рд░  

рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХाрд░्рдп
рджैрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рд╢ोрдз рдЬ्рдЮाрдирд╡ृрдд्рддि -2020 
‘рд╢्рд░ी рджрд╕рдордЧ्рд░ंрде: рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг’, рд╡िрд╕्рддृрдд рд╢ोрдз рдкрд░िрдпोрдЬрдиा, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЕрдиुрджाрди рдЖрдпोрдЧ, 2013-2016
‘рд░ंрдЧрдоंрдЪ’ - рд▓рдШु рд╢ोрдз рдкрд░िрдпोрдЬрдиा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, 2000-2002
рд╢ोрдз рд╕рд╣ाрдпрдХ - рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, 1999 -2000 

рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХें 
рд╕ौрдо्рдпा, рд╕рди्рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1996 (рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рд╕्рдлрд╕्рдЯिрдХेрдЯिрдб рд╕्рдкॉрд▓, рд╕рдордп рдк्рд░рдХाрд╢рди, 1999 (рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣), рд╕ंрд╕्рдХृрддि-рдиिрдпрди्рддा: рдЧुрд░ु рдЧोрдмिрди्рдж рд╕िंрд╣, (рд╕рдо्рдкाрджрдХ), рд╢ंрдХрд░ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, 2014, рдирдИ рдХрд╡िрддा рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╡िрдЬрдпрджेрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕ाрд╣ी, рд╢ंрдХрд░ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, 2015, рдЧुрд░ु рдЧोрдмिрди्рдж рд╕िंрд╣ рдХृрдд рд░ुрдж्рд░ाрд╡рддाрд░: рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди, рд╢ंрдХрд░ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, 2016, рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╕िрдЦ рдЧुрд░ु, (рд╕рдо्рдкाрджрдХ), рд╢ंрдХрд░ рдкрдм्рд▓िрдХेрд╢рди, 2016, рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░  рдЗрддिрд╣ाрд╕, (рд╕рдо्рдкाрджрдХ) рд╕ंрдЬрдп рдк्рд░рдХाрд╢рди , 2019, рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рд╕िрдж्рдзांрдд, (рд╕рдо्рдкाрджрдХ) рд╕ंрдЬрдп рдк्рд░рдХाрд╢рди 2019,  рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░  рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, (рд╕рдо्рдкाрджрдХ) рд╕ंрдЬрдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2019,   рд░ंрдЧрдоंрдЪ: рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ, рд╢िрд╡ाрд▓िрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди,  2019. 

рд╕рдо्рдк्рд░рддि: рдЕрд╕िрд╕्рдЯेंрдЯ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рдХिрд░ोреЬीрдорд▓ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп     
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: kaurshobha23@gmail.com

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рдЪिंрддाрдордгि рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддा

рдЕрдоिрдд рдХुрдоाрд░ рд░ाрдп (JRF)

рдХुрдЫ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓ेрдЦ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рд╕ंрдХрд▓िрдд। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рд░ाँрдЪी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд░ाँрдЪी рд╕े рдбॉ. рд╣ीрд░ा рдирди्рджрди рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рдиिрд░्рджेрд╢рди рдоें ‘рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдЪिंрддाрдордгि (рднाрдЧ-1) рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп (рдкीрдПрдЪ. рдбी)।

рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдЩ्рдордп рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╡िрд╢्рд╡ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдХ рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рдПрдХ рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдзुрд░ंрдзрд░ рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдЪेрддрдиा рдХी рдЖрднा рд╕े рдЪाрд░ों рджिрд╢ाрдПँ рдЬрдЧрдордЧा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдЖрд▓ोрдХ рд╕рдо्рдкрди्рди рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдПрдХ рдУрд░ рддो рд▓ोрдЧ рдирд╡ीрди рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि рдкा рд▓ेрддे рд╣ैं, рддो рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЙрд╕рдоें рдиिрдордЧ्рди рд╣ोрдХрд░ рдЖрдирди्рдж рдХे рдЙрд╕ рд▓ोрдХ рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдЬрдЧрдд рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪрд░ाрдЪрд░ рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд╕ाрде рдЙрдирдХा рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдпрдкूрд░्рдг рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡рдЪрдиाрд╡рд▓ी рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ृрджрдп рдоें рд░ाрдЧाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдордиीрд╖िрдпों рдХा рдЬीрд╡рди рд╣ी рдкрд░рдо рд╕ाрдзрдиा рд╣ै рдЬो рд▓ोрдХ рдоें рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдХाрд▓िрдоा рдХो рд╣рдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП рдРрд╕ा рдиूрддрди рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдоें рдордиुрд╖्рдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдЕрдкिрддु рд╕рдорд╕्рдд рдк्рд░ाрдгी рдЕрдкрдиा рдаीрдХ-рдаीрдХ рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХрд░ рд╕рдХें।

рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓
4 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1884 - 2 реЮрд░рд╡рд░ी 1941
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рднाрд╡ рдзाрд░ा рдХा рдоूрд▓ाрдзाрд░ рд▓ोрдХ рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдХ рдХी рднाрд╡ рдзाрд░ा рдХा рдоूрд▓ाрдзाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрди рджोрдиों рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЕрди्рдпोрди्рдпाрд╢्рд░िрдд рдард╣рд░ा। рдЕрддः рдЗрд╕ рднाрд╡ рдзाрд░ा рдоें рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрди्рд╡ेрд╖ी рд╕्рд╡рдпं рдХो рдиिрдордЬ्рдЬिрдд рдХрд░рдХे рдиाрдиा рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд░рдд्рди рд▓ाрддे рд╣ैं, рд╡े рдзрди्рдп рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрд╕ рд▓ोрдХ рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рднाрд╡ рднूрдоि рдкрд░ рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рджे рджेрдиा, рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдордиीрд╖ा рдХा рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдРрд╕ा рдХाрд░्рдп рд╕рдмрдХे рдмूрддे рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं। рдРрд╕ी рдирд╡ोрди्рдоेрд╖рд╢ाрд▓िрдиी рдк्рд░рддिрднा рдХा рдЙрджрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдЖрдЪाрд░्рдп рдк्рд░рд╡рд░ рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ुрдИ। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‘рдЪिंрддाрдордгि’ (рднाрдЧ-1) рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрди्рдпрддрдо рдХृрддि рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рднाрд╡ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЙрдирдХे рдЧрдо्рднीрд░ाрддिрдЧрдо्рднीрд░ рдЪिंрддрди рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рд╣ैं। рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдиिрдмंрдз-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдкрд╣рд▓े рдкрд╣рд▓ ‘рд╡िрдЪाрд░рд╡ीрдеी’ рдиाрдо рд╕े рд╕рди 1930 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ, рдХिрди्рддु рдиाрдо-рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рдзिрдд рд╣ो рдХрд░ ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। ‘рд╡िрдЪाрд░рд╡ीрдеी’ рдЕрдерд╡ा ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХे рднाрд╡ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрдмंрдз рд╕рди 1912 рд╕े рд╕рди 1918 рддрдХ рдиाрдЧрд░ी рдк्рд░рдЪाрд░िрдгी рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдзाрд░ा рдк्рд░рд╡ाрд╣ ‘рдордиोрд╡िрдХाрд░ों рдХा рд╡िрдХाрд╕’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। 

рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рдордиोрд╡िрдХाрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрдмंрдзों рдоें рд╡िрд╖рдп рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдкрд░िрдкाрдЯी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा, рдЕрдкिрддु рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХी рдЕрдиुрднूрддि, рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрди рдиिрдмंрдзों рдХे рдк्рд░рдгрдпрди рдоें рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рдоूрд▓рддः рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рд╣ी рдХेंрдж्рд░िрдд рд░рд╣ी, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░ рдирд╣ीं। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рдоें рдЕрдкрдиी рдЕрдиुрднूрддि рдХा рд╕ंрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕ुрд▓рдЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднрд╡िрд╖्рдп рдкрд░ рднी рджृрд╖्рдЯि рд░рдЦрдХрд░ рдЙрд╕े рдирд╡ीрди рдКрд░्рдЬा рджेрдиे рдХा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрди рдиिрдмंрдзों рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рднाрд╡ों рдХे рд╕ाрде рдирд╡ рд░рд╕ рдХे рдкрд░िрдкाрдХ рдХो рдоिрд▓ाрдХрд░ рд▓ोрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЖрдзाрд░-рднूрдоि рддैрдпाрд░ рдХी рд╣ै।

рдордиुрд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рдХी рджुрдиिрдпा рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмाрд╣рд░ рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдХिрддрдиा рд╡िрд╢ाрд▓ рдЕрди्рддрд░ рд╣ै, рдЗрд╕рд╕े рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдЪिрдд рдеे। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХे рд╕ृрдЬрди рдоें рдмाрд╣рд░ी рдФрд░ рднीрддрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рд╕рдоेрдЯ рдХрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рд░рдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рд╕рдХाрд░рдг। ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдЙрдж्рдзृрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоूрд░्рдзрди्рдп рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдХ рдбॉ. рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै, “рдЪिंрддाрдордгि рдоें рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рджрд╕ рдиिрдмंрдз рдРрд╕े рд╣ैं рдЬिрдирдХा рд╕ंрдмंрдз рдоुрдЦ्рдпрддः рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╣ै। рдпे рдиिрдмंрдз рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрд▓ोрдЪрди рдХा рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЖрдзाрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।... рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдкрдж्рдзрддि рди рддो рд░ीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддी рд╣ै, рди рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрдирдХी рд╕्рдеाрдкрдиाрдПँ рдФрд░ рднी рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं। рдЗрдирдоें рди рддो рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рд░ीрддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рднाрд╡-рд╡िрд╡ेрдЪрди рдХो рдЕрдкрдиा рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдпा, рди рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो। рдЙрдирдХी рд╕्рдеाрдкрдиाрдПँ рдоौрд▓िрдХ рд╣ैं рдФрд░ рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХो, рд╡рд░рди рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХो рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджेрди рд╣ैं।”1

‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХे рд╕рднी рдиिрдмंрдз рд╡िрдЪाрд░-рдк्рд░рдзाрди рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрди рдиिрдмंрдзों рдоें рд╣ृрджрдп-рддрдд्рд╡ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдмुрдж्рдзि-рддрдд्рд╡ рдХो рдЕрдзिрдХ рдЕрд╡рдХाрд╢ рдоिрд▓ा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдЗрди рдиिрдмंрдзों рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕्рдерд▓ рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ें рд╣рдо рдоाрд░्рдоिрдХ рдпा рднाрд╡ाрдХрд░्рд╖рдХ рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕्рд╡рдпं рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдХрд╣ा рд╣ै, “рдпाрдд्рд░ा рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓рддी рд░рд╣ी рд╣ै рдмुрдж्рдзि, рдкрд░ рд╣ृрджрдп рдХो рднी рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░। рдЕрдкрдиा рд░ाрд╕्рддा рдиिрдХрд▓рддी рд╣ुрдИ рдмुрдж्рдзि рдЬрд╣ाँ рдХрд╣ीं рдоाрд░्рдоिрдХ рдпा рднाрд╡ाрдХрд░्рд╖рдХ рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪी рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рд╣ृрджрдп рдеोрдб़ा-рдмрд╣ुрдд рд░рдорддा рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХुрдЫ рдХрд╣рддा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпाрдд्рд░ा рдХे рд╢्рд░рдо рдХा рдкрд░िрд╣ाрд░ рд╣ोрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдмुрдж्рдзि-рдкрде рдкрд░ рд╣ृрджрдп рднी рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдХुрдЫ-рди-рдХुрдЫ рдкाрддा рд░рд╣ा рд╣ै।”2

рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдиिрдмрди्рдз рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдордиोрд╡िрдХाрд░ों рдкрд░ рднी рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦे рдЬाрдиे рд▓рдЧे। рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдиिрдмंрдз рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддेंрджु рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░ рдиे ‘рдЦुрд╢ी’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдПрдХ рд▓рдо्рдмा рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦा, рдЬो рд╕рд╣рдЬ рдЙрд░्рджू рднाрд╖ा рдоें рдеा, рдХिрди्рддु рд▓िрдкि рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рдеी। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдкंрдбिрдд рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рднрдЯ्рдЯ рдиे ‘рдк्рд░ीрддि’, ‘рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि’, ‘рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा’, ‘рднрдХ्рддि’ рдЬैрд╕े рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦे। рдк्рд░рддाрдк рдиाрд░ाрдпрдг рдоिрд╢्рд░ рдиे ‘рдордиोрдпोрдЧ’, рдоाрдзрд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ рдиे ‘рдзृрддि’, рдФрд░ ‘рдХ्рд╖рдоा’ рддрдеा рдЖрдЪाрд░्рдп рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे ‘рдХ्рд░ोрдз’ рдФрд░ ‘рд▓ोрдн’ рдиाрдо рд╕े рдордиोрднाрд╡ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрдмंрдзों рдХा рдк्рд░рдгрдпрди рдХिрдпा। рдХिрди्рддु рдЗрди рд╕рднी рдиिрдмंрдзों рдХा рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕्рддрд░ рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╣ी рди्рдпूрди рдеा рдФрд░ рд╡िрд╖рдп-рдк्рд░рддिрдкाрджрди рднी рдмрд╣ुрдд рд╕рддрд╣ी рддрдеा рд▓ेрдЦрди-рджृрд╖्рдЯि рднी рдиीрддि-рдзрд░्рдо рд╕े рдЬुрдб़ी рдЙрдкрджेрд╢ाрдд्рдордХ рдеी। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХे рдордиोрд╡िрдХाрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрдмंрдзों рдХा рдЗрд╕ рдзाрд░ा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдПрд╡ं рд╕्рдеाрди рд╣ै। рдЙрдирдХी рдорд╣рдд्рддा рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдпे рдиिрдмंрдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕े рд╕рдорди्рд╡िрдд рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╖рдп рдХे рдЧूрдв़ рдЪिंрддрди-рдордирди рд╕े рдкрд░िрдкुрд╖्рдЯ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдкрдв़рдХрд░ рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рдпрд╣ рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпे рднाрд╡ाрдиुрднूрддि-рд╡िрд╖рдпрдХ рдиिрдмंрдз рдХिрд╕ी рддрдд्рд╡ाрди्рд╡ेрд╖ी рдкрд░рдо рд╡िрдж्рд╡ाрди, рдмृрд╣рдж рдЬीрд╡рдиाрдиुрднрд╡ рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдХृрддिрдХाрд░ рдХी рдЧूрдв़-рдЧंрднीрд░, рдХिрди्рддु рд╕рд░рд╕ рд╕ृрд╖्рдЯि рд╣ै।

‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдиिрдмंрдз рдордиोрднाрд╡ों рдХे рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рдкрдХ्рд╖ рдХो рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд░рд╕рд╡ाрджी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣ैं। рдЕрддः рдЙрдирдХी рд╡ृрдд्рддिрдпां рд░рд╕ рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рднाрд╡ों рдоें рдЕрддिрд╢рдп рдиिрдордЧ्рди рд╣ुрдИ рд╣ैं। рднाрд╡ рдпा рдордиोрд╡िрдХाрд░ рд╕्рд╡рдпं рдоें рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рд╢рдм्рдж рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдЧंрднीрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХрддा рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдЧрдо्рднीрд░ рдЪिंрддрди-рд╕िंрдзु рдХे рдЖрд▓ोрдб़рди-рд╡िрд▓ोрдб़рди рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЕрдкрдиा рдордд рд╕्рдеिрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднाрд╡ों рдХी рдк्рд░рд╡िрд╖्рдЯि рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рджिрдЦाрддे рд╣ैं рдЬिрдирдХा рд╕рджुрдкрдпोрдЧ рднी рд╣ै рдФрд░ рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рднी, “рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ рднाрд╡ рдпा рдордиोрд╡िрдХाрд░ рд╣ी рд╣ोрддे рд╣ैं। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рддрд╣ рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рднाрд╡ рд╣ी рдк्рд░ेрд░рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рд╢ीрд▓ рдпा рдЪрд░िрдд्рд░ рдХा рдоूрд▓ рднी рднाрд╡ों рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ंрдЧрдарди рдоें рд╣ी рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП। ... рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓ोрдХ-рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХी рд╕िрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдХे рдордиोрд╡िрдХाрд░ рдХाрдо рдоें рд▓ाрдпे рдЧрдпे рд╣ैं рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдпा рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рд╕ंрдХुрдЪिрдд рдФрд░ рдкрд░िрдоिрдд рд╡िрдзाрди рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд▓िрдП рднी।”3

рдз्рдпाрди рджेрдиे рд╕े рдпрд╣ рдмाрдд рдиिрд░्рд╡िрд╡ाрдж рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдХि ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдиिрдмंрдз ‘рднाрд╡’ рдпा ‘рдордиोрд╡िрдХाрд░’ рдордиोрднाрд╡ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдиिрдмंрдзों рдХी рднूрдоिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рдЗрди рднाрд╡ों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд░ूрдк рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХा рдк्рд░рддिрдкाрдж्рдп рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рд╡े рдиिрдмंрдз рдХे рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╕рдЬрдЧ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬीрд╡рди, рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдХिрд╕ी рднाрд╡ рдХा рдХौрди - рд╕ा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрдЪिрдд рд╣ै, рдХौрди-рд╕ा рдЕрдиुрдЪिрдд; рдХौрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рд░рд╕ाрди्рддрд░्рдЧрдд рд╣ै, рдХौрди-рд╕ा рд░рд╕ाрднाрд╕ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд; рдХिрд╕ी рдордиोрднाрд╡ рдХा рдХौрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рд▓ोрдХ рдоंрдЧрд▓ рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд╣ै рддрдеा рдХौрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоाрдирд╕िрдХ рд░ोрдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рдЦंрдбिрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै-рдЖрджि рдмाрддों рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдЗрди рдиिрдмंрдзों рдоें рдмрдб़े рдЬोрд░рджाрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рдХी рдЧрдИ рд╣ैं।

рдХाрд░्рдп рдХे рдЖрд░рдо्рдн рдоें ‘рдЙрдд्рд╕ाрд╣’ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рддीрди рд╢्рд░ेрдгिрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХे рд▓ौрдХिрдХ рд╡िрдзाрди рдХा рдоाрдирд╡ोрдкрдпोрдЧी рдкрдХ्рд╖ рд╕ाрдордиे рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд░्рдо рдФрд░ рдлрд▓ рджोрдиों рдХा рдЬुрдб़ाрд╡ рдоाрдирд╡ рдХे рдЪेрддрдиा-рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ृрджрдп рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рдХिрд╕ी рдХो рдЖрдЧा-рдкीрдЫा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, “рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХрд░्рдо рдФрд░ рдлрд▓ рдХी рдоिрд▓ी-рдЬुрд▓ी рдЕрдиुрднूрддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рддрдд्рдкрд░рддा рдЖрддी рд╣ै। рдпрджि рдлрд▓ рджूрд░ рд╣ी рдкрд░ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़े, рдЙрд╕рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрд╕рдХा рд▓ेрд╢рдоाрдд्рд░ рднी рдХрд░्рдо рдпा рдк्рд░рдпрдд्рди рдХे рд╕ाрде рд▓рдЧाрд╡ рди рдоाрд▓ूрдо рд╣ो рддो рд╣рдоाрд░े рд╣ाрде-рдкाँрд╡ рдХрднी рди рдЙрдаें рдФрд░ рдЙрд╕ рдлрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣рдоाрд░ा рд╕ंрдпोрдЧ рд╣ी рди рд╣ो। рдЗрд╕рд╕े рдХрд░्рдо рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХी рдкрд╣рд▓ी рдХрдб़ी рдкрдХрдб़рддे рд╣ी рдлрд▓ рдХे рдЖрдирди्рдж рдХी рднी рдХुрдЫ рдЕрдиुрднूрддि рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдпрджि рд╣рдоें рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ो рдЬाрдП рдХि рдЕрдоुрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЬाрдиे рд╕े рд╣рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░िрдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рджрд░्рд╢рди рд╣ोрдЧा рддो рдЙрд╕ рдиिрд╢्рдЪрдп рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╣рдоाрд░ी рдпाрдд्рд░ा рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░िрдп рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рд╣рдо рдЪрд▓ рдкрдб़ेंрдЧे рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдЕंрдЧों рдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЧрддि рдоें рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓рддा рджिрдЦाрдИ рджेрдЧी। рдпрд╣ी рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓рддा рдХрдаिрди-рд╕े-рдХрдаिрди рдХрд░्рдоों рдХे рд╕ाрдзрди рдоें рднी рджेрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рд╡े рдХрд░्рдо рднी рдк्рд░िрдп рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫे рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं।”4

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЬो рдХрд░्рдо рд╕े рддो рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рджूрд░ рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рдкрд░ рдлрд▓ рдХे рдЕрдзिрдХ рд╕рдоीрдк। рд╡े рдХрд░्рдо рдХो рднाрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдлрд▓ рдХो рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓ рдпा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рд▓ोрдЧों рдХी рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рд╣ेрддु рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдПрдХ рдХрд░्рдоोрдкाрд╕рдХ рдХी рднांрддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЖрд╕рдХ्рддि рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╡рд╕्рддु рдоें рд╣ी рдаीрдХ рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдХрд░्рдо рд╕ाрдордиे рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЗрд╕рд╕े рдЖрд╕рдХ्рддि рдЙрд╕ी рдоें рдЪाрд╣िрдпे। рдлрд▓ рджूрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै, рдЗрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рдХрд░्рдо рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХाрдлी рд╣ै। рдЬिрд╕ рдЖрдирди्рдж рд╕े рдХрд░्рдо рдХी рдЙрдд्рддेрдЬрдиा рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЬो рдЖрдирди्рдж рдХрд░्рдо рдХрд░рддे рд╕рдордп рддрдХ рдмрд░ाрдмрд░ рдЪрд▓ा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдЙрд╕ी рдХा рдиाрдо рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рд╣ै।”5

рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рднाрд╡ों рдХो рд╕ुрдЦाрдд्рдордХ рдФрд░ рджुрдЦाрдд्рдордХ рджो рд╢्рд░ेрдгिрдпों рдоें рдмाँрдЯा рд╣ै। ‘рдЙрдд्рд╕ाрд╣’, ‘рд╢्рд░рдж्рдзा-рднрдХ्рддि’, ‘рд▓ोрдн-рдк्рд░ीрддि’ рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ुрдЦाрдд्рдордХ рддрдеा ‘рдХрд░ुрдгा’, ‘рд▓рдЬ्рдЬा-рдЧ्рд▓ाрдиि’, ‘рдШृрдгा’, ‘рдИрд░्рд╖्рдпा’, ‘рднрдп’, ‘рдХ्рд░ोрдз’ рдХो рджुःрдЦाрдд्рдордХ рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд░рдЦा рд╣ै। рд╢्рд░рдж्рдзा рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдЧुрдг рд╡ рд╢рдХ्рддि рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рджूрд╕рд░े рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдХ्рд░िрдпрдоाрдг рд░ूрдк рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдмрдв़рддी рд╣ी рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ी рд░ूрдк рд╕рдоाрдЬ рдХो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЬोрдб़े рд░рдЦрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рджूрд╕рд░ों рдкрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдХрд░рдХे рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрддे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣ृрджрдп-рдЧрддि рдХी рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХो рдХिрддрдиी рдЧрдо्рднीрд░ рдкрд░рдЦ рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдвांрдЪे рдХो рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░्рдо рдФрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдоेрд▓ рд╕े рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рд▓ाрддे рд╣ैं - “рдХрд░्рддा рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рдХрд░्рдо рдХा рд╕्рдоाрд░рдХ рджूрд╕рд░ा рдирд╣ीं। рдХрд░्рдо рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрд░-рдмाрд░ рдХрд░्рддा рд╣ी рдХी рдУрд░ рдЖँрдЦ рдЙрдарддी рд╣ै। рдХрд░्рдоों рд╕े рдХрд░्рддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдЬो рдордиोрд╣рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдЙрд╕ рдкрд░ рдоुрдЧ्рдз рд╣ोрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕े рдк्рд░ाрдгी рдЙрди рдХрд░्рдоों рдХी рдУрд░ рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдХрд░्рддा рдЕрдкрдиे рд╕рдд्рдХрд░्рдо рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕рдж्рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХे рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХा рдПрдХ рд╢рдХ्рддि рдХेрди्рдж्рд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХिрд╕ी рдРрд╕े рдЬ्рдпोрддिрд╖рдоाрди рд╢рдХ्рддि рдХेрди्рдж्рд░ рдХा рдЙрджрдп рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рднिрди्рди-рднिрди्рди рд╣ृрджрдпों рд╕े рд╢ुрдн рднाрд╡рдиाрдпें рдоेрдШ-рдЦрдг्рдбों рдХे рд╕рдоाрди рдЙрдардХрд░ рддрдеा рдПрдХ рдУрд░ рдФрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдоिрд▓рдХрд░, рдЗрддрдиी рдШрдиी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХी рдШрдЯा-рд╕ी рдЙрдордб़ рдкрдб़рддी рд╣ै рдФрд░ рдоंрдЧрд▓ рдХी рдРрд╕ी рд╡рд░्рд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдХि рд╕ाрд░े рджुःрдЦ рдФрд░ рдХ्рд▓ेрд╢ рдмрд╣ рдЬाрддे рд╣ैं।”6 рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рднाрд╡-рд╕ंрдкृрдХ्рдд рд╡ाрдХ्рдп рдпोрдЬрдиा рдЪिंрддाрдордгि рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдФрд░ рдХрд╣ीं рдирд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧी।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╢рд░्рдд рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░рдж्рдзा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЪाрд╣े рдХिрд╕ी рдХे рд╣рдо рд╢्рд░рдж्рдзेрдп рд╣ो рдЬाрдпें рдпा рдХोрдИ рд╣рдоाрд░ा рд╢्рд░рдж्рдзेрдп рд╣ो рдЬाрдпे। рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рднूрдоि рдХे рджрд░्рд╢рди рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╕рдорд╕्рдд рдордиुрд╖्рдп рдЬाрддि рд╣ै, рдХрддिрдкрдп рдпा рд╕рдо्рдоाрдиीрдп рд▓ोрдЧों рддрдХ рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдирд╣ीं। рд╢्рд░рдж्рдзा рдЬрди рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рднाрд╡рдиा рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЬрди-рд╕рдоूрд╣ рдХे рдЪेрддрдиा рдХी рд╕ूрдЪрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЬрди-рд╕рдоूрд╣ рдХी рдЪेрддрдиा рдХा рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдЗрддрдиा рд╡िрд╢ाрд▓ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХिрд╕ी рд╕े рдЫिрдкा рдирд╣ीं рд╣ै - “рд╢्рд░рдж्рдзा рдПрдХ рдРрд╕ी рдЖрдирди्рджрдкूрд░्рдг рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рд╣ै рдЬिрд╕े рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рджाрдЪाрд░ рдкрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдкрд░ рдХ्рд░ोрдз рдпा рдШृрдгा рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрдЬ рдиे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд░рдЦा рд╣ै। рдпрд╣ рдХाрдо рдЙрд╕рдиे рдЗрддрдиा рднाрд░ी рд╕рдордЭा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХा рднाрд░ рд╕ाрд░े рдордиुрд╖्рдпों рдоें рдмांрдЯ рджिрдпा рд╣ै, рджो-рдЪाрд░ рдоाрдирдиीрдп рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ी рд╕िрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рд░рдЦ рдЫोрдб़ा рд╣ै। рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рджाрдЪाрд░ рдкрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдкрд░ рдХ्рд░ोрдз рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬिрддрдиे рд╣ी рдЕрдзिрдХ рд▓ोрдЧ рддрдд्рдкрд░ рдкाрдП рдЬाрдПँрдЧे, рдЙрддрдиा рд╣ी рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдЬाрдЧ्рд░рдд рд╕рдордЭा рдЬाрдПрдЧा।”7

рдордиुрд╖्рдп рдЬिрд╕рдХी рдиिрдХрдЯрддा рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рд░рдЦрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рдиिрдпрдоिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЕрднीрд╖्рдЯ рдЬैрд╕ा рдЪाрд╣े, рд╡ैрд╕ा рдоैं рд╣ो рдЬाрдКँ। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдХे рдиैрдХрдЯ्рдп-рд╕ुрдЦ рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░ी рдмुрд░ाрдЗрдпों рдХी рддिрд▓ांрдЬрд▓ि рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫाрдЗрдпों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╕्рд╡рдпं рдоें рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे ‘рднрдХ्рддि’ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рд▓ौрдХिрдХрддा рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै, “рднрдХ्рддि рдоें рдХिрд╕ी рдРрд╕े рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдоाрд░ी рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЧрддि рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдЧрддि рдХा рд╕ंрдХोрдЪ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕ाрдоीрдк्рдп-рд▓ाрдн рдХрд░рдХे рд╣рдо рдЕрдкрдиे рдКрдкрд░ рдкрд╣рд░ा рдмिрдаा рджेрддे рд╣ैं-рдЕрдкрдиे рдХो рдРрд╕े рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЖрджрд░्рд╢ рдХे рд╕ाрдордиे рд░рдЦ рджेрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░े рдХрд░्рдоों рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рдаीрдХ-рдаीрдХ рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै।”8

рд╕ंрдЪाрд░ी рднाрд╡ों рдоें ‘рд▓рдЬ्рдЬा рдФрд░ рдЧ्рд▓ाрдиि’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд▓рдЬ्рдЬा рдЕрдкрдиे рджोрд╖ рдпा рдд्рд░ुрдЯि рдХे рдХाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ोрддी,  рдЕрдкिрддु рджूрд╕рд░े рдХे рдиिрд╢्рдЪрдп рдпा рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рдкрд░ рдЧ्рд▓ाрдиि рдЗрд╕рдХे рдЙрд▓рдЯ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЧ्рд▓ाрдиि рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╖ुрдж्рд░рддा, рддुрдЪ्рдЫрддा, рдмुрд░ाрдИ рдЖрджि рдмाрддों рдХा рдПрдХांрдд рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЗрд╕े рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХे рд╢ोрдзрди рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрд░ीрдХा рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЬिрд╕े рдЧ्рд▓ाрдиि рд╣ो рдЧрдпी, рдЙрд╕рдХे рд╕ुрдзрд░рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╣ै, “рдЧ्рд▓ाрдиि рдоें рдЕрдкрдиी рдмुрд░ाрдИ рддुрдЪ्рдЫрддा рдЖрджि рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рдЬो рд╕ंрддाрдк рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ рдЕрдХेрд▓े рдоें рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рджрд╕ рдЖрджрдоिрдпों рдХे рд╕ाрдордиे рднी рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЧ्рд▓ाрдиि рдЕंрддःрдХрд░рдг рдХी рд╢ुрдж्рдзि рдХा рдПрдХ рд╡िрдзाрди рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рдЗрд╕рдХे рдЙрдж्рдЧाрд░ рдоें рдЕрдкрдиे рджोрд╖, рдЕрдкрд░ाрдз, рддुрдЪ्рдЫрддा, рдмुрд░ाрдИ рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рд▓ोрдЧ рджुрдЦ рд╕े рдпा рд╕ुрдЦ рдХे рдХрдерди рд╕े рд╣ी рднी рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं-рдЙрдирдоें рджुрд░ाрд╡ рдпा рдЫिрдкाрд╡ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдирд╣ीं рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рджोрд╖ рдХा рдЕрдиुрднрд╡, рдЕрдкрдиे рдЕрдкрд░ाрдз рдХा рд╕्рд╡ीрдХाрд░, рдЖрди्рддрд░िрдХ рдЕрд╕्рд╡рд╕्рдерддा рдХा рдЙрдкрдЪाрд░ рддрдеा рд╕рдЪ्рдЪे рд╕ुрдзाрд░ рдХा рдж्рд╡ाрд░ рд╣ै। ‘рд╣рдо рдмुрд░े рд╣ैं’ рдЬрдм рддрдХ рдпрд╣ рди рд╕рдордЭेंрдЧे рддрдм рддрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे।”9 рдкрд░ рдЗрддрдиे рд╣ी рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХा рдХाрдо рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा। рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдЪाрд▓ाрдХ рдк्рд░ाрдгी рднी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рджुрд╖्рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рднी рд▓ोрдХ рд╕े рдЙрд╕े рдЫिрдкा рдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдзोрдЦा рджेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░ рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рд╕рдлрд▓рддा рдиिрд░ाрдкрдж рдирд╣ीं। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдХрдо рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рдзोрдЦा рджेрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдиाрдиा рд░ूрдкों рдоें рдЙрд╕рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдХो рд╕्рд╡рджोрд╖ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕рддрд░्рдХ рд░рд╣рдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рд╕े рдиिрдХाрд▓ рдлेंрдХрдиा рдЪाрд╣िрдП, “рджूрд╕рд░ों рдХो рд╣рдо рдЕрдЪ्рдЫे рдирд╣ीं рд▓рдЧрддे, рдпрд╣ рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣рдо рд▓рдЬ्рдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрддः рдФрд░ों рдХो рдЕрдЪ्рдЫी рди рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдмाрддों рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджूрд░ рд░рдЦрдХрд░ рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рди рд▓рдЬ्рдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рди рдиिрд░्рд▓рдЬ्рдЬ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं। рджूрд╕рд░ों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЕрдЬ्рдЮाрди рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХрд░рдХे рд╡े рдЙрд╕рдХी рд╢рд░рдг рдоें рдЬाрддे рд╣ैं। рдкрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрди, рдЪाрд╣े рдЕрдкрдиा рд╣ो рдЪाрд╣े рдкрд░ाрдпा, рд╕рдм рджिрди рд░рдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдмрд▓ि-рдкрд╢ु рд╣ोрдХрд░ рд╣ी рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рдЖрд╢्рд░рдп рдоें рдкрд▓рддे рд╣ैं। рдЬीрд╡рди рдХे рдХिрд╕ी рдЕंрдЧ рдХी рдпрджि рд╡рд╣ рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╕рд░्рд╡ांрдЧ рднрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП। рдЕрдЬ्рдЮाрди рдЕрди्рдзрдХाрд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ै। рджीрдпा рдмुрдЭाрдХрд░ рднाрдЧрдиे рд╡ाрд▓ा рдпрджि рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рджूрд╕рд░े рджेрдЦ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे, рддो рдЙрд╕े рдпрд╣ рднी рд╕рдордЭ рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╡рд╣ рдаोрдХрд░ рдЦाрдХрд░ рдЧिрд░ рднी рд╕рдХрддा рд╣ै।”10

‘рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ीрддि’ рдиिрдмंрдз ‘рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рднрдХ्рддि’ рдХी рд╣ी рднाँрддि рд╡िрд╕्рддृрдд рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдЪрдиाрдд्рдордХ рд╣ै। рдЗрд╕ рдиिрдмंрдз рдоें рдЙрдирдХा рд╣ृрджрдп рдЙрдирдХी рдмुрдж्рдзि рдХा рдЕрдзिрдХाрдзिрдХ рд╕ाрде рдкрдХрдб़े рд╣ुрдП рд╣ै। рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ीрддि рдХो рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░ाрдпः рд╡िрд░ोрдзी рдз्рд░ुрд╡ों рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдоौрд▓िрдХ рд╕्рдеाрдкрдиाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдпрд╣ рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджोрдиों рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдПрдХ рд╕्рд░ोрдд рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдкрд░рд╕्рдкрд░ рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджोрдиों рдоें рдХोрдИ рдЕрди्рддрд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рдоाрдирд╕-рдХोрд╢ рд╕े рджोрдиों рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрдХ рдЬैрд╕ा рдЬाрди рдкрдб़рддा рд╣ै, “рдкрд░ рдоूрд▓ рдоें рд▓ोрдн рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рджोрдиों рдПрдХ рд╣ी рд╣ैं, рдЗрд╕рдХा рдкрддा рд╣рдоाрд░ी рднाрд╖ा рджेрддी рд╣ै।”11 рдлिрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЖрд╢्рд░рдп рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХो рд▓ोрдн рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं, “рд▓ोрдн рд╕ाрдоाрди्рдпोрди्рдоुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рд╡िрд╢ेрд╖ोрди्рдоुрдЦ। рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдЕрдЪ्рдЫी рдЪीрдЬ़ рд╕ुрдирдХрд░ рджौрдб़ рдкрдб़рдиा рд▓ोрдн рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоुрдЧ्рдз рд░рд╣рдиा рдХि рдЙрд╕рд╕े рдХिрддрдиी рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी-рдЕрдЪ्рдЫी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрдиे рдкрд░ рднी рдЙрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡рд╕्рддु рд╕े рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рди рд╣рдЯे, рд░ुрдЪि рдпा рдк्рд░ेрдо рд╣ै।”12

рдПрдХ рд╕рдордп рдРрд╕ा рдеा рдЬрдм рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд╕्рддु-рд╡िрдиिрдордп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдеी। рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдЬो рд╡рд╕्рддु рдеी, рдЙрд╕े рджूрд╕рд░ों рдХो рджेрдХрд░ рд╣рдо рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╡рд╕्рддु рд▓े рд╕рдХрддे рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдоूрд▓्рдп-рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рди рдеीं। рдХिрди्рддु рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЗрд╕ рд╕рдн्рдп рдоाрдирд╡-рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рд╡рд╕्рддु-рд╡िрдиिрдордп рдЬंрдЬाрд▓ рдХा рдХाрдо рдЬाрди рдкрдб़ा। рд▓ोрдн рдХी рдЗрд╕ рд╡ृрд╣рдд्рддрд░ рдмुрд░ी рджрд╢ा рдХा рднाрди рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХो рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рд▓рдЧрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдпा рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЬिрддрдиी рд╣ी рдк्рд░рдмрд▓ рд╣ोрдЧी, рд╡рд╣ рдЙрддрдиा рд╣ी рд▓ोрднी рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा। рдкрд░ рд░ुрдкрдпे рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдХो рдЕрд╕ंрддोрд╖ рд╕े рдЖрдк्рд▓ाрд╡िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдкैрд╕ा рд╣ी рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ो рдЧрдпा - “рдкрд░ рд╡िрдиिрдордп рдХी рдХрдаिрдирддा рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдпों рдиे рдХुрдЫ рдзाрддुрдУं рдоें рд╕рдм рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╕्рддुрдПँ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдХृрдд्рд░िрдо рдЧुрдг рдЖрд░ोрдкिрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдоाрдд्рд░ рдХी рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдЗрдЪ्рдЫा рдФрд░ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдПрдХ рд╣ो рдЧрдпा, рд╕рдмрдХी рдЯрдХ-рдЯрдХी рдЯрдХे рдХी рдУрд░ рд▓рдЧ рдЧрдпी।”13 рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдпुрдЧ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдкीрдб़िрдд рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд▓ोрдн рдХे рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी рд╕ूрдЪрдиा рднी рджे рд░рд╣े рдеे।

рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХे рд╣ृрджрдп рдХे рдЙрдж्рдЧाрд░ рдирдЦрд░े рд╣ुрдП рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдЙрдирдХे рдк्рд░рдХृрддि-рдк्рд░ेрдо рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░-рдк्рд░ेрдо рдХी рдРрд╕ी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╢ाрдпрдж рд╣ी рдХрд╣ीं рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓े। рдордиुрд╖्рдп рдЬिрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕े рдЙрд╕े рд╕्рд╡рддः рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ рдЕрдиुрд░ाрдЧ рд╕ाрдзाрд░рдг рдирд╣ीं рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рдХाрд▓ рд╕े рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЯिрдХे рд░рд╣рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рдЙрдж्рднूрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХे рд▓ोрдЧों, рдЪрд░ाрдЪрд░ рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рд╕рдмрд╕े рд▓рдЧाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдордиुрд╖्рдп рдХा рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рддि рдЪिрд░-рд╕ंрдЪिрдд рднाрд╡ों рдХा рдк्рд░рдмрд▓ рдиिрдХ्рд╖ेрдк рд╣ै। рдпрд╣ी рдмाрдд рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдпрджि рдРрд╕ी рдмाрдд рдЬрд╣ाँ рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдвोंрдЧ рд╣ै, рдкाрдЦंрдб рд╣ै, “рдпрджि рдХिрд╕ी рдХो рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ै рддो рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХे рдордиुрд╖्рдп, рдкрд╢ु, рдкрдХ्рд╖ी, рд▓рддा, рдЧुрд▓्рдо, рдкेрдб़, рдкрдд्рддे, рд╡рди, рдкрд░्рд╡рдд, рдирджी, рдиिрд░्рдЭрд░ рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ोрдЧा, рд╕рдмрдХो рд╡рд╣ рдЪाрд╣ рднрд░ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦेрдЧा, рд╕рдмрдХी рд╕ुрдз рдХрд░рдХे рд╡рд╣ рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЖँрд╕ू рдмрд╣ाрдПрдЧा। рдЬो рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдХि рдХोрдпрд▓ рдХिрд╕ рдЪिрдб़िрдпा рдХा рдиाрдо рд╣ै, рдЬो рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рд╕ुрдирддे рдХि рдЪाрддрдХ рдХрд╣ाँ рдЪिрд▓्рд▓ाрддा рд╣ै, рдЬो рдЖँрдЦ рднрд░ рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рджेрдЦрддे рдХि рдЖрдо рдк्рд░рдгрдп-рд╕ौрд░рднрдкूрд░्рдг рдоंрдЬрд░िрдпों рд╕े рдХैрд╕े рд▓рджे рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬो рдпрд╣ рднी рдирд╣ीं рдЭांрдХрддे рдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЭोрдкрдб़ों рдХे рднीрддрд░ рдХ्рдпा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡े рдпрджि рджрд╕ рдмрдиे-рдардиे рдоिрдд्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдХी рдФрд╕рдд рдЖрдорджрдиी рдХा рдкрд░рддा рдмрддा рдХрд░ рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХा рджाрд╡ा рдХрд░ें рддो рдЙрдирд╕े рдкूрдЫрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि, ‘рднाрдЗрдпों ! рдмिрдиा рдкрд░िрдЪрдп рдХे рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХैрд╕ा ? рдЬिрдирдХे рд╕ुрдЦ-рджुрдЦ рдХे рддुрдо рдХрднी рд╕ाрдеी рди рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ें рддुрдо рд╕ुрдЦी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ो, рдпрд╣ рд╕рдордЭрддे рдирд╣ीं рдмрдирддा। рдЙрдирд╕े рдХोрд╕ों рджूрд░ рдмैрдаे-рдмैрдаे, рдкрдб़े-рдкрдб़े рдпा рдЦрдб़े-рдЦрдб़े, рддुрдо рд╡िрд▓ाрдпрддी рдмोрд▓ी рдоें рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХी рджुрд╣ाрдИ рджिрдпा рдХрд░ो, рдкрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдиाрдо рдЙрд╕рдХे рд╕ाрде рди рдШрд╕ीрдЯो। рдк्рд░ेрдо рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рднाрдб़े рдкрд░ рднी рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдкрд░ рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдирд╣ीं। рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рд╕े рджेрд╢ рдХी рджрд╢ा рдХा рдЬ्рдЮाрди рдоाрдд्рд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣िрдд-рдЪिंрддрди рдФрд░ рд╣िрдд-рд╕ाрдзрди рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЗрд╕ рдЬ्рдЮाрди рд╕े рднिрди्рди рд╣ै।”14

рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдиिрджрд░्рд╢рди рдХрд░рдХे рдЪुрдк рд░рд╣ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рд╕े рдирд╣ीं рд╣ैं, рдЕрдкिрддु рдЙрд╕ рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдУрд░ рдЦुрд▓ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦ рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдЙрдкाрдп рднी рдмрддाрддे рд╣ैं, “... рдЬिрдирдоें рдпрд╣ рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдирд╣ीं рд╣ै рдЙрдирдоें рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ो рднी рд╕рдХрддा рд╣ै?  рд╣ाँ, рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै-рдкрд░िрдЪрдп рд╕े, рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рд╕े।... рдпрджि рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдХे рд▓िрдП рд╣ृрджрдп рдоें рдЬрдЧрд╣ рдХрд░рдиी рд╣ै рддो рджेрд╢ рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдФрд░ рдЕрдн्рдпрд╕्рдд рд╣ो рдЬाрдУ। рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ो рддो рдЖँрдЦें рдЦोрд▓рдХрд░ рджेрдЦो рдХि рдЦेрдд рдХैрд╕े рд▓рд╣рд▓рд╣ा рд░рд╣े рд╣ैं, рдиाрд▓े рдЭाрдб़िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХैрд╕े рдмрд╣ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЯेрд╕ू рдХे рдлूрд▓ों рд╕े рд╡рдирд╕्рдерд▓ी рдХैрд╕े рд▓ाрд▓ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдЪौрдкाрдпों рдХे рдЭुंрдб рдЪрд░рддे рд╣ैं, рдЪрд░рд╡ाрд╣े рддाрди рд▓рдб़ा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЕрдорд░ाрдЗрдпों рдХे рдмीрдЪ рдоें рдЧाँрд╡ рдЭाँрдХ рд░рд╣े рд╣ैं।... рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЬрдм рджेрд╢ рдХा рд░ूрдк рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЖँрдЦों рдоें рд╕рдоा рдЬाрдПрдЧा; рддुрдо рдЙрд╕рдХे рдЕंрдЧ-рдк्рд░рдд्рдпंрдЧ рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЬाрдУрдЧे, рддрдм рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЕрди्рддःрдХрд░рдг рдоें рдЗрд╕ рдЗрдЪ्рдЫा рдХा рдЙрджрдп рд╣ोрдЧा рдХि рд╡рд╣ рд╣рдорд╕े рдХрднी рди рдЫूрдЯे; рд╡рд╣ рд╕рджा рд╣рд░ा-рднрд░ा рдФрд░ рдлूрд▓ा-рдлрд▓ा рд░рд╣े;рдЙрд╕рдХे рдзрди-рдзाрди्рдп рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो, рдЙрд╕рдХे рд╕рдм рдк्рд░ाрдгी рд╕ुрдЦी рд░рд╣ें।”15

рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕рдд्рддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдиे рдк्рд░ेрдо рдХो рд▓ोрдн рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд╕्рддु рдХे рдк्рд░рддि рдорди рдХी рд▓рд▓рдХ рдХो рд▓ोрдн рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдк्рд░рддि рдорди рдХी рд▓рд▓рдХ рдХो рдк्рд░ीрддि рдиाрдо рджिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░ेрдо рдХे рдиाрдиा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी  рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै рдФрд░ рджो рд╣ृрджрдпों рдоें рдЙрдд्рдкрди्рди рд╕рдоाрди рдк्рд░ेрдо рдХो рддुрд▓्рдпाрдиुрд░ाрдЧ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рд╣ै। рд╡े рдк्рд░ेрдо рдХी рд╕рдлрд▓рддा рднी рдЗрд╕ी рдоें рдоाрдирддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдк्рд░ेрдо рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рд▓ोрдХрдоंрдЧрд▓ рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╕рдоीрдЪीрди рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рднीрддрд░ рдЕрдкрдиे рдХрд░्рдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░े, “рдк्рд░ेрдо рдХा рджूрд╕рд░ा рд░ूрдк рд╡рд╣ рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиा рдордзुрд░ рдФрд░ рд░ंрдЬрдирдХाрд░ी рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬीрд╡рди-рдпाрдд्рд░ा рдХे рдиाрдиा рдкрдеों рдкрд░ рдлेंрдХрддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдоी рдЬрдЧрдд рдХे рдмीрдЪ рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рд░рдордгीрдпрддा рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдЖрдк рднी рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдк्рд░िрдп рдХो рднी рдХрд░ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдо рдХे рджिрд╡्рдп рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХी рдЖрднा рдлैрд▓ी рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдмीрдЪ рд╡рд╣ рдмрдб़े рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдк्рд░рдлुрд▓्рд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиा рдХрд░्рдо-рд╕ौंрджрд░्рдп рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░िрдп рдХो рдЕрдкрдиे рд╕рдордЧ्рд░ рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ौंрджрд░्рдп рдЬрдЧрдд рдХे рдмीрдЪ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।”16

рднाрд╡ों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоूрд▓्рдп рдкрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХी рдЧрд╣рди рджृрд╖्рдЯि рд╣ै। рднाрд╡ рдХी рдЙрдкрдпुрдХ्рддрддा рдФрд░ рдЕрдиुрдкрдпुрдХ्рддрддा рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЬрд╣ाँ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭी, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд░ рджी। рдПрдХाрди्рддिрдХ рдк्рд░ेрдо рдХो рд╡े рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рдоाрдирддे। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░ेрдоी рдк्рд░िрдп-рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬोрдкрдпोрдЧी рдирд╣ीं рдард╣рд░рддा। рдХिрди्рддु рдЬो рд╕рдоाрдЬोрдкрдпोрдЧी рдард╣рд░ा, рдЙрд╕рдХी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднूрд░ि-рднूрд░ि рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХे рдЙрд╕ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рднрдЧрд╡рдж्рднрдХ्рддि рдХी рд╕ीрдоा рдоें рд▓े рдЬाрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдоाрдирд╡ рдХे рдХрд░्рдо-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдирди्рдж рд╣ी рдЖрдирди्рдж рд╣ै, “… рд╣рдо рдЙрд╕ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрдзिрдХ рдоाрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рд╕ंрдЬीрд╡рди рд░рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░ेрдоी рдХे рд╕ाрд░े рдЬीрд╡рди-рдкрде рдХो рд░рдордгीрдп рдФрд░ рд╕ुрди्рджрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд░े рдХрд░्рдо-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЕрдкрдиी рдЬ्рдпोрддि рд╕े рдЬрдЧрдордЧा рджेрддा рд╣ै। рдЬो рдк्рд░ेрдо рдЬीрд╡рди рдХी рдиीрд░рд╕рддा рд╣рдЯाрдХрд░ рдЙрд╕рдоें рд╕рд░рд▓рддा рд▓ा рджे, рд╡рд╣ рдк्рд░ेрдо рдзрди्рдп рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░ेрдо рдХा рд░ंрдЬрдирдХाрд░ी рдк्рд░рднाрд╡ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХी рдмुрдж्рдзि, рдХрд╡ि рдХी рдк्рд░рддिрднा, рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рдХी рдХрд▓ा, рдЙрдж्рдпोрдЧी рдХी рддрдд्рдкрд░рддा, рд╡ीрд░ рдХे рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рддрдХ рдмрд░ाрдмрд░ рдлैрд▓ी рджिрдЦाрдИ рджे, рдЙрд╕े рд╣рдо рднрдЧрд╡ाрди рдХा рдЕрдиुрдЧ्рд░рд╣ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं। рднрдЧрд╡рдж्рднрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╣рдо рддो рдк्рд░ेрдо рдХी рдпрд╣ी рдкрдж्рдзрддि рд╕рдоीрдЪीрди рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЬрдмрдХि рдк्рд░िрдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рд╕े рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиी рд╡рд╕्рддुрдПँ рдк्рд░िрдп рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं рддрдм рдЙрд╕ рдкрд░рдордк्рд░िрдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рд╕े рд╕ाрд░ा рдЬрдЧрдд рдк्рд░िрдп рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।”17

рдк्рд░ेрдоी рдЕрдкрдиे рд╣ृрджрдп рдХो рдк्рд░िрдп рдХे рд╣ृрджрдп рд╕े рдоिрд▓ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдПрдХीрдХृрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдкрд░ рдХрднी-рдХрднी рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░ेрдоी рдк्рд░िрдп рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рдЪाрд╣рддा рд╣ै рдкрд░ рдк्рд░िрдп рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рдз्рдпाрди рд╣ी рдирд╣ीं рджेрддा рдпा рдЙрд╕े рддिрд░рд╕्рдХृрдд рдХрд░рддे рдЬाрддा рд╣ै। рдк्рд░ीрддि рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдоें рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ो рдпा рди рд╣ो, рдкрд░ рдк्рд░ेрдоी рдХा рдк्рд░िрдп рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХрдкрдХ्рд╖ीрдп рдЕрдиुрд░ाрдЧ рднी рдЙрд╕े рд╡िрд╢ुрдж्рдз рд░ूрдк рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, “рдк्рд░ेрдоी рддो рдк्рд░ेрдо рдХрд░ рдЪुрдХा, рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рдк्рд░рднाрд╡ рдк्рд░िрдп рдкрд░ рдкрдб़े рдпा рди рдкрдб़े। рдЙрд╕рдХे рдк्рд░ेрдо рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं। рдк्рд░िрдп рдпрджि рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХрд░рдХे рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░рддा рддो рдЗрд╕рдоें рдЙрд╕рдХा рдХ्рдпा рджोрд╖ ? рддुрд╖्рдЯि рдХा рд╡िрдзाрди рди рд╣ोрдиे рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдоें рдХोрдИ рдд्рд░ुрдЯि рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХрддी। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдРрд╕े рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ाрде рддुрд╖्рдЯि рдХी рдХाрдордиा рдпा рдЕрддृрдк्рддि рдХा рд▓ोрдн рд▓рдЧा рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ाँ рддрдХ рддो рдЙрд╕рдХा рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рдХрдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрддा; рдкрд░ рдЬрд╣ाँ рдЖрдд्рдо рддुрд╖्рдЯि рдХी рд╡ाрд╕рдиा рд╡िрд░рдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдпा рдкрд╣рд▓े рд╣ी рд╕े рдирд╣ीं рд░рд╣рддी, рд╡рд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдиिрдЦрд░ा рд╣ुрдЖ рдиिрд░्рдорд▓ рдФрд░ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рд░ूрдк рджिрдЦाрдИ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдРрд╕े рдк्рд░ेрдо рдХी рдЕрд╡िрдЪрд▓ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдЪ्рдЪ рднूрдоि рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╣ृрджрдпों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рдЗрд╕ рдЙрдЪ्рдЪ рднूрдоि рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ुрдЖ рдк्рд░ेрдоी рдк्рд░िрдп рд╕े рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा, рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ी рдЪाрд╣рддा рд╣ै-рдк्рд░िрдп рд╕े рдирд╣ीं, рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕े-рдХि рд╣рдоाрд░ा рдк्рд░िрдп рдмрдиा рд░рд╣े рдФрд░ рд╣рдоें рдРрд╕ा рд╣ी рдк्рд░िрдп рд░рд╣े।”18

рд╕ंрд╕ाрд░-рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдиाрдиा рдорддि рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ैं। рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдХो рджूрд╕рд░ों рдХे рдХрд╖्рдЯ-рдХ्рд░ंрджрди рд╕े рджुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ рджुрдЦ рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬो рднाрд╡ рдЙрдирдХे рд╣ृрджрдп рдоें рд╕ाрдд्рд╡िрдХрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрд╕े рдХрд░ुрдгा рдпा рджрдпा рдХे рдиाрдо рд╕े рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं। рдкрд░ рдХрднी-рдХрднी рдРрд╕ा рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рджूрд╕рд░ों рдХे рд╕ुрдЦ рдпा рд╕рдо्рдкрди्рдирддा рдкрд░ рджुрдЦ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдИрд░्рд╖्рдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдЗрд╕рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХे рд╕рдЯीрдХ рдХाрд░рдг рдмрддाрддे рд╣ैं, “рдИрд░्рд╖्рдпा рдПрдХ рд╕ंрдХрд░ рднाрд╡ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд╕ंрдк्рд░ाрдк्рддि рдЖрд▓рд╕्рдп, рдЕрднिрдоाрди рдФрд░ рдиैрд░ाрд╢्рдп рдХे рдпोрдЧ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। …рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рдоें рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рдХो рд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦ рд╕рдХрдиे рдпा рд╕рдоुрди्рдирдд рдХрд░ рд╕рдХрдиे рдХे рдиिрд╢्рдЪрдп рдоें рдЕрдпोрдЧ्рдпрддा рдпा рдЖрд▓рд╕्рдп рдЖрджि рдХे рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рдХрд╕рд░ рд░рд╣рддी рд╣ै рддрднी рдЗрд╕ рдЗрдЪ्рдЫा рдХा рдЙрджрдп рд╣ोрддा рд╣ै।”19

рд╕рдоाрдЬ рдоें рдиिрд╡рд╕िрдд рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ाрдо्рдп рдХे рдХाрд░рдг рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕्рдиेрд╣-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХाрд░рдг, рдЬрд╣ाँ рд▓ोрдЧ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдаीрдХ рдвंрдЧ рд╕े рджेрдЦ рдкाрддे рд╣ैं, рдИрд░्рд╖्рдпा рдЬैрд╕ी рдмुрд░ी рд╡ृрдд्рддि рдХा рдЬрди्рдо рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рдо्рдкрди्рди рджрд╢ा рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рддुрд▓рдиा рд╣ोрдиे рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдоें рдИрд░्рд╖्рдпा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै, “.... рдИрд░्рд╖्рдпा рд╡्рдпрдХ्рддि-рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХि рдЬिрд╕ рдХिрд╕ी рдХो рдРрд╢्рд╡рд░्рдп, рдЧुрдг рдпा рдоाрди рд╕े рд╕рдо्рдкрди्рди рджेрдЦा рдЙрд╕ी рд╕े рдИрд░्рд╖्рдпा рд╣ो рдЧрдпी। рдИрд░्рд╖्рдпा рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрдирдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рд▓ोрдЧों рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрди рдкрд░ рднी рдЕрд╡рд╢्рдп рдкрдб़рддी рд╣ोрдЧी। рдЕрдкрдиे рд╕े рджूрд░рд╕्рде рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬिрди рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдХा рдз्рдпाрди рдЬाрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдИрд░्рд╖्рдпा рдирд╣ीं рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी।... рд╕ंрдмंрдзिрдпों, рдмाрд▓рд╕рдЦाрдУं, рд╕рд╣рдкाрдаिрдпों рдФрд░ рдкрдб़ोрд╕िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдИрд░्рд╖्рдпा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдзिрдХ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।”20 рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдЬीрд╡ рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХी рддुрд╖्рдЯि рдпрд╣ी рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрднाрд╡ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рднी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдзाрд░рдгा рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै, “... рдИрд░्рд╖्рдпा рдХे рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдИрд░्рд╖्рдпा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдИрд░्рд╖्рдпा рдХे рдкाрдд्рд░ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоाрдЬ рдХी рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рдзाрд░рдгा рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдИрд░्рд╖्рдпा рдХी рдЬाрддी рд╣ै; рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рдЧुрдг рдпा рдоाрди рдХा рдЧुрдк्рдд рд░ूрдк рд╕े рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХो рд╡िрджिрдд рдХрд░ाрдпे, рд╕ुрдЦ рдпा рд╕ंрддोрд╖ рднोрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं। рдРрд╢्рд╡рд░्рдп рдпा рдЧुрдг рдоें рд╣рдо рдЪाрд╣े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рд╡рд╕्рддुрддः рдмрдв़рдХрд░ рдпा рдЙрд╕рдХे рддुрд▓्рдп рди рд╣ों, рдкрд░ рдпрджि рд╕рдоाрдЬ рдХी рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЙрд╕рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рдпा рдЙрд╕рдХे рддुрд▓्рдп рд╣ैं рддो рд╣рдо рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд░рд╣ेंрдЧे, рдИрд░्рд╖्рдпा рдХा рдШोрд░ рдХрд╖्рдЯ рдЙрдаाрдиे рди рдЬाрдПंрдЧे। рдХैрд╕ी рдЕрдиोрдЦी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд╡рд╕्рддु-рдк्рд░ाрдк्рддि рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣рдХрд░ рднी рд╣рдо рд╕рдоाрдЬ рдХी рдзाрд░рдгा рдоाрдд्рд░ рд╕े рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдИрд░्рд╖्рдпा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдХृрдд्рд░िрдорддा рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдПрдХ рд╡िрд╖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рд╣рдо рджूрд╕рд░े рдХी рдмрдв़рддी рд╕े рдЕрдкрдиी рдХोрдИ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╣ाрдиि рди рджेрдЦрдХрд░ рднी рд╡्рдпрд░्рде рджुрдЦी рд╣ोрддे рд╣ैं।”21

рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рд╢ुрдХ्рд▓ рдЬी рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдХेрд╡рд▓ рд▓ोрдХ рдХे рд╕ाрдордиे рд╣ी рд▓ाрдХрд░ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдпे, рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХे рдиिрд╡ाрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЙрдкाрдп рднी рдмрддाрддे рдЧрдпे рд╣ैं। рдпрджि рдИрд░्рд╖्рдпा рдЗрддрдиी рд╣ी рдмुрд░ी рд╡ृрдд्рддि рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХी рдиिрд╡ृрдд्рддि рдХी рдЪिрди्рддा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдЗрд╕ी рдЪिрди्рддा рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХी ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХा рдпрд╣ рд╕्рд╡рд░ рд╣ै, “рдИрд░्рд╖्рдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫी рджрд╡ा рд╣ै рдЙрдж्рдпोрдЧ рдФрд░ рдЖрд╢ा। рдЬिрд╕ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдЙрдж्рдпोрдЧ рдФрд░ рдЖрд╢ा рдиिрд╖्рдлрд▓ рд╣ो, рдЙрд╕ рдкрд░ рд╕े рдЕрдкрдиा рдз्рдпाрди рд╣рдЯाрдХрд░ рджृрд╖्рдЯि рдХी рдЕрдиंрддрддा рд╕े рд▓ाрдн рдЙрдаाрдиा рдЪाрд╣िрдП।”22

рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдиिрдмंрдз-рдЬрдЧрдд рдХा рдк्рд░ाрдг рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЧрддि рдЬिрд╕ рдУрд░ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рддрдХ рдЗрд╕рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рд╣ै। рдмрд╕ рдЗрддрдиा рд╣ी рдХрд╣ рдХрд░ рд╣рдо рдЗрд╕ рдиिрдмंрдз-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдбॉ. рд░ाрдордХृрдкाрд▓ рдкांрдбेрдп рдХे рдХрдерди рдХे рдЖрд╢्рд░рдп рд╕े рдЫोрдб़ рдЬाрддे рд╣ैं, “рдЖрдЪाрд░्рдп рд╢ुрдХ्рд▓ рдХा рдиिрдмंрдз-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЪिंрддाрдордгि’ (рдкрд╣рд▓ा рднाрдЧ) рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдоूрд▓्рдп рдиिрдзि рд╣ै। рдпрджि рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╣िрди्рджी рдиिрдмंрдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдирд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ो рдФрд░ рдоुрдЭрд╕े рдХрд╣ा рдЬाрдП рдХि рдЕрдкрдиी рдордирдЪाрд╣ी рдХोрдИ рдПрдХ рдХृрддि рдмрдЪा рд╕рдХрддे рд╣ो рддो рдоैं ‘рдЪिंрддाрдордгि’ рдХो рд╣ी рдЪुрдиूंрдЧा। рдпрд╣ рд╣िंрджी рдЬाрддि рдХे рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рдЦрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдФрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╢ीрд▓рд╡ाрди рд╣ृрджрдп рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдиिрдмंрдз рдХृрддि рд╣ै।”23

рд╕рди्рджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी-
1 рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдФрд░ рд╣िंрджी рдЖрд▓ोрдЪрдиा, рдбॉ. рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкृ рд╕ं. 191
2. рдЪिंрддाрдордгि (рднाрдЧ-1) рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓, рдиिрд╡ेрджрди, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж 
3. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 2-3
4. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 7-8
5. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 8
6. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 10
7. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 11-12
8. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 19
9. рд╡рд╣ी,  рдкृ рд╕ं. 33
10. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 34
11. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 49 
12. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 40
13. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 42
14. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं 44
15. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 44-45
16. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 51
17. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 52
18. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 54
19. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 62
20. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 63
21. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 64 
22. рд╡рд╣ी, рдкृ рд╕ं. 70 
23. рдЪिंрддाрдордгि-рд╡िрдорд░्рд╢, рдбॉ. рд░ाрдордХृрдкाрд▓ рдкांрдбेрдп, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, рдкृ рд╕ं. 177 

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рдХрд╡िрддा: рдЕрд░्рдЬुрди рдЖреЫाрдж рддिрд╡ाрд░ी

рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдмाрджрд▓ рдмрд░рд╕े рдпा рдЧाрдЬ рдЧिрд░े рдЕрдиुрдоाрдиों рдкрд░,
рд▓рд╣рд░ों рдкрд░ рдмूंрджें рдард╣рд░ें рдпा рдЕंрдзрдХाрд░ рдкрд░рд╡ाрдиों рдкрд░,
рдиिрд╢рджिрди рдиिрд╢ा рдХा рдЪाрджрд░ рдУреЭे, рд░ाрд╣ рдирдИ рдЪुрди рдЖрдКंрдЧा ,
рдЬрдм рддрдХ рд╣ै рд░рдХ्рдд рд╢िрд░ाрдУं рдоें рддрдм рддрдХ рдоैं рдЪрд▓рддा рдЬाрдКंрдЧा!

рд╕ीрдоिрдд рд╕ैрди्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХा рдпूँ рдХिंрдЪिрдд рднी рдЖрдХाрд░ рдмреЭे,
рд╣ो рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рд░ूрджрди рдпा рдлिрд░ рднेреЬों рдХी рд╣ुंрдХाрд░ рдмреЭे,
рдк्рд░рддिрджिрди рдмреЭрддे рдЧिрдж्рдзों рдмрд╕ рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рд╣ी рдоाрдирдХ рд╣ो,
рдЕрдм рд▓рд╣рд░ рдХोрд▓ाрд╣рд▓ рд╢ाрди्рдд рд░рд╣े рдпा рдЕрдЧ्рдиिрдк्рд░рд▓рдп рднрдпाрдирдХ рд╣ो,
рдоैं рд╣ृрджрдп рд╣ौрд╕рд▓े рд╕ीрдоा рд╕े рд▓рд╣рд░ों рдкрд░ рд░ाрд╣ рдмрдиाрдКंрдЧा,
рдЬрдм рддрдХ рд╣ै рд░рдХ्рдд рд╢िрд░ाрдУं рдоें рддрдм рддрдХ рдоैं рдЪрд▓рддा рдЬाрдКंрдЧा!

рд╣िрдо рдХे рдЖрд▓рдп рдоें рдЖрдЧ рдЬрд▓े, рдпा рдмрд░्рдл рдкреЬे рд╡ो рднाрд░ी рд╣ो,
рдоाँ рдХी рдордорддा рдирдпрдиों рд╕े рд╣ो, рдпा рд╣ाрде рдЦूрди рд╕े рдХ्рдпाрд░ी рд╣ो,
рдкिрддा рдирдпрди рдХी рдиीрд░ рднрд▓े рдпा рдХौрддुрдХ рдХाрд▓ рдХा рд╕ाрдпा рд╣ो,
рдЪीрд░ рд╣ृрджрдп рдХी рд╡्рдпрдеा рд╕рд╣ी рдпा рдоाрддृрдоोрд╣ рдХी рдоाрдпा рд╣ो,
рдХрд░्рдо реЮрд░्реЫ рдХी рд╣ोрд▓ी рдоें, рдоै рдХрдг-рдХрдг рддрдХ рдЬрд▓рддा рдЬाрдКंрдЧा,
рдЬрдм рддрдХ рд╣ै рд░рдХ्рдд рд╢िрд░ाрдУं рдоें рддрдм рддрдХ рдоैं рдЪрд▓рддा рдЬाрдКंрдЧा!

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╡िрд╡िрдз рдЖрдпाрдо

рд▓рд▓्рдЯू рдХुрдоाрд░

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рдПрд╡ं рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╣рд░िрдпाрдгा рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдорд╣ेंрдж्рд░рдЧреЭ
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 9868330823, рдИрдоेрд▓: laltoo.prakash@gmail.com


рдмिрд╣ाрд░ рдХे рдЪंрдкाрд░рдг рдЬिрд▓े рдоें рдмेрддिрдпा рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ 11 рдЕрдЧрд╕्рдд 1911 рдХो рдЧोрдкाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдкिрддा рд░ाрдордмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ реЮौрдЬ рдоें рдеे। рд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЬрди्рдоे рдЗрд╕ рдмाрд▓рдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा-рджीрдХ्рд╖ा рдмेрддिрдпा рдоें рд╣ी рд╣ुрдИ। рдЬрди्рдордЬाрдд рдХрд╡िрддा рд░рдЪрдиे рдХी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдЪрд▓рддे рдЕрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд╡े рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХे рдеे। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо, рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рдзрдиी рдЧोрдкाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╕िंрд╣ рдмреЬा рд╣ोрдХрд░ рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдиाрдо рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕िрдиेрдоा рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдпा। рд╡े рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдХрд╡ि рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕िрдкाрд╣ी, рдЦिрд▓ाреЬी, рдЧीрддрдХाрд░, рдлिрд▓्рдо рдиिрд░्рдоाрддा, рдиिрд░्рджेрд╢рдХ рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдеे। рдкंрдЬाрдм рд░ेрдЬिрдоेंрдЯрд▓ рд╕ेंрдЯрд░ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рддौрд░ рдкрд░ рддैрдиाрдд рдиेрдкाрд▓ी рдХो рдЬрдм рдлрд░рд╡рд░ी 1942 рдоें рдкрджोрди्рдирддि рдХрд░рдХे рд╣рд╡рд▓рджाрд░ рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рддो рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ॉрдХी, рдмाрд╕्рдХेрдЯрдмाрд▓, рдЕंрддрд░-рд░ेрдЬिрдоेंрдЯрд▓, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХी рдЪैрдо्рдкिрдпрдирд╢िрдк рддрдеा рдХ्рд░ॉрд╕ рдХंрдЯ्рд░ी рд░рдиिंрдЧ рдоें рдЕрдкрдиे рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХिрдпा। рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд░рддрд▓ाрдо рдЯाрдЗрдо्рд╕, рдЪिрдд्рд░рдкрдЯ, рд╕ुрдзा рдФрд░ рдпोрдЧी рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рд╕ंрдкाрджрди рдХрд░рдХे рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЪाрд░ рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдлिрд▓्рдоों рдХे рд▓िрдП рдЧाрдиे рд▓िрдЦрдХрд░, ‘рд╣िрдоाрд▓рдп рдлिрд▓्рдо्рд╕’ рдФрд░ ‘рдиेрдкाрд▓ी рдкिрдХ्рдЪрд░्рд╕’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдХे, рдирдЬрд░ाрдиा, рд╕рдирд╕рдиी рдФрд░ рдЦुрд╢рдмू рдЬैрд╕ी рдЪрд░्рдЪिрдд рдлिрд▓्рдоों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рд╕े рд╕िрдиेрдоा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдЕрдкрдиा рд╕рд╣рдпोрдЧ рджिрдпा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдоंрдЧ, рдкंрдЫी, рд░ाрдЧिрдиी, рдиीрд▓िрдоा, рдкंрдЪрдоी, рд╕ाрд╡рди, рдХрд▓्рдкрдиा, рдЖँрдЪрд▓, рдирд╡ीрди, рд░िрдордЭिрдо, рд╣िрдоाрд▓рдп рдиे рдкुрдХाрд░ा рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдгी рдиाрдордХ рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рднी рдЕрдкрдиा рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा।
рдХрд╡िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиेрдкाрд▓ी рдХा рдЖрдЧрдорди рд╕рди् 1930 рдоें рд╣ुрдЖ। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдпрд╣ рд╡рд╣ рджौрд░ рд╣ै рдЬрдм рдПрдХ рддрд░рдл рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рддेрдЬ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣ुрдХूрдордд рдХा рджрдордирдЪрдХ्рд░ рдмрд░्рдмрд░рддा рдХी рд╕ाрд░ी рд╕ीрдоाрдПं рдкाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рд╡िрджेрд╢ी рд╕рдд्рддा рдХे рджрд▓ाрд▓-рдЪाрдЯुрдХाрд░ рдЬрдоींрджाрд░ों, рд░ाрдпрдмрд╣ाрджुрд░ों рдФрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ीрдпों-рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣िрдпों рдФрд░ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рджुрд╖्рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдРрд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдоाрд╣ौрд▓ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдоी рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд▓рдо рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдк्рд░ेрдо рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдиिрдХрд▓рдиे рд▓рдЧी। рдХ्рдпोंрдХि рджेрд╢ рдХे рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╡ाрддрд╡рд░рдг рдХा рдиेрдкाрд▓ी рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा-рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЪрд░рдгों рдХी рдЧрд╣рд░ी рдкреЬрддाрд▓ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рджрд░िрдж्рд░, рджाрд╕, рдФрд░ рджुрдЦी рднाрд░рдд рдХी рдЫрд╡ि рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдЙрдкрд░ 12 рдЕрдЧрд╕्рдд, 2018 рдХे рдЬрдирд╕рдд्рддा рдоें ‘рдоूрд▓्рдпांрдХрди: рдЬрдирдоुрдХ्рддि рдХा рдпोрдж्рдзा рдХрд╡ि’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рд╡िрд╡ाрд░ी рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, -“рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХी рднांрддि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рднी рдоाрдд्рд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рди рдеी, рдЙрдирдХी рдЪेрддрдиा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрди-рдордЬрджूрд░ рдеे, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХी рджृрд╖्рдЯि рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЫिрди्рди-рднिрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी, рдЙрд╕े рд░рдХ्рдд-рд░ंрдЬिрдд рдХрд░ рдиिрд░्рдмрд▓ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХो рднी рднрд▓ी-рднांрддि рджेрдЦ-рд╕рдордЭ рд░рд╣ी рдеी।”1 рдпрд╣ाँ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рддुрд▓рдиा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬैрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд╕े рд╣ोрдиा рдХिрд╕ी рдмреЬी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд╕े рддुрд▓рдиा рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдЗрдирдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдордЭ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХो рд▓ेрдХрд░ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдпрд╣ рд╕рдордЭ рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдмреЬा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдбॉ। рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ рд╕िंрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, -“рдиेрдкाрд▓ी рдХे рд▓िрдП рднाрд╖ाрд╢ैрд▓ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрд╡िрддा рдХी рдЕंрддрд░्рд╡рд╕्рддु рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै рдХि рдХрдИ рдмाрд░ рдХрд╡िрддा рдХी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा рдХा рдЕрддिрдХ्рд░рдордг рдХрд░ рд╡े рд╕ीрдзे рдЬрдирддा рд╕े рдЬुреЬ рдкाрддे рд╣ैं।”2 рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рджोрдиों рдХрдерди рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें ‘рдЪिрдд्рд░’ рдХрд╡िрддा рдХी рдпрд╣ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рджेрдЦрдиा рд╕рдоाрдЪीрди рд╣ोрдЧा- “рд▓рдЯрдХ рд░рд╣ा рд╣ै рд╕ुрдЦ рдХिрддрдиों рдХा рдЖрдЬ рдЦेрдд рдХे рдЧрди्рдиों рдоें / рднूрдЦों рдХे рднрдЧрд╡рди рдЦреЬे рд╣ैं рджो-рджो рдоुрдЯ्рдаी рдЕрди्рдиों рдоें / рдХрд░ рдЬोреЬे рдЕрдкрдиे рдШрд░рд╡ाрд▓े рд╣рдорд╕े рднिрдХ्рд╖ा рдоांрдЧ рд░рд╣े / рдХिंрддु рджेрдЦрддे рдЙрдирдХी рдХिрд╕्рдордд рд╣рдо рдкोрдеी рдХे рдкрди्рдиों рдоें / рдЬिрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рд╣ी рдЦрдк рдЬाрддा рдЕрдкрдиा рджुрдЦреЬा рд░ोрдиे рдоें / рдЫोреЬ рдПрдХ рдЖंрд╕ू рд╡рд╣ рдХ्рдпा рджे рдФрд░ рдЖрдкрдХो рджोрдиे рдоें / рдЫोреЬ рдХ्рд╖ीрд░рд╕ाрдЧрд░ рдХो рдЕрдм рддो рд░рд╣рддे рд╣ैं рдк्рд░рднु рдФрд░ рдХрд╣ीं / рд▓ेрдЯे рдЫрдк्рдкрд░-рд╣ीрди рдХुрдЯी рдХे рднीрддрд░, рдЦрд░ рдкрд░, рдХोрдиे рдоें / рдЬिрд╕ рдмрд░्рддрди рдоें рдЫेрдж рд╣ो рдЪुрдХा рджेрд░ рди рдЙрд╕рдХे рдЪूрдиे рдоें / рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдеी рджौреЬ-рдзूрдк рд░े рдЗрддрдиी рдЙрд╕ рджिрди рдкूрдиे рдоें / рдмिрдЫреЬे рдкрд░िрдЬрди рдоिрд▓े, рдмреЭाрддे рд╣ाрде рдк्рд░ेрдо рдХा рдоिрд▓ाрдиे рдХो / рдкрд░ рдЬाрддा рд╕рдо्рдоाрди рд╣рдоाрд░ा рдЙрди рд╣рд░िрдЬрди рдХो рдЫूрдиे рдоें।”3  
рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдордиुрд╖्рдп рд╕े рдЗрддрд░ рд╕рдорд╕्рдд рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд▓िрдП рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖ी, рд╡ृрдХ्рд╖, рдлूрд▓, рдкрд░्рд╡рдд, рдЭрд░рдиे рдЖрджि рд╕рдм рдЪрд▓े рдЖрддे рд╣ैं। рд╡ैрд╕े рднी рдк्рд░рдХृрддि рд╢рдм्рдж рдЬрдм рд╣рдо рдХрд╣ीं рд╕ुрдирддे рд╣ैं рддो рдЭрд░рдиों рдХा рд╕ंрдЧीрдд рд╣рдоाрд░े рдХाрдиों рдоें рдЧूंрдЬрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХोрдпрд▓ рдХे рдХूрдХों рдХी рддाрди рдорди рдХो рдоोрд╣рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╣ंрдЧों рдХा рдХрд▓рд░рд╡ рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЗрд╕ी рдЫँрдЯा рдХा рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддрдеा рдЗрд╕ी рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд╡ि рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХा рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдПрд╡ं рдкाрдардХों рдж्рд╡ाрд░ा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЧрд╣рд░े рд▓рдЧाрд╡ рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рдЬो рдЫंрдЯा рдЙрднрд░рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै рдЙрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдиेрдкाрд▓ी рдХा рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЧрд╣рд░ा рд▓рдЧाрд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦां рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, -“рдХрд╡िрд╡рд░ рдкрди्рдд рдХी рдЬрди्рдорднूрдоि ‘рдХрд╕ौрдиी’ рдХी рддрд░рд╣ рдХрд╡िрд╡рд░ рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдЬрди्рдорднूрдоि рднी рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдХ्рд░ीреЬा рд╕्рдерд▓ी рд╣ी рдеी। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рд╡े рдХिрд╕ी рдиिрд░्рдЭрд░ рдХे рддीрд░ рдЕрдирдЧреЭ рд╢िрд▓ा рдкрд░ рдмैрдаे рдШंрдЯों рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдиिрд╣ाрд░ा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рддрди्рдордп рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдирдЧुрдиाрдиे-рдЧाрдиे рд▓рдЧрддे рдеे।”4 рдЗрд╕ рдХрдерди рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдХрд╡ि рдХी рдпрд╣ рдкंрдХ्рддि рджेрдЦिрдпे – “рдХंрдХреЬ-рдзुрд▓, рдлूрд▓-рдХाँрдЯों рдХा / рд╡рд╣ рд╡рди-рджेрд╢ рдиिрд░ाрд▓ा рд░े! / рдЪंрдЪрд▓ рдЬрд▓ рдоें рдкाँрд╡ рдбुрдмोрдП / рдЦेрд▓ рд░рд╣ी рд╡рдирдмाрд▓ा рд░े! / рдЖँрдЦों рдХे рдирди्рд╣ें рдШेрд░े рд╕ी / рдШेрд░ рд░рд╣ी рдЧिрд░ि-рдоाрд▓ा рд░े। / рдиिрд░्рдЭрд░ рддीрд░-рд╢ीрд▓ा рдкрд░ рдмैрдаा / рдХोрдИ рдЧाрдиेрд╡ाрд▓ा рд░े! / рдордзुрд░ рдкрджрдз्рд╡рдиि, рдордзुрд░ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि,  / рдоुрдЦрд░िрдд рдоृрджु рд╕ंрдЧीрдд рдкрд░рдо! / рдХुंрдЬ-рд▓рддा рдХी рдПрдХ рдЖреЬ рдоें / рдЬीрд╡рди рд╕рд░рд▓ рдкुрдиीрдд рдкрд░рдо!”5  рдпрд╣ाँ рдЬो ‘рдХोрдИ рдЧाрдиेрд╡ाрд▓ा’ рд╣ै рд╡рд╣ рдХोрдИ рдФрд░ рдирд╣ीं рд╕्рд╡рдпं рдХрд╡िрд╡рд░ рдиेрдкाрд▓ी рд╣ैं। 
рдк्рд░рдХृрддि рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЗрд╕ी рд╕рд╣рдЬ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдФрд░ рддाрджाрдд्рдо्рдп рднाрд╡ рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдХрд╡ि рдиे рдиिрд░्рдЭрд░ рд╕рд░िрддा, рдзाрд░ा, рдХुंрдЬ-рд▓рддा, рдкाрд╡рд╕ рдЖрджि рдХे рдХрдИ рдорд░्рдорд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЪिрдд्рд░ рдЦींрдЪे рд╣ैं। рдЗрди рдЪिрдд्рд░ों рдоें рддाрдЬрдЧी рдФрд░ рдЕрдирдЫुрдИ рдордзुрд░िрдоा рддो рд╣ै рд╣ी, рдЕрдиुрднूрддि рдХा рд╕рдЬीрд╡ рд╕ंрд╕्рдкрд░्рд╢ рднी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдкंрдХ्рддि рд▓ीрдЬिрдпे- “рд╕ुрди्рджрд░ рджрд░्рдкрдг рд╕рд╣рдЬ рд╕рдорд░्рдкрдг / рдЕंрдЬрд▓ि рдоें рдЬрд▓ рдЫрд▓ рдЫрд▓। / рд╕ुрдЦ рдоें рд╕рд░рд▓ा, рджुःрдЦ рдоें рддрд░рд▓ा / рдоीрдаी рд╡ाрдгी рдХрд▓-рдХрд▓!”6 
рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХृрддि ‘рдЙрдоंрдЧ’ рдХी рднूрдоिрдХा рд▓िрдЦрддे рд╕рдордп рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХे рдоीрд▓ рд╕्рддрдо्рдн рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ुрдХुрдоाрд░ рдХрд╡ि рдкрди्рдд рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рдЖрдкрдХा рдХрд╡ि рдХंрда, рдиिрд░्рдорд▓, рдиिрд░्рдЭрд░ рдХे рд╕рдоाрди, рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ी рдоंрд╕ूрд░ी рдХी рддрд▓рд╣рдЯी рдоें рдлूрдЯा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЬो рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рд╕्рдиिрдЧ्рдз рдЕрдиिрд▓ाрддाрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै рд╡рд╣ рдкाрдардХ рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рдЦिреЬрдХी рдЦोрд▓рдХрд░ ‘рдирд░рдо рдзुрдк’ рдмिрдЫी рд░ाрд╣ों рд╕े, рд╡िрд▓ाрд╕ рдХी рдоंрд╕ूрд░ी рд╕े рдЬंрдЧрд▓ рдХी рдоंрд╕ूрд░ी рдоें рд▓े рдЬाрдХрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдордиोрд░рдо рднूрдоि рдоें рдЫोреЬ рджेрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЬंрдЧрд▓ рдХी рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдЖँрдЪрд▓ рдкрд╕ाрд░ рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддी рд╣ै।”7  рдкрди्рдд рдХे рдЗрд╕ рдХрдерди рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ेрддु рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рд╕े рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рджेрдЦिрдпे- “рдлूрдЯा рд╣ै рдоेрд░ा рдХंрда рдпрд╣ी рд░े, рдиिрд░्рдорд▓ рдиिрд░्рдЭрд░ рдХे рд╕рдоाрди / рд╕ीрдЦा рд╣ै рдоैंрдиे рдпрд╣ी рддीрд░ рдкрд░ рд╕рд░िрддा рдХे рдоृрджुрд▓ рд╕рд░рд▓рдЧाрди / рд╕िрдЦрд▓ाрдпा рд╣ै рдиिрдд рдпрд╣ीं рдоुрдЭे рдкंрдЫी рдиे рдЙреЬрдиा рдкांрдЦ рдЦोрд▓ / рд╣ै рд╣ुрдЖ рдпрд╣ी рдХ्рд░ीреЬा рдиिрдХुंрдЬ рдоें рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рд╡िрд╣ाрди।”8  
рдЙрдоंрдЧ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрд░ рдорд╣ाрдХрд╡ि рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рднी рдЕрдкрдиी рд╕ाрдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рд╣ै, “рдирд╡ीрди рддाрд░рдХों рдХे рд╕рджृрд╢ рдЬिрддрдиे рдХрд╡ि рд╣िंрджी рдХे рдХाрд╡्рдпाрдХाрд╢ рдоें рдЪрдордХрддे рд╣ुрдП рдоुрдЭे рджिрдЦ рдкреЬे, рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╕ुрдЦ-рд╕्рдкрд░्рд╢ рдЬाрджू рд╕े рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдорди рдХो рд╡рд╢ीрднूрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рддрдеा рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рддृрдк्рддि рджी, рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЬिрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╢рдХ्рддि рдк्рд░рд╡ाрд╣, рд╕ौрди्рджрд░्рдпрдмोрдз рддрдеा рдЪाрд░ू-рдЪिрдд्рд░рдг рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд▓िрдП рд╣ुрдП рджिрдЦрдИ рдкреЬрддा рд╣ै”9 
рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдХрд╡ि рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиेрдкाрд▓ी рдХा рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рд╕िрдордЯा рд╣ुрдЖ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рдЧाрдпрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЕрдкрдиे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ुрдИ рд╣ै।  рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ुрдХुрдоाрд░ рдХрд╡ि рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкрди्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдЖрд╕рдХ्рдд рд╣ैं, рдХिрди्рддु рдиेрдкाрд▓ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдШुрд▓рдоिрд▓ рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕рдХा рдЕंрдЧ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдкрд░ рджोрдиों рдХрд╡िрдпों рдХी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкंрдХ्рддिрдпाँ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै। рдкрди्рдд рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдЬрд╣ाँ “рдЫोреЬ рдж्рд░ुрдоों рдХी рдоृрджुрд▓ рдЫाрдпा / рддोреЬ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рднी рдоाрдпा / рдмाрд▓! рддेрд░े рдмाрд▓ рдЬाрд▓ рдоें / рдХैрд╕े рдЙрд▓рдЭा рджूँ рд▓ोрдЪрди ?”10 рд╣ै рд╡рд╣ीं рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоें рдШोрд╖рдгा рдХрд░рддे рд╣ैं- “рдк्рд░рдХृрддि рдоुрдЦिрд░िрдд рд╣ै рд╡ीрдгा рдПрдХ / рдФрд░ рдоैं рдЙрд╕ рд╡ीрдгा рдХा рддाрд░”11
рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рд░рд╣рд╕्рдп рднाрд╡рдиा рднी рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рддौрд░ рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдХो рд▓ीрдЬिрдпे- “рдбाрд▓ी рдкрд░ рд╢्рдпाрдоा рдмैрдаी рд╣ै, рдЕрдиुрд░ाрдЧी рдорди рдЧाрддा рд╣ै। / рджूрд░ рджेрд╢ рд╕े рджूрддी рдЖрдпी, рдХोрдИ рдоुрдЭे рдмुрд▓ाрддा рд╣ै / рдЖрдЬ рдЕрдХेрд▓े рдПрдХ рд╡िрдпोрдЧी рд░ाрд╣ рдкूрдЫрддा рдЬाрддा рд╣ै / рдХाँрдЯे рд╣ै рдХि рдордирдЪрд▓ा рд░ाрд╣ी, рдЪिрд╣्рди рдкिрдпा рдХा рдкाрддा рд╣ै।”12    
рдиेрдкाрд▓ी рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдЗрди рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХुрдЫ рдРрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рднी рд╣ैं, рдЬो рдЙрди्рд╣ें рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡िрдпों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЕрдХ्рд╖рдп рднंрдбाрд░ рдоाрдд्рд░ рдоाрдирдХрд░ рдЪिрдд्рд░िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рд╣ै, рдЕрдкिрддु рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╣ै। рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдиे рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдХो рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдкрд░ рдпрд╣ рд╕рдЯीрдХ рдирд╣ीं рдмैрдарддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдиेрдкाрд▓ी рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрдж рдХो рдк्рд░рд╢्рд░рдп рдирд╣ीं рджेрддा рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдХрд░्рдорд╡ाрдж рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдк्рд░ेрдоी рдЗрд╕ рдХрд╡ि рдиे 17 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1963 рдХो рдЕрдкрдиे рдЪाрд╣рдиेрд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрд▓рд╡िрджा рдХрд╣ рджिрдпा। 

рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी: 
1. https://www.jansatta.com/sunday-magazine/gopal-singh-nepali-a-warrior-poet-of-freedom/736117/ 
2. https://www.livehindustan.com/bihar/muzaffarpur/story-gopal-singh-nepali-still-alive-in-lok-kanth-2119684।html 
3. https://www.jansatta.com/sunday-magazine/gopal-singh-nepali-a-warrior-poet-of-freedom/736117/ 
4. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 122
5. рд░ाрдЧрдиी, рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’, рд╡рдирд╢्рд░ी,  рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 19 
6. рд╡рд╣ी, рдзाрд░ा, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 30
7. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 123/ 124 
8. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 124
9. https://www.tribunehindi.com/kavi-gopal-singh-nepali/ 
10. https://kavitakosh.org/kk/рдЫोрдб़_рдж्рд░ुрдоों_рдХी_рдоृрджु_рдЫाрдпा_/_рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди_рдкंрдд
11. рдЫाрдпाрд╡ाрджोрдд्рддрд░ рдЧीрддिрдХाрд╡्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ ‘рдиेрдкाрд▓ी’ рдХा рдпोрдЧрджाрди- рдоुрд╣рдо्рдордж рддौреЮीрдХ рдЦाँ, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 124/125  
12. рд░ाрдЧिрдиी, рдЧोрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиेрдкाрд▓ी, рд╡ंрджрдЧी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 11

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा: рдЕрдиुрдЬ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी 'рдЕрдиुрднрд╡'

рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै


рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЬрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоुँрд╣ рджेрдЦрддा рд╣ै рд╕ंрддाрди рдХा
рд╢ुрдХ्рд░िрдпा рдЕрджा рдХрд░рддा рд╣ै рднрдЧрд╡ाрди рдХा।
рд╕ंрддрддि рдХो рджेрдЦ-рджेрдЦ рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ोрддा рд╣ै।
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै।
рд░ाрдд-рд░ाрдд рднрд░ рдЬाрдЧ, рд░ोрддे рд╣ुрдП рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдЪुрдк рдХрд░ाрддा рд╣ै।
рд╕ीрдиे рд╕े рд▓рдЧा рдмेрдЯे рдХो, рд╕ुрд▓ाрддा рд╣ै। 
рдЧрд▓िрдпों рдоें, рдЫрдд рдкрд░ рдШुрдоाрддा рд╣ै।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рднी рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдЖँрдЦ рдоें рдЖँрд╕ू рджेрдЦ, рд╕्рд╡рдпं рд░ोрддा рд╣ै।
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै।

рдмрдЪ्рдЪे рдХो рдмाрд╣ों рдХे рдкрд▓рдиे рдоें рдЭुрд▓ाрддा рд╣ै। 
рдкेрдЯ рдкрд░ рд╕ुрд▓ाрддा рд╣ै। 
рдПрдХ рдирди्рд╣ी рдХिрд▓рдХाрд░ी рдХी рдЦाрддिрд░ рдШोрдб़ा рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмрдЪ्рдЪे рдоें рдЦुрд╢ी рдХे рдмीрдЬ рдмोрддा рд╣ै।
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै। 

рдЬिрд╕ рджिрди рдШрд░ рдоें рдирдпा рдоेрд╣рдоाрди рдЖрддा рд╣ै।
рдЙрд╕ी рджिрди рд╕े рдмाрдк рд╕рдкрдиों рдХी рджुрдиिрдпा рд╕рдЬाрддा рд╣ै।
рджिрди рд╣ो рдпा рд░ाрдд, рд╕ंрддाрди рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд╕рдкрдиे рд╕ंрдЬोрддा рд╣ै। 
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै।

рдмрдЪ्рдЪा рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдпूँ рдмрд╕ рдЬाрддा рд╣ै,
рдХि рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдЦाрддिрд░рдкेрдЯ рднрд░ рдЦाрдиा рдиा рдЦाрддा рд╣ै।
рдмрдв़ा рджेрддा рд╣ै рдЕрдкрдиा рдкрд░िрд╢्рд░рдо, рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдХो рджुрд╣рддा рд╣ै।
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рд╕े рдЦिрд▓ाрддा рд╣ै। 
рдЙंрдЧрд▓ी рдкрдХрдб़рдХрд░ рдЪрд▓ाрддा рд╣ै। 
рдЦेрд▓рддा рд╣ै, рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ाрде, рдЙрд╕рдХो рдкрдв़ाрддा рд╣ै।
рдмрдЪ्рдЪा рд╣ी рдЙрд╕рдХा рд╕ंрд╕ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै 
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै। 

рдмрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै рдмेрдЯा, рддो рдмाрдк рдХो рдЖँрдЦें рджिрдЦाрддा рд╣ै।
рдмाрдк рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рдЙрд╕े рд╕рдордЭाрддा рд╣ै, рддрди्рд╣ाрдИ рдоें рд░ोрддा рд╣ै। 
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै।

рдлिрд░ рднी рддो рдХाрдо рд╡рд╣ी рдмाрдк рдЖрддा рд╣ै।
рдЭेрд▓ рдХрд░ рдоुрд╕ीрдмрдд рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмрдЪाрддा рд╣ै। 
рдЬीрддे рдЬी рдЙрд╕рдХा рдХ्рдпों рд╕рдо्рдоाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै?
рднाрдИ рд╕ाрд╣рдм! рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै। рдмाрдк рддो рдмाрдк рд╣ोрддा рд╣ै!

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп
рдЕрдиुрдЬ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी 'рдЕрдиुрднрд╡'
рдоाрддा- рд╢्рд░ीрдорддी рдкूрдирдо рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी
рдкिрддा- рдЖрдЪाрд░्рдп рдиीрд░рдЬ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी
рдЬрди्рдо рддिрдеि- 17 рдоाрд░्рдЪ 2007
рд╢िрдХ्рд╖ा-рдХрдХ्рд╖ा рдЖрда рдоें рдЕрдз्рдпрдпрдирд░рдд
рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХृрддि- 'рдКँрдЪ рдиीрдЪ рдХा рдлाрдлрдб़ा' (рдмाрд▓ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣)
рдмाрд▓ рд╕рджрд╕्рдп- рддुрд▓рд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЕрдХाрджрдоी, рдордеुрд░ा
рдкुрд░рд╕्рдХाрд░/ рд╕рдо्рдоाрди-1- рдбॉ рд░рдорди рджाрд╕ рдкंрдб्рдпा рд╕्рдоृрддि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░-2015
2- рд╕्рд╡рд░рдЪिрдд рдХाрд╡्рдп рдкाрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░)
3- рд░ाрдоाрдпрдг рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рдЬ्рдЮा рд╕ंрд╕्рдеाрди, рдмीрдХाрдиेрд░
4-рд╢рд╣ीрдж рдХैрдк्рдЯрди рд░ाрдХेрд╢ рдЧाрдпрди рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा рдоें рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्рдХाрд░
рдкрддा- 34/2, рд▓ाрдЬрдкрдд рдирдЧрд░, рдПрди. рдПрдЪ-2, рдордеुрд░ा-281004 (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)
рд╕ंрдкрд░्рдХ рд╕ूрдд्рд░- +91 925 9146669
рдоेрд▓- anujchaturvedianubhav8888@gmail.com

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020

рд╡्рдпंрдЧ्рдп: рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ

рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

рдмिंрджाрд╕: рдзрд░्рдордкाрд▓ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЬैрди

рдЕрд╕्рд╡ीрдХрд░рдг (рдбिрд╕्рдХ्рд▓ेрдорд░) - рдпрджि рдЖрдк рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣ैं рддो рдЖрдкрдоें рдпे рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдлिрд░ рднी, рдЗрд╕ рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдХो рдкрдв़ें рдЕрд╡рд╢्рдп, рдЖрдкрдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рд╕ुрдЦрдж рдФрд░ рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╣ोрдЧा рдХि рдЖрдкрдХे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХी рд░ुрдЪिрдпाँ рдХिрддрдиी рдордиोрд╣ाрд░ी рд╣ैं।

рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдн्рд░рдо рдирд╣ीं рд░рд╣े рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡िрд╖рдп рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╢рдм्рдж рдХी рд╕рдо्рдпрдХ рдкрд░िрднाрд╖ा рд╣ो рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╕े рдоेрд░ा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕े рд╣ै рдЬो рд╕ाрда рдмрд╕ंрдд рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдм рд╡рд╣ рд╕्рдеिрд░рдк्рд░рдЬ्рдЮ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рди рдЙрдо्рд░ рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै, рди рдЬ्рдЮाрди। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡ीрд░рдЧाрдеाрдХाрд▓ рд╕े рд▓рдЧाрдХрд░ рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдоें рдРрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╕рдаिрдпाрдпा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрддि рдЖрдзुрдиिрдХрдХाрд▓ рдоें рдЧृрд╣ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рдЬ्рдЮाрдирдкीрдаें, рд╕ृрдЬрдирдкीрдаें, рднाрд╖ा рдкрд░िрд╖рджें рдФрд░ рдЕрдХाрджрдоिрдпाँ рдЕрд╕्рд╕ी рд╡рд░्рд╖ рдХी рдФрд╕рдд рдЙрдо्рд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╕рдаिрдпाрдпा рдирд╣ीं  рдоाрдирддीं। рдоेрд░े рд╡िрдЪाрд░ рд╕े, рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рд╣ो рд░рд╣े рдХिрд╕ी рднी рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рд╕рдаिрдпाрдпा рдоाрдирдиा, рд╣рдоाрд░ी рдкрд░рдо рдЙрдкрдХाрд░ी рдк्рд░рдмुрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдмुрдж्рдзि рдХा рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдЙрдб़ाрдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХे рд▓ाрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЕрд░्рде 'рд╕ाрда рд╕ाрд▓ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХी рдЙрдо्рд░ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░' рдХो рдкाрд░िрднाрд╖िрдХ рд░ूрдк рдоें рд╣рдоें рд╕ाрда рд╕े рдиिрди्рдпाрдирдмे рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдоाрдирдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдХी рд╕ुрдХ्рддि рд╣ै рдЬीрд╡ेрдд рд╢рд░рдж: рд╢рддрдо्, рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХे рдмाрдж рдЕрдЧрд▓ा рд╕्рдЯेрд╢рди рд╢рддрдХ рдХो рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЗрд╕ рдкрдб़ाрд╡ рддрдХ рдЖрддे-рдЖрддे рд╢ुрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдмрдЪ рдЧрдП рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╡े рд╕ाрд╣िрдд्рдпेрддрд░ рдиौрдХрд░िрдпों рд╕े рд╕ेрд╡ाрдиिрд╡ृрдд्рдд рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рд╕ृрдЬрдирдкीрда рдпा рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдХोрдиा рди рдоिрд▓े рддो рд╡े рдЕрдЦ़рдмाрд░ों рдХे рд░рд╡िрд╡ाрд░ीрдп рд╕े рд▓рдЧाрдХрд░ рдХिрд╕ी рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХी рдоें рдЖрд╕рди рдмिрдЫाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╢ेрд╖ рдЬीрд╡рди рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕंрддिрдо рд╕рдордп рддрдХ рд╣िंрджी рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░рдиे рдХा рдЧौрд░рд╡ рдкाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рд╕ेрд╡ा рдХрд░рдиे рдирд╣ीं рджेрддे рд╣ैं рдпा рд╡े рд╕ेрд╡ा рдХрд░ рдирд╣ीं рдкाрддे рдпрд╣ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ै, рднाрд╡ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рднाрд╡ рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा рдЙрдирдХा рдЬрди्рдорд╕िрдж्рдз рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЗрд╕े рдХрд░рдХे рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ैं।

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдкрдб़ाрд╡, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдордз्рдп рдмिंрджु рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдПрдХ рдУрд░ рдирдП-рдирдП рд╡ाрджों, рдзाрд░ाрдУं рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХी рд╕े рд▓рдмрд░ेрдЬ рдпुрд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдлौрдЬ рд╣ै। рдпुрд╡ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ाрд░ी рд╡рд░्рдЬрдиाрдУं рдХो рддोрдб़рдХрд░, рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рд╢ेрд╖ рд╕рднी рдШрд░ों, рдЧрд▓ी-рдХूрдЪों рдХो рдЙрди्рдоुрдХ्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХे рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рд╕рдд्рддрд░ोрдд्рддрд░ी, рдкрдЪрд╣ोрдд्рддрд░ी, рдЕрд╕्рд╕ीрдУрдд्рддрд░ी рдЖрджि-рдЖрджि рдЕрдиंрдд рдЬ्рдЮाрдирд╡ाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХी рдердХी рд╕ेрдиा рд╣ै рдЬो рд▓рд▓рдЪाрдИ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпुрд╡рддрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рдШूрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдирд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рдмрддाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдХि рд╡े рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं, рд╡े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкрд╣рд░ेрджाрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рдмрд╣ुрдд рд▓िрдЦा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдорди рдоें рдк्рд░ेрдо рдХा рдЕрдЬрд╕्рд░ рд╕्рд░ोрдд рдмрд╣рддा рд╣ै рдЬो рдЕрдиुрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЙрдордб़-рдЙрдордб़ рдХрд░ рдЖрддा рд╣ै। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХो рд╡े рд░рддिрдХाрд▓ рдХा рдкрд░्рдпाрдп рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЖрдк рдоेрд░े рдХрдо рд▓िрдЦे рдХो рдЬ़्рдпाрджा рд╕рдордЭрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдоें рд╕рдордЭрдиा, рдк्рд░ेрдо рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХрд░рдиा рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХी рд▓ेрдЦрди рд╡िрдзा рдХुрдЫ рднी рд╣ो рдХिंрддु рдЙрдирдХी рдЧ्рд░ंрдеिрдпों рдоें рдХрд╡िрддा рд╕рджैрд╡ рд░рдХ्рдд рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡े рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮाрддा рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рдЬिрд╕ рднी рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдмोрд▓ें рд╡िрд╖рдп рд╕े рдкрд░े рд╣рдЯ рдХрд░ рдзाрд░ाрдк्рд░рд╡ाрд╣ рдмोрд▓рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдХुрдЫ рднी рд╣ो рдЙрдирдХे рдЕрд╡рджाрди рдХा рд╕ाрд░ांрд╢ рд╡рд░िрд╖्рдаों рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХी рдиिंрджा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдиिंрджा рдХो рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд╣рдиा рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी, рдИрд╢्рд╡рд░ рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдк्рд░рддि рдЖрд╕рдХ्рддि рд╕े рднрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рдХ़्рдд-рдмेрд╡рдХ़्рдд рд╡рд╣ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдХे рдЬीрд╡िрдд рдпंрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рддि рднी рдЕрдк्рд░рдХрдЯрди рдпोрдЧ्рдп рдЖрд╕рдХ्рддि рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рджोрд╣рд░ाрддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ рдЕрдирд░्рдЧрд▓ рднी рджोрд╣рд░ाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рджिрдоाрдЧ़ рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा рдХि рдЙрд╕рдХे рд╢्рд░ोрддा рдФрд░ рдкाрдардХ рдЙрд╕рдХे рдоुрдЦाрд░рд╡िंрдж рд╕े рдпे рдмाрддें рдХрдИ рдмाрд░ рдЙрдж्рдЧाрд░िрдд рд╣ोрддे рджेрдЦ рдЪुрдХे рд╣ैं।

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЕрдкрдиे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдоें рдпे рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╡े рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджी рдирд╣ीं рд╣ै, рдкрд░ рдЙрдирдХे рд╕рд╣рдЧाрдоी рдЙрди्рд╣ें рдкрдХ्рдХा рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрджी рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдХे рд╣ी рджрдо рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЕрдкрдиे рдЦेрдоे рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдпुрд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рднрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рд╡े рдпुрд╡ाрдУं рдХो рдмрдб़े рдз्рдпाрди рд╕े рд╕ुрдирддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рд░рдЪрдиा рдХрд░्рдо рдкрд░ рдмिрдиा рдоाँрдЧे рд╕рд▓ाрд╣ рджेрддे рд╣ैं। рдпрджि рдпुрд╡ा рдЕрдм рддрдХ рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдЬैрд╕ा рдиिрд░्рдЧुрдЯी рд░рд╣ा рд╣ो рддो рд╡े рдЕрдкрдиा рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдпрдд्рд╡ рдЙрди рдкрд░ рди्рдпोрдЫाрд╡рд░ рдХрд░рдиे рд╕рд╣рд░्рд╖ рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдпुрд╡ा рдЕрднी рддрдХ рдкुрд╕्рддрдХाрдХाрд░ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ो рддो рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдиिрдзि-рд░рд╣िрдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдХा рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЧाрдоी рдХ़िрддाрдм рдХे рд▓िрдП рджो рд╢рдм्рдж, рдк्рд░ाрдХ्рдХрдерди, рдкुрд░ोрд╡ाрдХ्, рднूрдоिрдХा рдЖрджि-рдЖрджि рдХрд░्рдгрдк्рд░िрдп рдЖрд▓ंрдмрдиों рдХा рдкिрдЯाрд░ा рдЦोрд▓ рджेрддे рд╣ैं। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХी рдПрдХрдоेрд╡ рдЪेрд╖्рдЯा рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдпुрд╡ा рдЙрд╕рдХे рд╕्рдиेрд╣ рдХो рдЬाрд▓ рдирд╣ीं рд╡рд░िрд╖्рда рдХा рдЙрджाрдд्рдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕рдордЭें। рдЙрдирдХे рдХुрдЫ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдбाрдпрд░ी рдоें рд▓िрдЦ рд▓ें। рд╕рддрд░्рдХ рдпुрд╡ा, рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХो рдЪूрдХा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЖрдпा-рдЧрдпा рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рднाрд╡ рд╕े рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдЬ्рдЮाрдд рд╣ै рдХि рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдоूрд▓рддः рдХрдо рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рдЦ़ुрдж рдкрд░ рдЬ़्рдпाрджा рд▓िрдЦрд╡ाрддा рд╣ै। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдорди рд╣ी рдорди рдХुрдв़рддा рд╣ै, рдЕрдкрдиे рдпुрд╡ा-рдХाрд▓ рдХो рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдоुрд╕्рдХुрд░ा рд▓ेрддा рд╣ै। рдирд╡рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦрдХ рд╕рдордЭ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдШाрдШ рд╣ै, рднрдб्рдбрд░ी рд╣ै, рдЕрдкрдиे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рдиिрд╣िрддाрд░्рде рд╕ाँрдардЧाँрда рдХрд░рдХे рд╣ी рд╡рд╣ рджрдо рд▓ेрдЧा। рд╡рд╣ рдпрд╣ рд╕рдордЭрддा рд╣ै рдХि рд╕рдд्рддा рдХे рдЗрд░्рдж-рдЧिрд░्рдж рд░рд╣ рдХрд░ рд╣ी рд╕рдд्рддा рдХा рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдд्рддाрд╡ाрди рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдкाрд░рд╕ рд╣ै, рд╡рд╣ рдЗрддрдиा рдЕрдиुрднрд╡ рд╕рдоृрдж्рдз рддो рд╣ै рд╣ी рдХि рд▓ौрд╣ рдЕрдпрд╕्рдХों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд╕рдХे।

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдЕрди्рдп рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдФрд░ рддрджोрдкрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЙрд╕рдХे рдЦ़ाрд╕ рдХाрдо рдХे рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╡े рди рдвंрдЧ рд╕े рдХрд▓рдо рдкрдХрдб़ рд╕рдХрддे рд╣ैं рди рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдкрд░ рдЯाрдЗрдк рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡ाрдЯрд╕्рдРрдк рдФрд░ рдлेрд╕рдмुрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдЙрди्рд╣ें рдмрдзाрдИ рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рд▓ाрдЗрдХ рдХрд░рдиे рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдирд╣ीं рдЖрддा, рдЯ्рд╡िрдЯрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЪिрдб़िрдпा рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдирдИ рдХिрддाрдмें рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдмोрдЭ рд╣ैं। рд╡े рдкрдв़ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे, рдмрд╕ рд╕िрд░्рдл рдЪрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рднрд░ा рдЦेрдд рд╣ो рддो рддेрдЬ़ी рд╕े рдЪрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рдЦाрд▓ी рдЦेрдд рд╣ो рддो рдЬुрдЧाрд▓ी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡े рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдоें рд╢ोрдХ рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рднी рджेрддे рд╣ैं рддो рджिрд╡ंрдЧрдд рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓ рджेрдиे рдХे рдмाрдж, рдоृрдд рдЖрдд्рдоा рдХी рд╢ांрддि рдХी рдХाрдордиा рддрдХ рдЙрдирдХा рдкाрда рдПрдХ-рд╕ा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╡े рдЗрддрдиे рдШिрд╕ेрдкिрдЯे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╕ुрдиाрддे рд╣ैं рдХि рдпे рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд, рдЕрдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдПрд╡ं рдоौрд▓िрдХ рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢рд░्рдд рднी рдкूрд░ी рдирд╣ीं рдХрд░рддे। рдФрд░ рдЬрдм рдХिрд╕ी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрд╢ंрд╕ाрдпें рднेрдЬрдиा рд╣ों рддो рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рддрдХ рдпाрдж рдирд╣ीं рдЖрддा। рдРрд╕े рднूрд▓рдХ्рдХрдб़ рдФрд░ рдиिрд░рд░्рдердХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд░рд╣рдиा рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХो рдЕрдкрдиा рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпрди рд▓рдЧрддा рд╣ै। 

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдкीрдб़ा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡рдЬ़рди рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ। рдЬिрддрдиी рджेрд░ рдоें рдпुрд╡ा рджो рд░рд╕рдорд▓ाрдИ рдЧрдЯрдХ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЧрд░्рдоाрдЧрд░्рдо рдкрдХौрдб़िрдпाँ рд╣рдеिрдпाрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдк्рд▓ेрдЯ рднрд░ी рдХी рднрд░ी рд░рдЦрддा рд╣ै, рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоिрдд рднрдХ्рд╖рдг рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрддрдиा рдЙрджрд░рд╕्рде рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддा। рдпेрдирдХेрди рд╡рд╣ рдоाрд▓ рдЧрд▓े рдХे рдиीрдЪे рдЙрддाрд░ рднी рд▓े рддो рдЙрд╕рдХी рдХुंрдаिрдд рдкाрдЪрди рдЧ्рд░ंрдеिрдпाँ рд╡ांрдЫिрдд рдлрд▓ рдирд╣ीं рджेрддीं। рдпुрд╡ा рд╕े рдЗрд╕ рдоोрд░्рдЪे рдкрд░ рдкिрдЫрдб़рдиा рдЙрд╕े рдмрд╣ुрдд рдмुрд░ा рд▓рдЧрддा рд╣ै।

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЬो рджृрд╖्рдЯिрдЧोрдЪрд░ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рд╣ैं рдЙрди्рд╣ें рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рдХрд░рдиा рдоुрдЭ рдЬैрд╕े рдЕрд▓्рдкрдЬ्рдЮाрдиी рдХे рд▓िрдП рдХрдаिрди рд╣ै। рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдпा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ рдХो рдЯाँрдЧ рдирд╣ीं рдЕрдб़ाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╣рдоेрд╢ा рдЪिंрддрди рдоुрдж्рд░ा рдоें рд░рд╣рддा рд╣ै рдкрд░ рдЪिंрддрди рдХрднी-рдХрднी рд╣ी рдиिрд╕ृрдд рд╣ो рдкाрддा рд╣ै। рдЧांрдзीрдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдЪिंрддрди рдХाрд▓ рдоें рддीрди рдмंрджрд░ों рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рдеा। рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдкрд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрджрд░्рд╢ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा। рд╡рд╣ рдЕрдХेрд▓ा рд╣ी рддीрди рдмंрджрд░ों рдХे рдЪिंрддрди рдХा рдк्рд░рддिрд░ूрдк рдмрдирдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд░рдЦрддा рд╣ै।

рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХो рдЕрдкрдиे рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрди्рдп рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХे рдЕрдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЕрдзिрдХ рдЪिंрддा рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЕрди्рдп рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЬрдм рдЕрдоौрд▓िрдХ рднी рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рдкा рд░рд╣े рд╣ो рддрдм рдЙрд╕े рдЖрдд्рдорд╢ांрддि рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЧрд░्рд╡ोрди्рдордд्рдд рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиी рдкीрдв़ी рдоें рд╡рд╣ рдЕрдХेрд▓ा рд╢ेрд╖ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рджिрдоाрдЧ़ рдХुंрдж рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдкूрд░े рдЬीрд╡рди рдоें рдЬो рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЙрд╕рдиे рдмोрдпे рд╣ैं рдЙрдирдХी рдлрд╕рд▓ें рдХाрдЯрдиे рдХा рд╕рдордп рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдм рдлрд╕рд▓ों рдХो рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдлрд▓ीрднूрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд░ॉрдпрд▓्рдЯी рдХे рдХрдЯोрд░े рдоें рдирд╣ीं। рдЙрд╕рдиे рдЪाрд╣ें рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд▓िрдЦे рд╣ो, рдЙрд╕े рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рддो рдиिрдмंрдз рд╢्рд░ेрдгी рдоें рднी рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡िрдж्рд╡рддрдЬрди рдЙрди्рд╣ें рдиिрдмंрдз рдирд╣ीं рд╕рдордЭें рддो рдЖрд▓ोрдЪрдиा рддो рдоाрди рд╣ी рд▓ें। рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╕рдоिрддि рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХो рдЖрд▓ोрдЪрдиा рднी рдирд╣ीं рд╕рдордЭे рддो рд▓ाрдирдд рд╣ै рдЙрди рдзूрд░्рдд рд▓ोрдЧों рдХी рдмुрдж्рдзि рдкрд░।

рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕्рдеाрдкрдХों рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕ाрджрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХ्рдпा рд▓िрдЦा, рдХрдм рд▓िрдЦा рдФрд░ рдХ्рдпों рд▓िрдЦा, рдЗрд╕рдХा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рдХ्рдпा рд▓ेрдиा-рджेрдиा। рдЕрдкुрд░рд╕्рдХृрдд рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХो рдЕрдкрдиा рд▓ेрдЦрди рдХрд▓ंрдХ рдЬैрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдЙрд╕рдХे рдоिрдд्рд░ рд╣ी рдЙрд╕े рд╕рд╣ाрд░ा (рдкुрд░рд╕्рдХाрд░) рджे рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕрдкुрд░рд╕्рдХृрдд рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХो рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХा рднाрд╡ рдирд╣ीं рдЖрддा рдкрд░ рдкрд░рд╣рдд्рдпा рдХा рднाрд╡ рдЙрд╕ рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд░рд╣рддा рд╣ै। 

рд░рдХ्рддрд░ंрдЬिрдд рдкाрдд्рд░ों рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рдЕрд╣िंрд╕рдХ рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдпा рдирд╣ीं, рдоैंрдиे рдЗрд╕рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рд╡ाрдИ рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ुрдЖ рдХि рд╣рдордиे рдЬिрди-рдЬिрди рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд▓िрдЦे рд╡े рд░ाрдЬрдиेрддा, рдкुрд▓िрд╕, рдЖрд▓ा рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЖрджि рд╕рдм рдмрд╣ुрдд рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ो рдЧрдП। рдмрд╕ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдФрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ рдЕрднी рднी рдоंрдЪ рд╕ंрдЪाрд▓рдХों рдХे рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рд▓рдЧे рд╣ैं। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрди рдЖрддंрдХрд╡ाрджिрдпों рдХा рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдХुрдЫ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдмрдирддा рд╣ै рдХि рдирд╣ीं। рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЬिрддрдиे рдирдП рд╕्рдоृрддि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдШोрд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХो рдЙрдирдХे рдиिрдпрдо-рдХाрдпрджे, рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдФрд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд░ाрд╢ि рд╕рдм рдкрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЗрди рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдо рд╕े рд╕ुрд╢ोрднिрдд рдХрд░ рдоाрди рджिрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рджिрд▓ा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХो рдЬो рднी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓े рд╡рд╣ рдЙрд╕े рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдоीрдбिрдпा рддрдХ рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░рд╡ा рдХрд░ рд╣ी рджрдо рд▓ेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкीрдб़ा рд╣ै рд╣िрди्рджी рд╡ाрд▓ों рдХो рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рджेрд░ рд╕े рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдкुрд░рд╕्рдХाрд░рджाрддा рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╕ोрдЪрддे рдХि рдиौ рдорд╣ीрдиे рдоें рдЖрджрдоी рдХा рдмрдЪ्рдЪा рдкैрджा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдпрджि рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХो рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓ेрдЦрди рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХे рдиौ рдорд╣ीрдиे рдмाрдж рдоिрд▓ рдЬाрддा рддो рд╡рд╣ рдЖрдЬ рдХрд╣ाँ рд╣ोрддा, рдЙрд╕рдХा рд▓ेрдЦрди рдХिрддрдиा рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ोрддा, рдЕрдм рддрдХ рдмрдб़े-рдмрдб़े рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЙрд╕рдХे рдиाрдо рд╣ोрддे। рдХोрдИ рдирд╣ीं рд╕ोрдЪрддा рдХि рдЗрд╕ рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рд╣िंрджी рдХे рдоूрд░्рдзрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдмिрдиा рдиोрдмेрд▓ рдкाрдпे рд╣ी рд╕्рд╡рд░्рдЧ рд╕िрдзाрд░ рдЧрдП, рдЧाрдб़ी рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рд▓ेрдЯ рд▓рдЧрддी рд╣ै рддो рд╣рд░ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рд▓ेрдЯ рд╣ी рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै। 

рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рд╕ाрдаोрдд्рддрд░िрдпों рдХे рдкाрд╕ рдоुрдж्рд░ा рддो рдирд╣ीं рдЯिрдХрддी рдкрд░ рдЗрддрдиे рд╢ाрд▓-рджुрд╢ाрд▓े рдЗрдХрдЯ्рдаे рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдЦ़ाрд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдкрд░ рдЙрдирд╕े рдЕрдкрдиे рдкूрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕рдлाрд░ी рд╕िрд▓рд╡ाрдиे рдХी рдпा рд╕ेрд▓ рд▓рдЧाрдиे рдХी рд╕ोрдЪрддा рд╣ै। рдЕंрддिрдо рд╕рдордп рдоें рддिрд░ंрдЧा рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рддो рдПрдХ рд╣ी рд╢ाрд▓ рдХाрдо рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै। рдкुрд░рд╕्рдХाрд░рджाрддा рд╢ाрд▓-рд╡ाрдкрд╕ी рдХो рдоुрдж्рд░ा рд╕े рдЬोрдб़ рджें рддो рд╡े рд╢ाрд▓ рдХा рдкुрдиः-рдкрдиः рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рдк्рд░рд╕рди्рдирдЪिрдд्рдд рд╣ो, рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдоुрдж्рд░ा рдХा। рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдПँ рднूрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕрднिрдиंрджрди рдкрдд्рд░ों, рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдФрд░ рдоाрдирдкрдд्рд░ों рдХा рдЖрд▓ेрдЦ рдЙрд╕े рдХंрдард╕्рде рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдкрджрдХों рд╕े рдШрд░ рдХी рдмैрдардХ рдХा рд░ौрдм рдмрдв़ рдЬाрддा рд╣ै। рд░рдЪिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдоुрдЦрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдЙрд╕े рд▓ोрдЧ рдХрд░рдиे рдирд╣ीं рджेрддे рдкрд░ рдкрджрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╕े рдЙрд╕े рдХौрди рд░ोрдХ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╢рдм्рджों рдХे рдкрд░्рдпाрдп рдФрд░ рд╡िрд▓ोрдо рдХा рдорд╣ाрдЬ्рдЮाрддा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдкрдХे рд╕ाрдордиे рд╡рд╣ рдЖрдкрдХे рдмाрд░े рдоें рдЗрддрдиा рдЙрдд्рддрдо рд╕ंрднाрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЖрдк рддрдд्рдХाрд▓ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдЧाрдоी рдЬрди्рдорджिрд╡рд╕ рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡рдХ्рддा рдмрдиा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдЖрдкрдХी рдкीрда рдХे рдкीрдЫे рдпрд╣ рдорд╣ाрдк्рд░рд╢ंрд╕рдХ рдЖрдкрдХे рдмाрд░े рдоें рдЬो рд╡िрд▓ोрдо рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдЪुрдирддा рд╣ै, рдЖрдкрдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЖрдк рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдХो рд╕ुрдкाрд░ी рджे рджें। рдоेрд░ा рдПрдХाрд▓ाрдк рдкрдв़рддे-рдкрдв़рддे рдЖрдкрдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдпрд╣ рдЬाрдирдиे рдоें рднी рд╣ुрдИ рд╣ोрдЧी рдХि рдоैं рдХिрд╕ рдЙрдо्рд░ рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╣ूँ। рдоैं рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ूँ, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдФрд░ рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рдЬैрд╕े рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рдЙрдирдХी рдЙрдо्рд░ рдкूрдЫрдиा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдкрд░ाрдз рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдХो рдЧाрд▓िрдпाँ рдкрдб़ рд╕рдХрддी рд╣ैं, рд╣िंрджी рдХा рд╕ाрдаोрдд्рддрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЗрд╕рдоें рдорд╣ाрдк्рд░рд╡ीрдг рд╣ै।
_________________________________________
рдИрдоेрд▓: dharmtoronto@gmail.com рдл़ोрди: + 416 225 2415
рд╕рдо्рдкрд░्рдХ: 1512-17 Anndale Drive, Toronto M2N2W7, Canada

рддрдоाрдо рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ों рдХे рдмीрдЪ рдоाрдирд╡ рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рдирдпा рддрд░्рдХ рджेрдХрд░ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддे рд░рд╣рдиा рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдзрд░्рдо рд╣ै

 (рд╡рд░िрд╖्рда рдХрдеाрдХाрд░ рдПрд╡ं рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рд╕े рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी рдХी рд╡ाрд░्рддा) 
рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी

- рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ, рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЧंрдЧрдЯोрдХ
рдИрдоेрд▓: tripathiexpress@gmail.com; рдЪрд▓рднाрд╖: +91 892 811 0451

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЖрдк рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ:  16 рдордИ 1975 рдХो рд╕िрдХ्рдХिрдо рднाрд░рддीрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХा рдХा 22 рд╡ाँ рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиा। рдЗрд╕рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ 7096 рд╡рд░्рдЧрдоीрд▓ рд╣ै рдФрд░ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा (2011 рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 6.10 рд▓ाрдЦ рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд▓рдп рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЗрд╕рдХे рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рд╣ुрдЖ। 1975 рддрдХ рд╕िрдХ्рдХिрдо рднाрд░рдд рдХा рдПрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрдзिрд░ाрдЬ्рдп рдеा।

            рд╡िрд▓рдп рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िंрджी рдХो рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрдв़ाрдпा рдЬाрддा рдеा। 1925 рддрдХ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕рд░рдХाрд░ी рд╣ाрдИрд╕्рдХूрд▓ рдеा, рд╡рд╣ рднी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЧंрдЧрдЯोрдХ рдоें। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िंрджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдЬाрддी рдеी। 1872–73 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рдкाрджрд░ी рдоेрдХ्рдлॉрд░рд▓ेрди рдиे рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдЫाрдЧ्рджोрд░ рдиाрдордЧ्рдпाрд▓ рд╕े рдЕрдиुрдорддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдоिрд╢рдирд░ी рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी। рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕ рд╕рдоूрдЪे рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें (рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдХाрдлी рд╡िрд╕्рддृрдд рдеा, рдЬिрд╕рдоें рдЖрдЬ рдХा рд╕рдоूрдЪा рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдЬिрд▓ा рд╢ाрдоिрд▓ рдеा рдЬिрд╕рдХी рд╕ीрдоाрдПँ рдХूрдЪрдмिрд╣ाрд░ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдоेрдЪी рдирджी рддрдХ рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдеीं) рд╣िंрджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдЗрди рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдирдХाрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ
           1875 рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рдХुрдЫ рдЬрдоींрджाрд░ों (рд╕ाрдорди्рддों) рдиे рдЕрдкрдиे рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕े рдХुрдЫ рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी। рдкाрда्рдп-рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рднूрдЧोрд▓, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рд╣िंрджी, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рддिрдм्рдмрддी рднाрд╖ा рдХा рдЪрд▓рди рдеा рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣िंрджी рдеा। рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै, рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рджрд╢рдХों рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣िंрджी рдеा। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдФрд░ рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдмिрд╣ाрд░ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдП рдЬाрддे рдеे। рдЪूँрдХि рд╡े рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ाрдПँ рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдеे рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬрдирдЬाрддीрдп рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рд╕िрдЦाрддे, рд╣ृрд╕्рд╡ рдФрд░ рджीрд░्рдШ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдХो ‘рдЫोрдЯा рдЗ’, ‘рдмрдб़ा рдИ’, ‘рдЫोрдЯा рдЙ’, ‘рдмрдб़ा рдК’ рдФрд░ ‘рд╢’ ‘рд╖’ ‘рд╕’ рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХी рдз्рд╡рдиि рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рддाрд▓рд╡्рдп, рдоूрд░्рдзрди्рдп рдФрд░ рджрди्рдд्рдп ‘рд╕’  рд╕िрдЦाрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрдирдХा рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдХेрд╡рд▓ ‘рд╕’ рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпा।  ‘рди’ рдФрд░ ‘рдг’ рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХे рд╕ाрде рднी рдРрд╕ा рд╣ी рд╣ुрдЖ। рдХेрд╡рд▓ ‘рди’ рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдз्рдпाрд╡рдзि рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

            1950 рдХी рднाрд░рдд-рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоैрдд्рд░ी рд╕ंрдзि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХो рднाрд░рдд рдХा рдПрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдиुрджाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдЬिрд╕рдоें рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдЕрдиुрджाрди рднी рдеा। рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рднी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдЕрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा। рд╣िंрджी рднी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрдв़ाрдИ рдЬाрдиे рд▓рдЧी।

            рдЧाँрдзी рд╢рддाрдм्рджी рд╕рдоाрд░ोрд╣ (1969) рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЧाँрдзी рджрд░्рд╢рди рдкрд░ ‘рдЕрдЦिрд▓ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдиिрдмрди्рдз рдк्рд░рддिрдпोрдЧिрддा’ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдеा рдЬिрд╕рдоें рдиेрдкाрд▓ी, рднूрдЯिрдпा, рд▓ेрдк्рдЪा, рд▓िрдо्рдмू рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣िंрджी рдоें рднी рдиिрдмрди्рдз рдЖрдоंрдд्рд░िрдд рдХिрдП рдЧрдП рдеे। рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдердо рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдЬूрдиिрдпрд░ рд╣ाрдИрд╕्рдХूрд▓ рдХे рдк्рд░рдзाрдиाрдз्рдпाрдкрдХ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдиिрд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╢िрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓ рдЧुрдк्рддा рдХो рдоिрд▓ा рдеा।

            рдЧंрдЧрдЯोрдХ рд╕्рдеिрдд рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХे рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд ‘рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп’ рдоें ‘рдКрд╖ा’ рдиाрдордХ рдмрд╣ुрднाрд╖ी рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдПрдХ рдЕंрдХ 1965-66 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा рдЬिрд╕рдоें рд╣िंрджी рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеीं। рд╕рднी рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рд╡ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों (рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдкрд╣рд▓ा рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп 1978 рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬो рдПрдХ рд░ाрдд्рд░ि рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдеा) рдХी рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдПрд╡ं рд╕्рдоाрд░िрдХाрдУं рдоें рд╣िंрджी рдЦंрдб рд╣ोрддा рдеा рдЬिрд╕рдоें рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХी рд╣िंрджी рдоें рд╕्рд╡рд░рдЪिрдд рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рд░рд╣ी 

            1975 рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рд▓िрдП рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡िрднाрдЧ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╡िрд╢ेрд╖ рддौрд░ рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рдЧांрдзी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкुрд╕्рддрдХें рдФрд░ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд╡िрддрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рдеीं।

            рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдмिрд╣ाрд░, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди, рд╣рд░िрдпाрдгा рдЖрджि рд╕े рдЖрдП рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों, рдЬो рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдмрд╕ рдЧрдП рд╣ैं, рдХे рдмрдЪ्рдЪे рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िंрджी рд╡िрд╖рдп рд▓ेрддे рд╣ी рд╣ैं, рдЕрднी рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднी рд╣िंрджी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдРрд╕े рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдРрд╕े рдЕрд╣िрди्рджी рднाрд╖ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╣ैं рдЬो рд╣िंрджी рдоें рди рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдЙрдкाрдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рд╡िрдж्рдпाрд╡ाрд░िрдзि рднी рд╣ैं рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों, рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╣िंрджी рдкрдв़ा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣िंрджी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╕्рдеाрдиीрдп рдЫाрдд्рд░ рд╣िंрджी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдоें рдкी.рдПрдЪрдбी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдердо рдорд╣िрд▓ा рд╕ोрдирдо рдУрдЩрдоु рднूрдЯिрдпा рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмрдирд╕्рдерд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕े 2011 рдоें ‘рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдХोрдЯिрдпों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣िंрджी рдФрд░ рднूрдЯिрдпा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें’ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд╢ोрдз рдХिрдпा рд╣ै।

            рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдЖрда рддрдХ рд╣िंрджी рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдиौ (9th) рд╕े рдРрдЪ्рдЫिрдХ рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдкрдв़ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХी рдЖрдмाрджी рдоें рдкिрдЫрд▓े рдбेрдв़-рджो рд╕ौ рд╕ाрд▓ों рдоें рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖िрдпों рдХी рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд░рд╣ी рд╣ै। рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдоें рд▓िрдЦी рдЬाрддी рд╣ै। рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджрд╢рдХों рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЧंрдЧрдЯोрдХ рдоें рд╣ाрдИрд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд╣िंрджी рдеा। 1925 рдХे рдмाрдж рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िंрджी рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдп рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддीрдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдмीрдЪ рднाрд╖ा рдпा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХा рддрдиाрд╡ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ рд╣ो, рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдаोрд╕ рдк्рд░рдоाрдг рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЗрддрдиी рдХрдо рдЖрдмाрджी рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдЬाрддीрдп рдФрд░ рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рджрд░्рдЬрди рдХे рдХрд░ीрдм рднाрд╖ाрдУं рдХो рд╕рд░рдХाрд░ी рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।

            рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╢рдд-рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓ोрдЧ рд╣िंрджी рди рдХेрд╡рд▓ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдмोрд▓рддे рднी рд╣ैं। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдкिрдЫрд▓ी рд╕рджी рдХे рдкाँрдЪрд╡ें рджрд╢рдХ рд╕े рд╣ोрдиे рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдоाрдг рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдХोрдИ рд╢ोрдз-рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдпрдж्рдпрдкि 1957 рдоें рдЧंрдЧрдЯोрдХ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдХрдЮ्рдЪрдирдЬрдЩ्рдШा’ рдиाрдордХ рдПрдХ рдиेрдкाрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдХрднी-рдХрднाрд░ рд╣िंрджी рд░рдЪрдиाрдПँ (рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддी рдеीं) рдЬो рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣िंрджी рднाрд╖िрдпों рдХी рд╣ोрддी рдеीं।

            рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЪंрдж्рд░рдЪूреЬ рдиाрд░ाрдпрдг рд╢рд░्рдоा ‘рдЪिंрддрдХ’ рдХी рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдердо рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै। 1972 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ (рдЦрдг्рдб-рдХाрд╡्рдп) ‘рдЬрдп рдмांрдЧ्рд▓ा’ рдЬो ‘рдмांрдЧ्рд▓ा рдоुрдХ्рддि рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо’ рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдз्рд░ुрд╡ рдиाрд░ाрдпрдг рд╕िंрд╣ рдХा ‘рдмीрд╕ рдмрдв़рддे рдХрджрдо’ (рдЧीрддि-рдиाрдЯрдХ) рд╣ै рдЬो 1976 рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ, рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдеा।

            рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡िрдЬेрддा рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рдиेрдкाрд▓ी рдорд╣ाрдХрд╡ि рддुрд▓рд╕ीрд░ाрдо рд╢рд░्рдоा ‘рдХрд╢्рдпрдк’ рдХा рдиाрдо рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। рдЙрдирдХा рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦिрдд рдЦंрдбрдХाрд╡्рдп ‘рдЗрди्рдж्рд░рдХीрд▓’ 1992 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдмाрдж рдоें рднी рд╣िंрджी рдХी рдХрдИ рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдЬिрд╕рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдоें рдиिрдпुрдХ्рдд рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХृрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдФрд░ ‘рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЬрдирдЬीрд╡рди’ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡िрднाрдЧ, рд╕ूрдЪрдиा рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा 1997 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рдеी।

            рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджрд╢рдХों рд╕े рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕े рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдЖрдП рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд ‘рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕рдоिрддि’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 1978-79 рдоें рдЧंрдЧрдЯोрдХ рд╕े ‘рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░’ рдиाрдордХ рдПрдХ ‘рд╣िंрджी рди्рдпूрдЬ рд▓ेрдЯрд░’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддा рдеा। рдпे рд╡्рдпाрдкाрд░ी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╢ाрд╕рди рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрдорддि рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рдд-рддिрдм्рдмрдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдеे। 1975 рдХे рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рднाрд░рддीрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╡िрд▓рдп рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдирдпी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡े рднूрддрдкूрд░्рд╡ рд░ाрдЬा рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджाрди рдХिрдП рдЧрдП рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ों рдХी рдмрд╣ाрд▓ी рдЪाрд╣рддे рдеे।

рдЖрдЬ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддीрдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╣िंрджी рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों, рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्реЯाрд▓рдпों рдоें рд╣िंрджी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╢्рд░ीрд╡ृрдж्рдзि рдоें рдпोрдЧрджाрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

            рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рддि рдЭुрдХाрд╡ рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рд╣ै- рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ाँ рдХी рд╢рдд-рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирддा рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ै। рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпрдХ рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ी рд▓ोрдЧों рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ी рд▓ोрдЧों рдоें рднाрд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдоाрдирддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╣िंрджी рдХी рд╕्рдиाрддрдХ рдПрд╡ं рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╕्рддрд░ рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПँ рджेрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдХाрд░рдг рднी рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдРрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдЬीрд╡िрдХा рдХे рд╕्рдеाрдпी рдЕрд╡рд╕рд░ рднी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╕िрдХ्рдХिрдо рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдПрдХ рд╣िंрджी рдХрдеाрдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЖрдкрдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдеाрди рд╣ै। рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдЗрд╕ рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдХा рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд╣ै?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ: рдЕрд╕्рд╕ी рдХे рджрд╢рдХ рд╕े рд╣ी рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдПрд╡ं рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рд╣ोрддा рд╣ै। 1970 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдЬрдм рдоैंрдиे рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рддрдм рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХी рдЖрдмाрджी рдбेреЭ рд▓ाрдЦ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी। рднू-рдкрд░िрд╡ेрд╖्рдаिрдд рдФрд░ рдиिрддांрдд рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЖрдк рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХैрд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рдЙрд╕рдХी рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдирд╣ीं рд╣ै!

            рдХिрд╕ी рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░/рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдХिрд╕ी рднाрд╖ा рдоें рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд▓ेрдЦрди рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЙрд╕ рднाрд╖ा рдХो рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рд╕े рд╣ी рддो рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें 80–90 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЬрдирддा рдиेрдкाрд▓ी (рдЬो рдХि 80–90 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд▓ोрдЧों рдХी рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ै) рднाрд╖ी рд╣ै। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднी рдЬाрддीрдп-рд╕рдоूрд╣ рдХा рдиिрдЬ рднाрд╖ा рд╕े рд╣ी рддो рдЬुрдб़ाрд╡ рд╣ोрдЧा – рдЗрддрд░ рднाрд╖ा рдХैрд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдХी рднाрд╖ा рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕ृрдЬрди рдХी। 

  

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╣िंрджी рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЖрдкрдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рд╕ृрдЬрдирд░рдд рд╣ैं?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ:  рдоेрд░े рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдоें рдЬिрдирд╕े рдоेрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдкрд░िрдЪрдп рдФрд░ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдж्рдпाрд╡рдзि рд╣ै, рд╡े рд╣ैं – рдкрджрдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ी (рдоूрд▓ рдиिрд╡ाрд╕ी рддुрд░ा, рдоेрдШाрд▓рдп, рдХрд░्рдордХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕िрдХ्рдХिрдо) рдФрд░ рдмिрд░्рдЦ рдЦрдбрдХा рдбुрд╡рд░्рд╕ेрд▓ी (рд╕िрд▓ीрдЧुрдб़ी рдиिрд╡ाрд╕ी)। рдкрджрдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ी рдХा рдЕрдзिрдХрддрд░ рдпोрдЧрджाрди рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж, рд╣िंрджी рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦी рд╣ैं। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╕े рднी рд╡рд╣ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ैं। рдбुрд╡рд░्рд╕ेрд▓ी рдЬी рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें 2009 рдоें рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП ‘рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдлाрдЙंрдбेрд╢рди’ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрджेрд╢ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рддрдд्рд╡ाрд╡рдзाрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджी рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें ‘рд╣िंрджी рдЧौрд░рд╡ рд╕рдо्рдоाрди’ (2019) рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рдоें рдЙрдирдХी рдоौрд▓िрдХ рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦिрдд рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै- ‘рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡िрдорд░्рд╢’ (рдк्рд░рдХाрд╢рдХ– рд╕ाрд╣िрдд्рдпाрдпрди рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧ्рд░ेрдЯрд░ рдиोрдпрдбा-рдЙ.рдк्рд░.,2017)। рдЗрд╕ी рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЧрдаिрдд рдЙрдЪ्рдЪ-рд╕्рддрд░ीрдп рдЪрдпрди рд╕рдоिрддि рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдЕрдиुрд░ूрдк ‘рд╣िंрджीрддрд░ рднाрд╖ी рд▓ेрдЦрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдпोрдЬрдиा рд╡рд░्рд╖ 2018’ рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпे рдХे рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

            рдЙрдирдХी рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджिрдд рджो рдкुрд╕्рддрдХें (рдЧिрд░्рдоी рд╕ेрд░्рдкा рдХी ‘рд╣िрдкोрдХ्рд░िрдЯ рдЪाँрдк-рдЧुрд░ाँрд╕’-1999 рдФрд░ рдЬрд╕ рдпोрдЮ्рдЬрди ‘рдк्рдпाрд╕ी’ рдХी ‘рд╢ांрддि-рд╕ंрджेрд╣’ 2015) рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд╕े рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рд╣ैं- рдоेрдШाрд▓рдп рд╕े рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рдоंрдЬु рд▓ाрдоा (рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз, рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦрддी рд╣ैं) рдФрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдбॉ. рдЕрдХेрд▓ाрднाрдИ, рдЬो ‘рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рдЕрдХाрджेрдоी’ рдХे рд╕рдЪिрд╡ рд╣ैं। рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдоेрдШाрд▓рдп рдХो рд╣िंрджी рдЬрдЧрдд рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиे рдоें рдбॉ. рдЕрдХेрд▓ा рднाрдИ рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╡рд╣ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рдХे рддрдд्рд╡ाрд╡рдзाрди рдоें рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоेрд▓рдиों рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं।

            рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рд╕े рд╣ी рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдпोрдЧрджाрди рджेрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рдоेрд░े рдЕрди्рдп рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдоें рд╣ैं рдЦрдбрдХрд░ाрдЬ рдЧिрд░ी рдФрд░ рдЗрди्рдж्рд░ рдЧिрд░ी। рдЦрдбрдЧрд░ाрдЬ рдЧिрд░ी рдХी рдПрдХ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдЗрд╕ рд╢рд╣рд░ рдоें рддुрдо्рд╣ें рдпाрдж рдХрд░’ (2016) рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡ीрд░рднрдж्рд░ рдХाрд░्рдХीрдвोрд▓ी рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै। рд╕िрд▓ीрдЧुрдб़ी рдиिрд╡ाрд╕ी рдЗंрдж्рд░ рдЧिрд░ी рдоौрд▓िрдХ рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдоिрд░िрдХ (рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ) рдиिрд╡ाрд╕ी рд╡рд░िрд╖्рда рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХрдорд▓ा рд░ाрдИ рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж ‘рдХुрдЫ ‘рд▓рдорд╣े рдЬिрди्рджрдЧी рдХे' (2019) рдХे рд╕рд╣-рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рд╣ैं। рджूрд╕рд░े рд╕рд╣-рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рд╣ैं рдХ्рд╖ेрдд्рд░ ‘рдк्рд░ेрдо’ рдоुрдЦिрдпा।

            рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХрд░्рдг рдеाрдоी рдХा рдиाрдо рднी рдоेрд░े рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХे рд╕ाрде рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдпрдж्рдпрдкि рд╡рд╣ рдоुрдЭрд╕े рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдб़े рдеे। рджाрд░्рдЬिрд▓िрдЧ рдиिрд╡ाрд╕ी рдХрд░्рдг рдеाрдоी рдиे рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдмांрдЧ्рд▓ा рд╕े рд╣िंрджी рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╣ै। рд╕िрддंрдмрд░-2020 рдоें рджिрд╡ंрдЧрдд рдХрд░्рдг рдеाрдоी рдиे рдмांрдЧ्рд▓ा рдХрд╡ि рд╕ुрдХाрди्рдд рднрдЯ्рдЯाрдЪाрд░्рдп рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рдеा। рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рд╕े рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдкाрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं। рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рд╕े рдУрдо рдиाрд░ाрдпрдг рдЧुрдк्рдд (рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕े рдирд╡ाрдЬे рдЧрдП) рднी рд╣ैं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдзिрдХрддрд░ рд╣िंрджी рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╣ै।

            рд╕рдоूрдЪे рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдоें рджрд╢рдХों рд╕े рдЕрдиेрдХ рд▓ेрдЦрдХ рд╣ैं рдЬो рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдЕрд╕рдо, рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдордгिрдкुрд░ рд╕े рд╕्рдеाрдиीрдп рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╣िंрджी рднाрд╖ी рдк्рд░рджेрд╢ों рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдЕрдиेрдХ рдиाрдо рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╢्рд░ीрд╡ृрдж्рдзि рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। 

            рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдПрдХ рдиिрддाрди्рдд рдЕрд╣िंрджी рднाрд╖ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рджрд╢рдХों рд╕े рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рд╕े рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдФрд░ рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХा рд╢िрдХाрд░ рд░рд╣ा, рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдЬ рд╕े рдЖрдзी рд╕рджी рдкрд╣рд▓े рдХ्рдпा рд╕्рдеिрддिрдпाँ рд╣ोंрдЧी – рдЖрдк рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рддो рд╣рдо рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХे рдХाрд░рдг рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡рдЧ्рд░ाрдо рд╕े рдЬुрдб़ рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдоेрд░ा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै, рдЙрд╕ рдХाрд▓рдЦрдг्рдб рдоें рдХुрдЫ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХी рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЬैрд╕ेः ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’, ‘рд╕ाрд░िрдХा’, ‘рджिрдирдоाрди’, ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’, ‘рдирд╡рдиीрдд’, ‘рдХाрджрдо्рдмिрдиी’, ‘рдирд╡рднाрд░рдд рдЯाрдЗрдо्рд╕’ (рдЬो рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХे рд╣рдл्рддे-рджрд╕ рджिрди рдХे рдмाрдж рд╣ी рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рдеीं) рд╣ी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рд╕े рдЬोрдб़рддी рдеीं, рдЙрди्рд╣ीं рд╕े рд╣ी рд╣िंрджी рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा, рд╡े рд╣ी рдоेрд░ी рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рдеीं। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдХोрдИ рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рдХрд░рддा рдеा।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЖрдкрдХे рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░рд╕्рдеाрди-рдмिंрджु рдХ्рдпा рд╣ै? рдЕрдм рддрдХ рдХी рдЕрдкрдиी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдпाрдд्рд░ा (рд▓ेрдЦрдХीрдп рд╡िрдХाрд╕) рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे? рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЖрдк рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं? 

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ:  рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХрд╡िрддा рдХा рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯрди рдпрдж्рдпрдкि 19 рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рд╣ुрдЖ, рдордЧрд░ рдоेрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдЙрд╕ी рд╡рдХ्рдд рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдИ рдеी рдЬрдм рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХे рдПрдХ рдмрд░рдЧрдж рдХे рдкेрдб़ рдХे рдиीрдЪे рдЪрдмूрддрд░े рдкрд░ рдХोрдпрд▓े рд╕े рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рд▓िрдЦी рдеी। рдЧाँрд╡ рдоें рд╕्рдХूрд▓ рдирд╣ीं рдеा, рдкрдв़рдиे рдХी рдмाрдд рд╣ी рдирд╣ीं рдеी। рдирдиिрд╣ाрд▓ рдоें рдоेрд░े рдмрдб़े рднाрдИ рдХो рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬा рдЧрдпा рдеा। рднाрдИ рдХो рдкрдв़рддे-рд▓िрдЦрддे рджेрдЦ-рджेрдЦрдХрд░ рд╢ाрдпрдж рдоैंрдиे рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдХिрд╕ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕िрдЦाрдП рдмрдЧैрд░ рд▓िрдЦрдиा рдФрд░ рдкрдв़рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рд╣िрдЬ्рдЬे рдХрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं рдкрдб़ी। рдЬिрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдЯेрдв़े-рдоेрдв़े рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें рдоैं рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдлрд░्рд░ाрдЯे рд╕े рдкрдв़ рд▓ेрддा рдеा। рдпрд╣ рдХैрд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ– рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╕ोрдЪрддे рд╣ुрдП рдоुрдЭे рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। 

            рд╕рди् 1967-68 рдоें рднी рдРрд╕ा рд╣ी рдШрдЯिрдд рд╣ुрдЖ। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдЖрдП рджो рд╕ाрд▓ рдХे рдЕंрджрд░ рд╣ी рдоैंрдиे рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рднाрд╖ा рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЧ्рд░рд╣рдг рд╢рдХ्рддि рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдк्рд░рдмрд▓ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдеी рдФрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рддीрд╡्рд░ рд╕рдо्рдоोрд╣рди рдХे рдХाрд░рдг рдкाँрдЪ рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ рдпрд╣ рдЕрдХ्рд╖рд░-рдпाрдд्рд░ा рдЖрдЬ 72 рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рднी рд▓рдЧाрддाрд░ рдЬाрд░ी рд╣ै।

            рд▓ेрдЦрди рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рднाрд╖ा рдЪाрд╣िрдП- рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдоाрддृрднाрд╖ा рд╣ो рдпा рдХोрдИ рд╕ीрдЦी рд╣ुрдИ рднाрд╖ा। рдоैंрдиे рдЬिрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬрди्рдо рд▓िрдпा, рд╡рд╣ाँ рдоेрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ा рдбोрдЧрд░ी-рдкрд╣ाрдб़ी рдХी ‘рдХंрдбी’ рдЙрдкрдмोрд▓ी рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा ‘рд╕िрдХ्рдХिрдо рдЬрдирдиीрдк्рд░рддि...’ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдиेрдкाрд▓ी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЬрдирдХ рдХाрд╢ीрд░ाрдЬ рдк्рд░рдзाрди рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें рдЧंрдЧрдЯोрдХ (рд╕िрдХ्рдХिрдо) рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдиेрдкाрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдХрдЮ्рдЪрдирдЬрдЩ्рдШा’ рдХे рдЕрдЧрд╕्рдд 1968 рдХे рдЕंрдХ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИ। рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рд▓िрдЦी 10 рджिрд╕рдо्рдмрд░, 1967 рдХो। рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдХिрд╕ी рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдпрдж्рдпрдкि 1993 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдоेрд░ा рдкрд╣рд▓ा рдФрд░ рдЕрдХेрд▓ा рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा’ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै। рдпрд╣ी рдХрд╡िрддा рдоेрд░ी рд▓ेрдЦрдХीрдп рдпाрдд्рд░ा рдХा рдк्рд░рд╕्рдеाрди-рдмिंрджु рд╣ै। рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХे рд╡рди-рдк्рд░ाрди्рддрд░ рдоें рдоेрд░ा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рд╡ेрд╢। рдоेрд░ी рдоाрддृ-рднाрд╖ा ‘рдбोрдЧрд░ी-рдкрд╣ाрдб़ी’ рдоें рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрд╕ рднू-рднाрдЧ рдоें рддрдм рднी рдирд╣ीं рдеी, рдЖрдЬ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╢ोрд░ाрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдХी рджрд╣рд▓ीрдЬ рдкрд░ рдЦрдб़े, рдЕрдкрдиी рдЬрдмाрди рдФрд░ рдЬрдоीрди рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдЗрд╕ рдЕрдХिंрдЪрди рдХी рдЙंрдЧрд▓ी рдкрдХрдб़ рдХрд░ рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдоंрджिрд░ рдХी рд░ाрд╣ рджिрдЦाрдИ।

            рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдоेрд░ी рдкрд╣рд▓ी рдХрд╡िрддा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╕े рдоुрдЭे рдПрдХ рджिрд╢ा рдоिрд▓ рдЧрдИ। 1967 рд╕े 1970 рддрдХ рд╕िрдХ्рдХिрдо, рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд░рдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╕े ‘рдЧोрд░рдЦाрд▓ी рднाрд╖ा’ (рдЙрд╕ рд╕рдордп рддрдХ рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдХो рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдоाрди्рдпрддा рдирд╣ीं рдоिрд▓ी рдеी) рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╕ैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░’ рд╕े рднी рдкрд░िрдЪрдп рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдоेрд░ी рдХुрдЫ рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं। рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рднी рдкрдв़ рдбाрд▓े। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рддрдХрд░ीрдмрди рд╕рднी рдирд╡ोрджिрдд рдФрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рд╕े рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЧंрдЧрдЯोрдХ рдХी рдПрдХाрдз рдХрд╡ि-рдЧोрд╖्рдаिрдпों рдоें рдФрд░ рдХाрд▓िрдо्рдкोंрдЧ рдоें ‘рднाрдиु рдЬрдпрди्рддी’ рдоें рдХрд╡िрддा рдкाрда рдХрд░ рдЪुрдХा рдеा। рдЧंрдЧрдЯोрдХ рд╕े ‘рдХрдЮ्рдЪрдирдЬрдЩ्рдШा’, ‘рд╣िрдоाрд▓рдп рд╕рди्рджेрд╢’, ‘рдк्рд░рдЧрддि’, ‘рдирд╡-рдЬ्рдпोрддि’ рдФрд░ рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдиेрдкाрд▓ी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рдирд╡ोрджिрдд рдФрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдкрджрдо рд╕िंрд╣ рд╕ुрдм्рдмा рдЕрдкрддрди,  рддुрд▓рд╕ी рдЕрдкрддрди,  рд░ाрдо рдЕрдкрддрди, рдЙрджрдпрдЪрди्рдж्рд░ рд╡рд╢िрд╖्рда, рдмी.рдПрд╕.рд░ाрдИ, рд╕ाрдиु рд▓ाрдоा, рдирд░ рдмрд╣ाрджुрд░ рднंрдбाрд░ी, рддुрд▓рд╕ी рдХрд╢्рдпрдк, рд╢ैрд▓ेрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдк्рд░рдзाрди, рдЧिрд░्рдоी рд╕ेрд░्рдкा, рдХेрджाрд░ рдЧुрд░ुंрдЧ, рдЧंрдЧा рдХрдк्рддाрди, рдкрд╡рди рдЪाрдорд▓िрдЩ ‘рдХिрд░рдг’, рд╕рди्рддोрд╖ рдмрд░рджेрд╡ा рдЖрджि рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ рдоेрд░ी рдХुрдЫ рдХрд╡िрддाрдПँ, рд▓ेрдЦ рдФрд░ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧे рдеे। рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХी рдЖрдзाрд░-рднूрдоि рднी рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी।

рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдХी рдУрд░ рдЭुрдХाрд╡:

            ‘рд╕ाрд░िрдХा’, ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’, ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’, ‘рдирд╡рдиीрдд’, ‘рдХाрджрдо्рдмिрдиी’, ‘рджिрдирдоाрди’, ‘рдоाрдзुрд░ी’ рдЖрджि рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдФрд░ рдоाрд╕िрдХ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдФрд░ рд╣िंрджी рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рджैрдиिрдХ рд╕рдоाрдЪाрд░рдкрдд्рд░ ‘рдирд╡рднाрд░рдд рдЯाрдЗрдо्рд╕’ рдЧंрдЧрдЯोрдХ рдФрд░ рд╕िंрдЧрддाрдо рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рдЬाрддे рдеे। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЦрд░ीрджрдХрд░ рдкрдв़рддा рдеा। рдирдП рдЕंрдХों рдХी рдмेрд╕рдм्рд░ी рд╕े рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддा। рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ-рдк्рд░ेрдо рдоुрдЭे рд╣рд░ рд╡рдХ्рдд рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрднाрд╡ рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓рддा рд░рд╣рддा рдХिंрддु рдпрд╣ рдЕрднाрд╡ рдоेрд░ी рд░ुрдЪि рдоें рдХोрдИ рд▓рдЧाрдо рдирд╣ीं рд▓рдЧा рд╕рдХा। рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдЕрдж्рдпाрд╡рдзि рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд╣ै।

            рд▓िрдЦिрдд рд╢рдм्рдж рдХे рдк्рд░рддि рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрдиंрдд рднूрдЦ рдеी рдЗрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоुрдЭे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी। рдЗрди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдкाрдардХों рдХी рдкрд░िрдзि рдЕрддि рд╡िрд╕्рддृрдд рдеी। рдоेрд░े рд▓िрдП рдиिрдд рдирдП рдХ्рд╖िрддिрдЬ рдЦुрд▓рддे рдЧрдП। 

            рд╣िंрджी рдоें рдкрд╣рд▓ी рдоौрд▓िрдХ рдХрд╣ाрдиी ‘рд▓рдкрдЯें’ 20 рдЬрдирд╡рд░ी 1971 рдХो рд▓िрдЦी – рд╣िंрджी рдХрдеा-рд▓ेрдЦрди рдоें рдпрд╣ рдоेрд░ा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдпाрд╕ рдеा। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдЕрдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै рдФрд░ рдЕрдм рдЗрд╕рдХी рдоूрд▓ рдкांрдбुрд▓िрдкि рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै।

рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХा рдкрдд्рд░ рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгाः

            ‘рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’ рд╕े рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХे рд╕рдо्рдкाрджрди рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╕ाрд░िрдХा’ (рдХрдеा рдк्рд░рдзाрди рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा) рдЕрдкрдиी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдХे рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдеी। ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдоें рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡िрднिрди्рди рдиिрдпрдоिрдд рд╕्рддंрдн рднी рдеे। рд▓ोрдХ рдХрдеाрдУं рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рднी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рдеे। рднाрд░рдд рдХी рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдХी рдкुрд░ाрддрди рд╡ рдирд╡ीрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдФрд░ рднाрд╖िрдХ рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдкрд░ рдЪрд░्рдЪाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рдХे рдЬाрддीрдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕ंрдХрдЯ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓िрдЦे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рдеे। 1971 рдоें “рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдХी рдоुрдХ्рддि” рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдк्рд░ेрд╕ рдХी рдиिрдЧाрд╣ें рдЕрдм рдкрдб़ोрд╕ी рдмрд▓ूрдЪ рдФрд░ рд╕िंрдз рдоुрдХ्рддि рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоों рдХी рдУрд░ рдоुрдб़ рд░рд╣ी рдеीं, рдЙрдирдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЖрд╡ाрдЬ рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ेрд╕, рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рд╣िंрджी рдк्рд░ेрд╕ рдиे рдЬैрд╕े рдХрдорд░ рдХрд╕ рд▓ी рдеी। рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕ोрдЪ рдХा рдмोрд▓рдмाрд▓ा рдеा। рдЗрд╕ рдЕрднिрдпाрди рдоें рдЬрд╣ाँ ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’ (рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ), ‘рджिрдирдоाрди’ (рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ) рдФрд░ ‘рд╕ाрд░िрдХा’ (рдоाрд╕िрдХ) рдЬैрд╕ी рдмрдб़ी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдПрдХ рдХे рдмाрдж рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рдеीं, рд╡рд╣ीं рдЕрд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд▓рдШु рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рднी рдкीрдЫे рдирд╣ीं рдеी।

            рднाрд░рдд рдоें рдиेрдкाрд▓िрдпों рдХे рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рдЧрдв़ рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рд╕े рджрд╢рдХों рдкрд╣рд▓े рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдоाрди्рдпрддा рдХी рдоांрдЧ рдЙрда рд░рд╣ी рдеी। 1970 рд╕े рдпрд╣ рдоांрдЧ рд╕ंрдЧрдаिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЧрддि рдкрдХрдб़ рдЪुрдХी рдеी। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖंрджोрд▓рди рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЪुрдХे рдеे। рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдоाрди्рдпрддा рд╕े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рджेрд╢ рдХी рд╢ीрд░्рд╖ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеा ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी’ рдХी рдоाрди्рдпрддा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдеी। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдХी рд╢ीрд░्рд╖ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдк्рд░рдпрдд्рдирд╢ीрд▓ рдеीं। рдоैंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдоें рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдХी рдоाрди्рдпрддा рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें рджрд▓ीрд▓ рджेрддे рд╣ुрдП ‘рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди’, рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдХे рдоुрдЦрдкрдд्рд░ ‘рджिрдпाрд▓ो’ рдоें рдПрдХ рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрд░्рде рднेрдЬा। рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдПрдХ рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें 11 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1972 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

            ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’, ‘рджिрдирдоाрди’ рдФрд░ ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рд╣िंрджी рднाрд╖िрдпों рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоुрдЦ рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд▓िрдП рднी рдПрдХ рд╕ाрдЭा рдоंрдЪ рдеीं। ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рджेрд╢ рдХी рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рд░рд╣ी рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рд╕рдордХाрд▓ीрди рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓рддी рдеी рдФрд░ ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдпрд╣ рднूрдоिрдХा рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдиिрд╖्рдаा рдХे рд╕ाрде рдиिрднा рд░рд╣ी рдеी।

            ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рд╕े рд╣ी рдоुрдЭे ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╕ूрдЭा। ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХो рдоैंрдиे рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХी рдПрдХ рд▓ोрдХрдХрдеा ‘рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕ीрдв़ी’ 23 рдЬुрд▓ाрдИ, 1970 рдХो рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрд░्рде рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХी। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдиे рддुрд░ंрдд рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦ рдХрд░ ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдоें рд░рдЪрдиाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рджिрдпा।

            1970-1973 рдХे рдмीрдЪ рдоेрд░ी рдХुрдЫ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣िंрджी рдХी рд▓рдШु рдФрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдЬैрд╕े ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рдеीं। рдлрд░рд╡рд░ी 1972 рдХे ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХे рдЕंрдХ рдоें рдПрдХ рдиेрдкाрд▓ी рд▓ोрдХрдХрдеा ‘рджो рдоुँрд╣ों рд╡ाрд▓ा рд╕ांрдк, рджो рддिрдм्рдмрддी рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ ‘рдХрд╕ाрдИ’ рдФрд░ ‘рддीрди рд╢рд░्рддें’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं। ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХे рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1973 рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рднाрд╖ाрдУं рдХी рдЪुрдиी рд╣ुрдИ рд▓рдШु рдХрдеाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं। рдоेрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬी рдЧрдИ рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдХे рдХрдеाрдХाрд░ рдирди्рдж рд╣ाँрдЧрдЦिрдо рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी ‘рдкुрд░ाрдиा рдХोрдЯ’ рдХो рдПрдХ рд▓рдШु рдХрдеा ‘рдмोрдз’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рджेрдХрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рддो рдХिрдпा рд▓ेрдХिрди рд╡िрд╖рдп рд╕ूрдЪी рдоें рдирди्рдж рд╣ाँрдЧрдЦिрдо рдХो ‘рдиेрдкाрд▓’ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा, рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдХा рдиाрдо рддрдХ рдирд╣ीं рджिрдпा। ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХो рдоैंрдиे ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрдеा-рдЦंрдб’ рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдк्рд░рдХाрд╢рдиाрд░्рде рдк्рд░ेрд╖िрдд рдХिрдП рдеे рдЬिрдирдХे рдмाрд░े рдоें ‘рд╕ाрд░िрдХा’ рдХी рдУрд░ рд╕े рдХोрдИ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं рдоिрд▓ी рдФрд░ рди рд╣ी рд╡े рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡ाрдкрд╕ рд▓ौрдЯाрдпी।

            рджेрд╢ рдХी рдмрдб़ी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдФрд░ рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХों рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рд╣ी рджेрд╢ рдХे рдЬाрддीрдп рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдФрд░ рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдХी рдЗрд╕рд╕े рдмрдб़ी рдХोрдИ рдоिрд╕ाрд▓ рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рд╕्рдеिрддि рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдоैंрдиे рдПрдХ рдЖрдХ्рд░ोрд╢-рднрд░ा рдкрдд्рд░ рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдХो рд▓िрдЦा, рдЬिрд╕рдХा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХोрдИ рдЙрдд्рддрд░ рдирд╣ीं рджिрдпा। рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдеा рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा’ рд╕े рдЕрд╕рд╣рдордд рдеे। рджेрд╢ рдХे рдмрдб़े рд╕्рдеाрдкिрдд рдФрд░ рдиाрдоी-рдЧिрд░ाрдоी рд▓ेрдЦрдХ-рдкрдд्рд░рдХाрд░, рдЬो рджुрдиिрдпा-рднрд░ рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХी рдкैрд░рд╡ी рдХрд░рддे рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдоें рдШोंрдЯ рд░рд╣े рдеे, рдЙрдирдХी рдкोрд▓ ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा’ рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рджेрдиे рдХे рдмाрдж рдЦुрд▓ рдЧрдИ рдеी। рдоैं рдиिрд░ाрд╢ рдЬрд░ूрд░ рд╣ुрдЖ рд▓ेрдХिрди рдкрд░ाрдЬिрдд рдирд╣ीं। рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдХрд╣ीं рджूрд░ рд░ोрд╢рдиी рджेрдЦ рд▓ेрддा рд╣ूँ।

            ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ’ рдмाрдж рдоें рдЪंрдбीрдЧрдв़ рд╕े рд╢ाрдорд▓ाрд▓ рдоेंрд╣рджीрд░рдд्рддा рдк्рд░рдЪंрдб рдХे рд╕ंрдкाрджрди рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рдоाрд╕िрдХ ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’ рдХे рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1974 рдХे рдЕंрдХ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдЬो ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдпाрд╕ рдеा। рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдоें рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрдеाрдХाрд░ों рдХी 18 рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдкрд░ рдПрдХ рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा рднी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै।

      ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ’ рдкрд░ рдбॉ. рдШрдирд╢्рдпाрдо рдиेрдкाрд▓ рдХी рдЯिрдк्рдкрдгी–“… ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп’, ‘рдЦाрд╕ рдЦрдмрд░’, ‘рд╕ाрд░िрдХा’, ‘рдкрд╣рд▓’, ‘рдк्рд░рд╕्рддाрд╡’ рдЖрджि рд╡िрднिрди्рди рд╣िंрджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЕंрдХों рдоें рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡ि-рдХрдеाрдХाрд░ों рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрджों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиा рд╣ी рдирд╣ीं, рдЪрдг्рдбीрдЧрдв़ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’ (рд╣िंрджी рдоाрд╕िрдХ) рдХे рд╕рди् 1974 рдХे рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рдЕंрдХ рдХो ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ’ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдо्рдкाрджрди рдХрд░ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдкрдЯрдиा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдк्рд░рд╕्рддाрд╡’ (рд╣िंрджी) рдХे рдЬूрди 1981 рдХे рдЕंрдХ рдоें ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрдеा рдЦंрдб’ рдХी ‘рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा’ рддрдеा рдЙрд╕ी рдЦंрдб рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдЖрдзा рджрд░्рдЬрди рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рдЬैрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХрд░ рднाрд░рдд рдоें рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рдЗрддрд░ рдХिрд╕ी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдХी рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХिрд╕ी рд╡िрдзा рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд╕ंрднрд╡рддः рдкрд╣рд▓ी рджрдлा ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’ рдиे рд╣ी рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдоूрд▓рдХрд░्рдд्рддा рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рд╣ी рд╣ैं।” (рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдУрдо  рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдХे рдбोрдЧрд░ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкрд▓-рдЦिрди’ рдХे рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдиुрд╡ाрдж “рдкрд▓-рд╡िрдкрд▓” рдХी рднूрдоिрдХा, 2000 рд╕े рдЙрдж्рдзृрдд, рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж) 

            рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХो рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рдЪाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХिрдП рдЧрдП рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд░्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдХाрд▓िрдо्рдкोंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ Himalayan Observer (рд╕ंрдкाрджрдХः рдмी.рдбी. рдмрд╕्рдиेрдд) рдХे 12 рдлрд░рд╡рд░ी, 1975 рдХे рдЕंрдХ рдоें рдПрдХ рдкрдд्рд░  рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ, рдЬो рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै-

“Sir,

Through your esteemed weekly, we take the opportunity to inform the Nepalese populace and Hindi readers, that a monthly Hindi magazine from Chandigarh, entitled “Sahitya Nirjhar” has brought to the Indian literary scene, a special issue of Indian Nepali stories in Hindi translated by Shri Subash Deepak, a well-known litterateur and his worthy associates.

It is historical in the sense that this is the first kind of publication in India.

The issues are already out in the markets of Darjeeling and and other places.

We feel it our duty to appreciate such a noble task on the part of the members of Nirjhar Parivar, especially to its editor Shri Prachand residing in Chandigarh.

We, on behalf of the Nepalese populace and Nepali language lovers extend our thanks. We, the members of the Government Press, Darjeeling, also take the opportunity to thank the Sahitya Akademi, New Delhi on its recognizing the Nepali language. (P. Arjun & Nanda Hangkhim)

 

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: 1985 рдоें рдЖрдкрдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рдФрд░ рд▓ंрдмे рдЕंрддрд░ाрд▓ рдХे рдмाрдж рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣...’ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЬिрд╕ рдЧрддि рд╕े рдЖрдкрдиे рдиेрдкाрд▓ी–рд╣िंрджी рд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╡рд╣ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рдоें рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣ै?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः рд╣िंрджी рдоें рди рд▓िрдЦ рдкाрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдгः

1) ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’ (1974) рдФрд░ ‘рдк्рд░рд╕्рддाрд╡’ (1980) рдХे рдмीрдЪ рдиेрдкाрд▓ी рдФрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдоिрд▓ी рдЙрджाрд╕ीрдирддा- ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ’ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдпाрд╕ рдеा। рдЗрд╕ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХी рддрдд्рдХाрд▓ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдХрд╣ीं-рдХोрдИ рдЪрд░्рдЪा рди рд╣ोрдиा рддो рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рдеा рдХ्рдпोंрдХि ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा’ рдХा рд╣िंрджी рд╡िрдорд░्рд╢ рдоें рдХрд╣ीं рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдеा рд╣ी рдирд╣ीं – рдЪрд░्рдЪा рдХा рддो рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрдарддा। рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░-рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоैं рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ूँ। рдоुрдЭे рдЕрдлрд╕ोрд╕ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдеा рдХि ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХाрд▓िंрдкोंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ ‘рд╣िрдоाрд▓рдпрди рдСрдмрдЬрд░्рд╡рд░’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рдиाрдо рдкрдд्рд░’ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рдХрд╣ीं рд╕े рднी рдХिрд╕ी рдиेрдкाрд▓ी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХा рдоें рдЗрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ों рдиे рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЪрд░्рдЪा  рдХी।

2) ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓िрдпों рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рдоें рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рддрдд्рд╡’, 1981 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдк्рд░рд╕्рддाрд╡’ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╕ंрдЧ-

      рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдЖрд▓ेрдЦ рдкрд░ рдХुрдЫेрдХ рддрдеाрдХрдеिрдд рдкрдд्рд░рдХाрд░ों/рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдоुрдЭ рдкрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрд░ोрдзी рд╣ोрдиे рдХा рд▓ांрдЫрди рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ рд▓िрдЦीं, рдоुрдЭे рдЬрд▓ीрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрддांрдд рдЕрд╕ंрдЧрдд рдФрд░ рдЕрдиाрдк-рд╢рдиाрдк рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдП। рдоुрдЭ рдкрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЪोрдЯ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмीрдЪ рдмाрдЬाрд░ рдоें рдзрдордХी рддрдХ рджे рдбाрд▓ी। рдоुрдЭे рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХा рд╕рдорд░्рдердХ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдоेрд░े рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕рдд्рддा рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢िрдЦрд░ों рдкрд░ рдмैрдаे рд▓ोрдЧों рдХे рдХाрди рднрд░े рдФрд░ рдоुрдЭे рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рдШेрд░ рдкрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдЖрдШाрдд рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд╖рдб़рдпंрдд्рд░ рд░рдЪे।

      рдоैं рдЖрд╣рдд рдеा рд▓ेрдХिрди рдкрд░ाрд╕्рдд рдирд╣ीं। рдоैंрдиे рдЗрди рд╡िрдХрдЯ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦा। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рдоौрди рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдФрд░ рдХ्рдпा рд╡िрдХрд▓्рдк рдмрдЪрддा рд╣ै – рдПрдХ рдЕрдХेрд▓े рдоुрдЭ рдЬैрд╕ी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдХрд▓рдордХाрд░ рдХे рд▓िрдП! рдЖрджрдоी рдХिрддрдиी рд╕ीрдоा рддрдХ рдЯूрдЯ рд╕рдХрддा рд╣ै – рдпрд╣ рд╡рд╣ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдмрдпाрди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рдЧुрдЬрд░ा рд╣ो। рдоैंрдиे рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा рдХि рдоैं рдЕрдкрдиे рддрд░ीрдХे рд╕े рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрддा рд░рд╣ूँрдЧा, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ी рдоेрд░ी рдк्рд░ाрдг-рд╡ाрдпु рдеी।

      рдоैं рдкрд╣рд▓े рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░ рдЪुрдХा рд╣ूँ рдХि 1980-90 рдХा рджрд╢рдХ рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдкрд╣ाрдб़ рдФрд░ рдоुрдЭे рд╣िंрджी рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ूрдд्рд░ рдЪंрдбीрдЧрдв़ – рджोрдиों рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рд╕े рдЖрдХ्рд░ांрдд рдеे। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдЖрдиा-рдЬाрдиा рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдоैं рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рд╕े рдЬुрдб़ा рдеा। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХोрдИ рдоाрд╣ौрд▓ рдирд╣ीं рдеा।

      рд░рдЪрдиा рд╕े рдЪुрдХ рдЬाрдиे рдХी рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдоैंрдиे рд▓рдЧाрддाрд░ рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рдЕрдиुрд╡ाрдж-рдХाрд░्рдп рдЬाрд░ी рд░рдЦा। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рд╕ैंрдХрдб़ों рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдПँ рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░ рдбाрд▓ीं। рджрд░्рдЬрдирднрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕ंрдХрд▓рди рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдП। рдпे рд╕рднी рд╕ंрдХрд▓рди рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдиाрдо्рдЪी рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ैं। ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ’ (1996) рдФрд░ рдкрд╡рди рдЪाрдорд▓िрдЩ ‘рдХिрд░рдг’ рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж ‘рдХ्рд░ूрд╕ीрдлाрдЗрдб рдк्рд░рд╢्рди рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддाрдПं’ (1996) рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЕрди्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдХрд▓рди рднी рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ैं। рдЗрди рджोрдиों рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкुрд╕्рддрдХों рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ी рдмीрдЪ 1990 рд╕े 2010 рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕े рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рд╣िंрджी рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП।

рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिः ‘рдкрд▓-рд╡िрдкрд▓’

      рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЬрдо्рдоू рдиिрд╡ाрд╕ी рдбॉ. рдУрдо рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдХे рдбोрдЧрд░ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ “рдкрд▓-рдЦिрди” рдХा  рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХाрд░्рдп рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЗрд╕ рддрде्рдп рд╕े рдЖंрдХा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдоूрд▓ рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиूрджिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЖрдЬ рддрдХ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдЕрдиूрджिрдд рдХृрддि рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рд╕े 2003 рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ।

рдбॉ. рдШрдирд╢्рдпाрдо рдиेрдкाрд▓ рдиे ‘рдкрд▓-рдЦिрди’ рдХी рднूрдоिрдХा (2000) рдоें рд▓िрдЦाः

рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╡ाрдж-рд╕्рдеाрдкрди рдХा рдорд╣рддी рдХाрд░्рдп-

“…рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓ंрдмे рдЕрд░рд╕े рд╕े рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣े рд▓ेрдЦрдХ-рдкрдд्рд░рдХाрд░ рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдиे рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдПрдХ рднिрди्рди рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे ‘рдЖрдХाрд╢’(space) рдХा рд╕ृрдЬрди рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдиिрддांрдд рдиिрдЬी, рдиिрддांрдд рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдФрд░ рд╕्рд╡рдиिрд░्рдоिрдд рдЖрдХाрд╢ рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрдХ, рдХрд╡ि, рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдФрд░ рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд, рдХрд╣ाрдиी, рдЖрдЦ्рдпाрдиेрддрд░ рдЧрдж्рдп рдЖрджि рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХे рдЙрдд्рд╕ाрд╣рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрди рд╡िрд╡िрдз рдЖрдХाрд╢ों рдоें рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ृрдЬिрдд рдЖрдХाрд╢ рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдоूрд▓्рдп рдХा рд╣ै। рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡ि-рд▓ेрдЦрдХों рдХो рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣िंрджी рдкाрдардХों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдФрд░ рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓े рдорд╣рддी рдХाрд░्рдп рд╡рд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рд╡िрдЧрдд рддीрди рджрд╢рдХों рд╕े рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдбोрдЧрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ी рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджी рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢िрдХ्рд╖ा-рдЧ्рд░рд╣рдг рдФрд░ рдЬ्рдЮाрдиाрд░्рдЬрди рдХे рд╡िрд╢ेрд╖ рдоाрдз्рдпрдо рд░рд╣рдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдЬीрд╡िрдХोрдкाрд░्рдЬрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡-рд╕्рдеाрдкрди рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдХाрджрдоिрдХ рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдЕंрддрд░ंрдЧ рдкрд░िрдЪрдп рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрд╡ाрдж рдПрдХ рд╕рд╣рдЬ-рд╕ाрдз्рдп рдФрд░ рдиैрд╕рд░्рдЧिрдХ рдХाрд░्рдп рдмрди рдкрдб़ा рд╣ै।

      рдЕрдиुрд╡ाрдж рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдХूрдЯрдиैрддिрдХ рдХाрд░्рдп рд╣ै,  рджो рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЕंрддрд░्рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкрди рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХाрд░्рдп, рдФрд░ рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдЬैрд╕ा рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдФрд░ рд╕ुрдпोрдЧ्рдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдкाрдиा рдХрдаिрди рд╣ै। рдЖрдЬрдХрд▓ рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрди्рдп рднी рд╣ैं рдХिंрддु рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХो рдиिрддांрдд рд╕ंрджेрд╢-рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЙрдаा рдХрд░ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рддрд╣ рддрдХ рд▓े рдЬा рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЖ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдирд╣ीं рдкाрдпा рдЬाрддा। ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’, ‘рдкрд╣рд▓’, ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп’, ‘рдк्рд░рд╕्рддाрд╡’ рдЖрджि рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХाрд░्рдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрдирдХे рдкрд╡рди рдЪाрдорд▓िрдЩ ‘рдХिрд░рдг’ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे ‘рдХ्рд░ूрд╕ीрдлाрдЗрдб рдк्рд░рд╢्рди рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддाрдПं’ рдиाрдордХ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рддрдеा ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рдЬैрд╕े рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрджों рдХो рдкрдв़рддे рд╣ुрдП рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдоिрд▓рддा рд╣ै।

      рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдЙрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдХिंрддु рдЗрд╕ рдмाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрд╕ рдоाрд░्рдЧ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рдиेрдкाрд▓ी рдХो рд▓рдХ्рд╖्рдп рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪुрдиा рд╣ै рдФрд░ рд╕्рд░ोрдд рднाрд╖ा рд╣ै рдЙрдирдХी рдоाрддृрдмोрд▓ी рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा। рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХा рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рдоें рднी рдЙрдирдХी рдХрд▓рдо рдмेрдЬोрдб़ рд╣ै। рд╕्рдеाрди-рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдаेрда рдиेрдкाрд▓ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдФрд░ рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдЙрдирдХी рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдХ्рд╖рдорддा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рддिрдкाрджрди рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдкрд░िрдЪрдп рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдХा рдпрд╣ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХाрд░्рдп рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХे рдорд╣рдд् рдХाрд░्рдп рдХी рдУрд░ рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░рдпрдд्рди рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдбोрдЧрд░ी рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ी рджो рднाрд╖ा-рднाрд╖ी рд╕рдоाрдЬों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрджाрдд्рдордХрддा рдХा рд╕्рдеाрдкрди рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдмрдзाрдИ рдХे рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рдЖрд╢ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдХी рдУрд░ рдЙрдирд╕े рдЕрди्рдп рдаोрд╕ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░्рдп рд╕ंрдкрди्рди рд╣ोंрдЧे।”

(‘рдкрд▓-рд╡िрдкрд▓’ рдХी рднूрдоिрдХा рд╕े, рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рдЕрдиूрджिрдд, 2000)

рдЗрд╕ рдЯिрдк्рдкрдгी рд╕े рдоैं рдкूрд░्рдгрддः рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ। рд╣िंрджी рдоें рдоेрд░ा рд▓рдЧाрд╡ рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдоें рдмрдиा рд░рд╣ा рдЬो рдоुрдЭे рд╣िंрджी рд╕े рдЬोрдб़े рд░рдЦा।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиे рдпोрдЧрджाрди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдмрддाрдЗрдпे।

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ: рд╣ाँ, рдЕрдм рдоैं рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рдХ्рд░рдорд╢ः рдЖрдкрдХो рдХुрдЫ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдиा рдЪाрд╣ूँрдЧा।

 рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें-

1.  рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ, рд╣िंрджी рдоाрд╕िрдХ ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиिрд░्рдЭрд░’ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1974 рдоें рдЪंрдбीрдЧрдв़ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬो рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╣िंрджी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдк्рд░рдердо рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै।

2.  рдк्рд░рд╕्рддाрд╡, рд╣िंрджी рдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा, рдкрдЯрдиा рдХे рдЬूрди, 1981 рдХे рдЕंрдХ рдХे ‘рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрдеा рдЦंрдб’ рдоें рдЫрд╣ рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП।

3.  рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдк्рд░рдердо рд╣िंрджी рдоें рд╕ंрдХрд▓рди, 1996 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

3.  рдХ्рд░ूрд╕ीрдлाрдЗрдб рдк्рд░рд╢्рди рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддाрдПँ, рдХрд╡ि рдкрд╡рди рдЪाрдорд▓िрдЩ ‘рдХिрд░рдг’ рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, 1996 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдк्рд░рдердо рдЕрдиूрджिрдд рд╕ंрдХрд▓рди рд╣ै।

4.  рд╢िрдЦрд░ рдХрдеा рдХोрд╢ (рднाрдЧ-1 рдФрд░ рднाрдЧ-2, рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкाрджिрдд 35 рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдкुрд╕्рддрдХाрдпрди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдердо рднाрдЧ рд╕рди् 1999 рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ 2000 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

5.  рд╕рд╣рдпाрдд्рд░ी, рд▓ैрдирд╕िंрд╣ рдмाрдЩ्рджेрд▓ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓рдШु рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд▓рдЩ्рдЧрдбाрдХो рд╕ाрдеी’ рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा 2001 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

6.  рдХ्рд░рдорд╢:, рдкी.рдЕрд░्рдЬुрди рдХे рдЦрдг्рдбрдХाрд╡्рдп рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рд╡िрд╢्рд╡ рдоाрдирд╡ рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा 2002 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

7.  рдЕрдеाрд╣, рд╡िрди्рдж्рдпा рд╕ुрдм्рдмा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдиेрдкाрд▓ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा 2003 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

8.  рдПрдХ рдмрд╣рддी рдирджी, рдк्рд░рдж्рдпुрдо्рди рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рд╣िрдоाрд▓ी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджेрди्рддाрдо рдж्рд╡ाрд░ा 2010 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।

9.  рднाрд╡рдзрди рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╡िрддाрдПँ, рдЕрдорд░ рдмाрдиिрдпाँ ‘рд▓ोрд╣ोрд░ो’ рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдХाрд╡्рдпाрдХ्рд╖рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧंрдЧрдЯोрдХ, рд╕िрдХ्рдХिрдо, 2015 рдЗрд╕ी рдХреЬी рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

10.  рдЖрдзी рд╕рджी рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ, рдХेрджाрд░ рдЧुрд░ुंрдЧ рдХी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдЬрдирдкрдХ्рд╖ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧंрдЧрдЯोрдХ, 2015 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ।


рд╣िंрджी рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рдоें-

1.  рд╕ंрд░рдЪрдиाрд╡ाрдж, рдЙрдд्рддрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиाрд╡ाрдж рдПрд╡ं рдк्рд░ाрдЪ्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдбॉ. рдЧोрдкीрдЪрди्рдж рдиाрд░ंрдЧ рдХे рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рди्рде рдХा рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджेрдоी, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा 2008 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдоेрд░ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкुрд╕्рддрдХों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।

2.  рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдоें ‘рдоेрд░ा рдПрдХाрдЙрди्рди рдХрд╡िрддाрд╣рд░ू’, рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╣िंрджी рдХрд╡ि рдПрд╡ं рднाрд░рдд рдХे рднूрддрдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдХे рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоेрд░ी рдЗрдХ्рдпाрд╡рди рдХрд╡िрддाрдПं’ рдХा рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдиुрд╡ाрдж, 2006 рдоें рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै।

рдбोрдЧрд░ी рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рдоें-

1.  рдкрд▓–рд╡िрдкрд▓, рдбॉ. рдУрдо рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдХे рдбोрдЧрд░ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкрд▓–рдЦिрди’ рдХा  рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдиुрд╡ाрдж,  рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा 2003 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдоूрд▓ рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рдоें рдЕрдиूрджिрдд рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХृрддि рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕рди् 2003 рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЪрдпрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

2.  рдХрдоाрд▓рдкुрд░рдХो рдЪрдордд्рдХाрд░, рдбॉ. рдУрдо рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдХे рдбोрдЧрд░ी рдмाрд▓ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХрдоाрд▓рдкुрд░ рджी рдХрд░ाрдоाрдд’ рдХा рдиेрдкाрд▓ी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рдиिрд░्рдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा 2003 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ рд╣ै।

рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕े рд╣िंрджी рдоें-

      рдЬрдоीрди рд╕े рдЬुрдб़े рдПрдХ рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рдХा рд╕рдлрд░рдиाрдоा, рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХे рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдкрд╡рди рдЪाрдорд▓िрдЩ рдХी рдпोрдЧेंрдж्рд░ рдмाрд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдЬीрд╡рдиी Daring to be Different рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж, рд╕рд╣–рдЕрдиुрд╡ाрджрдХ рдкрджрдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ी, рдЖрдд्рдоाрд░ाрдо рдПрдг्рдб рд╕рди्рд╕, рджिрд▓्рд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा 2009 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЧ्рд░ंрде рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдзाрдУं рдоें рддीрди рджрд░्рдЬрди рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╕рд░рдХाрд░ी рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд╡ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕े рдиेрдкाрд▓ी рд╡ рд╣िрди्рджी рддрдеा рд╣िрди्рджी рд╡ рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЕрдиुрд╡ाрдж рдоेрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджेрд╢ рдХी рд╢ीрд░्рд╖ рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рднी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХрдеाрдХाрд░ों рдХे рдордз्рдп рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХो рдЖрдк рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं? рд╣िंрджी рдХрдеा-рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрдеाрдХाрд░ों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдпे।

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ: 1970-80 рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рдоेрд░े рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрдеाрдХाрд░ों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрдо рд╣ैं– рд▓рдШुрдХрдеा рдХे рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд░рдоेрд╢ рдмрддрд░ा (рдиिрдзрдиः 1999), рдирд░ेंрдж्рд░ рдиिрд░्рдоोрд╣ी, рд╕ुрд░ेंрдж्рд░ рдордирди,  рдХрдорд▓ेрд╢ рднाрд░рддीрдп, рд╢ाрдорд▓ाрд▓ рдоेंрд╣рджीрд░рдд्рддा рдк्рд░рдЪंрдб,  рдк्рд░ेрдо рдЬрдирдоेрдЬрдп рдЖрджि। рдЗрди рд╕рднी рд╕े рдоेрд░ा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдкрд░िрдЪрдп рдеा। 1973 рд╕े 1979 рдХे рдмीрдЪ рдоैं рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдЪंрдбीрдЧрдв़ рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдоें рдЙрдирд╕े рдоिрд▓рддा рдеा। 1980 рдХे рдмाрдж рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЗрди рд╕рднी рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдЯूрдЯрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдХाрд░рдг рдеे – рдЗрдзрд░ рджाрд░्рдЬिрд▓िंрдЧ рдкрд╣ाрдб़ рдоें рдФрд░ рдЙрдзрд░ рдкंрдЬाрдм рдоें рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдЬिрд╕рдХा рдПрдХ рджрд╢рдХ рддрдХ рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдкрд░ рдмुрд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा।

            рдоैं рдПрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ी рдЫोрдб़рдХрд░ рдкूрд░्рдгрдХाрд▓िрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдоें 1978 рд╕े рдЬुрдб़ рдЧрдпा рдеा। рдЬिрд╕рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдеीं। рдЗрд╕ рд╕рдмрдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рднाрд╡ рдоेрд░े рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рдкрд░ рднी рдкрдб़ा। рдХрд╡िрддा-рдХрд╣ाрдиी рдкीрдЫे рдЫूрдЯ рдЧрдИ – рдиेрдкाрд▓ी рдоें рднी рдФрд░ рд╣िंрджी рдоें рднी। рдкूрд░्рдгрдХाрд▓िрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा – рдиिрдЬी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдФрд░ рдоुрдж्рд░рдг рд╡्рдпрд╡рд╕ाреЯ рдЬिрд╕рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдХी рддрд▓рд╡ाрд░ рд╕िрд░ рдкрд░ рд╣рд░ рд╡рдХ्рдд рд▓рдЯрдХी рд░рд╣рддी рдеी।

            рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд░рд╣े рдХि рдоैं рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рдХрдеाрдХाрд░ों рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं – рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рд╕े рднी рдЕрдкрджрд╕्рде рд╣ोрддा рдЧрдпा। рдЗрддрдиा рдЬрд░ूрд░ рд╣ै рдХि рдоैं рдЕрдкрдиे рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдХी рдХृрддिрдпाँ рдоंрдЧрд╡ाрдХрд░ рдкрдв़рддा рд░рд╣ा। рдоेрд░े рд╕рдордХाрд▓ीрдиों рдоें рдХुрдЫ рддो рд▓िрдЦрдиा рд╣ी рдЫोрдб़ рджिрдП। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рддौрд░ рдкрд░ рдирд╣ीं рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рд╕े рдЬुрдб़ा рд░рд╣ा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдиेрдкाрд▓ी рд╕े рд╣िंрджी рдоें рдЗрд╕ी рджौрд░ाрди рдХाрдлी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдП рдЬो ‘рдкрд╣рд▓’, ‘рдЦाрд╕ рдЦрдмрд░’, ‘рднाрд╖ा, ‘рд╕рдордХाрд▓ीрди рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рддрдеा рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдЫрдкрддे рд░рд╣े।

            80 рдХे рджрд╢рдХ рд╕े рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рднी рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмंрдж рд╣ोрддे рдЧрдП। ‘рд╕ाрд░िрдХा’, ‘рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди’, ‘рдзрд░्рдордпुрдЧ’, ‘рджिрдирдоाрди’, рдЖрджि рдХा рдпुрдЧ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХा рдЦाрдоिрдпाрдЬा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рднुрдЧрддрдиा рдкрдб़ा। рдЬрдм рдоैंрдиे рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा рддो рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдорд╣ाрд░рдеिрдпों рдФрд░ рдпुрд╡ा рд░рдЪрдиाрдХрд░्рдоिрдпों рдХा рдПрдХ рдЕрддि рдКрд░्рдЬाрдкूрд░्рдг рдЬрдоाрд╡рдб़ा рдеा। рд╡рд░िрд╖्рда рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдоें рдХрдорд▓ेрд╢्рд╡рд░, рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рдпाрджрд╡, рдоोрд╣рди рд░ाрдХेрд╢, рдиिрд░्рдорд▓ рд╡рд░्рдоा, рднीрд╖्рдо рд╕ाрд╣рдиी, рд╢ैрд▓ेрд╢ рдордЯिрдпाрдиी,  рдирд░ेंрдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी, рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣, рд╕рддीрд╢ рдЬрдоाрд▓ी, рдЬ्рдЮाрдирд░ंрдЬрди,  рд╕्рд╡рджेрд╢ рджीрдкрдХ рдЖрджि рдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд рдеी рддो рдоेрд░े рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░рдоेрд╢ рдмрддрд░ा, рддрд░рд╕ेрдо рдЧुрдЬрд░ाрд▓, рдмрд▓рд░ाрдо, рдХрдорд▓ेрд╢ рднाрд░рддीрдп, рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдордирди, рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдиिрд░्рдоोрд╣ी рдЖрджि рдХा рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ंрд╕рд░्рдЧ рдеा। рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиे рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै рддो рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдФрд░ рдкрд░ोрдХ्рд╖ рджोрдиों рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдкрдб़ा। рдоुрдЭे рдЗрди рдк्рд░рднाрд╡ों рд╕े рдЕрдкрдиे рд▓ेрдЦрди рдоें рдПрдХ рджिрд╢ा рдоिрд▓ी। рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рдПрдХрдкрдХ्рд╖ीрдп рдирд╣ीं рдеा рдмрд▓्рдХि рдмрд╣ुрдкрдХ्рд╖ीрдп рдФрд░ рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдеा।

1950-70 рдХी рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी-рдпाрдд्рд░ा

            рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж 1950-70 рдХे рдмीрдЪ рдХे рджो рджрд╢рдХ рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖंрджोрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рд░рд╣े। рдпूрд░ोрдк рдХा ‘рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрдж’ рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХा рдХा ‘рд╣िрдк्рдкीрд╡ाрдж’ рдЕрдкрдиी рд╕ीрдоाрдПँ рд▓ांрдШрдХрд░ рднाрд░рдд рдХे рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкрдв़-рд▓िрдЦे рд╕ंрдн्рд░ांрдд рдпुрд╡ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХे рдХेंрдж्рд░ рдмрди рд░рд╣े рдеे। рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкрдв़-рд▓िрдЦे рд╣िंрджी рдпुрд╡ा рд▓ेрдЦрдХ ‘рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╡ाрдж’ (Existentialism) рдХी рд╕рдордЭ рд░рдЦрддे рдеे – рдмाрдХी рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। ‘рд╣िрдк्рдкीрд╡ाрдж’ рдХा рдЕрд╕рд░ рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдФрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХे рдпुрд╡ाрдУं рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ा। рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХो рдЖрддंрдХ рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдЬрд░ूрд░ рдкрдб़ा рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХा рдХुрдЫ рд╣ी рд╡рд░्рд╖ों рдмाрдж рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдЖрдпा рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рд╣ीрди рд╣ोрддा рдХрдордЬोрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ोрддा рдЧрдпा рдкрд░рди्рддु рд╡िрд▓ुрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рдХрд╣ाрдиी рдХे рдХрде्рдп рдФрд░ рд╢िрд▓्рдк рдкрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा। рдпे ‘рдХрд▓рдоी рдЖрди्рджोрд▓рди’ рдФрд░ ‘рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПं’ рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрдордЬोрд░ рдкрдб़рддी рдЧрдИं рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирд╕े рднाрд░рддीрдп рдиिрдо्рди рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рд╕ाрдоाрдЬाрд░्рдеिрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдИ। рдХुрдЫ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╢рд╣рд░ी рдпुрд╡ाрдУं рдоें рд╕ीрдоिрдд рдпे рдХрд▓рдоी рдЖंрджोрд▓рди рд╢рд╣рд░ों рдХी рд╕ीрдоाрдПँ рд▓ांрдШ рдирд╣ीं рдкाрдП рдФрд░ рдпрд╣ рдорд╣рдЬ рдПрдХ рдЕрд▓्рдкрдЬीрд╡ी (рдЬिрд╕े рдмंрдЧाрд▓ рдХी ‘рднूрдЦी рдкीрдв़ी’ рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдПрдХ рдЕ-рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ рдЧाрдпा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╕े рд▓ोрдк рд╣ो рдЧрдпा।

            1966-67 рддрдХ рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдХांрдд рд╡рд░्рдоा (‘рд╡िрдХрд▓्рдк’, рдирд╡ंрдмрд░, 1967) рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- “рднूрдЦी рдкीрдв़ी рдХा рдЖंрджोрд▓рди рдЕрдм рд╕рдоाрдк्рддрдк्рд░ाрдпः рд╣ै। рдЬिрддрдиी рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा,  рдЙрддрдиी рд╣ी рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдЙрд╕рдХा рдЕंрдд рднी рд╣ो рдЧрдпा।... рддрдХ рдмंрдЧрд▓ा рдХी рднूрдЦी рдкीрдв़ी рдХा рдЬिрддрдиा рднी рдЕрдиूрджिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрдв़рдиे рдХो рдоिрд▓ा, рдЙрд╕рд╕े рдпрд╣ рдкрддा рдирд╣ीं рдЪрд▓ा рдХि рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдиे рдЕрдм рддрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдпा рд╕ौंрджрд░्рдпाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдЕрд░्рдЬिрдд рдХी рд╣ै। рдпрд╣ рдЕ-рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдПрд╡ं рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХा рдкрд░िрдЪрдп рддो рджेрддा рд╣ै, рдпрд╣ рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдЕрднी рдЗрддрдиा рддрд░рд▓ рд╣ै рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдпрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै, рдХрд╣рдиा рдХрдаिрди рд╣ै। рдЗрд╕े ‘рдмीрдЯрдиिрдХ’ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдЫाрдпा рд░ूрдк рднी рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा। рд╡рд╣ ‘рдПंрдЧ्рд░ी рдпंрдЧрдоैрди’ рдХे рд╕рдоाрди рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рди рд╡рд╣ рдЙрд╕ ‘рдПрдЧ्рдЬिрд╕्рдЯेंрд╢рдпрд▓िрдЬ्рдо’ рд╕े рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЕंрдд рдЖрдЬ рдпूрд░ोрдк рдоें рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЭीрдиी-рд╕ी рдЭрд▓рдХ ‘рдЬीрди्рд╕рд╡рд░्рдЧ’ рдХी рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдХिंрддु рд╡рд╣ рдоाрдд्рд░ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддिрдкрд░рдХ рд╣ै। рдЙрд╕рд╕े рдкूрд░्рдгрддः рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдирд╣ीं рдиिрдХाрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдмीрдЯрдиिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдХी рдк्рд░рддिрдЪ्рдЫाрдпा рдеा। ... рдоेрд░ा рдиिрд╢्рдЪिрдд рдордд рд╣ै рдХि рднूрдЦी рдкीрдв़ी рдХा рд╕рдоूрдЪा рдЖंрджोрд▓рди рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдирдП рдоाрдз्рдпрдоों рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рдпा рдРрд╕ा рдоिрде्рдпाрднाрд╕ рдкैрджा рдХрд░рддा рдеा। рд╡рд╣ рдЕрд░्рде рдХे рдирдП рд╕ंрд╡ेрдЧों рдХो рдЕрдиाрд╡рд░рдг рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рд░рдЦ рдХрд░ рджेрдЦрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдордЧрд░ рдЙрд╕рдХी рдЕрдиुрднूрддिрд╢ीрд▓рддा рдЦрдг्рдбिрдд рдФрд░ рдЕрддिрд╡ाрджी рдЖрдЧ्рд░рд╣ों рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкूрд░्рдг рд░рд╣ी। рдЕрдиाрд╡рд░рдг-рд╕ंрджрд░्рднों рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдШिрд╕ी-рдкिрдЯी рд░ीрддि, рдкрд░ंрдкрд░ा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдк्рд░рддि рдПрдХ рдЕрд╕्рд╡ीрдХृрддि рдФрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рджेрддा рд╣ै। рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рддो рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै, рдХिंрддु рдЬिрд╕ рд╡ेрдЧ рдФрд░ рддीрд╡्рд░рддा рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ौंрджрд░्рдпाрдд्рдордХ рдЧрдарди рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдирд╣ीं рдЖ рдкाрдИ। рдоुрдЭे рдХрд╣рдиे рдоें рддрдиिрдХ рднी рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХों рдХे рд╣ाрдеों ‘рдк्рд░рджрд░्рд╢рди’ (Exhibition) рд╣ी ‘рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि’ (Expression) рдмрди рдЧрдпा рд╣ै।... рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╡рд╣ рдЕрдиुрднूрддिрдпाँ рдХрднी рднी рдЙрд╕ рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХрддीं, рдЬिрд╕ рд░ूрдк рдоें рд╡े рдмांрдЧ्рд▓ा рдоें рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рдоैं рдоाрдирддा рд╣ूँ рдХि рдмांрдЧ्рд▓ा рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдШोрд░ рд░ोрдоांрдЯिрдХ рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ ‘рднूрдЦी рдкीрдв़ी’ рдХा рдЖंрджोрд▓рди рднी рдЙрд╕ी рд░ोрдоांрдЯिрдХ рд╡ृрдд्рддि рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдеी। рд╣िंрджी рдХो рд░ोрдоांрдЯिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдоुрдХ्рдд рд╣ुрдП рдЖрдЬ рдХाрдлी рджिрди рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं।”

            рдзрдиंрдЬрдп (‘рдЖрдЬ рдХी рдХрд╣ाрдиीः рдпрдеाрд░्рде рдХे рдмрджрд▓рддे рд╣ुрдП рд╡ृрдд्рдд’, (рд╡िрдХрд▓्рдк, рдирд╡ंрдмрд░ 1967)  рдоें  рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рд╕рди् 1966-67 рдоें рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХी рдПрдХ рддीрд╡्рд░ рд▓рд╣рд░ рдЪрд▓ी рдеी। рд╣рдб़рддाрд▓ें, рдЬुрд▓ूрд╕, рдЬрд▓рд╕ों рдХी рдЧрд╣рдоाрдЧрд╣рдоी рдоें рдХрдИ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрдИं। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдХा рдкैрдоाрдиा рднрд░ рдЪुрдХा рдеा рдХिंрддु рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЖрдпाрдо рди рд╣ोрдиे рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдордЭ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдпрд╣ рд▓рд╣рд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд░ूрдк рди рдзाрд░рдг рд╕рдХी рдФрд░ рджूрдз рдХा рдЙрдлाрди рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпी। рдпрд╣ी рджрдмा рдЕрд╕ंрддोрд╖ рд╕рди् 1973-74 рдоें рдФрд░ рднी рдк्рд░рдЪंрдб рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рдЬिрд╕рдХा рд╕рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧ рддрдм рднी рди рд╣ो рд╕рдХा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдиे рднрдп рд╡ рдЖрддंрдХ рдлैрд▓ाрдпा рдФрд░ рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХो рдХाрд▓े рджौрд░ рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा рдкрдб़ा। ‘рдирдИ рдХрд╣ाрдиी’ рдиे (рд╕рдордп рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдХ्рд░рдо рдоें) рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕рдоूрдЪे рд╕ंрджрд░्рднों рдХे рд╕ाрде рдкрд╣рдЪाрдиा। рдоूрд▓्рдпों рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ा। рдкिрдЫрд▓ी рдмрди рд░рд╣ी рдоाрди्рдпрддाрдУं, рдкрдж्рдзрддिрдпों, рд╕ाрд░्рдердХрддाрдУं, рд╕ंрдмंрдзों рд╕े рдпा рддो рдкूрд░्рдгрддः рдЗрдирдХाрд░ рдХिрдпा рдпा рдЙрди्рд╣ें рдирдП рд╕ंрджрд░्рдн рджेрдХрд░ рджेрдЦा। рдпрд╣ी рдпрдеाрд░्рде рдХी рдмाрдд рднी рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै। рдЕрдкрдиे рд╕рдо्рдк्рд░ेрд╖рдг рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдИрдоाрдирджाрд░ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдирдИ рдХрд╣ाрдиी рдиे рдпрдеाрд░्рде рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рдпрдеाрд░्рде рдЪाрд╣े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд░рд╣ा рд╣ो рдпा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХा, рд╕рд╣рдЬрддा рдХा рд░рд╣ा рд╣ो рдпा рд╕ंрд╢्рд▓िрд╖्рдЯрддा рдХा, рдЬीрд╡рди рдХे рдмाрд╣рд░ рд░рд╣ा рд╣ो рдпा рдЬीрд╡рди рдоें рд╕े рдиिрдХрд▓ा рд╣ो, рдЖрджрд░्рд╢ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдЦाँрдЯी рдпрдеाрд░्рде рдХा рдеा!”

            ‘рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк’ (рд╕ं. рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдиिрд░्рдоोрд╣ी, рдиिрд░्рдЭрд░ рд╕рд╣рдХाрд░ рдоंрдбрд▓, 1979) рдоें рдЭрд╡рд░ीрд▓ाрд▓ рдкाрд░рдЦ рдиे рд▓िрдЦा- “ рджिрдирдоाрди (рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा рдк्рд░рдХाрд╢рди) рдоें рд╕рд░्рд╡ेрд╢्рд╡рд░рджрдпाрд▓ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा ‘рдЬрдирд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा ‘рдЬрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рдЬ्рдпाрджा рд╕ाрд░्рдердХ рд╢рдм्рдж рд╣ै, рдпрд╣ рдмिрдиा ‘рд╡ाрджी’ рд╣ुрдП рднी рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। ‘рд╡ाрджी’ рд╣ोрдиा рдПрдХ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдмंрдзрдиा рд╣ै рдФрд░ рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ी рд╣ोрдиा рд╣ै। рдЬрдирд╡ाрджी рдХрд╣рдиा рдЙрд╕ рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП рд░ाрд╕्рддा рдЦोрд▓рдиा рд╣ी рдирд╣ीं,  рдЙрд╕рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕рд╡ाрд▓ рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ рдХा рдирд╣ीं рд╣ै, рди рд╣ी рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯी рдХा। рдЬрдирд╡ाрдж рдХा рдЕрд░्рде рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрдж рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдирд╡ाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡рд╣ рдоोрд░्рдЪा рд╣ै рдЬो рдкूंрдЬीрд╡ाрдж, рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ै рдХिंрддु рдЬिрд╕рдХे рд╣िрдд рдХेрд╡рд▓ рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдХे рд╣िрдд рдирд╣ीं рд╣ैं рдЕрдкिрддु рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╕рд╣िрдд рд╕рдорд╕्рдд рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХे рд╣िрдд рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рд╡рд░्рдЧ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрдкिрддु рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рднी рд╣ै। рдХिंрддु рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдРрд╕ी рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдЙрдЪ्рдЪрд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╣ोрддी рд╣ैं рддो рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдиिрдо्рдирд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖। рдкрд░िрдгाрдорддः рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдЗрди рджोрдиों рд╡рд░्рдЧों рдХे рдмीрдЪ рдЭूрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЬрдирд╡ाрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдпрд╣ рднी рдХाрд░्рдп рд╣ै рдХि рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░े, рдЙрд╕े рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдХो рдирдЬрджीрдХ рд▓ाрдП, рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╣िрддों рдХो рд╕рд░्рд╡рд╣ाрд░ा рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдХрд░ рджेрдЦे।”

            рдоेрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдХोрдИ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХोрдИ рдРрд╕ा рд▓ेрдЦрдХ–рдкрдд्рд░рдХाрд░ рдирд╣ीं рдеा рдЬो рд╣िंрджी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा – рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХो рджिрд╢ा рджेрдиे рдоें рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХ рдеे– рдЙрди्рд╣ीं рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рдоैं рдЙрдирд╕े рд░ूрдмрд░ू рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рдЕрдкрдиा рд░ाрд╕्рддा рдмрдиाрддा рдеा।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЖрдо-рдЖрджрдоी рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡िрдбंрдмрдиा рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рдЙрднрд░рдХрд░ рдЖрдП рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рддрдеा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рдХी рд░рдЪрдиा-рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдПрд╡ं рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдмाрд░े рдоें рдХुрдЫ рдмрддाрдЗрдпे।  

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ: рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рдХрд╣ाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рд╢िрдХ्рд╖рдг, рд╢िрдХ्рд╖ा-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд╢ाрд╕рдирддंрдд्рд░ рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдоौрдЬूрджा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рдЕрди्рджрд░ूрдиी рдХुрдЪрдХ्рд░ों рдХा рдмाрд░-рдмाрд░ рд╢िрдХाрд░ рдмрдирддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╡ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╡рд╣ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рд╣िрд╖्рдгु рд╡्рдпрдХ्рддि рди рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдФрд░ рдЬुрдЭाрд░ु рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै; рдЕрдкрдиे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЕрди्рдпाрдп, рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рдЖрджрдоी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕ाрдзрди-рд╕рдо्рдкрди्рди рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╖рдб़्рдпंрдд्рд░ों рдФрд░ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░рд╡ाрдж рдж्рд╡ाрд░ा рдкैрджा рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╡िрдХृрддिрдпों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЕрди्рдпाрдп-рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХे рд╣рд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдоें рдЕрдкрдиी рдЕрд╕рд╣ाрдпрддा-рдЕрд╕рдорд░्рдерддा рдХे рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╕े, рдЗрд╕ рд╢ोрд╖рдг, рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдФрд░ рдЕрдкрдоाрди рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдПрдХ рддीрд╡्рд░ рдШृрдгा, рдХрдЪ्рдЪे рдЖрдо рдЬैрд╕ी рдХрдб़рд╡ाрд╣рдЯ рдФрд░ рддрд▓्рдЦ рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╕े рднрд░ рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬूрдЭрддा рднी рд╣ै, рдкрд░ाрд╕्рдд рднी рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЙрд╕ рдиिрд░ंрдХुрд╢ рддंрдд्рд░ рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдирд╣ीं рд╣ैं।

            рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХा рд░рдЪрдиा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХिрди्рд╣ीं рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ, рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиाрдУं-рдкाрдд्рд░ों-рд╕्рдеिрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд▓ेрдХिрди рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХे рдЙрджрдШाрдЯрди рдоें рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рддрдеा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рдпे рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХे рдЦрдг्рдбिрдд рд╕рдкрдиों рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмिрди्рджु рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं-

- рд╕ाрдоाрди्рдпрдЬрди рдХी рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд╡ृрдд्рддि, рдЖрд╢ा-рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рдиिрд░рди्рддрд░ рдмाрдзिрдд рд╣ोрддे рдЬाрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा, рддрдеा рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рддीрд╡्рд░рддрд░ рд╣ोрддे рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди।

- рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рд░рдЪрдиा-рдпाрдд्рд░ा рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ुрдИ рдЪुрдХрдиे рдХी рдиिрдпрддि рдХा рдиिрд╖ेрдз рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддी рд╣ै।

-  рд░рдЪрдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдЙрди рджрдмाрд╡ों рдХे рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрдирдХी рд╕рдд्рддा рд╕े рдоाрдирд╡-рд╕ाрдкेрдХ्рд╖рддा рдХो рдЦрддрд░ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХा рдзрд░्рдо рд╣ै рдХि рддрдоाрдо рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХे рдмीрдЪ рдоाрдирд╡ рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рдХो рдирдпा рддрд░्рдХ рджेрдХрд░ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддा рд░рд╣े।

- рдмрджрд▓рддे рд╕ंрджрд░्рднों рдХा рдпрдеाрд░्рде, рд╡рд╕्рддुрдкрд░рдХ рдпрдеाрд░्рде рдХा рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд░ूрдкाрди्рддрд░рдг।

      рд╕ाрдоाрди्рдпрдЬрди рдХी рд╕ंрдШрд░्рд╖рд╢ीрд▓ рд╡ृрдд्рддि, рдЖрд╢ा-рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХे рдиिрд░рди्рддрд░ рдмाрдзिрдд рд╣ोрддे рдЬाрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा, рддрдеा рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рддीрд╡्рд░рддрд░ рд╣ोрддे рджुрд░ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддी рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рд░рдЪрдиा-рдпाрдд्рд░ा рд╣ै рдЬो рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдЪрд▓рддी рд╣ुрдИ рдЪुрдХрдиे рдХी рдиिрдпрддि рдХा рдиिрд╖ेрдз рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддी рддो рд░рдЦрддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдиिрд░ंрддрд░рддा рдирд╣ीं рджे рдкाрддी।

      ‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣’ рдХрд╣ाрдиी рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджрдо рднрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЦुрдж рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЙрд╕рдХा рднोрдЧा рд╣ुрдЖ рдпрдеाрд░्рде рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдПрдХ рдЕрджрдиे рд╕े рд░िрдкोрд░्рдЯрд░ рд╡ рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рдЬिंрджा рд░рд╣рдиे рдХी рдиिрдпрддि, рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬрдб़, рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓, рдиिрд░्рд▓िрдк्рдд, рдЙрджाрд╕ीрди, рдФрд░ рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрджी рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдиैрддिрдХ рдиिрд░्рд╡рд╣рди рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХी рд▓ाрдЪाрд░ी, рдШुрдЯрдиेрдЯेрдХ рд╡िрд╡рд╢рддा! ‘рд╕्рд╡’ рдХे рдоृрдд рд╣ोрдиे рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рд╣ै рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣... рдХрд╣ाрдиी। рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдпुрд╡ा рдорди рдХो, рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд▓ाрдЧ-рд▓рдкेрдЯ рдХे, рдЕрдкрдиे рдЕрд╕рд▓ी рд░ूрдк рдоें, рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрдб़рддाрд▓рдиे рдоें рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд╣ैं। рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕंрджрд░ рдЫुрдкे рдорд╣ीрди рд╕ूрдд्рд░ рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рд╣ैं।

            рдЖрдЬ рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдПрдХ рдЕрджрдиे рд╕े рд░िрдкोрд░्рдЯрд░ рд╡ рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рдЬिंрджा рд░рд╣рдиे рдХी рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж, рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬрдб़, рдЕрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓, рдиिрд░्рд▓िрдк्рдд, рдЙрджाрд╕ीрди, рдФрд░ рдкрд▓ाрдпрдирд╡ाрджी рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдиैрддिрдХ рдиिрд░्рд╡рд╣рди рди рдХрд░ рдкाрдиे рдХी рд▓ाрдЪाрд░ी, рдШुрдЯрдиेрдЯेрдХ рд╡िрд╡рд╢рддा! ‘рд╕्рд╡’ рдХे рдоृрдд рд╣ोрдиे рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी। рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХो рджेрдЦрддा рд╣ै –рддрдЯрд╕्рдерддा рд╕े- рд╢ोрд╖рдг-рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХो рд╕्рд╡рдпं рднोрдЧрддा рд╣ै – рднोрдЧा рд╣ुрдЖ рдпрдеाрд░्рде рдЙрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдХो рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХे рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рдЙрднрд░рдХрд░ рдЖрдП рд╣ैं। рдоेрд░े реЩрдпाрд▓ рд╕े рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд╖ा рдоें рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рдврд▓ рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрд░ рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рдоंрддрд╡्рдп рд╣ै?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ: рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░рд╣ी। рдоेрд░े рд╕्рд╡рднाрд╡ рдоें, рдоेрд░े рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХा рдПрдХ рд╕ंрддुрд▓िрдд ‘рдХोрдЯा’ рд╣ै। рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХा рдПрдХ рд╕्рдеाрдпी-рднाрд╡, рдПрдХ ‘рдЕंрдбрд░рдХрд░ंрдЯ’ (рдЕंрддрд░्рднाрд╡) рдоेрд░े рдЕंрджрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдмрдб़े рд╕े рдмрдб़े рд╕ंрдХрдЯ рдоें рднी рдпрд╣ рдзाрд░ा рдмाрдзिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдоेрд░ी рдмाрддрдЪीрдд рдХी рднाрд╖ा рдоें рднी рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХा рд╕्рд╡рддः рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдоुрдЭे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рд╕े рдоिрд▓ा рд╣ै। рдоेрд░े рдкिрддाрдЬी рд╣рд░ рдмाрдд рдЪाрд╣े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдбांрдЯрдиा рд╣ो, рдк्рдпाрд░-рджुрд▓ाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ो, рд╕ीрдЦ-рдЙрдкрджेрд╢ рджेрдиा рд╣ो рддो рд╡े рд╕ीрдзे рд╢рдм्рджों рдоें рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд▓ोрдХोрдХ्рддिрдпों рдпा рдоुрд╣ाрд╡рд░ों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрддे рдеे।

            рдЖрдЬ рдоैं рдЗрд╕рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ – рдоेрд░ी рдоाрддृрднाрд╖ा рдбोрдЧрд░ी-рдкрд╣ाрдб़ी рдоें рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдо рдкрдв़े-рд▓िрдЦे рд╣ों рдпा рдиिрд░рдХ्рд╖рд░ рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдеिрддि (рдк्рдпाрд░-рджुрд▓ाрд░, рдбांрдЯ-рдлрдЯрдХाрд░, рд╕ीрдЦ-рдЙрдкрджेрд╢) рдкрд░ рдЕрдкрдиे рджैрдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╣ाрд╕-рдкрд░िрд╣ाрд╕, рд╣ाрд╕्рдп-рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкрд╣ाрдб़ी рдЬीрд╡рди рдХी рдХрдаिрди рдЬीрд╡рди -рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рд▓ोрдЧ рдк्рд░рд╕рди्рдирддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдЬीрд╡рди-рдпाрдкрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдкрд╣ाрдб़ों рдоें рдПрдХ рдмाрдд рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рдХि “рдЕрдЧрд░ рд╕ाрдеी рд╣ंрд╕рдоुрдЦ (рдкрд╣ाрдб़ी рдмोрд▓ी рдоें ‘рдЧрдк्рдкिрдпा’- рдЧрдк्рдкाрдб़) рд╣ो рддो рдоीрд▓ों рдХा рд░ाрд╕्рддा рдмिрдиा рдердХे рдкाрд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।”

рд╡्рдпंрдЧ्рдпрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдПрд╡ं рд╕ृрдЬрди-

1) рдирд░ेंрдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी рдХे рдПрдм्рд╕рд░्рдб рдЙрдкрди्рдпाрд╕,

2)  рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдФрд░ рдПрдм्рд╕рд░्рдб рд╢ैрд▓ी рдХा рдЕрд╡рд▓ंрдмрди,

3)  рд╕рдоूрдЪे рд▓ेрдЦрди рдоें рд╡्рдпंрдЧ्рдп, рд╡िрдж्рд░ूрдк рдФрд░ рдПрдм्рд╕рд░्рдб рдХी рдЕंрддрд░рдзाрд░ा рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣

4)  1970 рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рдоें рдирд░ेंрдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी рдиे рдПрдм्рд╕рд░्рдб рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рдеे, рдЬिрдирдоें рдоैंрдиे рдПрдХ-рджो рдкрдв़े рдеे, рдЙрдирдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ाрдПँ рднी। рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рд╢ैрд▓ी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди рдФрд░ рдоेрд░ी рдХुрдЫ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЕрд╡рд╢्рдп рдкрдб़ा рд╣ै।

            рд╣рд░िрд╢ंрдХрд░ рдкрд░рд╕ाрдИं, рд╢рд░рдж рдЬोрд╢ी, рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдд्рдпाрдЧी, рдлिрдХ्рд░ рддौंрд╕рд╡ी, рдХे.рдкी. рд╕рдХ्рд╕ेрдиा рдХी рд╡्рдпंрдЧ्рдп рд░рдЪрдиाрдПँ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рдеीं। рдЬिрдирд╕े рддाрдд्рдХाрд▓िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдкाрдЦंрдб рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рд░ाрд╕्рддा рд╕ाрдл рд╣ुрдЖ। рдЙрдирдХा рд▓ेрдЦрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдоूрдЪे рд╡िрдж्рд░ूрдк рдХो рдЕрдиाрд╡ृрдд рдХрд░ рджेрддा। рдЗрд╕рд╕े рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯрддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрдлрд▓рди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा।

            рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╡्рдпंрдЧ्рдп, рд╡िрдж्рд░ूрдк, рдлंрддाрд╕ी рдФрд░ рдПрдм्рд╕рд░्рдб рдХा рдПрдХ рдоिрд╢्рд░рдг рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓ेрдЦрдХ рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджेрди рд╣ैं। рдЖрдд्рдордХрдеा рд╢ैрд▓ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднрд▓े рдХрдо рдоिрд▓े рдкрд░ंрддु рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╣рд░ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрд╕рдХा рднोрдЧा рд╣ुрдЖ рдпрдеाрд░्рде рд╣ै। рдпुрд╡ा рд╕्рд╡рдк्рдирднंрдЧрддा, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рд╡िрднीрд╖िрдХाрдПँ, рдЕрд╕рдлрд▓рддाрдПँ, рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХा рдкрд░ाрдЬрдп рдмोрдз, рдПрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рд╕े рдЬूрдЭрддे рдкрд░ाрд╕्рдд рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдлिрд░ рдирдИ рд╕्рдеिрддि рд╕े рдЬूрдЭрдиे рдХी рдЕрджрдо्рдп рдЗрдЪ्рдЫाрд╢рдХ्рддि, рд╣рд░ рдкрд░ाрдЬрдп рд╕े рдЕрдЧрд▓े рдпुрдж्рдз рд╕े рд▓िрдП рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдлिрд░ рдЙрда рдЦрдб़े рд╣ोрдиे рдХी рдЕрдирд╡рд░рдд рдЙрдд्рддрд░рдЬीрд╡िрддा।

‘рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдХрд╣ाрдиिрдпाँ’ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдзाрд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ै। (1) рдмिрд▓्рд▓ी рдХे рдЧрд▓े рдоें рдШрдг्рдЯी, (2) рдЪрдХ्рд░рд╡्рдпूрд╣... (3) рдкрдб़ोрд╕ (4) рдЬाрдиा рдПрдХ рдоाрд╕्рдЯрд░ рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдмрдирдХрд░... рдЖрджि рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ै।

            рдпे рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдЖрдЬ рдХे рдпुрд╡ा рдорди рдХो, рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд▓ाрдЧ-рд▓рдкेрдЯ рдХे, рдЕрдкрдиे рдЕрд╕рд▓ी рд░ूрдк рдоें, рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрдб़рддाрд▓рдиे рдоें рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд╣ैं। рд╕ाрдзाрд░рдг рдЖрджрдоी рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рджैрд╣िрдХ рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдХी рд╣ुंрдХाрд░ рдЗрд╕ рдЪुрдк्рдкी рдоें рд╣ी рдЙрдЧेрдЧी, рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдЕंрджрд░ рдЫुрдкे рдорд╣ीрди рд╕ूрдд्рд░ рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХी рдУрд░ рдЗрд╢ाрд░ा рд╣ै।

            70 рдХे рджрд╢рдХ рдХा рдХрд╣ाрдиीрдХाрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рддрдиाрд╡ рдХे рдмीрдЪ рдЬी рд░рд╣ा рдеा। рдпрд╣ рддрдиाрд╡ рдХेрд╡рд▓ рд░рдЪрдиा рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рди рдЙрднрд░ рдХрд░ рдЬीрд╡рди рд╕े рдШूрдо-рдлिрд░ рдХрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд░рдЪрдиा рдХे рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рд░рдЪрдиा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рджोрдиों рдоें рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै рджोрд╣рд░ाрддे рд╕ंрджрд░्рднों рдоें рдирдИ рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрддी рд╣ै।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╕рдордп рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд▓ेрдЦрди рдоें рдЖрдк рдЕрдкрдиी рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं? рдмрддौрд░ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдЖрдк рдХिрди-рдХिрди рд▓ेрдЦрдХों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ैं?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ: рдоेрд░े рдиिрд░्рдоाрдг-рдз्рд╡ंрд╕ рдХा рдХाрд▓рдЦрдг्рдб-

            рдоैं рддीрд╡्рд░ рдЖрд╡ेрдЧ рд╕े рдЖрдХ्рд░ाрди्рдд рд░рд╣рддा рдеा, рдпрд╣ рдоेрд░ा рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХाрд▓ рдеा। рдоेрд░े рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрдирдХाрд▓ рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрдеिрдпाँ рд╣ी рдРрд╕ी рдеीं рдХि рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдкुрд╕्рддрдХें рдФрд░ рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рд╣ी рдоेрд░ी рдкрде-рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рдеीं। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдирд╣ीं рдеा – (рдЕрдм рднी рдХрд╣ाँ рд╣ै!) рд╣िंрджी рдкुрд╕्рддрдХें рдбाрдХ рд╕े рдоंрдЧрд╡ाрдиी рдкрдб़рддी рдеीं – рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЬрд░ूрд░ рдпрд╣ाँ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдмिрдХ्рд░ेрддाрдУं рд╕े рдоिрд▓ рдЬाрддी рдеीं।

            рд╣िंрджी рдоें рдоेрд░ा рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдХूрд▓ी рдкाрда्рдп рдкुрд╕्рддрдХों рд╕े рд╣ी рд╡ाрд╕्рддा рд░рд╣ा। рдХॉрд▓ेрдЬ рдХा рджो рд╡рд░्рд╖ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЧрдгिрдд рдХा। рдлिрд░ 7 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЕंрддрд░ाрд▓ рдХे рдмाрдж 1973 рд╕े рддीрди рд╡рд░्рд╖ीрдп рд╕्рдиाрддрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рджो рд╡рд░्рд╖ीрдп рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо 1977 рдоें рдкрдд्рд░ाрдЪाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкूрд░ा рдХिрдпा – рд╣िंрджी рдоें рдж्рд╡िрддीрдп рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдкंрдЬाрдм рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЙрдд्рддीрд░्рдг рдХी।

            рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдоेрд░े рд▓िрдП рд▓рдЧрднрдЧ рдХрдаिрди рд╣ै рдХि рдоैं рдХिрд╕ рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдк्рд░рднाрд╡ рдПрдХрдкрдХ्рд╖ीрдп рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХ्рдпोंрдХि рдПрдХ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓ рдХैрдирд╡ाрд╕ рдкрд░ рдЕрди्рдп рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдоुрдарднेрдб़ рд╣ोрддी рд╣ै। рджूрд╕рд░ों рд╕े рдХिрддрдиे рдХрдо рдпा рдЬ्рдпाрджा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиे рдоें рдХिрд╕ी рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рднी рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЕंрдзрдб़ों рдоें рднी рдПрдХ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХुрдЫ-рди-рдХुрдЫ рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рд░рдЦ рд▓ेрддा рд╣ै рдЬो рдЙрд╕рдХे рддंрддुрдУं рдХो рдЫूрддा рд╣ो – рдирд╣ीं рддो рд╡рд╣ рдЙрд╕ рддीрд╡्рд░ рдмрд╣ाрд╡ рдоें рдмрд╣ рдЬाрдПрдЧा।

            рдоेрд░ी рдмौрдж्рдзिрдХрддा рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рдКрдкрд░ рдЙрдаाрдиे рдоें рдк्рд░рдпрдд्рдирд░рдд рд╕्рд╡ाрддंрдд्рд░्рдпोрдд्рддрд░ рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдкрдирдкी рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдФрд░ рд▓ेрдЦрдирд╢ैрд▓ी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ै। рдоैं рдХिрди्рд╣ीं рд╕िрдж्рдзांрддों рдпा рдЦेрдоों рд╕े рдкрд░े рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рд╕े рдЙрдкрдЬी рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ूँ।

            рдоैंрдиे рдЙрд╕ рдХाрд▓рдЦрдг्рдб рдоें рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा рдЬрдм рдпрд╣ рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдПрдХ рдирдИ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдЕрдкрдиी рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा рдЬिрд╕рдХे рдЖрдЧे рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдиेрддृрдд्рд╡ рдХा рдПрдХ рдЕрддि рдХрдордЬोрд░, рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рдФрд░ рджिрд╢ाрд╣ीрди рдоाрд╣ौрд▓ рдеा। 1962 рдоें рд╕рдо्рдкрди्рди рддीрд╕рд░े рдЖрдо рдЪुрдиाрд╡ рдоें рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиे рднрд▓े рд╣ी рдЪुрдиाрд╡ рдЬीрдд рдХрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдмрдиा рд▓ी рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рд╡ोрдЯ рд╢ेрдпрд░ рдЦिрд╕рдХ рдХрд░ 44.72 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд░рд╣ рдЧрдпा рдеा। рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी рдХрдо्рдпुрдиिрд╕्рдЯ рдкाрд░्рдЯी рдиे рджूрд╕рд░े рд╕्рдеाрди рдкрд░ (29 рд╕ीрдЯें рдФрд░ рд╡ोрдЯ рд╢ेрдпрд░ 9.94 рдк्рд░рддिрд╢рдд) рдЕрдкрдиी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рджрд░्рдЬ рдХी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж ‘рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░ рдкाрд░्рдЯी’ (рдоुрдХ्рдд рдмाрдЬाрд░ рдкाрд░्рдЯी) рдиे 18 рд╕ीрдЯें рдЬीрддीं (рд╡ोрдЯ рд╢ेрдпрд░ 7.89 рдк्рд░рддिрд╢рдд)। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЬрдирд╕ंрдШ рдиे 14 рд╕ीрдЯें рдЬीрддीं рддрдеा ‘рдкीрдПрд╕рдкी’ (рдк्рд░рдЬा рд╕ोрд╢рд▓िрд╕्рдЯ рдкाрд░्рдЯी) рдиे 12 рдФрд░ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рд╕े рдПрдХ рдирд╡ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╡ाрд▓ी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдкाрд░्рдЯी – ‘рдбीрдПрдордХे’ (рдж्рд░рд╡िрдб़ рдоुрдгेрдд्рд░ рдХрдб़рдЧрдо) рдХा рдЙрднाрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рдЬिрд╕рдиे 7 рд╕ीрдЯें рдЬीрддीं। рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рд╕े рдбीрдПрдордХे рдХा рдЕрд╡рддрд░рдг рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╕ोрдЪ рдХा рдЙрднाрд░ рдеा। рдиेрд╣рд░ू рдХा рдпрд╣ рдЖрдЦिрд░ी рдЪुрдиाрд╡ рдеा।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдкрдХा рдХ्рдпा рдЦ्рдпाрд▓ рд╣ै?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः рдЬрд╣ाँ рддрдХ ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै, рдоुрдЭे рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдоैрдХाрд▓े рдж्рд╡ाрд░ा 1835 рдоें рдеोрдкी рдЧрдИ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рджрдл्рддрд░ों рдоें рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХ्рд▓рд░्рдХ рдкैрджा рдХрд░рдиे рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рдеी। рдпрд╣ рддो рд╣рдоाрд░ी рд╕рджिрдпों рдкुрд░ाрдиी рднाрд╖ाрдУं, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬ्рдЮाрди-рдЕрдиुрд╢ाрд╕рдиों рдЖрджि рдкрд░ рдПрдХ рдРрд╕ी рдХुрд▓्рд╣ाрдб़ी рдеी рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рд╣ाрд░ों рд╕े рд╣рдо рдЖрдЬ рдЕрдкрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рднाрд╖ाрдУं, рдХрд▓ाрдУं рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдХрдЯे-рдЧिрд░ाрдП рдкेрдб़ों рдХे рдХेрд╡рд▓ рдаूंрда рднрд░ рд░рд╣ рдЧрдП рд╣ैं। рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рдмрдЪा рд╣ै рдоैрдХाрд▓े рдХी рдХुрд▓्рд╣ाрдб़ी рд╕े। рдЕंрджрд░ рд╕े рдЦोрдЦрд▓े рдмрдиा рджिрдП рдЧрдП рд╣рдо рдЙрд╕ी рдХे рдмрдиाрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдХрдардкुрддрд▓िрдпों рдХे рддрд░рд╣ рдиाрдЪ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╢ाрд╕рдХों рдХो рдЪाрд╣िрдП рдеा рдХि рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрддे। рд▓ेрдХिрди рд╕ाрдд рджрд╢рдХ рдмीрдд рдЪुрдХे рд╣ैं। рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ? рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рддीрди-рдЪाрд░ рдкीрдв़िрдпाँ рдЬрди्рдо рд▓े рдЪुрдХी рд╣ैं। рдЖрдЬ рднी рдоैрдХाрд▓े рд╣ी рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рд╡рд╣ рдорд░ा рдирд╣ीं рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдЬिंрджा рд╣ै। рдФрд░ рд╣рдоें рддिрд▓-рддिрд▓ рдоाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।

      ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдЙрдб़ाрди рдирд╣ीं рд╣ै, рдПрдХ рдРрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп-рдк्рд░рд╣ाрд░ рд╣ै рдЬो рджेрд╢ рдХो рдШुрди рдХी рддрд░рд╣ рдЦाрддी рд╣ुрдИ рдЦोрдЦрд▓ा рдмрдиा рдЪुрдХी рд╣ै। ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рдЗрд╕ी рдкीрдб़ा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै। рдЗрд╕े рдХोрдИ рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдХैрд╕े рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै?


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╣िंрджी рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рд╡िрдорд░्рд╢ों рдХा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЬिрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд▓ेрдЦрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬрдирдЬाрддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЖрдкрдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рд╢्рди рдмрд╣ुрдд рдХрдо рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं, рдЗрд╕рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдкрдХी рдХ्рдпा рд░ाрдп рд╣ै? 

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः рдоेрд░ी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рди рд╣ो рдкाрдиे рдХे рдкीрдЫे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ाрдПँ рдЬैрд╕े рд▓ेрдк्рдЪा, рднूрдЯिрдпा, рд▓िंрдмू рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ рдиेрдкाрд▓ी, рд╣िंрджी рдпा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬो рдХुрдЫ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा рд╡рд╣ рдЕрдХाрджрдоिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा। рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрдиे рдХा рдЬрд░िрдпा рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै। рдоूрд▓ рднाрд╖ाрдУं рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рди рд╣ोрдиे рдФрд░ рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рднी рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдзाрдУं рдХी рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХे рдЪрд▓рддे рдХैрд╕े рдХिрд╕ी рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै? рджूрд╕рд░ी рдмाрдд рдпрд╣ рд░рд╣ी рдХि рдоेрд░ा рд░рдЪрдиा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд╣рд▓े рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдлिрд░ рдХрд╣ाрдиी рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд░рд╣ा рдЬो рдЗрди рд╡िрдорд░्рд╢ों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдирд╣ीं рдеा।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд╢ुрд░ुрдЖрддी рджिрдиों рдоें рдЖрдкрдХा рдПрдХ рдХрд╡िрддा-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рднी рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЖрдкрдиे рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдХे рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╣ै/рдХрд░ рднी рд░рд╣े рд╣ैं। рдмाрдж рдХे рджिрдиों рдоें рдЖрдкрдиे рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦрдиी рдмंрдж рдХрд░ рджीं, рдЗрд╕рдХा рдХ्рдпा рдХाрд░рдг рд╣ै?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः ‘рдЦुрд▓ा рджрд░рд╡ाрдЬा рдФрд░ рдкेрдб़’ (1995) рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рднी рдиेрдкाрд▓ी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा’ (1993) рдХी рддрд░рд╣  рд╣िंрджी рдоें рд░рдЪिрдд рдоेрд░े рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं।  рдкुрд╕्рддрдХ рд░ूрдк рдоें рдЫрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рдЗрди рджोрдиों рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों рдХो 26-27 рд╕ाрд▓ों рддрдХ рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиी рдкрдб़ी। ‘рдЦुрд▓ा рджрд░рд╡ाрдЬा рдФрд░ рдкेрдб़’ рдоेрд░ी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХा рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рд╕рдлрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдоेрд░ा рдЕрдкрдиी рдЬрдб़ों рд╕े рдХрдЯрдиे рдФрд░ рдоेрд░े рдХिрд╢ोрд░-рдк्рд░ाрдг рдоूрдХ рдХрд╡ि рдХो рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рдеा।

      рдЗрди рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рдХिрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдПрдХ рдкंрдХ्рддि рдХा рд╕्рдорд░рдг рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рд╣ै – “рднाрд╖ा рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЪैрддрди्рдп рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕ेрддु рд╣ै।” рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ोрдЪूं рддो ‘рдоेрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЪैрддрди्рдп рдХे рдмीрдЪ рдХा рдЫंрдж, рдоेрд░ी рдЕрд╕्рдоिрддा рдХा рдЫंрдж’ рдХрд╣ीं рдЧрдб़рдмрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै। рдоैं рдЦрдб़ा рдЕрдирд╡рд░рдд рдЕрдкрдиे рдХो рдХुрд░ेрджрддा, рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдХो рдоिрдЯाрддा, рдлिрд░ рдмрдиाрддा рдкрдкीрд╣े рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдХрд░ рдЖрдХाрд╢ рдХी рдУрд░ рдоुँрд╣ рддाрдХे рд░рд╣рддा рд╣ूँ। рд╕्рдоृрддिрдпों рдХे рдЖрддंрдХ рдХे рдмीрдЪ рдЕрдирд╡рд░рдд рдЪрд▓рддे рд░рд╣рдиे рдХी рдЬिрдЬीрд╡िрд╖ा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ैं рдпे рдХрд╡िрддाрдПं। рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЬрд░िрдП рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рдПрдХ рдЕрд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдХे рдЧрдб़рдмрдб़ाрдП рдЫंрдж рдХो рд╕ंрдЬोрдиे рдХा рд╕рдлрд▓ рдк्рд░рдпाрд╕।

      рдмाрдж рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЗрддрдиी рдХ्рд░ूрд░ рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рдеीं рдХि рд╡рд╣ाँ рдоेрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХे рдЧрдб़рдмрдб़ाрдП рдЫंрдж рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдмिрдЦрд░ рдЪुрдХे рдеे। рдХрд╡िрддा рдоुрдЭрд╕े рдЬैрд╕े рд░ूрда рдЧрдИ – рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬैрд╕े рдоेрд░ा рдХंрда।  рдоेрд░ा рдХंрда рдмрд╣ुрдд рд╕ुрд░ीрд▓ा рдеा рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдЬिंрджрдЧी рдХे рдЗрд╕ рдЦुрд░рджрд░े рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдкैрд░ рд░рдЦे рддो рд╡рд╣ाँ рдоेрд░ा рд╕ुрд░ीрд▓ाрдкрди рд╢рдиैः рд╢рдиैः рд▓ोрдк рд╣ोрддा рдЧрдпा।  рдпрд╣ рдЦुрд░рджрд░ा рдзрд░ाрддрд▓ рди рдЬाрдиे рдХрдм рдоेрд░े рд╕ुрд░ीрд▓े рдХंрда рдХो рдиिрдЧрд▓ рдЧрдпा, рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓ा! рдпрд╣ рдХंрда рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдкिрддा рд╕े рдкाрдпा рдеा। рдоैंрдиे рдЬрдм рд╕े рд╣ोрд╢ рд╕ंрднाрд▓ा рддो рдЙрди्рд╣ें рдЧाрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдиा। рдЙрд╕ рдЬрдоाрдиे рдоें рдЧाँрд╡ рдоें рд░ेрдбिрдпो рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪा рдеा। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдЧाँрд╡ рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рднрдЬрди, рдиाрдЯрдХ рдФрд░ рд░ाрдорд▓ीрд▓ा рдоंрдбрд▓िрдпों рд╕े рднрдЬрди рдпा рдЙрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХे рд╕िрдиेрдоा рдХे рдЧीрдд рд╕ुрдиे। рд╣рдо рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдХोрдИ рдкрддा рдирд╣ीं рдеा рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕рдХे рдЧीрдд рдЧाрддे рд╣ैं। рдмाрдж рдоें рдЬрдм рдЧाँрд╡ рдоें рд░ेрдбिрдпो рдЖрдпा рддो рдХुंрджрдирд▓ाрд▓ рд╕рд╣рдЧрд▓ рдХे рдЧीрдд, рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдЕрд╡рдз рдХे рдирд╡ाрдм рд╡ाрдЬिрдж рдЕрд▓ी рд╢ाрд╣ рд╡िрд░рдЪिрдд рдФрд░ рдлрдгि рдордЬूрдорджाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा 1938 рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╣िंрджी рдлिрд▓्рдо ‘рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ рд╕िंрдЧрд░’ (Street Singer) рдоें рдЕрдорд░ рдЧाрдпрдХ рдХुंрджрдирд▓ाрд▓ рд╕рд╣рдЧрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдЧाрдпा рдЧрдпा ‘рд░ाрдЧ рднैрд░рд╡ी’ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЧीрдд ‘рдмाрдмुрд▓ рдоोрд░ा, рдиैрд╣рд░ рдЫूрдЯो рд╣ी рдЬाрдП..’ рдмрдЬрдиे рдкрд░ рдЪौंрдХ рдкрдб़рддा – рд▓рдЧрддा рдХि рдоेрд░े рдкिрддा рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХंрда рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╣рдж рддрдХ рдХुंрджрдирд▓ाрд▓ рд╕рд╣рдЧрд▓ рд╕े рдоिрд▓рддा рдеा। рд╡िрднाрдЬрди рд╕े рдкрд╣рд▓े рд░ाрд╡рд▓рдкिंрдбी рдФрд░ рд▓ाрд╣ौрд░ рдоें рдкिрддाрдЬी рдиे рдХाрдлी рд╕рдордп рдмिрддाрдпा рдеा। рдЙрди्рд╣ें рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдеी। рдЕрдзिрдХाрд░рдкूрд░्рд╡рдХ рдХрд╣ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдХि рдоेрд░े рдкिрддा рд╕рд╣рдЧрд▓ рдХी рдирдХрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे – рд╡рд╣ рдЙрдирдХा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рд╕्рдлुрдЯिрдд рд╕्рд╡рд░ рдеा। рдЖрдЬ рднी рдХुंрджрдирд▓ाрд▓ рд╕рд╣рдЧрд▓ рдХो рд╕ुрдирддा рд╣ूँ рддो рдпрд╣ी рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рджूрд╕рд░े рдХрдорд░े рдоें рдоेрд░े рдкिрддा рд╣ी рдЧा рд░рд╣े рд╣ैं। рдпрд╣ рдХрд╣ рдХрд░ рдоैं рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХो рдЙрди рдЕрдорд░ рдЧाрдпрдХ рд╕рд╣рдЧрд▓ рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдЧाрдпрдХ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЧुрд╕्рддाрдЦी рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ूँ। рди рд╣ी рдоैं рдЖрдЬ рдЗрд╕े рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рдоाрдгिрдд рд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ। рдпрд╣ рддो рдХेрд╡рд▓ рдоेрд░े рд╣िрд╕्рд╕े рдХा рд╕рдд्рдп рд╣ै рдЬिрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुрднूрддि рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоैं рд╣ी рдЕрдиुрднूрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ूँ рдФрд░ рдХोрдИ рдирд╣ीं। рдмрдЪрдкрди рдоें рдоैं рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХो рдЧाрддा рдеा। рдпрд╣ рдЧीрдд рдоुрдЭे рдХुंрджрдирд▓ाрд▓ рд╕рд╣рдЧрд▓ рдФрд░ рдоेрд░े рдкिрддा рд╕े рдЬोрдб़рддा рдеा। рдЖрдЬ рднी рд╕рд╣рдЧрд▓ рдХो рд╕ुрдирддा рд╣ूँ рддो рдоेрд░े рд╕ाрдордиे рдоेрд░े рджिрд╡ंрдЧрдд рдкिрддा рдЬीрд╡ंрдд рд╣ो рдЙрдарддे рд╣ैं рдФрд░ рдоैं рдмрдЪ्рдЪों рдХी рддрд░рд╣ рд░ोрдиे рд▓рдЧ рдЬाрддा рд╣ूँ। рдЕрдкрдиे рдкिрддा рд╕े рдкाрдпा рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ рдХंрда рдЖрдЬ рдоुрдЭрд╕े рд░ूрда рдЪुрдХा рд╣ै। рдЗрддрдиी рдкीрдб़ा рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рд╢рдм्рджों рдоें рдмрдпाрди рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा। рдХрд╡िрддा рдФрд░ рдХंрда рджोрдиों рдиे рдоुрдЭे рдмрдб़ा рдХрд╖्рдЯ рджिрдпा рд╣ै।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдЬाрд╣िрд░ рд╣ै, рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рддीрд╡्рд░ рдЧрддि рд╕े рдирд╣ीं рд╣ो рдкा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХ्рдпा рдЖрдкрдХो рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХोрдИ рднाрд╖ाрдИ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХा рд╕ंрдХрдЯ рдпा рднाрд╖ाрдИ рд░ाрдЬрдиीрддि рдЬैрд╕ी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं? рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЖрдк рдХिрд╕ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं, рдиिрдХрдЯ рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдХ्рдпा рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рджिрдЦ рд░рд╣ी рд╣ैं?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः рдоेрд░े рдиिрдЬी рд╡िрдЪाрд░ рдоें рдХिрд╕ी рдЬрдирдЬाрддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рдмोрд▓िрдпों рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЬाрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। 1975 рддрдХ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдПрдХ рд░ाрдЬрддंрдд्рд░ рдеा। рдЕрди्рдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рд╣ो рдпा рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдоें рднрд▓े рд╣ी рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ो, рднाрд╖ाрдИ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдпрд╣ рдЕрддि рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै। рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╣рд░ рдмोрд▓ी-рднाрд╖ा рдХो рд░ाрдЬрдХीрдп рдоाрди्рдпрддा рджी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╡िрдд्рддीрдп рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХिрдП рд╣ैं।

      рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें ‘рднाрд╖ाрдИ рдЕрд╕्рдоिрддा’ рдЬैрд╕ा рдХोрдИ рд╕ंрдХрдЯ рдоुрдЭे рдирд╣ीं рджिрдЦрддा। рд╣िंрджी рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдкрдв़ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдЗрд╕рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдз्рдпाрдкрди рдФрд░ рд╢ोрдз рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै। рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╣िंрджी рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдпрд╣ рдПрдХ рд╢ुрдн рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХा рдн्рд░рдо рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो – рдЗрд╕рдоें рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХे рд╡िрд╡ाрдж рдХी рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдирд╣ीं рд╣ै।

      рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░рдмрд▓ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рд╣ैं। рдХिंрддु рдоेрд░ा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╣िंрджीрддрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рд╣рдЬ-рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдХा рдРрд╕ा рдк्рд░рдпाрд╕ рди рд╣ो рдЬो рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЖрд╣рдд рдХрд░े। рдпрд╣ рд╕рд╣рдЬ-рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдо рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХो рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рдХрдаिрди рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдЪрд▓рддे рд╣рд░ рджрд╕ рдХोрд╕ рдкрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдмोрд▓ी рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрд░ुрдгाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рджрд░्рдЬрдиों рдЬрдирдЬाрддि рд╕рдоूрд╣ рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдЕрдкрдиी-рдЕрдкрдиी рдмोрд▓िрдпाँ рд╣ैं। рдпे рджोрдиों рд░ाрдЬ्рдп рдЖрдЬ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рд╕ंрдкрд░्рдХ рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиा рдЪुрдХे рд╣ैं। рдоुрдЭे рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдХрд╣ीं рд╕े рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рд╕े рднाрд╖ा рдеोрдкрдиे рдХी рдмाрдд рд╣ै।

      рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рдпрд╣ рднूрдоिрдХा рджो рд╢рддाрдм्рджी рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рд╕рд╢рдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдиिрднाрддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдиेрдкाрд▓ी рднाрд╖ा рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдИ рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдкрд░्рдХ-рд╕ूрдд्рд░ рдФрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡рдиा рдХी рд╕ुрджृрдв़ рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ рдЪुрдХी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рд╣िंрджी рдХी рднूрдоिрдХा рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рд╣िंрджी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рдЕрдкрдиी рднूрдоिрдХा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджрд╢рдХों рдоें рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рднрд░ी рд╣ोрдЧी। рд╣िंрджी рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдФрд░ рднाрд╖ाрдУं рдкрд░ рд╢ोрдз рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕ुрджृрдв़ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।


рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХा рд╣िंрджी рд▓ेрдЦрди рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдоुрдЦ्рдп рд╡рдЬрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै?

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः  рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдоैं рднी рд╕рд╣рдордд рд╣ूँ, рдпрд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдоेрд░े рдорди рдоें рднी рдХौंрдзрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕िрдХ्рдХिрдо рддो рдмрд╣ुрдд  рдмाрдж рдоें рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдкрд░िрд╖рдж рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиा 2000 рдХे рджрд╢рдХ рдоें, рдХिंрддु рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХे рдЕрди्рдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╣िंрджी рдоें рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХ рджрд╢рдХों рдкрд╣рд▓े рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдоौрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╡ाрдж-рд╕्рдеाрдкрди рдХा рдорд╣рддी рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рдХ्рдпा рд╡े рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдкा рд╕рдХे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рд╡े рд╣рдХрджाрд░ рд╣ैं? рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХा рдХाрдо рд╣ै рдХि рд╡े рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рдЪाрдиें рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╡ рдХृрддिрдд्рд╡ рдХा рд╕рд╣ी рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдоूрд▓्рдпाँрдХрди рдХрд░ें।

 

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी: рд▓ंрдмे рдЕрд░рд╕े рддрдХ рдЖрдкрдиे рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд╣рдиा рдЪाрд╣ेंрдЧे।

рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХः рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╡рд░्рд╖ों рдкрд╣рд▓े рд╕े ‘рдЬрдоाрдиा рд╕рджाрдмрд╣ाрд░’ (рд╣िंрджी рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ) рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ो рд░рд╣ा рдеा, рдЬो рдЗрд╕ рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдкिрдХा рдФрд░ рд╕ंрдкाрджрдХ рд╕ंрддोрд╖ рдиिрд░ाрд╢ рдХे рдиिрдзрди рд╕े рдЗрд╕ी рд╕ाрд▓ рд╕े рдмंрдж рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рджрд╢рдХ рд╕े рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рд╣िंрджी рджैрдиिрдХ ‘рдЕрдиुрдЧाрдоिрдиी’ рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рд╣िंрджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХा рд╕ूрдд्рд░рдкाрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╣िंрджी рджैрдиिрдХ ‘рдиिрдд्рдп рд╕рдордп’ (2012-2019) рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЬुрд▓ाрдИ 2019 рд╕े рд╕्рдердЧिрдд рд╣ै। рдоुрдЦ्рдпрддः рдЗрди рдкрдд्рд░ों рдХी рд╢рдХ्рд▓ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рд╣ी рд░рд╣ी рд╣ै, рдпрд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдирд╣ीं рд╣ैं। рдбिрдЬीрдЯрд▓ рдоीрдбिрдпा рдХे рдЕрд╡рддрд░рдг рд╕े рд╣ी рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рдЕрдиेрдХ рд╕ंрдХрдЯों рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рдеा। рдЖрдЬ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдиे рддो рдЗрд╕рдХी рдХрдорд░ рд╣ी рддोрдб़ рджी рд╣ै। рдЕрдм рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯрдордп рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдк्рд░िंрдЯ рдоीрдбिрдпा рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ी рдХрд╣ा рдЬाрдПрдЧा।


рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ

    рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдк्рд░ांрдд рдХे рдк्рд░рдердо рд╣िंрджी рдХрдеाрдХाрд░ рд╣ैं। рдбोрдЧрд░ी-рдиेрдкाрд▓ी рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдиेрдкाрд▓ी-рд╣िंрджी рднाрд╖ाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдХा рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдиाрдо рд╣ै। рд╕िрдХ्рдХिрдо рдоें рдиेрдкाрд▓ी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдоें рд╕ुрд╡ाрд╕ рджीрдкрдХ рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। ‘рдЕрд░рдг्рдп рд░ोрджрди’ рд╕िрдХ्рдХिрдо рдк्рд░ांрдд рдХा рдЕрдм рддрдХ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдФрд░ рдЕंрддिрдо рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै।  

рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी

    рдк्рд░рджीрдк рдд्рд░िрдкाрдаी рд╕िрдХ्рдХिрдо рдк्рд░ांрдд рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣िंрджी рдХी рдк्рд░рдердо рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХंрдЪрдирдЬंрдШा рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рд╣ैं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╕िрдХ्рдХिрдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдмрддौрд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдХाрд░्рдпрд░рдд рд╣ैं।

рд╕ेрддु, рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2020