рд╕ाрд░ांрд╢ः- рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрдерд╡ा рдмрджрд▓ाрд╡ рдк्рд░рдХृрдд्рддि рдХा рдЕрдЯूрдЯ рдиिрдпрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоें рд╣ी рдирдИ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрднрд╡рдиाрдУं рдХी рдмрджौрд▓рдд рд╣ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдХрджाрдЪिрдд् рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рд░рд╣ेрдЧा। рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдкुрд░ाрдиी рдЪीрдЬें, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдПँ, рдХाрд░्рдп рдЗрдд्рдпाрджि рдЬो рдЕрдкрдиा рдХाрд░्рдп рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдЕрдм рдкीрдЫे рд╣рдЯрдиा рдкрдбे़рдЧा рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ाрд▓ाрддों рдХो рд╕рд╣рди рдХрд░рдиा рдЕрдерд╡ा рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдиिрдХाрд▓рдиा рдЕрдм рдЗрдирдХे рд╡рд╢ рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдирдП рдоौрд╕рдо рдХे рд▓िрдП рдирдП рдкрдд्рддों рдХा рдиिрдХрд▓рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдирдИ рдорд╢ीрдиों рдХे рд▓िрдП рдирдП рдордХैрдиिрдХ, рдирдП рдФреЫाрд░ों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд░рд╣ेрдЧी рд╣ी। рдпрд╣ рдмाрдд рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों, рд╡िрдзिрдпों, рд╢ोрдзрдХाрд░्рдпों рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рд╡ाँрдЫрдиीрдп рд╣ै। рдк्рд░рдХ्рд░рдд्рддि рдХे рдЗрд╕ рдиिрдпрдо рдоें рд╣рдоाрд░ी рднाрдЧीрджाрд░ी рднी рд╕рдоाрдЬ рд╡ рдоाрдирд╡ीрдп рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेрддु рдХрджाрдЪिрдд् рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд░рд╣ेрдЧी рдФрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рднी।
рдоुрдЦ्рдп рд╢рдм्рджः- рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг, рддрдХрдиीрдХी рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг, рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЪिрди्рддрди, рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी, рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг, рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдИ-рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╡ेрдмिрдиाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि।
рдЕрднी рддрдХ рд╣рдо рджेрдЦрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рдкुрдЦ्рддा рд╕рдмूрдд рдоिрд▓े рд╣ैं рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рд╣рдордиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдмंрдз, рдЙрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдиीрддिрдпों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдкреЭा рдХि рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрдерд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд░рд╣ा рддрдм-рддрдм рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд╣рд▓ू рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд░рд╣ा। рдХिрди्рддु рдЧौрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдмीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕрд╕्рд╕ीрд╡ें рджрд╢рдХ рдоें рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдШрдЯी рдЬिрд╕рдиेे рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ा। рдЗрд╕े рд╣рдо рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдЕрдерд╡ा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиा рд╕ुрджृреЭ рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдоाрдпा। рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рджेрд╢ рдЗрд╕рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП।
рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рдкрд░िрднाрд╖ाः-
‘рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рд╢рдм्рдж рдЕрд╕्рд╕ी рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣ी рдЪрд▓рди рдоें рдЖрдпा। рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдзि-рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рд╣ै рднू+рдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдЬрд╣ाँ рднू рдХा рдЕрд░्рде рднूрдоि рдФрд░ рдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рднूрдЧौрд▓िрдХ рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рдФрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХी рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рдкрд░िрднाрд╖ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕े рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдХो рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрдирдХрд░ рдЖрдкрд╕ी рдоेрд▓-рдоिрд▓ाрдк, рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рд╡ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों, рд╡िрдЪाрд░ों, рдХрд▓ाрдУं, рдоूрд▓्рдпों, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों, рд╕ाрдЬो-рд╕ाрдоाрди, рд╕ूрдЪрдиाрдУं, рдкूंрдЬी, рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों, рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕ рдЗрдд्рдпाрджि рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдк्рд░рднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдоें рддो ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्’ рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै।
рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕рди् 1980 рд╕े рд▓ेрдХрд░ 2000 рддрдХ рд░рд╣ा। 1990 рдоें рдЗрд╕рдиे рдкूрд░ा рдЬोрд░ рдкрдХреЬ рд▓िрдпा рдеा। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рднाрд░рдд рдоें рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдоा рд▓िрдпा рдеा। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдоें рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूреЭिрдпों рдиे рдЬрдЧрд╣ рдЫोреЬрдиी рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджी рдеी। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрднрдп рдХुрдоाрд░ рджुрдмे рдЕрдкрдиी рд╕ंрдкाрджिрдд рдХिрддाрдм ‘рднाрд░рдд рдХा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рдпрд╣ рдкрд░िрдШрдЯрдиा рдЗрддрдиी рд╡्рдпाрдкрдХ рдеी рдХि рдЬीрд╡рди рдХा рдХोрдИ рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХा। рднाрд░рдд рдХे рдкुрд░ाрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдкूँрдЬीрдкрддिрдпों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕े рдмрдиे рдирдпे рдЙрдж्рдпोрдкрддिрдпों рддрдХ; рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕ेрдХ्рдЯрд░ рдХी рдЪैрдзрд░ाрд╣рдЯ рдХे рддрд▓े рдкрдирдкे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдФрд░ рд╕рдд्рддाрд░ूреЭ рд░рд╣рдиे рдХी рдЖрджрдд рдбाрд▓ рдЪुрдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЕрд╕рд╣рдорддि рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд░рдЪे рдмрд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ों рдФрд░ рдЬрдирдкрдХ्рд╖ीрдп рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░िрдпों рддрдХ; рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों, рдорд╣िрд▓ाрдУं, рд╢рд╣рд░ी рдЧрд░ीрдмों рдФрд░ рджрд▓िрддों рдХे рд╣िрддों рдоें рд╕ोрдЪрдиे рд╡ाрд▓ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоाрдХ्рд░्рд╕рд╡ाрджिрдпों, рдирдХ्рд╕рд▓рд╡ाрджिрдпों, рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों, рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░рд╡ाрджिрдпों, рдЧांрдзीрд╡ाрджिрдпों рдФрд░ рдкрд░्рдпाрдпрд╡рд░рдгрд╡ाрджिрдпों рддрдХ рдХो рдЗрд╕ рдкрд░िрдШрдЯрдиा рдХे рдкрдХ्рд╖-рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдоें рд░ाрдп рдмрдиाрдиी рдкреЬी।”[i] рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрдкेрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрдЬ рднी рдиिрд░ंрддрд░ рдЬाрд░ी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рднी рд╣ोрдиा рд╡ांрдЫрдиीрдп рдеा рдФрд░ рдмाрдХाрдпрджा рд╣ुрдЖ рднी।
1. рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рддрдХрдиीрдХी рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдгः-
рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╣рдо рднрд▓ीрднांрддि рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ैं рдХि рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ीрди рд╡ рдЕрдЯूрдЯ рд╣िрд╕्рд╕ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрдд्рдерд░ों рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рдЧрдпी рдЪिрдд्рд░рд▓िрдкिрдпों рддрдеा рдкрдд्рддों рдПрд╡ं рдкेреЬों рдХी рдЫाрд▓ों рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдпे рдЧ्рд░ंрдеों рд╕े рд▓ेрдХрд░ 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे-рдкрд╣ुँрдЪрддे рдХाрдЧреЫ рд╡ рдХрд▓рдо рдХे рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╕े рдвेрд░ों рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी рдЬा рдЪुрдХी рдеी। рдХिрди्рддु рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдЧ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЖрдпाрдо рдкрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ। рд╕рди् 1990 рдоें рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рджौрд░ाрди ‘рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि’ рдкрд░ рдмाрдЦूрдмी рдХाрд░्рдп рдЪрд▓ा। рдЙрд╕ рдиीрддि рдоें рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдпा рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╡िрдЧрдд рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдХिрддाрдмों-рдХाрдкिрдпों рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рдеे, рд╡рд╣ рдЕрдм рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкреЭाрдПँрдЧे। рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рднी рдпрд╣ рдПрдХ рдирдпा рдЕрдиुрднрд╡ рдеा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрд╕ рд╕्рдХीрдо рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рд╕्рд╡рдпं рдоें рд╣ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рдеी। рдХिрди्рддु рдпрд╣ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдЕрд╕рд░ рдеा рдХि рдЗрд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдЬрдЧрдд рдоें рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеा рддाрдХि рд╣рдо рджुрдиिрдпा рдХी рджौреЬ рдоें рдкीрдЫे рди рд░рд╣ рдЬाрдПँ।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдПрдХ рдирдпी рдХ्рд░ांрддि рд▓ा рдЦреЬी рдХी рд╣ैं। рдпрджि рдПрдХ рдкрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдЪ рднी рд▓िрдпा рдЬाрдП рд╣рдоें рдЗрди рд╕рднी рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЪाрд╣े рд╣рдо рдХिрддрдиे рднी рдкреЭे-рд▓िрдЦे рдЕрдерд╡ा рд╕ूрдЭрд╡ाрди рд╣ों, рд╣рдо рджूрдиिрдпा рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं рдЪрд▓ рдкाрдпेंрдЧे।
2. рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдмрдиाрдо рдк्рд░िंрдЯिрдЧ рдк्рд░ैрд╕ः-
рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдХрджाрдкि рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдиे рдоाрдирд╡ рдХो рдлрд░्рд╢ рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рдЕрд░्рд╢ рдкрд░ рдмिрдаाрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдиे рднी рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬी рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд▓िрдЦिрдд рджोрд╣ों рдЕрдерд╡ा рдоंрдд्рд░ों рдХो рдкीреЭिрдпों рджрд░ рдкीреЭिрдпों рдиे рдиिрд░ंрддрд░ рдХंрдард╕्рде рдХिрдпा рд╣ै। рдлिрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрдд्рдерд░ों, рдкрдд्рддों рддрдеा рдХрдкрдбे़ рдЗрдд्рдпाрджि рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдХाрдЧрдЬ рдХрд▓рдо рдХी рдЦोрдЬ рдиे рдЗрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рддेрдЬी рд▓ा рджी рдеी рдЬिрд╕рдХी рдмрджौрд▓рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕ा рдЬ्рдЮाрди рдЕрдерд╡ा рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣рдо рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░ рдкाрдпे। рдХिрди्рддु рдк्рд░िंрдЯिрдЧ рдк्рд░ैрд╕ рдХी рдЦोрдЬ рдиे рддो рд▓ेрдЦрди рдХрд▓ा рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рдоोреЬ рдкैрджा рдХिрдпा рдХि рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдорд╕्рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди рддрдеा рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдЧिрдгрддी рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрдпा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпрд╣ рдЫाрдкेрдЦाрдиे рднाрд░рдд рдоें рдлैрд▓े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдЖ рдЧрдпे рдеे, рдХिрди्рддु рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рд╕ाрд░े рдЫाрдкेрдЦाрдиे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдПрд╡ं рдмिрдЬрд▓ी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ो рдЧрдпे рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдХिрддाрдмों рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।
рдЖрдЬ рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ाрдИрдЬ्рдб рдк्рд░िंрдЯिрдЧ рдк्рд░ैрд╕ों рдХी рдорджрдж рд╕े рднाрд░рдд рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдЕрдоुрд▓्рдп рдЧ्рд░ंрдеों, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рдкांрдбुрд▓िрдкिрдпों рдХो рдХिрддाрдмों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рд╡ा рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै।
3. рднाрд╖ाрдУं рдХो рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрдиः-
‘рдиिрдЬ рднाрд╖ा рдЙрди्рдирддि рдЕрд╣े, рд╕рдм рдЙрди्рдирддि рдХो рдоूрд▓।
рдмिрди рдиिрдЬ рднाрд╖ा-рдЬ्рдЮाрди рдХे, рдоिрдЯрдд рди рд╣िрдп рдХो рд╕ूрд▓।।
рд╡िрд╡िрдз рдХрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдоिрдд, рдЬ्рдЮाрди рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░।
рд╕рдм рджेрд╕рди рд╕े рд▓ै рдХрд░рд╣ू, рднाрд╖ा рдоाрд╣ि рдк्рд░рдЪाрд░।।
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХे рдорд╣ाрди рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдЬी рдХे рдХрд╡िрддा ‘рдиिрдЬ рднाрд╖ा’ рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рджोрд╣ा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै। рдЬрдм рднाрд░рдд рдЧुрд▓ाрдо рдеा рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЬुрд▓्рдоों рдХी рдмाрд░िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рджрдмा
рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рджрдмाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХों рдПрд╡ं рдкाрдардХों рдХो рджрдмाрд╡ рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рднाрд░рддीрдпों рдХा рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо, рд▓рдЧाрд╡ рджिрдЦाрдиे рдХे рдордХрд╕рдж рд╕े рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдХрд╣े рдеे। рдХिрди्рддु рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ी рд╣ैं рдХि рдмрджрд▓рддे рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪीреЫ рдЕрдерд╡ा рд╡рд╕्рддु рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рд╣ै। рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рд╣ाрд▓ाрддाрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдкूрд░ी рд╕्рдЯीрдХ рдмैрдарддी рд╣ै।
рдЕрдм рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЬाрдХрд░ рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рднाрд╖ाрдПँ рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╣िрди्рджी рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ीрдЦрдиे рднाрд░рдд рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХाрдпрдо рдХрд░рдиे рдХे рдордХрд╕рдж рд╕े рдЕрдиुрд╡ाрджрдХों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓े рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдоें рднाрд╖рдг рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рди् 1977 рдоें рдпू.рдПрди. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे 32рд╡ें рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЬी рдиे рд╣िрди्рджी рдоें рднाрд╖рдг рджिрдпा рдЬिрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдоें рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рд╣ुрдИ। 72 рд╡ें рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдоोрджी рдиे рднी рд╣िрди्рджी рдоें рднाрд╖рдг рджिрдпा।
рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдиे рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рднाрд╖ाрдУं рдХो рдПрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдоाрддृ рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдПँ рддो рд▓ोрдЧ рдмोрд▓ рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрдирдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рднी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХिрди्рддु рд╡िрджेрд╢ी рддрдеा рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ाрдУं рдХो рднी рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।
4. рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╢рдм्рджः-
рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рдпрд╣ рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡рд░्рдгों, рд╢рдм्рджों рдПрд╡ं рд╡ाрдХ्рдпों рдХा рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рд╣ी рднाрд╖ा рдХा рд░ूрдк рдЕрдЦ्рддिрдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд╣ै рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрдирдХे рд╢рдм्рджों рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд╣ै। рдпूँ рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдХрдаिрди рд╕े рд╕рд░рд▓рддा рдХी рдУрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоाрдирд╡ीрдп рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рднाрд╖ा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।
рдЖрдЬ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рддрдеा рдЕрди्рдп рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рд╣рдо рдиिрд░ंрддрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╢рдм्рдж рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдирд╣ीं рд╣ै; рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рднी рдЙрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢рдм्рдж рд╣ैं। рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЕрдкрдиी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрдирдХा рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं।
1. рд╣рдо рд░ेрд▓рдЧाреЬी рд╕े рдЬाрдПंрдЧे।
2. рд╣рдо рдЯ्рд░ेрди рд╕े рдЬाрдПंрдЧे।
3. рд╣рдо рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЧрдпे।
4. рд╣рдо рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдЧрдпे।
5. рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рджोрдкрд╣рд░ рдХा рдЦाрдиा рдЦाрдпा?
6. рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рд▓ंрдЪ рдХिрдпा?
рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рддाрджाрдд рдоें рд╢рдм्рджों рдХा рднрдг्рдбाрд░ рд╣ै рддो рдмाрдХाрдпрджा рд╣िрди्рджी рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЙрдирдХी рдмрдЬाрдП рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдЕрдм рддो рдпрд╣ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧ рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╢рдм्рдж рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рд╣ी рд╣ैं।
рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдпрд╣ рдмाрдд рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеी рдХि рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджौреЬ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдоें рд╕ाрдорд░्рде рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирдпी рдЬрди्рдоी рддрдХрдиीрдХी рдПрд╡ं рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рддрдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкреЭाрдиा рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЙрдирдоें рдЗрди рдирдпे рд╡िрд╖рдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢рдм्рджों рдХो рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдиे рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдмрджрд▓ा рдЕрдерд╡ा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрд╕рдоें рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा рдЙрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдРрд╕े рд╢рдм्рджों рдХा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рд╡िрд▓рдп рд╣ो рдЧрдпा рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕрдм рдпрд╣ рд╕рдм рдирдпे рд╡िрд╖рдп рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рднी рдкреЭे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
1. рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо-----------------рдХोрд░्рд╕------------ course
2. рд╕्рд╡рд░ूрдк--------------------рдкैрдЯрд░्рди-------------- pattern
3. рд╢िрдХ्рд╖ा--------------------рдПрдЬ्рдпूрдХेрд╢рди-------- education
4. рдХрдХ्рд╖ा---------------------рдХрд▓ाрд╕------------- class
5. рдЕрдиुрдХ्рд░рдоांрдХ рдЕंрдХ----------рд░ोрд▓ рдиं------------ roll no
6. рд╡िрднाрдЧ-------------------рдбिрдкाрд░्рдЯрдоैंрдЯ---------- department
7. рд╡िрдЬ्рдЮाрди-------------------рд╕ाрдЗंрд╕--------------- science
8. рдк्рд░ौрдж्рдпौрдЧिрдХी--------------рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ------ engineering
9. рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ---------------рдлाॅрд░рдоैрдЯिрд╡--------- formative
10. рджрд░рдЬाрдмंрджी---------------рдЧ्рд░ेрдбिंрдЧ----------------- grading
рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рднी рд╣рдЬाрд░ों рдРрд╕े рд╢рдм्рдж рд╣ैं рдЬो рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдмрдХाрдпрджा рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рдо рддрдХрдиीрдХी рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЬैрд╕े рд╡िрд╖рдпों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рджों рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╡рд░्рдгों рдХे рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╕े рдирдпा рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рд╣ी рдЕрд╕рд░ рд╣ै।
5. рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдПँ рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпः-
рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХी рднाрд╡рдиा рдкैрджा рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рдмрдЪाрдиे рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕рдХा рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╡िрднिрди्рди рдиीрддिрдпों рдХो рднी рдЕрдорд▓ рдоें рд▓ाрдпा рдЧрдпा। рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдордЭौрддे рд╣ुрдП। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рднी рдпрд╣ी рд╣ुрдЖ। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рд╕े рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рддाрджाрдд рдоें рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╡िрджेрд╢ рдкреЭрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдмрд╣ुрдд рд╕े рджेрд╢ों рд╕े рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдкреЭрдиे рдЖрддे рд╣ैं рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕ंрдмंрдзिрдд рднाрд╖ाрдУं рдХी рдкреЭाрдИ рдХрд░рд╡ाрдИ рдЬाрдиे рд▓рдЧी।
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд╖ा рдХी рдЕрдкрдиी рдЧрд░िрдоा рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдоूрд▓्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рдЬीрд╡рдд рд░рдЦ рдкाрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рд╕े рдкंрдЬाрдмी, рд╣िрди्рджी рд╡ рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ाрдПँ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। ‘рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि’ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рддрдеा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рдЧрддि рд╣ेрддु рдиिрд░ंрддрд░ рдХाрд░्рдпाрдзीрди рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХी рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдоूрд▓्рдпों рддрдеा рдЗрд╕рдХे рдЧौрд░рд╡ рд╣ेрддु рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рди्рдпू рдЬрд░्рд╕ी рдХे рддो рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХो рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЭाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЪрд░्рдЪाрдПँ, рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЕрдерд╡ा рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ рдЪрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиाрдиे рдПрд╡ं рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрд░्рдорд╢ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдПрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕े American Council For Teaching Foreign Language рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрддी рд╣ै। рди्рдпू рдпाрд░्рдХ рдоें рднी ‘рд╣िрди्рджी рди्рдпाрд╕ рд╕рдоिрддि’ рднी рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрдЪाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рджेрддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рднी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиिрд░ंрддрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди рдЬाрд░ी рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬो рднाрд╖ाрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░, рдЙрдирдоें рдк्рд░рдЧрддि рддрдеा рдЙрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрдЪाрд░ों, рдоूрд▓्рдпों рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рднी рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ैं।
6. рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдкः-
рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рдЬрдм рд╕े рд▓िрдЦрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рд╣ै рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЗрд╕рдоें рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕े рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣рдо рджेрдЦрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЬिрддрдиे рднी рдЧ्рд░ंрде рдЕрдерд╡ा рдзाрд░्рдоिрдХ рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдЙрди рд╕рднी рдХो рдкрдж्рдп рд░ूрдк рдоें рд╣ी рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। рд╡рд╣ рджोрд╣े, рдЪैрдкाрдИ, рдХрд╡िрддा рдЗрдд्рдпाрджि рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рд╣рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рд╡рд╣ рд╕рднी рдЧेрдп рдЕрдерд╡ा рдЧाрдпрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдзाрд░рдг рдХिрдпे рд╣ुрдП рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рднी рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдеी।
рдмрджрд▓рддे рд╕рдоाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЗрди рд╡िрдзाрдУं рдиें рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╕्рд╡рдпं рдоें рдмрд╣ुрдд рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рднाрд░рддेрди्рддु рд╣рд░िрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдпुрдЧ рдк्рд░рд╡ृрддрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рдХे рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрдж्рдп рдХी рдХреЬी рдоें рдЧрдж्рдп рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдзाрдУं рдХрд╣ाрдиी, рдиाрдЯрдХ, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдиिрдмंрдз, рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдЬोреЬ рджिрдпा рдеा। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рднाрд░рддेрди्рджु рдЬी рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЗрди рд╡िрдзाрдУं рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдЗрди рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЖрдЧрдорди рддрдеा рдоुрджृрдг рдХрд▓ा рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдЗрди рд╕рднी рдоें рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рдЗрди рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджो рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣ुрдЖ। рдПрдХ рддो рдЬो рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╡िрдзाрдПँ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी рдЙрдирдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा। рдЬैрд╕े рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЫोрдЯी рдХрд╣ाрдиी рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЦुрд▓ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЪрд▓ рдкреЬी рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдЖрдХाрд░ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рджूрд╕рд░ा рдпрд╣ рдХि рдЗрди рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдирдИ рд╡िрдзाрдУं рдХा рднी рдЙрдж्рднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं।
6.1- рдПрдХांрдХीः-
рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдиाрдЯрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрдзा рд░рд╣ी рд╣ै। рдХिрди्рддु рдиाрдЯрдХ рдХे рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдХ рдХो рдПрдХांрдХी рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдпрд╣ рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрдзा рд╣ै। рдЗрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे ‘рд╡рди рдРрдХ्рдЯ рдк्рд▓े’ рд╢рдм्рдж рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдПрдХांрдХी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा।
6.2- рдк्рд░рд╣рд╕рди рдЕрдерд╡ा рдХॉрдоेрдбीः-
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХाрд╡्рдп-рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрдг्рдб рдкंрдбिрддों рдиे рдЕрдкрдиी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдгрддा рдХे рдкुрдЦ्рддा рд╕рдмूрдд рджिрдпे рдеे। рдЙрдирдоें рд╕े рднрд░рдд рдоुрдиि рдиे рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХिрддाрдм рд▓िрдЦी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХाрд╡्рдп рдХो рд╢्рд░рд╡्рдп рдХाрд╡्рдп рддрдеा рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдмांрдЯ рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рднрд░рдкूрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдбॉ. рд╕рдд्рдпрджेрд╡ рдЪैрдзрд░ рддрдеा рдбॉ. рд╢ाрди्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧुрдк्рдд рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рднाрд░рддीрдп рддрдеा рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди’ рдиाрдордХ рдХिрддाрдм рдоें рдХाрд╡्рдп рдХे рдЗрди рднेрджों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “-рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдЙрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЕрднिрди्рдп рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे, рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें, рдЬिрд╕े рдЕрднिрдиीрдд рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдХрд░ рд╕рд╣्рдирджрдп рдЙрд╕рдХा рдЖрдирди्рдж рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें। рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдХो рд░ूрдкрдХ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। -рд╢्рд░рд╡рдп рдХाрд╡्рдп рдЙрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЕрднिрди्рдп рди рд╣ो рд╕рдХे, рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें, рдЬिрд╕े рдкреЭрдХрд░ рдЕрдерд╡ा рд╕ुрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдЖрдирди्рдж рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें”[ii] рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡ैрд╕े рддो рдк्рд░рд╣рд╕рди рдХाрд╡्рдп рдХा рд╣ी рдПрдХ рд╕ुрдзрд░ा рд╣ुрдЖ рд░ूрдк рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдХो рдк्рд░рд╣рд╕рди рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдо рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा рдХिрди्рддु рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╡िрдзा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЖрдЬ рдмреЬे-рдмреЬे рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоों рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै।
6.3- рдЖрд▓ोрдЪрдиाः-
рдпрд╣ рд╡िрдзा рднी рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рд╡िрдзा рд╣ै। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдоें рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХि рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдкрд░िрдкेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдмрджोрд▓рдд рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╣ेрддु рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЕрдерд╡ा рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рд╡िрдзा рднी рдк्рд░рдЧрддि рдкрд░ рд╣ै।
6.4- рд░िрдкोрд░्рддाрдЬः-
рдпрд╣ рдПрдХ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рд╡िрдзा рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे ‘рд░िрдкोрд░्рдЯ’ рд╢рдм्рдж рд╕े рд░िрдкोрд░्рддाрдЬ рд╢рдм्рдж рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЖँрдЦों рджेрдЦी рд╕рдЪ्рдЪी рдШрдЯрдиा рдХा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рд╕े рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХрд░рдиा। рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдоें рдЗрд╕рдХा рдЦूрдм рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рдЗрд╕рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै।
6.5- рдбाрдпрд░ी рд▓ेрдЦрдиः-
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдЗрд╕ рд╡िрдзा рдиे рдмрд╣ुрдд рддेрдЬ рдЪाрд▓ рд╕े рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рдЗрд╕рдХे рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЪрд▓рди рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ा рд╣ै।
6.6- рдЧрд▓्рдк рдЕрдерд╡ा рдлिрдХ्рд╢рдиः-
рдЗрд╕े рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рддрдХрдиीрдХ рдПрд╡ं рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмреЭрддे рджौрд░ рдоें рдЬрд╣ाँ рдЖँрдЦों рджेрдЦी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдпा рд╕्рдоृрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдмреЭोрддрд░ी рд╣ुрдИ, рд╡рд╣ीं рдЧрд▓्рдк рдЕрдерд╡ा рдлिрдХ्рд╢рди рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдХाрд░्рдп рд╣ुрдЖ। рдРрдиीрдоेрд╢рди, рдлिрд▓्рдоें, рдХाрд░्рдЯूрди рдЗрдд्рдпाрджि рдЗрд╕ी рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рд╣ैं। рдЖрдЬрдХрд▓ рддो рдпрд╣ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
6.7- рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ः-
рдХिрд╕ी рд╕े рднेंрдЯ рдХрд░ рдЙрд╕рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиा рдЕрдерд╡ा рд╕्рд╡рдпं рдпा рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рдк्рд░рд╢्рдиाрд╡рд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрд╡ाрдм рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдЪрд▓ рддो рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ा рдеा। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рдЖрдзाрд░ рдирд╣ीं рдеा। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рдЖрдзाрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ुрдЖ। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрдм рддो рдЗрд╕рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рдЯी.рд╡ी. рдЪैрдирд▓ों, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों, рд╢ोрдз-рдХाрд░्рдп рдЕрдерд╡ा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ेрддु рдЖрдЬ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрд╣ुрдд рдмреЭ рдЧрдпा рд╣ै।
6.8- рд╡्рдпंрдЧ्рдпः-
рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рдирдИ рд╡िрдзा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЫिрдкी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╣ाрд╕्рдп рд░рд╕ рдХे рдХрд╡ि рдкिрдЫрд▓े рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдеे рдХिрди्рддु рдЙрдирдоें рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рднाрд╡ рд░рд╣рддा рдеा। рдкрд░рди्рддु рдЖрдЬрдХрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдоिрд╢्рд░िрдд рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдПрд╡ं рдЯी.рд╡ी. рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рдЕрдХрд╕рд░
рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рд╡िрдзि рд╕े рдХाрд░्рдЯूрди рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдерд╡ा рджो рдпा рддीрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рд▓िрдЦрдХрд░ рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
7. рд╡िрджेрд╢ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХे рд╕्рдХूрд▓ः-
рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рд╕рдм рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ी рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рднूрдЦрдг्рдб рдкрд░ рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдХे рдоैрдХाрд▓े рдоिрдирдЯ рддрдХ рд╕рджा рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ाрде рдоें рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рдоुрдл्рдд рдФрд░ рд▓ाреЫрдоी рдХिрдпा рд╣ुрдЖ рдеा। рдХिрди्рддु рдЬैрд╕ा рдХि рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै рдХि рдм्рд░्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХे рдмрджрд▓े рдлीрд╕ рдХा рднूрдЧрддाрди рднी рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХो рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рдеा рдХिрди्рддु рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕рдлрд▓ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпे рдеे। рдХिрди्рддु рд╡ीрд╕рд╡ी рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдоें рдЬрдм рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╣ाрд▓ाрдд рдмिрд▓рдХुрд▓ рдХрдордЬोрд░ рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рддрдм рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддि рдиे рд╡िрджेрд╢ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХो рднाрд░рдд рдЖрдиे рдХो рд▓ाрд▓ाрдпिрдд рдХिрдпा। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХुрдЫेрдХ рд╡िрднाрдЧों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдмाрдХी рд╕рднी рд╡िрднाрдЧों рдХा рдиिрдЬीрдХрд░рдг рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рдПрдХ рдеी। 1990 рдоें рдЗрд╕ рдиिрдЬीрдХрд░рдг рдиे рддेрдЬी рдкрдХреЬी рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рддрдм рд╕े рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣ी рдзрдиी рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЦोрд▓े। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдмреЬी-рдмреЬी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╡ рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдХे рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХी рд▓реЬी рдХो рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдЦोрд▓ा।
рдЖрдЬ рднी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдФрд░ рджेрд╢ी рдХंрдкрдиिрдпाँ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдмрдЬाрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдЫोреЬ рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЦोрд▓рдиे рдоें рдЕрдкрдиी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд▓े рд░рд╣ी рд╣ैं। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓ рдЦोрд▓े рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдЕрдерд╡ा рдзрдиी рд▓ोрдЧों рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдкреЭрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрдирдХी рдлीрд╕ें рднी рдбाрд▓рд░ों рдоें рд╣ी рдЕрджा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рддाреЫा рдЖंрдХреЬों рдХी рдпрджि рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рднाрд░рдд рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдЧिрдирддी рдоें рджिрди-рдм-рджिрди рдмреЭोрддрд░ी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। 18 рдирд╡ंрдмрд░,2019 рдХो ‘рдЯाрдИрдо्рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’ рдоें рдЫрдкी рдПрдХ рдЦрдмрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 2012 рдоें рдЗрди рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдЧिрдгрддी 313 рдеी рдЬो 2019 рдоें рдмреЭрдХрд░ 708 рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧिрдирддी рдХे рд╕ाрде рднाрд░рдд рдиे рджुрдиिрдпा рдоें рджूрд╕рд░ा рд╕्рдеाрди рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рд╕्рдеाрди рдЪीрди рдХा рд╣ै
рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓ों рдХा рдЦुрд▓рдиा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।
8. рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдЭрд▓рдХः-
рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдпрджि рдмाрдд рдХрд╣ी рдЬाрдП рддो рд╕рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╡ рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ैं рд╣ी, рдХि рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдкूрд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрддा рд╣ै। рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣рдоाрд░े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рдкंрдбिрддों, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХाрд░ों рд╕ंрддो-рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं рддрдеा рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि ‘рд╕ंрдЧрдд рдХे рдлрд▓ рд▓рдЧрддा рд╣ै’ рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдЧрдд рдоें рд░рд╣ेрдЧा рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрд╕े рдлрд▓ рдоिрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा।
рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдЬो рднी рд░рд╣рддा рд╣ै; рдЬो рднी рдШрдЯिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд╣рдоाрд░े рдорди рдкрд░, рд╣рдоाрд░े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░ рдкूрд░ा рдЕрд╕рд░ рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХा рд╣ुрдЖ। рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЬो рднी рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рддो рд╕рдордп рдХा рднाрд╡ рд╣ी। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣рдо рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░ рджोрд╖ाрд░ोрдкрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╣рдоाрд░े рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рддрдеा рд╣рдоाрд░ी рд╕рдн्рдпрддा рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЪिрд╣्рди рдЦреЬा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдХрдмीрд░ рджाрд╕ рдЬी рдХा рджोрд╣ा рд╣рдордиे рдЕрднी рдкреЭा рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдЬ рд╕े 600 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ाрд▓ाрдд рд╕рд╣ी рдирд╣ी рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЕрд╕рд░ рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рднी рдЭंрдЭोреЬ рдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рднी рдЙрд╕ी рдХी рд╣ी рдмोрд▓ी рдмोрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं।
рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡ि рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЪांрдж’ рдоें рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрджाрдЪिрдд् рдпрд╣ी рдХрд╣рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
“рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдкेрдЯ्рд░ोрд▓, рдоाрд░ुрддि рдХाрд░, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी
рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рд╕ाрддрд╡ाँ рдиिрд░्рдЧुрдЯ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди?
рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рд╢рд░рдгाрд░्рдеी
рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рддिрдм्рдмрдд рдФрд░ рдЬрдирдЧрдг рдорди рдоें рд╕िंрдз
рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдзрд░ рдоाрд▓рд╡ीрдп рдХी рдЬाрдкाрди рд╕े рдЖрддी рд╣ुрдИ рдЪिрдЯ्рдаी
рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдкрд╣ाреЬ, рд╕рдоुрди्рдж्рд░ рдФрд░ рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди
рдз्рд╡рд╕ рдФрд░ рдмिрдпाрдмाрди
рд╡рд░рдиा рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдХ्рдпा ?” [iii]
рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдХौрди рдирд╣ीं рдЬाрдирддा। рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣ाрд▓ाрддों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдХा рд╡рд╣ рд╕्рдЯीрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдкрд░्рджा рдбाрд▓рдХрд░ рднी рд╣рдо рдЙрд╕ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рдЫिрдкा рдирд╣ीं рд╕рдХрддे। рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рднी рдРрд╕े рднाрд╡ों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдкреЭрддे-рдкреЭрддे рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдкाрддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рдпрджाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рд╣ी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдЕрдкрдиी рдмाрд╣ें рдлैрд▓ाрдП рдЦреЬा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╡ рднी рдоुрд░рдЭाрдП рд╕े рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдЕрдм्рджुрд▓ рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд░ाрд╡ी рд▓िрдЦрддा рд╣ै’ рдоें рдХрджाрдЪिрдд् рдпрд╣ी рдмрдпाँ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।
“рдо्рдпूрдиिрдЦ, рдЬрд░्рдордиी। рд╣ोрдЯрд▓ рдХांрдХрд░्рдб। рдХрдорд░ा рдирдо्рдмрд░ 416। рджोрдиों рдмрд╣рдиें рд▓ेрдЯी рд╣ैं। рдФрд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдЫेреЬ-рдЫेреЬрдХрд░ рдЦी-рдЦी, рдЦी-рдЦी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рджोрдиों рдЕрдкрдиे рдмрдЪрдкрди рдХे рджिрдиों рдоें рд▓ौрдЯ рдЧрдИ рд╣ैं।
рдЕрдкрдиे рджाрджा рдХी рдкोрддी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдбैрдбी рдХी рдмेрдЯी рдоाॅрд╕्рдХो рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд░्рд╕ा рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै। рдлिрд░ рдЫोрдЯी-рдмрд╣рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд░्рд▓िрди рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдо्рдпूрдиिрдЦ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рд╡ाрд░्рд╕ा рд╕े рдЫोрдЯी рдмрд╣рди рдиे рдмрд╣ुрдд рдХрд╣ा рдХि рдХुрдЫ рдШूрдордШाрдо рд▓ो рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рддो ‘рдУрд▓्рдб рдЯाрдЙрди’ рд╣ी рджेрдЦ рд▓ो। рдордЧрд░ рдЗрд╕ рд▓реЬрдХी рдиे рдПрдХ рди рд╕ुрдиी। рдо्рдпूрдиिрдЦ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рднी рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдирд╣ीं рджेрдЦा। рдЗрдирдХे рднाрдИ рдЧुрд▓्рд▓ू рдиे рдЪूँрдХि, рд╢ाрдо рд╕े рдкрд╣рд▓े рди рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрдиे рдХी рдордЬрдмूрд░ी рдмрддाрдИ рдеी-рдлोрди рдкрд░, рдЗрд╕рд▓िрдП рджिрди рдоें ‘рдоेрд░ी рдк्рд▓ाрдд्рд╕’ рдФрд░ ‘рдмीрдпрд░ рд╣ॉрд▓’ рд╡рдЧैрд░рд╣ рдирдЬрджीрдХ рдХी рдЬрдЧрд╣ें рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी рджोрдиों рд▓ौрдЯ рдЖрдИ рдеीं।” [iv]
рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХों рдоें рддрдеा рдЙрдирдХी рдЕंрджрд░ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдоें рднी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдкूрд░ा рдЕрд╕рд░ рдЖрдЬ рд╣рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै।
9. рдкреЭाрдИ рд╣ेрддु рд╡िрджेрд╢ों рдХा рд░ुрдЦः-
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджाрдпрд░ों рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкреЭрдиे рдПрд╡ं рдШूрдордиे-рдлिрд░рдиे рдЬैрд╕े рдкрд░्рдпрдЯрди рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдн्рд░рдордг рд╣ेрддु рдЖрдЧрдорди рдХрд░рддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рднी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ рдШूрдордиे рдХे рдордХрд╕рдж рд╕े рд╡िрджेрд╢ों рдХी рд╕ैрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рддेреЫी рд╕े рдмреЭрддा рд╣ुрдЖ рд░ूрдЭाрди рд╡िрджेрд╢ рдоें рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдкреЭрдиे рд╣ेрддु рдЬाрдиा, рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╕рднी рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпрдоों рдоें рдХी рдЧрдИ рдвीрд▓ рдХी рдХाрд░рдг рддрдеा рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкреЭाрдИ рд╕े рдЕрдЪ्рдЫे рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ेрддु рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд░ूрдЭाрди рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдЗрд╕рдХे рджो-рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪे рдРрд╕ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै।
рдкрд╣рд▓ा рддो рдпрд╣ рдХि рд╣рдо рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдоें рдиिрдЬीрдХрд░рдг рд╕े рднाрд░рддीрдп рдзрдиी рд▓ोрдЧों рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдкреЭाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдзрди рдХрдоाрдиे рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рд▓िрдП рдмैрдаे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдкреЭाрдИ рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рднी рдЕрд╕рд░ рдкреЭ рд░рд╣ा рд╣ै।
рджूрд╕рд░ा рдпрд╣ рдХि рдиिрдЬीрдХрд░рдг рд╕े рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдоें рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХा рднी рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмोрд▓рдмाрд▓ा рдкैрджा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдкрд░ рдирдХेрд▓ рдбाрд▓рдиे рдоें рд╡िрдлрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХुрдЫेрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдХोрдИ рднी рдРрд╕ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рд╣ो। рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрджेрд╢ों рдХी рдУрд░ рд░ूрдЦ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рддीрд╕рд░ा рдпрд╣ рдХि рдпрд╣ाँ рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХोрд░्рд╕ рдоें рджाрдЦिрд▓े рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдн्рд░ाрди्рддिрдпाँ рдПрд╡ं рдЭोрд▓ рд╣ैं। рдк्рд░ोрдлेрд╢्рдирд▓ рдХॉрд▓ेрдЬों рдоें рдоैрд░िрдЯ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдоैрдиेрдЬрдоैंрдЯ рдХोрдЯे рдоें рдлीрд╕ рдЗрддрдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкреЭрдХрд░ рд╡ाрдкिрд╕ рднी рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдиीрддिрдпों рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдПрд╡ं рдЙрдирдХे рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдоें рдиिрд░ाрд╢ा рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмाрд╣рд░ рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬрдиे рдоें рдЕрдкрдиी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рджिрдЦाрддे рд╣ैं।
рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рджौрд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдмेрд╣рдж рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ुрдП рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХोрд░्рд╕ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкреЭрдиे рдХे рдЕрдиेрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै।
10. рдСрди-рд▓ाрдЗрди рдХिрддाрдмें рдПрд╡ं рдИ-рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ीः-
рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЖрдпे рдмрджрд▓ाрд╡ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рджुрдиिрдпा рдЬрд╣ाрди рдХी рдХिрддाрдмों рдХो рдкреЭрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рднी рдмрд╣ुрдд рдХी рдЕрдиूрдаा, рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдЗрд╕े рдИ-рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдИ-рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рд╡рд░्рдЪुрдЕрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рд╣ाрдЗрдм्рд░िрдб рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो, рд╡िрдж्рд╕ाрд░्рдеिрдпों рдХो рддрдеा рдЕрди्рдп рдкाрдардХों рдХो рдХिрддाрдмों рдХी рдЦोрдЬ рдоें рдкреЭрдиे рд╣ेрддु рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рднрдЯрдХрдиे рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдоें рдн्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдлрд░ा-рддрдлрд░ी рд╕े рдкूрд░्рдгрддःрдЫुрдЯрдХाрд░ा рджिрд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрджрдо рд╕े рд╕рдордп, рдоेрд╣рдирдд рддрдеा рдзрди рдХी рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмрдЪрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рдорджрдж рд╕े рдСрди-рд▓ाрдЗрди рдХिрддाрдмों рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рдкреЭाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рдпрджि рд╣рдоें рд╕рд╣ाрдпрддाрд╡рд╢ рдХिрд╕ी рднी рдХिрддाрдм рдЕрдерд╡ा рдЬाрдирдХाрд░ी рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдкрд▓рдХ рдЭрдкрдХрддे рд╣ी рд╣рдо рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдкूрд░ी рдПрдХ рдХिрддाрдм рдЦрд░ीрджрдиे рдЕрдерд╡ा рдкреЭрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╕рдордп рдФрд░ рдоेрд╣рдирдд рдХी рднी рдмрдЪрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдбाрдЯा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬрдиे рдкрд░ рдХрднी рднी рдПрдХ्рд╕ेрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рднाрд░рдд рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХाрд░्рдпों рдХो рдЕрдЪ्рдЫे рддрд░ीрдХे рд╕े рдЕंрдЬाрдо рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рдорджрдж рд╕े рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХрдИ рдРрд╕ी рд╡ैрдм-рд╕ाрдИрдЯ्рд╕ рдмрдиा рдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд▓ी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╣рдЬाрд░ों рдХिрддाрдмें рдСрди-рд▓ाрдЗрди рдкреЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд░ोреЫाрдиा рдкुрд░ाрдиी рдХिрддाрдмों рдХो рд╕्рдХैрди рдХрд░ рдкी.рдбी.рдПрдл рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рд╡ैрдм-рд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдбाрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЬिрдирдХा рдкाрдардХрдЧрдг рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднрд░рдкूрд░ рд▓ाрдн рдЙрдаा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрддाрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।
‘рдиेрд╢्рдирд▓ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’ https://ndl.iitkgp.ac.in
‘рджिрд▓्рд▓ी рдкрдм्рд▓िрдХ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’ dpl.gov.in
‘рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕рд▓ рдбिреЫिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’ http://www.ulib.org
‘рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’ http://www.dli.ernet.in
‘рдбाрдпрд░ैрдХ्рдЯ्рд░ी рдСрдл рдУрдкрди рдПрдХ्рд╕ैрд╕ рдмुрдХ्рд╕’ http://www.doabooks.org
‘рдЗंрдбिрдпा рдПрдЬ्рдпूрдХेрд╢рди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’ http://www.edudl.gov.in
‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рд╕ाрд░ рдбिреЫिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’ http://www.vigyanprasar.gov.in
‘рдИ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп’ epustakalay.com
‘рдХрд▓्рдЪрд░рд▓ рд╣ैрд░ीрдЯेреЫ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдЗрди рд╣िрди्рджी
http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/welcome.html
рдЗрд╕ рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдИ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рд╣ैं рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рдХिрддाрдмों рдХो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдбाрд▓рдХрд░ рдкाрдардХों рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдбिрдЬिрдЯрд▓ рджौреЬ рдоें рдЕрдкрдиा рднрд░рдкूрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджे рд░рд╣े рд╣ैं।
рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рд╕े рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдлाрдпрджा рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै рдХि рдЬो рдХिрддाрдмें рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рдирдпा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рднी рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЙрди рдХिрддाрдмों рдХो рд╕्рдХैрди рдХрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдбाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рдкреЭрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рджिрди-рд░ाрдд рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рдЬुрдЯी рд╣ुрдИ рд╣ैं।
рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдХो рдИ-рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдоें рдмрджрд▓рдиा рдЕрдерд╡ा рддрдмрджीрд▓ рд╣ोрдиा рд╕्рд╡рдпं рдоें рд╣ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдПрд╡ं рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХрджрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЕрдм рддो рдФрд░ рднी рдПрдХ рдирдпा рдХрджрдо рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рдЖрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣ै рдоोेрдмाрдЗрд▓ рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा। рдЗрд╕рд╕े рддो рдЕрдм ‘рдХिрддाрдмें рд╣рдоाрд░ी рдЬेрдм рдоें’ рдХрд╣рдиे рдоें рд╣рдоें рдХोрдИ рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬрдм рднी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдИ। рдЬेрдм рд╕े рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рдордирдЪाрд╣ी рдХिрддाрдм, рдкेрдкрд░्рд╕, рдЗрдоेрдЬ, рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓्рд╕, рдлाрдЗрд▓्рд╕ рдЗрдд्рдпाрджि рдЖрдкрдХे рд╣ाрде рдоें। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рджिрди-рд░ाрдд рдХाрдо рдХрд░рдХे рдк्рд░рддिрджिрди рдирдП-рдирдП рдПрдк्рдк, рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рддрдеा рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд▓ा рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд рд╣ो рд╕рдХे рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣рд░ рдкрд▓ рдирдИ рдЬाрдирдХाрд░ рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ो рдкाрдпें। рдЕрдм рддो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдмैंрдХों рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ॉрдХ्рд░, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкेрдоैंрдЯ рддрдеा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рднी рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं।
11. рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ рдмрдиाрдо рдХрд▓ाрд╕ рд░ूрдоः-
рд▓рдо्рдмी рд╕рдордпाрд╡рдзि рдХे рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рд░ेрдбिрдпो рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдо्рджा рд╕ाрдзрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЗрд╕рдоें рд╡िрднिрди्рди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЬुреЬрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд▓ोрдЧों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ुрдЪрдиाрдУं рдПंрд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рдЬाрдирдХाрд░ी рднी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░рд╡ाрдИ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдиे рдЪिрдд्рд░рд╣ाрд░, рд░ंрдЧोрд▓ी, рд░ाрдоाрдпрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░рдгों рдХा рднрд░рдкूрд░ рд▓ाрдн рдЙрдаाрдпा। рднाрд░рдд рдоें рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд 1959 рдоें рд╣ुрдИ। рдХिрди्рддु рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕рди् 1982 рд╕े рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рдПрдХ рдирдпा рд╕ाрдзрди рдЙрдирдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рдЧрдпा рдеा।
рдбी.рдбी.1: - рдХृрд╖ि рдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдбी.рдбी.1 рдкрд░ ‘рдХृрд╖ि рджрд░्рд╢рди’ рдиाрдордХ рдЦेрддीрдмाреЬी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЖрдЬ рднी рдиिрд░ंрддрд░ рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЦेрддी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░рд╡ाрддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рд╣ै। ‘рдЬ्рдЮाрди-рджрд░्рд╢рди’ рднी рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рдд्рдкूрд░्рдг рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдеा рдЗрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрдП рдЬाрддे рдеे।
рдбी.рдбी.-2: - рдзीрд░े-рдзीрд░े рднाрд░рдд рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдк्рд░рддि рдмреЭрддे рд▓рдЧाрд╡ рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдбी.рдбी.2 рдоैрдЯрд░ो рдиाрдордХ рджूрд╕рд░ा рдЪैрдирд▓ рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा।
рдбी.рдбी.рд╕्рдкोрд░्рдЯрд╕ः- рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдРрд╢िрдпाрдИ рдЦेрд▓ों рдХे рд╕ीрдзे рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╣ेрддु рдбी.рдбी.рд╕्рдкोрд░्рдЯрд╕ рдЪैрдирд▓ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдЧрдИ рдЬिрд╕рд╕े рдЦेрд▓ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЪैрдирд▓ рдмрд╣ुрдд рд╕्рдЯीрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░рд╡ाрдИ рдЬाрддी рдеी।
рдбी.рдбी.рднाрд░рддीः- рджेрд╢ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдбी.рдбी.рднाрд░рддी рдЪैрдирд▓ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдЧрдИ рдЬो рдХि рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╣ेрддु рд╣ी рдеा।
рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдЕрдкрдиी рдЪрдкेрдЯ рдоें рд▓िрдпा। рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдЧ рдЗрд╕рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рдХुрдЫ рдирдпा рдиिрдХрд▓ рдХे рдЖрдпा। рдпрджि рд╣рдо рдпрд╣ाँ рдХेрд╡рд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░ें рддो рд╣рдо рдкाрддे рд╣ैं рдХि рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рдЕрди्рдп рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпे। рддो рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдиिрд░ंрддрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди рд░рдЦрдиे рд╣ेрддु рджूрд░рджрд░्рд╢рди рддрдеा рдЕрди्рдп рдиिрдЬी рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ों рдиे рдЕрдкрдиे рд╡िрднिрди्рди рдЪैрдирд▓ों рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдСрди-рд▓ाрдЗрди рд▓ैрдХ्рдЪрд░ों рдПрд╡ं рдХрд▓ाрд╕ों рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХिрдпा।
рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдиे ‘рд╕्рд╡рдпंрдк्рд░рднा’ рдиाрдордХ рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдирдпा рдЪैрдирд▓ рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд 32 рдЪैрдирд▓ों рдХी рдПрдХ рд▓реЬी рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рд╕ाрдоाрдЧ्рд░ी рдХो рдмрдЪ्рдЪों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд░рд╣ी рдФрд░ рдХрд░ рднी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдбिрд╢ рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рдЪाрд░ рдЪैрдирд▓ рд╢ुрд░ू рдХिрдпे рдЧрдпे। рдРрдпрд░ рдЯैрд▓ рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рддीрди рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЪैрдирд▓ों рдХो рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╡ीрдбिрдпोрдХॉрди рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рддीрди рдЪैрдирд▓ों рдХो рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЯाрдЯा рд╕्рдХाрдИ рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рджो рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЪैрдирд▓ों рдХो рднी рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा।
рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЖрдЬ рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ рднी рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдХрд▓ाрд╕ рд░ूрдо рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं рдЬो рд╕рдордп рдХी рдмрджрд▓рддी рд╣ाрд▓ाрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╡ाँрдЫрдиीрдп рднी рд╣ैं।
12. рд╡ैрдмिрдиाрд░ः-
рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмреЭрддे рджाрдпрд░ों рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рдЪрд▓ाрдиे рд╣ेрддु рдЗрд╕рдоें рджिрди-рдм-рджिрди рдирдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддे рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ै। рдЯैрд▓ीрдлोрди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХिрд╕ी рдиे рд╕ोрдЪा рднी рди рдеा рдХि рдРрд╕े рднी рдмाрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдлिрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЖрдП рддो рдХाрдо рдФрд░ рднी рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЧрдП। рджूрд░ рджेрд╢ों рдоें рдмैрдаे рд▓ोрдЧों рд╕े рдкрд▓рднрд░ рдоें рд╣ी рдмाрддрдЪीрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।
рдЖрдЬ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЕрдерд╡ा рд▓ैрдкрдЯाॅрдк рдХो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдХे рджौрд░ाрди рдЖрд╡ाрдЬ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣рдоाрд░ी рдлोрдЯो рднी рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХे рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдиे рддो рдШрд░ рдмैрдаे рд╕рднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдЖрдЪाрд░्рдпों, рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХों рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдиे рдПрдХ рдирдпा рдСрди-рд▓ाрдИрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЬिрд╕े ‘рд╡ैрдмिрдиाрд░’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдЖрдкрд╕ी рджूрд░ी рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рднी рдХिрд╕ी рднी рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╡ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдкрд╕ी рдмрд╣рд╕ рд╡ рдмाрддрдЪीрдд рдХो рд╕ाрдХाрд░ рд░ूрдк рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рдмाрддрдЪीрдд рдЕрдерд╡ा рдмрд╣рд╕ рд╣ेрддु рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдХिрд╕ी рднी рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рд╕्рдеाрди рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╢рдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рдХी рдпрджि рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢рдм्рдж ^WEBINAR* рд╕े рдмрдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै WEB + SEMINAR рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░ें рддो рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдХोрдИ рднी рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि
рдЕрдерд╡ा рд╕ेрдоिрдиाрд░। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдпा рд╕ेрдоिрдиाрд░ рд╕े рд╡ेрдмिрдиाрд░ рд╢рдм्рдж рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें рднी рдоाрдирд╡ рдХी рдХрдаिрди рд╕े рд╕рд░рд▓ рдХी рдУрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рд╢рдм्рдж ‘рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ рд╡ाрд▓े рд╕ेрдоिрдиाрд░’ рд╕े рдХрдо рд╣ोрдХрд░ ‘рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ рд╕ेрдоिрдиाрд░’ рдлिрд░ рдЗрд╕рд╕े рдХрдо рд╣ोрдХрд░ ‘рд╡ेрдмрд╕ेрдоिрдиाрд░’ рдЗрд╕рд╕े рднी рдХрдо рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЬ ‘рд╡ेрдмिрдиाрд░’ рд╢рдм्рдж рдкрд░ рдЖрдХрд░ рд░ुрдХ рдЧрдпा рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрджि рд╣рдоें рдпрд╣ рднी рдХрдаिрди рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рддो рдкрддा рдирд╣ीं рдЗрд╕рд╕े рдЫोрдЯा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा। рдЦैрд░...
рд╣рдо рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рдорджрдж рд╕े рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдЕрдерд╡ा рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि рдХा рдЖрдпोрдЬрди। рдЗрд╕ рдЕрдд्рдпाрдзुрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдЕрдерд╡ा рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддो рдкूрд░ा рд╣ोрддा рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЕрд╡ाँрдЫрдиीрдп рдмिंрджुрдУं рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рднी рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╕рд▓рди, рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि рдХे рд▓िрдП рдХрдоेрдЯी рдХा рдЧрдарди рдХрд░рдиा; рд▓ोрдЧों рдХी рдЧिрдгрддी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा;рдЙрдирдХे рдмैрдардиे рд╣ेрддु рдЙрдЪिрдд рдЬрдЧрд╣ рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा, рдЙрдирдХे рдЖрдиे рдЬाрдиे рддрдеा рд╡्рд╣ीрдХрд▓्рд╕ рдХी рдкाрд░्рдХिंрдЧ рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा। рдЙрдирдХे рдЪाрдп-рдкाрдиी рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा;рдЙрдЪिрдд рдо्рдпूреЫिрдХ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рднी рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХाрд░्рдп рд╣ै рдЬो рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕рджा рдЬुреЬे рд░рд╣рддे рдеे рдФрд░ рдХрджाрдЪिрдд् рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рднी рдХрд░рддे рдеे। рдХिрди्рддु ‘рд╡ेрдмिрдиाрд░’ рдиाрдордХ рд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рд╣рдо рдЗрди рд╕рднी рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдЪीрдЬों рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкा рдЪुрдХे рд╣ैं।
рд╕ाрд░ांрд╢ рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рдЖрдЬрддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдкрдд्рддों рдПрд╡ं рдкрдд्рдерд░ों рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡ेрдмिрдиाрд░ рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдиे рддो рдЗрд╕рдХी рдХाрдпा рд╣ी рдкрд▓рдЯ рджी рд╣ै। рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рдЖрдЧे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी।
рдкाрдж-рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ/рд╕ंрджрд░्рдн
[i] рджूрдмे рдЕрднрдп рдХुрдоाрд░, рднाрд░рдд рдХा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда-22
[ii] рдЪौрдзрд░ी рдбॉ. рд╕рдд्рдпрджेрд╡, рдЧुрдк्рдд рдбॉ. рд╢ाрди्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдк, рднाрд░рддीрдп рддрдеा рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди, рдЕрд╢ोрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2008, рдкृрд╖्рда-166
[iii] рдЬрдЧूреЬी рд▓ीрд▓ाрдзрд░, рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЪाँрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2003, рдкृрд╖्рда-70
[iv] рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдм्рджुрд▓, рд░ाрд╡ी рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2010, рдкृрд╖्рда-134