Showing posts with label рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░. Show all posts
Showing posts with label рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░. Show all posts

рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

- рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рд╕ाрд░ांрд╢:- 
рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЛрд╖िрдУं-рдоुрдиिрдпों, рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рдХрд╡िрдпों, рд▓ेрдЦрдХों, рдЖрд▓ोрдЪрдХों рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рддрдеा рдЙрдирдХे рдЪिंрддрди-рдордирди рд╕े рдЕрдоीрд░ рдмрдиे рд░рд╣рдиे рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдкрд░ рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рд╣ै। рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХी рдк्рд░рдЦрд░ рдмुрдж्рдзि рд╡ рдЖंрдЦों рджेрдЦी рднाрд░рддीрдп рджрд╢ा рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд▓ेрдЦрдиी рдХी рдХрд▓ा рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдирджेрдЦा рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдЖрдзाрд░ рддрдеा рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдмрд▓ рд╕े ‘рд╕ाрд╡िрдд्рд░ी’ рдиाрдордХ рд░рдЪрдиा рдХो рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмाрд░рд╣ рдмाрд░ рд▓िрдЦрдиा рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдиे рд╡ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдЦрд░ рдкрд░ рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЪिंрддрди-рдордирди рдПрд╡ं рдпोрдЧ рдХी рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рднी рди्рдпाрдпрд╕ंрдЧрдд рдХा рд╣ी рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै।
рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдПрдХ рдпोрдЧी рднी рдеे, рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╢рдХ्рддि рдЙрдирдХी рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा, рд╕рдд्рдп, рджाрд░्рд╢рдиिрдХрддा рдПрд╡ं рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХрддा рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рд╣ै рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднी рд╕рдоाрдЬिрдХ рдХрд▓्рдпाрдгрд╣िрдд рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै। ‘рджि рд▓ाрдИрдл рдбिрд╡ाрдИрди’ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдРрд╕ी рдХृрддि рд╣ै рдЬो рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрддрдиा рдФрд░ рднौрддिрдХрд╡ाрдж рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╕ेрддु рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ै। рдоुрдЦ्рдпрддः рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣िрди्рджू рдЧ्рд░ंрде рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХा рд╕рд░рд▓ीрдХृрдд рд░ूрдк рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рджिрд╡्рдп рдЬीрд╡рди, рдЬ्рдЮाрди, рдЪेрддрдиा рд╡ рд╕рдд्рдп рдХी рдЦोрдЬ рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдоूрд▓्рдп рдХृрддि рд╣ै।
  рд╡िрджेрд╢ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдкрд░ рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдПं рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рд╣ी рд░рд╣ी। рдЙрди्рд╣ीं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓्рдпों, рджрд░्рд╢рди, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬ्рдЮाрди, рдзрд░्рдо, рдЪेрддрдиा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡िрд░ाрд╕рдд, рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рд╣ी рд▓िрдЦा рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░ीрддрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕрдоीрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рдЕрдкрдиा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рджिрдпा।

рдоूрд▓ рд╢рдм्рджः- рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓्рдп, рджрд░्рд╢рди, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬ्рдЮाрди, рдзрд░्рдо, рдЪेрддрдиा, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡िрд░ाрд╕рдд, рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा।

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиाः- 
рдЕрдЦрдг्рдб рднाрд░рдд рдоें рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं, рд░ीрддि рд░िрд╡ाрдЬों, рднूрдЦрдг्рдбों, рдк्рд░ांрддों, рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЕрдиेрдХрддा рдоें рдПрдХрддा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рд╣рдоें рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдоें рд░рдЪिрдд рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЕрдкрдиी рдЕрдоीрд░ी рдХा рдвंрдХा рдмрдЬा рд░рдЦा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоें рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдиे рднी рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡ рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рднी рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦे। рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡े рдмрдЪрдкрди рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЬрд╡ाрдиी рддрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рд╕े рдЕрдЫूрддे рд╣ी рд░рд╣े। рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдоाрддृрднाрд╖ा рдмंрдЧрд▓ा рдХो рднी рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдеे। рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХे рдкिрддा рдЬी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдпूрд░ोрдкिрдпрди рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рдмрд╣ाрджुрд░ рд╡рд░्рдоा рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рд╡िрдЪाрд░ рджрд░्рд╢рди’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджीрдХ्рд╖ा рдЗंрдЧрд▓ैंрдб рдоें рд╣ुрдИ। рд╡े рдЬिрдирдХे рдШрд░ рдоें рд░рд╣े, рд╡े рднी рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдЬ्рдЬрди рдкुрд░ुрд╖ рдеे - рдИрд╕ाрдИ рдордд рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рдеे рдХिрди्рддु рдЕंрддःрдХрд░рдг рдоें рднрдХ्рддि рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдеे। рдХिрд╕ी рднी рдордд рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдпрджि рд╢ुрдж्рдз рднрдХ्рддि рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдпूрд░ोрдкीрдп рдкрдж्рдзрддि, рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕рдн्рдпрддा, рдпूрд░ोрдкीрдп рд╡ाрдЩ्рдордп рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рдд рдХा рдХेрд╡рд▓ рдиाрдо рд╣ी рдкреЭा рдеा। рдмाрдХी рдпрд╣ाँ рдХी рдЬीрд╡рди рдкрд░рдо्рдкрд░ा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЖрджि рдХुрдЫ рднी рдЙрди्рд╣ें рдоाрд▓ूрдо рдирд╣ीं рдеा।’ рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рджेрдЦिрдП рдХि рдЖрдЬ рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХे рд╢िрдЦрд░ рдкंрдбिрдд рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдПрдХ рд╕рдордп рдРрд╕ा рднी рдеा рдХि рдЗрдирдХे рдкिрддा рдбॉ. рдХृрд╖्рдгрдзрди рдШोрд╖ рдЬी рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдеी рдХि рдЕрд░рд╡िंрдж рдХा рдкाрд▓рди рдкोрд╖рдг рдпुрд░ोрдкीрдп рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╣ो, рдФрд░ рдРрд╕ा рд╣ुрдЖ рднी। рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢ोрдзाрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХो рдЕрд╣рдо рдоाрдиा। рд╕्рд╡рдпं рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм 'The Foundation of Indian Culture' рдЬिрд╕рдХा рдЕрджिрддि рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рдЧрдпा, рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡ рдЙрдЪ्рдЪрдХोрдЯिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рдЕрдкрдиे рдЧुрдг рддрдеा рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡ं рдмाрд╣ुрд▓्рдп рджोрдиों рдоें, рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдоौрд▓िрдХрддा, рдУрдЬрд╕्рд╡िрддा рдФрд░ рд╕ुंрджрд░рддा рдоें, рдЕрдкрдиे рд╕ाрд░рддрдд्рд╡, рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдЧрдарди рдоें, рд╡ाрдХ्-рд╢рдХ्рддि рдХे рд╡ैрднрд╡, рдФрдЪिрдд्рдп рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдоें рддрдеा рдЕрдкрдиी рднाрд╡рдиा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдКँрдЪाрдИ рдФрд░ рд╡िрд╢ाрд▓рддा рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ी рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдорд╣ाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпों рдХे рдмीрдЪ рдЕрдЧ्рд░ рдкंрдХ्рддि рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ै।’ рдЗрд╕ी рд╕ंрдмंрдз рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ рджिрдирдХрд░ рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рдиी ‘рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдоेрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдоें’ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХी рддो рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдиे рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рд▓िрдЦी рд╣ै, рдХिрди्рддु рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рд╡े рд╕ीрдоिрдд рд╕рдордЭрддे рдеे।”
рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рднी рдХрджाрдкि рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рд╢ुрд░ूрдЖрдд рд╡िрджेрд╢ рдоें рдкреЭाрдИ рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕рд╣िрдд рд╕्рд╡рджेрд╢ी рджेрд╢рднрдХ्рддि рд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рдХрдЯ्рдЯрд░ рд╕рдорд░्рдердХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЬैрд╕ा рдХि рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рд╕ाрд░ांрд╢ рд╕े рд╣рдоें рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рд╡ рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ुрдИ। рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрди्рд╣ें рдПрдХ рдпुрдЧ рджृрд╖्рдЯा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рдкाрдардХ рдЕрдкрдиे рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “(The Litt├йrateurs and literature lovers while going through the literature of Sri Aurobindo, try to get the reply or clue to a query, about his uncommon personality: Some find the determination of a Superman in him, call him a devotee or practitioner of ‘ Purna – Yoga’, the master of – ‘Life Divine’: some get attracted towards his patriotism, the staunch supporter of nationalism; and many a people regard him as a person of great intellectuality , well versed in the Vedas; besides Sri Aurobindo is known for his laudable literary output and taste: a writer, a dramatist and a poet of feelings and ideas.)” рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░ेрдоी рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдпा рд╕ुрд░ाрдЧ рдкाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЙрдирдоें рдПрдХ рд╕ुрдкрд░рдоैрди рдХा рджृреЭ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдкाрдиे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें ‘рдкूрд░्рдг-рдпोрдЧ’ рдХा рднрдХ्рдд рдпा рдЕрдн्рдпाрд╕ी, ‘рджिрд╡्рдп рдЬीрд╡рди’ рдХा рд╕्рд╡ाрдоी рдХрд╣рддे рд╣ैंः рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХी рджेрд╢рднрдХ्рддि, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рдХрдЯ्рдЯрд░ рд╕рдорд░्рдердХ рдХी рдУрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं; рдХрдИ рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рдорд╣ाрди рдмौрдж्рдзिрдХрддा рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрдирддे рд╣ैं, рдЬो рд╡ेрджों рдоें рдкाрд░ंрдЧрдд рд╣ैं; рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЕрдкрдиे рдк्рд░рд╢ंрд╕рдиीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рд░ुрдЪि рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиे рдЬाрддे рд╣ैंः рдПрдХ рд▓ेрдЦрдХ, рдПрдХ рдиाрдЯрдХрдХाрд░ рдФрд░ рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдХрд╡ि।’ рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХा рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рджрд░्рд╢рди рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд░рд╣ा। рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╡рд╣ рд╕ाрдк्рддाрд╣िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा ‘рдХрд░्рдордпोрдЧिрдиी’ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЙрди рд╕рднी рдоें рд╡рд╣ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░ рд╡ рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдХे рдкрд░ рд╣ी рдмрд▓ рджेрддे рдеे।
рднाрд░рдд рдкрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 200 рд╕ाрд▓ рддрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рд░рд╣ा рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рдмंрдз рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рджрд░рдХिрдиाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬी। рд▓ोрдЧों рдХो рдЗрд╕े рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬрдмрд░рди рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ुрдХूрдордд рдоें рдиौрдХрд░ी рджेрдиे рдХे рд▓ाрд▓рдЪ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ। рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рднी рдЗрд╕ी рдХी рд╣ी рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рд░рд╣े। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдоें рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓िрдЦी। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдмाрдж рдоें рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рдкреЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпрдд्рди рднी рдХिрдпा। 1893 рдоें рдЬрдм рд╡рд╣ рд▓ंрджрди рд╕े рднाрд░рдд рд╡ाрдкिрд╕ рдЖрдП рддो рдмреЬौрджा рдХे рдЧाрдпрдХрд╡ाреЬ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें 13 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдиौрдХрд░ी рдХी। рдЗрд╕ी рд╕рдордп рдХे рджौрд░ाрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХो рд╕्рд╡ाрдз्рдпाрдп рд╕े рд╣ी рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा। рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рд╡рд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд▓ेрдЦрдХ рд╣ी рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЕрдз्рдпрдпрди рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди, рдЕрдз्рдпाрдд्рдорд╡ाрдж, рдпोрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд╕ूрдЪрдХ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХी рд▓рдЧрди рдХी рдпрд╣ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдПрдХ рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рд╕े рд╣ुрдИ, рдЬрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмреЬौрджा рдХॉрд▓ेрдЬ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкрдд्рд░िрдХा ‘рд╡ंрджेрдоाрддрд░рдо’ рдХे рд╕ंрдкाрджрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЙрд╕ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡рд╣ рдк्рд░ेрд░рдгाрджाрдпрдХ рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧे। рдпрд╣ рдмाрдд рдЬुрджा рд╣ै рдХि рдЙрди рд▓ेрдЦों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХрдИ рдмाрд░ рдЬेрд▓ рднी рдЬाрдиा рдкреЬा। рдЬेрд▓ рд╕े рд╣ी рдЙрдирдХी рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рдЬेрд▓ рдоें рд╕े рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ рдкрд░рдо рд╢рдХ्рддि рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд╕्рддु рдоें рдЙрд╕ рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрдоाрди рдХी рдоौрдЬूрджрдЧी рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा। рдЗрд╕рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдзीрд░े-рдзीрд░े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдЙрдирдХा рдЕрднाрд╡ рдмреЭрддा рдЧрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЕрдз्рдпाрдд्рдо рд╡ рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рджрд░्рд╢рди, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдзрд░्рдо, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЗрдд्рдпाрджि рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕े ‘рдХрд░्рдордпोрдЧिрдиी’ рдиाрдордХ рдкрдд्рд░िрдХा рдХा рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдХिрдпा।
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡े рдЦुрдж рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рдХिрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдорд╣ाрдирддा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु рдХे рдоूрд▓्рдп рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡ рдоें, рдЙрд╕рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рддрдеा рдЕрдХाрд░ों рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдоें рдиिрд╣िрдд рд░рд╣рддी рд╣ै। рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдоें рднी рдХि рд╡рд╣ рд╡ाрдгी рдХी, рдХрд▓ा рдХी рдКँрдЪी рд╕े рдКँрдЪी рд╢рд░्рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ, рдХिрд╕ी рдЬाрддि, рдпुрдЧ рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो, рдпा рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡िрдд рдФрд░ рдЖрджрд░्рд╢ рдорди рдХो, рдЙрд╕рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдк्рд░рддिрдиिрдзि-рдЖрдд्рдоाрдУं рдХी рдк्рд░рддिрднा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХрдЯ рдФрд░ рдЙрди्рдирдд рдХрд░рдиे рдоें рдХिрд╕ рд╣рдж рддрдХ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।” рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджो рдХिрддाрдмें ‘рдиेрд╢рдирд▓ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдСрдл рдПрдЬूрдХेрд╢рди’ рд╡ ‘рдСрдл рдПрдЬूрдХेрд╢рди’ рд▓िрдЦी рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдЬीрд╡рди рдХो рдХैрд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХрд▓्рдпाрдг рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ рд░рдЦे।
рдЕрдкрдиे рджिрд╡्рдпाрдиुрднрд╡ों рд╡ рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдХे рд░рд╣рд╕्рдпों рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рд▓рдп рдХो рдПрдХ рдЕрд╣рдо рд╣िрд╕्рд╕ा рдоाрдирддे рдеे। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХाрд╡्рдп рдХो рдЪुрдиा। рд╡рд╣ рдЦुрдж рдХрд╣рддे рдеे рдХि рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рдЖрдиंрдж рд╣ी рднाрд╡ाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдХ рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ рднी рдоाрдиा рдХि рдЕрдкрдиे рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡рдиाрдУं, рдЕрдиुрднрд╡ों рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдЬिрд╕ рд░рд╕ाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрддि рдХी рдоांрдЧ рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдкुрд░ा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоाрдирд╡ीрдп рддрд░ंрдЧों рдХो рдХेрд╡рд▓ рд▓рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рдмांрдзा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЧрдж्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЙрдирдХी ‘рд╕ाрд╡िрдд्рд░ी’ рд░рдЪрдиा рдЗрд╕ी рдХा рд╣ी рд╕рдмूрдд рд╣ै। рдоुрдЦ्рдпрддः рдпрд╣ी рдХि рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕрдоीрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ рджिрдирдХрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рдоेрд░ी рдоाрди्рдпрддा рд╣ै рдХि рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХी рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдз्рдпिों рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рд╕ाрд╡िрдд्рд░ी рдХрд░рддी рд╣ै, рд▓ाрдЗрд╡ рдбिрд╡ाрдЗрди рдирд╣ीं। рдпрджि рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоीрдХрд░рдг рд╣ोрдиा рд╣ै рдФрд░ рдоेрд░ी рдЖрд╢ा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ेрдЧा, рддो рдоाрдирд╡рддा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕ाрд╡िрдд्рд░ी рдХा рд╡рд╣ी рд╕्рдеाрди рд╣ोрдЧा, рдЬो рд╕्рдеाрди рдЖрдЬ рдЧीрддा рдХा рд╣ै, рд╡ेрджों рдФрд░ рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдХा рд╣ै।”
рднाрд░рддीрдп рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡рд╣ рд╕рд░ोрдЬिрдиी рдиाрдпрдбू рдХो рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХी рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдоाрдирддे рдеे। рд╡рд╣ рдХрд╣рддे рдеे рдХि рдЬिрддрдиी рдЬीрд╡ंрддрддा рдПрд╡ं рд╢рдХ्рддि рдЙрдирдХे рдХाрд╡्рдп рдоें рд╣ै рдЬो рдЬрди рдХो рд╕рдо्рдоोрд╣िрдд рдПрд╡ं рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрдиे рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдкрд╣рд▓ी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд░рдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЙрддрдиी рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХрд╡ि рдоें рдирд╣ीं। рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рд╕े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдПрд╡ं рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ों рдоें рд╡рд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдЬрдм рд╡рд╣ рдЬेрд▓ рдоें рдеे рддो рд╡рд╣ाँ рдХे рдПрдХांрдд рдоें рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ рд╕рд░्рд╡рд╢рдХ्рддिрдоाрди рдХे рд╕ाрде рдЖрдд्рдоिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ुрдЖ। рд╡рд╣ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдеा рдХि рджिрд╡्рдп рд╢рдХ्рддि рдЙрдирд╕े рд╕्рд╡рдпं рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХрд░рддी рдеी। рд╡рд╣ рдЙрди्рд╣ें рд╕ूрдЪिрдд рдХрд░рддी рдеी рдХि рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬीрд╡рди рддो рд╕्рдеूрд▓ рдХाрд░्рдп рд╣ै рддुрдо्рд╣ें рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдХी рдУрд░ рдЬाрдиा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рдмрд╣ाрджुрд░ рд╡рд░्рдоा рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рд╡िрдЪाрд░ рджрд░्рд╢рди’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рд╡ेрджों рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рдоाрдирддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░ंрде ‘рд╕ीрдХ्рд░ेрдЯ्рд╕ рдСрдл рджि рд╡ेрджाреЫ’ рдоें рд╡े рд╡ेрджों рдХे рд╕ाрдпрдг рдХृрдд рдХрд░्рдордХाрдг्рдбрдоूрд▓рдХ рдЕрд░्рде рдХा рдЦрдг्рдбрди рдХрд░ рд╡ेрдж рдХे рдЧूреЭ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрдЬ्рдЮ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рдХрд░्рдордлрд▓-рдд्рдпाрдЧ рд╣ै। рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдПрдХ рдпрдЬ्рдЮ рд╕рджृрд╢ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЪрд░рдо рддрдд्рд╡ рдЕрдкрдиे рд╣ी рдПрдХ рдЕंрд╢ рдХी рдЖрд╣ुрддि рд╕े рдЗрд╕ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХрд░рддा рд╣ैं। рд╡ेрдж рдХी рдоूрд▓ рднाрд╡рдиा рдЧीрддा рдоें рд╕рд░рд▓ рд░ूрдк рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЕрддः рд╡े рдЧीрддा рдХो рд╡ेрдж рдХा рдПрдХ рднाрд╖्рдп рдоाрдирддे рд╣ैं।”
рдиिःрд╕ंрджेрд╣ рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХा рджрд░्рд╢рди рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рд▓िрдП, рдЙрдирдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХрддा рдХा рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдзрд░्рдо рдХो рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрдзाрд░ рдоाрдирддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд░рддрдд्рд╡ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоाрдирд╡ीрдп рдХрд▓्рдпाрдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рдж्рдЧुрдгों рдХो рд╕्рдеाрди рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдПрдХ рдоीрд▓ рдкрдд्рдерд░ рд╕ाрдмिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдкुрдЦ्рддा рд╕рдмूрдд рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рд╡ेрдж рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдмीрдЬ рд╣ै рдФрд░ рдЙрдкрдирд╖िрдж рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рд╕рдд्рдп рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि। рдпрд╣ рд╕рдд्рдп рд╣ी рд╕рджा рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдЪрд░рдо рдз्рдпेрдп рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдз्рдпेрдп рдХी рдУрд░ рдЗрд╕рдиे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рддрдеा рдЬाрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рдХी рдЕрднीрдк्рд╕ा рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рджो рдорд╣ाрди рдкрд╡िрдд्рд░ рдЧ्рд░ंрде рд╣ैं рдЗрд╕рдХी рдХाрд╡्рдпрдордп рдФрд░ рд╕ृрдЬрдирд╢ीрд▓ рдЖрдд्рдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдорд╣рдд् рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдХा рдлрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдПрд╡ं рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдорди рдХी рднाрд╖ा рдоें рдкрд░िрдХрд▓्рдкिрдд рдФрд░ рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै।” рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдордиुрд╖्рдп рдХो рдпोрдЧ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдорди рдХो рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рдХрд░рдиे рдХा рднрд░рдкूрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рд░рдЦे। рд╡े рдиैрддिрдХрддा рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЖрдд्рдоा рдоाрдирддे рдеे। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдбॉ. рд╢्рд░ृрддि рдоिрд╢्рд░ा рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि “рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдзрд░्рдо рдПрд╡ं рджрд░्рд╢рди рдХा рд╕рдорди्рд╡िрдд рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдЕрди्рдпाрди्рдп рджрд░्рд╢рдиों рд╕े рдкृрдердХ рдоाрдд्рд░ рдЕрдиुрдоाрди рддрд░्рдХ-рд╡िрд░्рддрдХ рд╢рдм्рдж рдЬाрд▓ рд╕े рдкрд░े рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдмुрдж्рдзिрдоूрд▓рдХ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрди рд╕рдмрдХो рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕंрддрд░ рдЬ्рдЮाрдиाрдд्рдордХ рдмोрдз рд╣ै рдЬो рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдоें рдиिрд╣िрдд рд╡िрдЪाрд░ рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓, рд╕рдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ाрд░рднूрдд рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╢рдХ्рддि рд╣ोрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЕंрддрд░ рдПрд╡ं рдмाрд╣्рдп рдоें рддрдеा рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдЖрдЪрд░рдг рдоें рднेрдж рдирд╣ीं рд░рд╣рддा।” рд╡िрджेрд╢ी рдкाрд▓рди-рдкोрд╖рдг рд╡ рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рдоें рдкाрд░ंрдЧрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╣िрди्рджी, рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЗрддрдиी рдиिрд╖्рдаा рд╡ рдЕрдз्рдпрдпрдирд╢ीрд▓рддा рдХिрд╕ी рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╣ी рдирд╣ीं рд╕рдХрддी। рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рд╢рдХ्рддि рд╣рдоें рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рд╡ рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЪाрд╣े рдЙрд╕ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╢рд░ीрд░ рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╣ै рдХिрди्рддु рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рднाрд░рддीрдп рд╣ी рд░рд╣ी рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:-
рдпोрдЧी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░рдЪिрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рдЗрд╕рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рджिрдпा рд╣ै। рдкूрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрдирдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡ рдЙрд╕рдХे рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХ рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдоोрд╣िрдд рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рдЗрдирдХे рдЬреЬें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рд╕े рдкोрд╖िрдд рдеीं рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рдЗрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╕рдн्рдпрддा, рд╕рдоाрдЬ, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдпोрдЧ рд╡ рдпрд╣ाँ рдХे рд╡ैрджिрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬी। рдЗрдирдХा рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди, рдпोрдЧ рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै। рдРрд╕े рдпोрдЧी рдХो рд╢рдд्-рд╢рдд् рдирдорди।

рдкाрдж-рдЯिрдк्рдкिрдгिрдпाँः-
 1. рд╡рд░्рдоा рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рдмрд╣ाрджुрд░, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рд╡िрдЪाрд░ рджрд░्рд╢рди, рдЕрд░рд╡िंрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 1974, рдкृрд╖्рда-12
 2. рдШोрд╖ рдЕрд░рд╡िंрдж, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЖрдзाрд░, рдЕрджिрддि рдХाрд░्рдпाрд▓рдп, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЖрд╢्рд░рдо, рдкांрдбिрдЪेрд░ी, рдкृрд╖्рда-265
(рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдХी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдкुрд╕्рддрдХ 'The Foundation of Indian Culture' рдХा рд╣िрди्рджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ै, рдЬो рдЕрджिрддि рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХी рдУрд░ рд╕े рдирд╡ंрдмрд░ 1955 рд╕े рдлрд░рд╡рд░ी 1957 рддрдХ рдХे рд╕рдордп рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा।)
 3. рджिрдирдХрд░ рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрджः рдоेрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдоें, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2008, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда-82 
 4. Pathak Manoj Kumar Research Scholar, ISSN 2320 – 6101, Vol. I Issue II May, 2013, page-13
 5. рдШोрд╖ рдЕрд░рд╡िंрдж, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЖрдзाрд░, рдЕрджिрддि рдХाрд░्рдпाрд▓рдп, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЖрд╢्рд░рдо, рдкांрдбिрдЪेрд░ी, рдкृрд╖्рда-265
 6. рджिрдирдХрд░ рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрджः рдоेрд░ी рджृрд╖्рдЯि рдоें, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, 2008, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда-рднूрдоिрдХा рд╕े 
 7. рд╡рд░्рдоा рдбॉ. рд╢्рдпाрдо рдмрд╣ाрджुрд░, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рд╡िрдЪाрд░ рджрд░्рд╢рди, рдЕрд░рд╡िंрдж рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी, 1974, рдкृрд╖्рда-22
 8. рдШोрд╖ рдЕрд░рд╡िंрдж, рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЖрдзाрд░, рдЕрджिрддि рдХाрд░्рдпाрд▓рдп, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдЖрд╢्рд░рдо, рдкांрдбिрдЪेрд░ी, рдкृрд╖्рда-337
 9. рдоिрд╢्рд░ा рдбॉ. рд╢्рд░ुрддि, рд╢्рд░ी рдЕрд░рд╡िंрдж рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрддि рджрд░्рд╢рди, рдЧрдЧрдиांрдЪрд▓ (рдж्рд╡िрдоाрд╕िрдХ рдкрдд्рд░िрдХा), рдЕंрдХ 03, рдордИ-рдЬूрди 2022, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда-10
***

рдбॉ. рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░
рд╣िрди्рджी рдоैंрдЯрд░, рдЬिрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдлрд░ीрджрдХोрдЯ), рдкंрдЬाрдм
рдЪрд▓рднाрд╖:9872355701, 9877919902
рдИрдоेрд▓: drravinder321kumar@gmail.com

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рд╕ाрд░ांрд╢ः- рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрдерд╡ा рдмрджрд▓ाрд╡ рдк्рд░рдХृрдд्рддि рдХा рдЕрдЯूрдЯ рдиिрдпрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдоें рд╣ी рдирдИ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдиिрд╣िрдд рд╣ैं рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрднрд╡рдиाрдУं рдХी рдмрджौрд▓рдд рд╣ी рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдХрджाрдЪिрдд् рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рд░рд╣ेрдЧा। рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдкुрд░ाрдиी рдЪीрдЬें, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдПँ, рдХाрд░्рдп рдЗрдд्рдпाрджि рдЬो рдЕрдкрдиा рдХाрд░्рдп рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдиिрднा рдЪुрдХे рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдЕрдм рдкीрдЫे рд╣рдЯрдиा рдкрдбे़рдЧा рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╣ाрд▓ाрддों рдХो рд╕рд╣рди рдХрд░рдиा рдЕрдерд╡ा рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдиिрдХाрд▓рдиा рдЕрдм рдЗрдирдХे рд╡рд╢ рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдирдП рдоौрд╕рдо рдХे рд▓िрдП рдирдП рдкрдд्рддों рдХा рдиिрдХрд▓рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдирдИ рдорд╢ीрдиों рдХे рд▓िрдП рдирдП рдордХैрдиिрдХ, рдирдП рдФреЫाрд░ों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд░рд╣ेрдЧी рд╣ी। рдпрд╣ рдмाрдд рдЖрдЬ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднाрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЗрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों, рд╡िрдзिрдпों, рд╢ोрдзрдХाрд░्рдпों рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рд╡ाँрдЫрдиीрдп рд╣ै। рдк्рд░рдХ्рд░рдд्рддि рдХे рдЗрд╕ рдиिрдпрдо рдоें рд╣рдоाрд░ी рднाрдЧीрджाрд░ी рднी рд╕рдоाрдЬ рд╡ рдоाрдирд╡ीрдп рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेрддु рдХрджाрдЪिрдд् рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд░рд╣ेрдЧी рдФрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рднी।


рдоुрдЦ्рдп рд╢рдм्рджः- рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг, рддрдХрдиीрдХी рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг, рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों, рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЪिрди्рддрди, рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी, рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг, рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдИ-рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╡ेрдмिрдиाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि।

              рдЕрднी рддрдХ рд╣рдо рджेрдЦрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рдкुрдЦ्рддा рд╕рдмूрдд рдоिрд▓े рд╣ैं рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рд╣рдордиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдмंрдз, рдЙрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдиीрддिрдпों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдкреЭा рдХि рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрдерд╡ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд░рд╣ा рддрдм-рддрдм рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд╣рд▓ू рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд░рд╣ा। рдХिрди्рддु рдЧौрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдмीрд╕рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕрд╕्рд╕ीрд╡ें рджрд╢рдХ рдоें рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдШрдЯी рдЬिрд╕рдиेे рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдоाрдЬ рдкрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ा। рдЗрд╕े рд╣рдо рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдЕрдерд╡ा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиा рд╕ुрджृреЭ рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдоाрдпा। рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рджेрд╢ рдЗрд╕рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдП।

 рдЕрд░्рде рдПрд╡ं рдкрд░िрднाрд╖ाः-        

        ‘рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рд╢рдм्рдж рдЕрд╕्рд╕ी рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╣ी рдЪрд▓рди рдоें рдЖрдпा। рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдзि-рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рд╣ै рднू+рдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдЬрд╣ाँ рднू рдХा рдЕрд░्рде рднूрдоि рдФрд░ рдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рднूрдЧौрд▓िрдХ рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рдФрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рджेрдиा। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдЗрд╕ рд╢рдм्рдж рдХी рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рдкрд░िрднाрд╖ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕े рдкृрде्рд╡ी рдХे рд╕рднी рджेрд╢ों рдХो рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрдирдХрд░ рдЖрдкрд╕ी рдоेрд▓-рдоिрд▓ाрдк, рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рд╡ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों, рд╡िрдЪाрд░ों, рдХрд▓ाрдУं, рдоूрд▓्рдпों, рдд्рдпोрд╣ाрд░ों, рд╕ाрдЬो-рд╕ाрдоाрди, рд╕ूрдЪрдиाрдУं, рдкूंрдЬी, рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों, рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕ рдЗрдд्рдпाрджि рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рдПрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдк्рд░рднाрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рдЪुрдХा рд╣ै। рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдоें рддो ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо्’ рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै।

              рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕рди् 1980 рд╕े рд▓ेрдХрд░ 2000 рддрдХ рд░рд╣ा। 1990 рдоें рдЗрд╕рдиे рдкूрд░ा рдЬोрд░ рдкрдХреЬ рд▓िрдпा рдеा। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рднाрд░рдд рдоें рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдоा рд▓िрдпा рдеा। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा। рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдоें рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рд░ूреЭिрдпों рдиे рдЬрдЧрд╣ рдЫोреЬрдиी рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджी рдеी। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЕрднрдп рдХुрдоाрд░ рджुрдмे рдЕрдкрдиी рд╕ंрдкाрджिрдд рдХिрддाрдм ‘рднाрд░рдд рдХा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “рдпрд╣ рдкрд░िрдШрдЯрдиा рдЗрддрдиी рд╡्рдпाрдкрдХ рдеी рдХि рдЬीрд╡рди рдХा рдХोрдИ рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХा। рднाрд░рдд рдХे рдкुрд░ाрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдкूँрдЬीрдкрддिрдпों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рд╕े рдмрдиे рдирдпे рдЙрдж्рдпोрдкрддिрдпों рддрдХ; рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕ेрдХ्рдЯрд░ рдХी рдЪैрдзрд░ाрд╣рдЯ рдХे рддрд▓े рдкрдирдкे рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ों рдФрд░ рд╕рдд्рддाрд░ूреЭ рд░рд╣рдиे рдХी рдЖрджрдд рдбाрд▓ рдЪुрдХे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЕрд╕рд╣рдорддि рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд░рдЪे рдмрд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ों рдФрд░ рдЬрдирдкрдХ्рд╖ीрдп рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░िрдпों рддрдХ; рдкिрдЫреЬी рдЬाрддिрдпों, рдорд╣िрд▓ाрдУं, рд╢рд╣рд░ी рдЧрд░ीрдмों рдФрд░ рджрд▓िрддों рдХे рд╣िрддों рдоें рд╕ोрдЪрдиे рд╡ाрд▓ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдоाрдХ्рд░्рд╕рд╡ाрджिрдпों, рдирдХ्рд╕рд▓рд╡ाрджिрдпों, рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдЖрд▓ोрдЪрдХों, рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░рд╡ाрджिрдпों, рдЧांрдзीрд╡ाрджिрдпों рдФрд░ рдкрд░्рдпाрдпрд╡рд░рдгрд╡ाрджिрдпों рддрдХ рдХो рдЗрд╕ рдкрд░िрдШрдЯрдиा рдХे рдкрдХ्рд╖-рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдоें рд░ाрдп рдмрдиाрдиी рдкреЬी।”[i]  рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрдкेрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЖрдЬ рднी рдиिрд░ंрддрд░ рдЬाрд░ी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рднी рд╣ोрдиा рд╡ांрдЫрдиीрдп рдеा рдФрд░ рдмाрдХाрдпрджा рд╣ुрдЖ рднी।

1. рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рддрдХрдиीрдХी рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдгः-

              рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╣рдо рднрд▓ीрднांрддि рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ैं рдХि рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рдмेрд╣рддрд░ीрди рд╡ рдЕрдЯूрдЯ рд╣िрд╕्рд╕ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрдд्рдерд░ों рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рдЧрдпी рдЪिрдд्рд░рд▓िрдкिрдпों рддрдеा рдкрдд्рддों рдПрд╡ं рдкेреЬों рдХी рдЫाрд▓ों рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдпे рдЧ्рд░ंрдеों рд╕े рд▓ेрдХрд░ 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे-рдкрд╣ुँрдЪрддे рдХाрдЧреЫ рд╡ рдХрд▓рдо рдХे рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╕े рдвेрд░ों рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी рдЬा рдЪुрдХी рдеी। рдХिрди्рддु рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдЧ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЖрдпाрдо рдкрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рд╣ुрдЖ। рд╕рди् 1990 рдоें рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рджौрд░ाрди ‘рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि’ рдкрд░ рдмाрдЦूрдмी рдХाрд░्рдп рдЪрд▓ा। рдЙрд╕ рдиीрддि рдоें рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЬो рдмрдЪ्рдЪे рдпा рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╡िрдЧрдд рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдХिрддाрдмों-рдХाрдкिрдпों рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рдеे, рд╡рд╣ рдЕрдм рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдкреЭाрдПँрдЧे। рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рднी рдпрд╣ рдПрдХ рдирдпा рдЕрдиुрднрд╡ рдеा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрд╕ рд╕्рдХीрдо рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рд╕्рд╡рдпं рдоें рд╣ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдЪुрдиौрддी рдеी। рдХिрди्рддु рдпрд╣ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдЕрд╕рд░ рдеा рдХि рдЗрд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдЬрдЧрдд рдоें рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдеा рддाрдХि рд╣рдо рджुрдиिрдпा рдХी рджौреЬ рдоें рдкीрдЫे рди рд░рд╣ рдЬाрдПँ।

              рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рддрдХрдиीрдХी рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдПрдХ рдирдпी рдХ्рд░ांрддि рд▓ा рдЦреЬी рдХी рд╣ैं। рдпрджि рдПрдХ рдкрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдЪ рднी рд▓िрдпा рдЬाрдП рд╣рдоें рдЗрди рд╕рднी рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдЪाрд╣े рд╣рдо рдХिрддрдиे рднी рдкреЭे-рд▓िрдЦे рдЕрдерд╡ा рд╕ूрдЭрд╡ाрди рд╣ों, рд╣рдо рджूрдиिрдпा рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं рдЪрд▓ рдкाрдпेंрдЧे।

2. рд╣рд╕्рддрд▓िрдЦिрдд рдмрдиाрдо рдк्рд░िंрдЯिрдЧ рдк्рд░ैрд╕ः-

              рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдХрджाрдкि рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдиे рдоाрдирд╡ рдХो рдлрд░्рд╢ рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рдЕрд░्рд╢ рдкрд░ рдмिрдаाрдпा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдордиुрд╖्рдп рдиे рднी рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬी рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд▓िрдЦिрдд рджोрд╣ों рдЕрдерд╡ा рдоंрдд्рд░ों рдХो рдкीреЭिрдпों рджрд░ рдкीреЭिрдпों рдиे рдиिрд░ंрддрд░ рдХंрдард╕्рде рдХिрдпा рд╣ै। рдлिрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрдд्рдерд░ों, рдкрдд्рддों рддрдеा рдХрдкрдбे़ рдЗрдд्рдпाрджि рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा। рдХाрдЧрдЬ рдХрд▓рдо рдХी рдЦोрдЬ рдиे рдЗрд╕рдоें рдмрд╣ुрдд рддेрдЬी рд▓ा рджी рдеी рдЬिрд╕рдХी рдмрджौрд▓рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдмрд╣ुрдд рд╕ा рдЬ्рдЮाрди рдЕрдерд╡ा рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣рдо рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░ рдкाрдпे। рдХिрди्рддु рдк्рд░िंрдЯिрдЧ рдк्рд░ैрд╕ рдХी рдЦोрдЬ рдиे рддो рд▓ेрдЦрди рдХрд▓ा рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рдоोреЬ рдкैрджा рдХिрдпा рдХि рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕рдорд╕्рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рдЬ्рдЮाрди рддрдеा рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдЧिрдгрддी рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХी рдкрд╣ुँрдЪ рддрдХ рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рдкाрдпा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпрд╣ рдЫाрдкेрдЦाрдиे рднाрд░рдд рдоें рдлैрд▓े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдЖ рдЧрдпे рдеे, рдХिрди्рддु рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдХे рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рд╕ाрд░े рдЫाрдкेрдЦाрдиे рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдПрд╡ं рдмिрдЬрд▓ी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ो рдЧрдпे рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдХिрддाрдмों рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдоें рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।

              рдЖрдЬ рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ाрдИрдЬ्рдб рдк्рд░िंрдЯिрдЧ рдк्рд░ैрд╕ों рдХी рдорджрдж рд╕े рднाрд░рдд рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдЕрдоुрд▓्рдп рдЧ्рд░ंрдеों, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкुрд╕्рддрдХों рдПрд╡ं рд╡िрднिрди्рди рдкांрдбुрд▓िрдкिрдпों рдХो рдХिрддाрдмों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХрд░рд╡ा рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै।

3. рднाрд╖ाрдУं рдХो рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрдиः-

                                         ‘рдиिрдЬ рднाрд╖ा рдЙрди्рдирддि рдЕрд╣े, рд╕рдм рдЙрди्рдирддि рдХो рдоूрд▓।
                                          рдмिрди рдиिрдЬ рднाрд╖ा-рдЬ्рдЮाрди рдХे, рдоिрдЯрдд рди рд╣िрдп рдХो рд╕ूрд▓।।
                                         рд╡िрд╡िрдз рдХрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдоिрдд, рдЬ्рдЮाрди рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░।
                                         рд╕рдм рджेрд╕рди рд╕े рд▓ै рдХрд░рд╣ू, рднाрд╖ा рдоाрд╣ि рдк्рд░рдЪाрд░।।

              рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХे рдорд╣ाрди рд▓ेрдЦрдХ рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдЬी рдХे рдХрд╡िрддा ‘рдиिрдЬ рднाрд╖ा’ рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рджोрд╣ा рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै। рдЬрдм рднाрд░рдд рдЧुрд▓ाрдо рдеा рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЬुрд▓्рдоों рдХी рдмाрд░िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХो рджрдмा

 рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрд░рддीрдпों рдкрд░ рджрдмाрд╡ рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрдиाрдпे рд╣ुрдП рдеे। рдЙрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддेрди्рджु рд╣рд░िрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдЬी рдиे рднाрд░рддीрдп рд▓ेрдЦрдХों рдПрд╡ं рдкाрдардХों рдХो рджрдмाрд╡ рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХो рднाрд░рддीрдпों рдХा рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо, рд▓рдЧाрд╡ рджिрдЦाрдиे рдХे рдордХрд╕рдж рд╕े рдпрд╣ рд╢рдм्рдж рдХрд╣े рдеे। рдХिрди्рддु рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ी рд╣ैं рдХि рдмрджрд▓рддे рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЪीреЫ рдЕрдерд╡ा рд╡рд╕्рддु рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ी рд╣ै। рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рд╣ाрд▓ाрддाрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рдкूрд░ी рд╕्рдЯीрдХ рдмैрдарддी рд╣ै।

              рдЕрдм рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЬाрдХрд░ рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓े рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХी рднाрд╖ाрдПँ рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╣िрди्рджी рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ीрдЦрдиे рднाрд░рдд рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рдп рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХाрдпрдо рдХрд░рдиे рдХे рдордХрд╕рдж рд╕े рдЕрдиुрд╡ाрджрдХों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд▓े рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ंрдЧрдардиों рдоें рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдоें рднाрд╖рдг рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рди् 1977 рдоें рдпू.рдПрди. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे 32рд╡ें рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдЬी рдиे рд╣िрди्рджी рдоें рднाрд╖рдг рджिрдпा рдЬिрд╕рдХी рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдоें рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рд╣ुрдИ। 72 рд╡ें рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдоें рдирд░ेрди्рдж्рд░ рдоोрджी рдиे рднी рд╣िрди्рджी рдоें рднाрд╖рдг рджिрдпा।

              рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдиे рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рднाрд╖ाрдУं рдХो рдПрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рдоाрддृ рдПрд╡ं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдПँ рддो рд▓ोрдЧ рдмोрд▓ рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं, рдЙрдирдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рднी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХिрди्рддु рд╡िрджेрд╢ी рддрдеा рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ाрдУं рдХो рднी рд╕ीрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं।

4. рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╢рдм्рджः-

              рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рдпрд╣ рддो рдЬ्рдЮाрдд рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡рд░्рдгों, рд╢рдм्рджों рдПрд╡ं рд╡ाрдХ्рдпों рдХा рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рд╣ी рднाрд╖ा рдХा рд░ूрдк рдЕрдЦ्рддिрдпाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд╣ै рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрдирдХे рд╢рдм्рджों рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд╣ै। рдпूँ рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдХрдаिрди рд╕े рд╕рд░рд▓рддा рдХी рдУрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоाрдирд╡ीрдп рдоाрдирд╕िрдХ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдиे рднाрд╖ा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।

              рдЖрдЬ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рддрдеा рдЕрди्рдп рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рд╣рдо рдиिрд░ंрддрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╢рдм्рдж рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдирд╣ीं рд╣ै; рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рднी рдЙрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢рдм्рдж рд╣ैं। рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЕрдкрдиी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрдирдХा рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं।

 1. рд╣рдо рд░ेрд▓рдЧाреЬी рд╕े рдЬाрдПंрдЧे।
2. рд╣рдо рдЯ्рд░ेрди рд╕े рдЬाрдПंрдЧे।
3. рд╣рдо рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЧрдпे।
4. рд╣рдо рд╣ॉрд╕्рдкिрдЯрд▓ рдЧрдпे।
5. рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рджोрдкрд╣рд░ рдХा рдЦाрдиा рдЦाрдпा?
6. рдХ्рдпा рдЖрдкрдиे рд▓ंрдЪ рдХिрдпा?

              рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рддाрджाрдд рдоें рд╢рдм्рджों рдХा рднрдг्рдбाрд░ рд╣ै рддो рдмाрдХाрдпрджा рд╣िрди्рджी рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЙрдирдХी рдмрдЬाрдП рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рджों рдХा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдЕрдм рддो рдпрд╣ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧ рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдРрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╢рдм्рдж рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рд╣ी рд╣ैं।

              рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдпрд╣ рдмाрдд рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеी рдХि рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджौреЬ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдоें рд╕ाрдорд░्рде рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирдпी рдЬрди्рдоी рддрдХрдиीрдХी рдПрд╡ं рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рддрдеा рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкреЭाрдиा  рдЕрд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЙрдирдоें рдЗрди рдирдпे рд╡िрд╖рдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢рдм्рджों рдХो рдЕрднाрд╡ рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдиे рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдмрджрд▓ा рдЕрдерд╡ा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрд╕рдоें рдЬो рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा рдЙрд╕ рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдРрд╕े рд╢рдм्рджों рдХा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рд╡िрд▓рдп рд╣ो рдЧрдпा рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕрдм рдпрд╣ рд╕рдм рдирдпे рд╡िрд╖рдп рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ाрдУं рдоें рднी рдкреЭे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

              1. рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо-----------------рдХोрд░्рд╕------------ course

              2. рд╕्рд╡рд░ूрдк--------------------рдкैрдЯрд░्рди-------------- pattern

              3. рд╢िрдХ्рд╖ा--------------------рдПрдЬ्рдпूрдХेрд╢рди-------- education

              4. рдХрдХ्рд╖ा---------------------рдХрд▓ाрд╕------------- class

              5. рдЕрдиुрдХ्рд░рдоांрдХ рдЕंрдХ----------рд░ोрд▓ рдиं------------ roll no

              6. рд╡िрднाрдЧ-------------------рдбिрдкाрд░्рдЯрдоैंрдЯ---------- department

              7. рд╡िрдЬ्рдЮाрди-------------------рд╕ाрдЗंрд╕--------------- science

              8. рдк्рд░ौрдж्рдпौрдЧिрдХी--------------рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ------ engineering

              9. рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ---------------рдлाॅрд░рдоैрдЯिрд╡--------- formative

              10. рджрд░рдЬाрдмंрджी---------------рдЧ्рд░ेрдбिंрдЧ----------------- grading

 

              рдЗрдирдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рднी рд╣рдЬाрд░ों рдРрд╕े рд╢рдм्рдж рд╣ैं рдЬो рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдмрдХाрдпрджा рдоौрдЬूрдж рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рдо рддрдХрдиीрдХी рд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдЬैрд╕े рд╡िрд╖рдпों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рджों рдХे рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╡рд░्рдгों рдХे рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╕े рдирдпा рдмрдиा рджिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рд╣ी рдЕрд╕рд░ рд╣ै।

5. рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдПँ рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпः-

              рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХी рднाрд╡рдиा рдкैрджा рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡ рдХो рдмрдЪाрдиे рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕рдХा рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╡िрднिрди्рди рдиीрддिрдпों рдХो рднी рдЕрдорд▓ рдоें рд▓ाрдпा рдЧрдпा। рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдордЭौрддे рд╣ुрдП। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рднी рдпрд╣ी рд╣ुрдЖ। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рд╕े рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рддाрджाрдд рдоें рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╡िрджेрд╢ рдкреЭрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдмрд╣ुрдд рд╕े рджेрд╢ों рд╕े рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдмрдЪ्рдЪे рдкреЭрдиे рдЖрддे рд╣ैं рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕ंрдмंрдзिрдд рднाрд╖ाрдУं рдХी рдкреЭाрдИ рдХрд░рд╡ाрдИ рдЬाрдиे рд▓рдЧी।

              рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд╖ा рдХी рдЕрдкрдиी рдЧрд░िрдоा рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдоूрд▓्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рдЬीрд╡рдд рд░рдЦ рдкाрддा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рд╕े рдкंрдЬाрдмी, рд╣िрди्рджी рд╡ рдЧुрдЬрд░ाрддी рднाрд╖ाрдПँ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। ‘рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िрди्рджी рд╕рдоिрддि’ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рддрдеा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рдЧрддि рд╣ेрддु рдиिрд░ंрддрд░ рдХाрд░्рдпाрдзीрди рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХी рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдоूрд▓्рдпों рддрдеा рдЗрд╕рдХे рдЧौрд░рд╡ рд╣ेрддु рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рди्рдпू рдЬрд░्рд╕ी рдХे рддो рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХो рджूрд╕рд░ी рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкреЭाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

              рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рджेрд╢ों рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЪрд░्рдЪाрдПँ, рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЕрдерд╡ा рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ рдЪрд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиाрдиे рдПрд╡ं рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрд░्рдорд╢ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдПрдХ рд╕ंрд╕्рдеा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै рдЬिрд╕े American Council For Teaching Foreign Language  рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЪрд░्рдЪा рд╣ोрддी рд╣ै। рди्рдпू рдпाрд░्рдХ рдоें рднी ‘рд╣िрди्рджी рди्рдпाрд╕ рд╕рдоिрддि’ рднी рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрдЪाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХो рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдкрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рджेрддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХो рднी рдк्рд░рдХाрд╢рди рдиिрд░ंрддрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди рдЬाрд░ी рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬो рднाрд╖ाрдУं рдХे рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░, рдЙрдирдоें рдк्рд░рдЧрддि рддрдеा рдЙрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрдЪाрд░ों, рдоूрд▓्рдпों рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рднी рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╣ैं।

6. рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдкः-

              рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рдЬрдм рд╕े рд▓िрдЦрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рд╣ै рддрдм рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЗрд╕рдоें рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕े рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣рдо рджेрдЦрддे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЬिрддрдиे рднी рдЧ्рд░ंрде рдЕрдерд╡ा рдзाрд░्рдоिрдХ рдХिрддाрдмें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдЙрди рд╕рднी рдХो рдкрдж्рдп рд░ूрдк рдоें рд╣ी рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। рд╡рд╣ рджोрд╣े, рдЪैрдкाрдИ, рдХрд╡िрддा рдЗрдд्рдпाрджि рдХिрд╕ी рднी рд░ूрдк рдоें рд╣рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рд╡рд╣ рд╕рднी рдЧेрдп рдЕрдерд╡ा рдЧाрдпрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдзाрд░рдг рдХिрдпे рд╣ुрдП рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддि рднी рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдеी।

              рдмрджрд▓рддे рд╕рдоाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЗрди рд╡िрдзाрдУं рдиें рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╕्рд╡рдпं рдоें рдмрд╣ुрдд рдмрджрд▓ाрд╡ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рднाрд░рддेрди्рддु рд╣рд░िрд╢рдЪрди्рдж्рд░ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдпुрдЧ рдк्рд░рд╡ृрддрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рдХे рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкрдж्рдп рдХी рдХреЬी рдоें рдЧрдж्рдп рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдзाрдУं  рдХрд╣ाрдиी, рдиाрдЯрдХ, рдЙрдкрди्рдпाрд╕, рдиिрдмंрдз, рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдЬोреЬ рджिрдпा рдеा। рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рднाрд░рддेрди्рджु рдЬी рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЗрди рд╡िрдзाрдУं рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдЗрди рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЖрдЧрдорди рддрдеा рдоुрджृрдг рдХрд▓ा рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдЗрди рд╕рднी рдоें рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।

              рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рдЗрди рд╕рднी рд╡िрдзाрдУं рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджो рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣ुрдЖ। рдПрдХ рддो рдЬो рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╡िрдзाрдПँ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी рдЙрдирдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा। рдЬैрд╕े рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЫोрдЯी рдХрд╣ाрдиी рдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЦुрд▓ी рдХрд╡िрддाрдПँ рдЪрд▓ рдкреЬी рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдЖрдХाрд░ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рджूрд╕рд░ा рдпрд╣ рдХि рдЗрди рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдирдИ рд╡िрдзाрдУं рдХा рднी рдЙрдж्рднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं।

6.1- рдПрдХांрдХीः-

      рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдиाрдЯрдХ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡िрдзा рд░рд╣ी рд╣ै। рдХिрди्рддु рдиाрдЯрдХ рдХे рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдХ рдХो рдПрдХांрдХी рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдпрд╣ рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрдзा рд╣ै। рдЗрд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे ‘рд╡рди рдРрдХ्рдЯ рдк्рд▓े’ рд╢рдм्рдж рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдПрдХांрдХी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा।

6.2- рдк्рд░рд╣рд╕рди рдЕрдерд╡ा рдХॉрдоेрдбीः-

      рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдХाрд╡्рдп-рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрдг्рдб рдкंрдбिрддों рдиे рдЕрдкрдиी рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдгрддा рдХे рдкुрдЦ्рддा рд╕рдмूрдд рджिрдпे рдеे। рдЙрдирдоें рд╕े рднрд░рдд рдоुрдиि рдиे рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХिрддाрдм рд▓िрдЦी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХाрд╡्рдп рдХो рд╢्рд░рд╡्рдп рдХाрд╡्рдп рддрдеा рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдмांрдЯ рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рднрд░рдкूрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдбॉ. рд╕рдд्рдпрджेрд╡ рдЪैрдзрд░ рддрдеा рдбॉ. рд╢ाрди्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЧुрдк्рдд рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рднाрд░рддीрдп рддрдеा рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди’ рдиाрдордХ рдХिрддाрдм рдоें рдХाрд╡्рдп рдХे рдЗрди рднेрджों рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि “-рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдЙрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЕрднिрди्рдп рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे, рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें, рдЬिрд╕े рдЕрднिрдиीрдд рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдХрд░ рд╕рд╣्рдирджрдп рдЙрд╕рдХा рдЖрдирди्рдж рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें। рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдХो рд░ूрдкрдХ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। -рд╢्рд░рд╡рдп рдХाрд╡्рдп рдЙрд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЕрднिрди्рдп рди рд╣ो рд╕рдХे, рджूрд╕рд░े рд╢рдм्рджों рдоें, рдЬिрд╕े рдкреЭрдХрд░ рдЕрдерд╡ा рд╕ुрдирдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдЖрдирди्рдж рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХें”[ii]   рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡ैрд╕े рддो рдк्рд░рд╣рд╕рди рдХाрд╡्рдп рдХा рд╣ी рдПрдХ рд╕ुрдзрд░ा рд╣ुрдЖ рд░ूрдк рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рджृрд╢्рдп рдХाрд╡्рдп рдХो рдк्рд░рд╣рд╕рди рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдо рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा рдХिрди्рддु рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╡िрдзा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдЖрдЬ рдмреЬे-рдмреЬे рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдоों рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ोрддा рд╣ै।

6.3- рдЖрд▓ोрдЪрдиाः-

               рдпрд╣ рд╡िрдзा рднी рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдХी рд╡िрдзा рд╣ै। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдоें рдмेрддрд╣ाрд╢ा рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХि рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдкрд░िрдкेрдХ्рд╖्рдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдХी рдмрджोрд▓рдд рдЙрд╕рдХे рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╣ेрддु рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЕрдерд╡ा рд╕рдоाрд▓ोрдЪрдиा рд╡िрдзा рднी рдк्рд░рдЧрддि рдкрд░ рд╣ै।

6.4- рд░िрдкोрд░्рддाрдЬः-

              рдпрд╣ рдПрдХ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рд╡िрдзा рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे ‘рд░िрдкोрд░्рдЯ’ рд╢рдм्рдж рд╕े рд░िрдкोрд░्рддाрдЬ рд╢рдм्рдж рдХा рдЙрдж्рднрд╡ рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЖँрдЦों рджेрдЦी рд╕рдЪ्рдЪी рдШрдЯрдиा рдХा рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рд╕े рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХрд░рдиा। рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдоें рдЗрд╕рдХा рдЦूрдм рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рдЗрд╕рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै।

6.5- рдбाрдпрд░ी рд▓ेрдЦрдиः-

              рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЗрд╕ рджौрд░ рдоें рдЗрд╕ рд╡िрдзा рдиे рдмрд╣ुрдд рддेрдЬ рдЪाрд▓ рд╕े рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ों рдХो рд▓िрдЦрддा рд╣ै। рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдоें рдЗрд╕рдХे рд▓िрдЦрдиे рдХा рдЪрд▓рди рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ा рд╣ै।

6.6- рдЧрд▓्рдк рдЕрдерд╡ा рдлिрдХ्рд╢рдиः-

              рдЗрд╕े рдХрд▓्рдкрдиा рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рддрдХрдиीрдХ рдПрд╡ं рдпंрдд्рд░ीрдХрд░рдг рдХे рдмреЭрддे рджौрд░ рдоें рдЬрд╣ाँ рдЖँрдЦों рджेрдЦी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдпा рд╕्рдоृрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдмреЭोрддрд░ी рд╣ुрдИ, рд╡рд╣ीं рдЧрд▓्рдк рдЕрдерд╡ा рдлिрдХ्рд╢рди рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдХाрд░्рдп рд╣ुрдЖ। рдРрдиीрдоेрд╢рди, рдлिрд▓्рдоें, рдХाрд░्рдЯूрди рдЗрдд्рдпाрджि рдЗрд╕ी рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рд╣ैं। рдЖрдЬрдХрд▓ рддो рдпрд╣ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।

6.7- рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ः-

               рдХिрд╕ी рд╕े рднेंрдЯ рдХрд░ рдЙрд╕рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдиा рдЕрдерд╡ा рд╕्рд╡рдпं рдпा рдХिрд╕ी рдЕрди्рдп рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рдк्рд░рд╢्рдиाрд╡рд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрд╡ाрдм рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।  рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдЪрд▓ рддो рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рд░рд╣ा рдеा। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рдЖрдзाрд░ рдирд╣ीं рдеा। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдЗрд╕рдХा рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рдЖрдзाрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ुрдЖ। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрдм рддो рдЗрд╕рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рд╡िрднिрди्рди рдЯी.рд╡ी. рдЪैрдирд▓ों, рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों, рд╢ोрдз-рдХाрд░्рдп рдЕрдерд╡ा рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ेрддु рдЖрдЬ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрд╣ुрдд рдмреЭ рдЧрдпा рд╣ै।

6.8- рд╡्рдпंрдЧ्рдпः-

              рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рдирдИ рд╡िрдзा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдЫिрдкी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд╣ाрд╕्рдп рд░рд╕ рдХे рдХрд╡ि рдкिрдЫрд▓े рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рд╕े рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдеे рдХिрди्рддु рдЙрдирдоें рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рднाрд╡ рд░рд╣рддा рдеा। рдкрд░рди्рддु рдЖрдЬрдХрд▓ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдоिрд╢्рд░िрдд рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдЪрд▓рддा рд╣ै। рд╕рдоाрдЪाрд░ рдкрдд्рд░ों рдПрд╡ं рдЯी.рд╡ी. рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рдЕрдХрд╕рд░

 рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ाрд╕्рдпाрд╕्рдкрдж рд╡िрдзि рд╕े рдХाрд░्рдЯूрди рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдерд╡ा рджो рдпा рддीрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рд▓िрдЦрдХрд░ рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

7. рд╡िрджेрд╢ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХे рд╕्рдХूрд▓ः-

              рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рд╕рдм рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ी рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рднूрдЦрдг्рдб рдкрд░ рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдХे рдоैрдХाрд▓े рдоिрдирдЯ рддрдХ рд╕рджा рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ाрде рдоें рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рдоुрдл्рдд рдФрд░ рд▓ाреЫрдоी рдХिрдпा рд╣ुрдЖ рдеा। рдХिрди्рддु рдЬैрд╕ा рдХि рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै рдХि рдм्рд░्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиे рдХे рдмрджрд▓े рдлीрд╕ рдХा рднूрдЧрддाрди рднी рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХो рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा рдеा рдХिрди्рддु рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ рд╕рдлрд▓ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпे рдеे। рдХिрди्рддु рд╡ीрд╕рд╡ी рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдоें рдЬрдм рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╣ाрд▓ाрдд рдмिрд▓рдХुрд▓ рдХрдордЬोрд░ рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рддрдм рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддि рдиे рд╡िрджेрд╢ी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХो рднाрд░рдд рдЖрдиे рдХो рд▓ाрд▓ाрдпिрдд рдХिрдпा। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХुрдЫेрдХ рд╡िрднाрдЧों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдмाрдХी рд╕рднी рд╡िрднाрдЧों рдХा рдиिрдЬीрдХрд░рдг рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рдПрдХ рдеी। 1990 рдоें рдЗрд╕ рдиिрдЬीрдХрд░рдг рдиे рддेрдЬी рдкрдХреЬी рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдд рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा। рддрдм рд╕े рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣ी рдзрдиी рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЦोрд▓े। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдмреЬी-рдмреЬी рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдиे рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╡ рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдХे рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХी рд▓реЬी рдХो рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдЦोрд▓ा।

              рдЖрдЬ рднी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдФрд░ рджेрд╢ी рдХंрдкрдиिрдпाँ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдмрдЬाрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдЫोреЬ рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЦोрд▓рдиे рдоें рдЕрдкрдиी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рд▓े рд░рд╣ी рд╣ैं। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓ рдЦोрд▓े рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдЕрдерд╡ा рдзрдиी рд▓ोрдЧों рдХे рдмрдЪ्рдЪे рдкреЭрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрдирдХी рдлीрд╕ें рднी рдбाрд▓рд░ों рдоें рд╣ी рдЕрджा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рддाреЫा рдЖंрдХреЬों рдХी рдпрджि рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рднाрд░рдд рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдЧिрдирддी рдоें рджिрди-рдм-рджिрди рдмреЭोрддрд░ी рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। 18 рдирд╡ंрдмрд░,2019 рдХो ‘рдЯाрдИрдо्рд╕ рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’ рдоें рдЫрдкी рдПрдХ рдЦрдмрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 2012 рдоें рдЗрди рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдЧिрдгрддी 313 рдеी рдЬो 2019 рдоें рдмреЭрдХрд░ 708 рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧिрдирддी рдХे рд╕ाрде рднाрд░рдд рдиे рджुрдиिрдпा рдоें рджूрд╕рд░ा рд╕्рдеाрди рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рд╕्рдеाрди рдЪीрди рдХा рд╣ै 

              рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рдХूрд▓ों рдХा рдЦुрд▓рдиा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।

8. рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдЭрд▓рдХः-

              рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдпрджि рдмाрдд рдХрд╣ी рдЬाрдП рддो рд╕рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╕рд╣рдордд рд╡ рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ैं рд╣ी, рдХि рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдкूрд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрддा рд╣ै। рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣рдоाрд░े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рдкंрдбिрддों, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХाрд░ों рд╕ंрддो-рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं рддрдеा рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि ‘рд╕ंрдЧрдд рдХे рдлрд▓ рд▓рдЧрддा рд╣ै’ рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдЧрдд рдоें рд░рд╣ेрдЧा рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрд╕े рдлрд▓ рдоिрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा।

              рд╣рдоाрд░े рдЖрд╕ рдкाрд╕ рдЬो рднी рд░рд╣рддा рд╣ै; рдЬो рднी рдШрдЯिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рд╣рдоाрд░े рдорди рдкрд░, рд╣рдоाрд░े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░ рдкूрд░ा рдЕрд╕рд░ рдкреЬрддा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХा рд╣ुрдЖ। рдЖрдЬ рд╣рдоाрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЬो рднी рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рддो рд╕рдордп рдХा рднाрд╡ рд╣ी। рдЗрд╕ рдкрд░ рд╣рдо рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░ рджोрд╖ाрд░ोрдкрдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╣рдоाрд░े рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рддрдеा рд╣рдоाрд░ी рд╕рдн्рдпрддा рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЪिрд╣्рди рдЦреЬा рдХрд░ рджेрддी рд╣ै। рдХрдмीрд░ рджाрд╕ рдЬी рдХा рджोрд╣ा рд╣рдордиे рдЕрднी рдкреЭा рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдЬ рд╕े 600 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдеा। рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ाрд▓ाрдд рд╕рд╣ी рдирд╣ी рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдП рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдЕрд╕рд░ рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рднी рдЭंрдЭोреЬ рдХрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рднी рдЙрд╕ी рдХी рд╣ी рдмोрд▓ी рдмोрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं।

              рдЖрдзुрдиिрдХ рдХрд╡ि рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी рдЕрдкрдиी рдХिрддाрдм ‘рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЪांрдж’ рдоें рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрджाрдЪिрдд् рдпрд╣ी рдХрд╣рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

              “рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдкेрдЯ्рд░ोрд▓, рдоाрд░ुрддि рдХाрд░, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी
              рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рд╕ाрддрд╡ाँ рдиिрд░्рдЧुрдЯ рд╢िрдЦрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди?
              рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рд╢рд░рдгाрд░्рдеी
              рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рддिрдм्рдмрдд рдФрд░ рдЬрдирдЧрдг рдорди рдоें рд╕िंрдз
              рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдзрд░ рдоाрд▓рд╡ीрдп рдХी рдЬाрдкाрди рд╕े рдЖрддी рд╣ुрдИ рдЪिрдЯ्рдаी
              рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдкрд╣ाреЬ, рд╕рдоुрди्рдж्рд░ рдФрд░ рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди
              рдз्рд╡рд╕ рдФрд░ рдмिрдпाрдмाрди
              рд╡рд░рдиा рджुрдиिрдпा рдоाрдиे рдХ्рдпा ?”  [iii]

      рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдХौрди рдирд╣ीं рдЬाрдирддा। рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣ाрд▓ाрддों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдХा рд╡рд╣ рд╕्рдЯीрдХ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдкрд░्рджा рдбाрд▓рдХрд░ рднी рд╣рдо рдЙрд╕ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХो рдЫिрдкा рдирд╣ीं рд╕рдХрддे। рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рднी рдРрд╕े рднाрд╡ों рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХрд░рд╡ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдкреЭрддे-рдкреЭрддे рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдкाрддे рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рдпрджाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рд╣ी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдЕрдкрдиी рдмाрд╣ें рдлैрд▓ाрдП рдЦреЬा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╡ рднी рдоुрд░рдЭाрдП рд╕े рд▓рдЧрддे рд╣ैं। рдЕрдм्рджुрд▓ рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд░ाрд╡ी рд▓िрдЦрддा рд╣ै’ рдоें рдХрджाрдЪिрдд् рдпрд╣ी рдмрдпाँ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।

              “рдо्рдпूрдиिрдЦ, рдЬрд░्рдордиी। рд╣ोрдЯрд▓ рдХांрдХрд░्рдб। рдХрдорд░ा рдирдо्рдмрд░ 416। рджोрдиों рдмрд╣рдиें рд▓ेрдЯी рд╣ैं। рдФрд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдЫेреЬ-рдЫेреЬрдХрд░ рдЦी-рдЦी, рдЦी-рдЦी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рджोрдиों рдЕрдкрдиे рдмрдЪрдкрди рдХे рджिрдиों рдоें рд▓ौрдЯ рдЧрдИ рд╣ैं।

               рдЕрдкрдиे рджाрджा рдХी рдкोрддी рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдбैрдбी рдХी рдмेрдЯी рдоाॅрд╕्рдХो рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡ाрд░्рд╕ा рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै। рдлिрд░ рдЫोрдЯी-рдмрд╣рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рдмрд░्рд▓िрди рд╣ोрддी рд╣ुрдИ рдо्рдпूрдиिрдЦ рдЖ рдЬाрддी рд╣ै। рд╡ाрд░्рд╕ा рд╕े рдЫोрдЯी рдмрд╣рди рдиे рдмрд╣ुрдд рдХрд╣ा рдХि рдХुрдЫ рдШूрдордШाрдо рд▓ो рдФрд░ рдХुрдЫ рдирд╣ीं рддो ‘рдУрд▓्рдб рдЯाрдЙрди’ рд╣ी рджेрдЦ рд▓ो। рдордЧрд░ рдЗрд╕ рд▓реЬрдХी рдиे рдПрдХ рди рд╕ुрдиी। рдо्рдпूрдиिрдЦ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рднी рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рдЦाрд╕ рдирд╣ीं рджेрдЦा। рдЗрдирдХे рднाрдИ рдЧुрд▓्рд▓ू рдиे рдЪूँрдХि, рд╢ाрдо рд╕े рдкрд╣рд▓े рди рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрдиे рдХी рдордЬрдмूрд░ी рдмрддाрдИ рдеी-рдлोрди рдкрд░, рдЗрд╕рд▓िрдП рджिрди рдоें ‘рдоेрд░ी рдк्рд▓ाрдд्рд╕’ рдФрд░ ‘рдмीрдпрд░ рд╣ॉрд▓’ рд╡рдЧैрд░рд╣ рдирдЬрджीрдХ рдХी рдЬрдЧрд╣ें рджेрдЦрдХрд░ рд╣ी рджोрдиों рд▓ौрдЯ рдЖрдИ рдеीं।”  [iv]

              рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдзाрдУं рдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХों рдоें рддрдеा рдЙрдирдХी рдЕंрджрд░ рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдоें рднी рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХा рдкूрд░ा рдЕрд╕рд░ рдЖрдЬ рд╣рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै।

9. рдкреЭाрдИ рд╣ेрддु рд╡िрджेрд╢ों рдХा рд░ुрдЦः-

               рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджाрдпрд░ों рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкреЭрдиे рдПрд╡ं рдШूрдордиे-рдлिрд░рдиे рдЬैрд╕े рдкрд░्рдпрдЯрди рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдн्рд░рдордг рд╣ेрддु рдЖрдЧрдорди рдХрд░рддे рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рднी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ рдШूрдордиे рдХे рдордХрд╕рдж рд╕े рд╡िрджेрд╢ों рдХी рд╕ैрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рддेреЫी рд╕े рдмреЭрддा рд╣ुрдЖ рд░ूрдЭाрди рд╡िрджेрд╢ рдоें рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдкреЭрдиे рд╣ेрддु рдЬाрдиा, рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╕рднी рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпрдоों рдоें рдХी рдЧрдИ рдвीрд▓ рдХी рдХाрд░рдг рддрдеा рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкреЭाрдИ рд╕े рдЕрдЪ्рдЫे рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ेрддु рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд░ूрдЭाрди рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ैрд╕े рдЗрд╕рдХे рджो-рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪे рдРрд╕ा рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ै।

              рдкрд╣рд▓ा рддो рдпрд╣ рдХि рд╣рдо рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдоें рдиिрдЬीрдХрд░рдг рд╕े рднाрд░рддीрдп рдзрдиी рд▓ोрдЧों рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдПрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдкреЭाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХेрд╡рд▓ рдзрди рдХрдоाрдиे рдХी рд▓ाрд▓рд╕ा рд▓िрдП рдмैрдаे рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рдкреЭाрдИ рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рднी рдЕрд╕рд░ рдкреЭ рд░рд╣ा рд╣ै।

              рджूрд╕рд░ा рдпрд╣ рдХि рдиिрдЬीрдХрд░рдг рд╕े рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдоें рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХा рднी рдмрд╣ुрдд рдмреЬे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмोрд▓рдмाрд▓ा рдкैрджा рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдкрд░ рдирдХेрд▓ рдбाрд▓рдиे рдоें рд╡िрдлрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХुрдЫेрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдХोрдИ рднी рдРрд╕ा рд╕ंрд╕्рдеाрди рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢्рд╡рд╕्рддрд░ीрдп рд╣ो। рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрджेрд╢ों рдХी рдУрд░ рд░ूрдЦ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।

              рддीрд╕рд░ा рдпрд╣ рдХि рдпрд╣ाँ рдХे рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХोрд░्рд╕ рдоें рджाрдЦिрд▓े рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдн्рд░ाрди्рддिрдпाँ рдПрд╡ं рдЭोрд▓ рд╣ैं। рдк्рд░ोрдлेрд╢्рдирд▓ рдХॉрд▓ेрдЬों рдоें рдоैрд░िрдЯ рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдоैрдиेрдЬрдоैंрдЯ рдХोрдЯे рдоें рдлीрд╕ рдЗрддрдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕рд╕े рдмрдЪ्рдЪे рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкреЭрдХрд░ рд╡ाрдкिрд╕ рднी рдЖ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдиीрддिрдпों рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рддीрдп рдмрдЪ्рдЪों рдПрд╡ं рдЙрдирдХे рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдоें рдиिрд░ाрд╢ा рд░рд╣рддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмाрд╣рд░ рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рднेрдЬрдиे рдоें рдЕрдкрдиी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рджिрдЦाрддे рд╣ैं।

                           рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рджौрд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдмेрд╣рдж рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ुрдП рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХोрд░्рд╕ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдкреЭрдиे рдХे рдЕрдиेрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рднी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै।

10. рдСрди-рд▓ाрдЗрди рдХिрддाрдмें рдПрд╡ं рдИ-рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ीः-

              рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЖрдпे рдмрджрд▓ाрд╡ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рджुрдиिрдпा рдЬрд╣ाрди рдХी рдХिрддाрдмों рдХो рдкреЭрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рднी рдмрд╣ुрдд рдХी рдЕрдиूрдаा, рд╡िрд▓рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдЗрд╕े рдИ-рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдИ-рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рд╡рд░्рдЪुрдЕрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी, рд╣ाрдЗрдм्рд░िрдб рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो, рд╡िрдж्рд╕ाрд░्рдеिрдпों рдХो рддрдеा рдЕрди्рдп рдкाрдардХों рдХो рдХिрддाрдмों рдХी рдЦोрдЬ рдоें рдкреЭрдиे рд╣ेрддु рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рднрдЯрдХрдиे рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдоें рдн्рд░рдордг рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдлрд░ा-рддрдлрд░ी рд╕े рдкूрд░्рдгрддःрдЫुрдЯрдХाрд░ा рджिрд▓ा рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрджрдо рд╕े рд╕рдордп, рдоेрд╣рдирдд рддрдеा рдзрди рдХी рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмрдЪрдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдХी рдкреЭाрдИ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рдорджрдж рд╕े рдСрди-рд▓ाрдЗрди рдХिрддाрдмों рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рдкреЭाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рдпрджि рд╣рдоें рд╕рд╣ाрдпрддाрд╡рд╢ рдХिрд╕ी рднी рдХिрддाрдм рдЕрдерд╡ा рдЬाрдирдХाрд░ी рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдкрд▓рдХ рдЭрдкрдХрддे рд╣ी рд╣рдо рдЙрд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдкूрд░ी рдПрдХ рдХिрддाрдм рдЦрд░ीрджрдиे рдЕрдерд╡ा рдкреЭрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╕рдордп рдФрд░ рдоेрд╣рдирдд рдХी рднी рдмрдЪрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдбाрдЯा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рдЬрд░ूрд░рдд рдкреЬрдиे рдкрд░ рдХрднी рднी рдПрдХ्рд╕ेрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

              рднाрд░рдд рдоें рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХाрд░्рдпों рдХो рдЕрдЪ्рдЫे рддрд░ीрдХे рд╕े рдЕंрдЬाрдо рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рдорджрдж рд╕े рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХрдИ рдРрд╕ी рд╡ैрдм-рд╕ाрдИрдЯ्рд╕ рдмрдиा рдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд▓ी рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╣рдЬाрд░ों рдХिрддाрдмें рдСрди-рд▓ाрдЗрди рдкреЭी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдбाрдЙрдирд▓ोрдб рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдРрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд░ोреЫाрдиा рдкुрд░ाрдиी рдХिрддाрдмों рдХो рд╕्рдХैрди рдХрд░ рдкी.рдбी.рдПрдл рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рд╡ैрдм-рд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рдбाрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЬिрдирдХा рдкाрдардХрдЧрдг рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рднрд░рдкूрд░ рд▓ाрдн рдЙрдаा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрддाрдмों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рд╡ृрдж्рдзि рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।

              ‘рдиेрд╢्рдирд▓ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’      https://ndl.iitkgp.ac.in
               ‘рджिрд▓्рд▓ी рдкрдм्рд▓िрдХ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’                                dpl.gov.in
              ‘рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕рд▓ рдбिреЫिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’                          http://www.ulib.org
              ‘рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’                  http://www.dli.ernet.in
              ‘рдбाрдпрд░ैрдХ्рдЯ्рд░ी рдСрдл рдУрдкрди рдПрдХ्рд╕ैрд╕ рдмुрдХ्рд╕’        http://www.doabooks.org
              ‘рдЗंрдбिрдпा рдПрдЬ्рдпूрдХेрд╢рди рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’          http://www.edudl.gov.in
              ‘рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рд╕ाрд░ рдбिреЫिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी’                 http://www.vigyanprasar.gov.in
              ‘рдИ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп’                                             epustakalay.com
             ‘рдХрд▓्рдЪрд░рд▓ рд╣ैрд░ीрдЯेреЫ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдЗрди рд╣िрди्рджी

                                                                            http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/welcome.html

              рдЗрд╕ рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдИ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рд╣ैं рдЬो рдиिрд░ंрддрд░ рдХिрддाрдмों рдХो рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдбाрд▓рдХрд░ рдкाрдардХों рдПрд╡ं рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдбिрдЬिрдЯрд▓ рджौреЬ рдоें рдЕрдкрдиा рднрд░рдкूрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджे рд░рд╣े рд╣ैं।

              рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рд╕े рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдлाрдпрджा рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै рдХि рдЬो рдХिрддाрдмें рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं рдФрд░ рдЙрдирдХा рдирдпा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рднी рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЙрди рдХिрддाрдмों рдХो рд╕्рдХैрди рдХрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░ рдоें рдбाрд▓ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рдкреЭрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдмрд╣ुрдд рд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рджिрди-рд░ाрдд рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдоें рдЬुрдЯी рд╣ुрдИ рд╣ैं।

              рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдХो рдИ-рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдпों рдоें рдмрджрд▓рдиा рдЕрдерд╡ा рддрдмрджीрд▓ рд╣ोрдиा рд╕्рд╡рдпं рдоें рд╣ी рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдПрд╡ं рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХрджрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЕрдм рддो рдФрд░ рднी рдПрдХ рдирдпा рдХрджрдо рдЖрдЧे рдиिрдХрд▓ рдХрд░ рдЖрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣ै рдоोेрдмाрдЗрд▓ рдоें рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा। рдЗрд╕рд╕े рддो рдЕрдм ‘рдХिрддाрдмें рд╣рдоाрд░ी рдЬेрдм рдоें’ рдХрд╣рдиे рдоें рд╣рдоें рдХोрдИ рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЬрдм рднी рдЬрд░ूрд░рдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдИ। рдЬेрдм рд╕े рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиिрдХाрд▓ा рдФрд░ рдордирдЪाрд╣ी рдХिрддाрдм, рдкेрдкрд░्рд╕, рдЗрдоेрдЬ, рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓्рд╕, рдлाрдЗрд▓्рд╕ рдЗрдд्рдпाрджि рдЖрдкрдХे рд╣ाрде рдоें। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рджिрди-рд░ाрдд рдХाрдо рдХрд░рдХे рдк्рд░рддिрджिрди рдирдП-рдирдП рдПрдк्рдк, рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ्рд╕ рддрдеा рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд▓ा рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдордп рдХी рдмрдЪрдд рд╣ो рд╕рдХे рдФрд░ рд╡рд╣ рд╣рд░ рдкрд▓ рдирдИ рдЬाрдирдХाрд░ рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ो рдкाрдпें। рдЕрдм рддो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ाрдЗрдм्рд░ेрд░ी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдмैंрдХों рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд▓ॉрдХ्рд░, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкेрдоैंрдЯ рддрдеा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рднी рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं।

11. рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ рдмрдиाрдо рдХрд▓ाрд╕ рд░ूрдоः-

              рд▓рдо्рдмी рд╕рдордпाрд╡рдзि рдХे рд▓ेрдХрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рд░ेрдбिрдпो рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдо्рджा рд╕ाрдзрди рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЗрд╕рдоें рд╡िрднिрди्рди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЬुреЬрддे рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд▓ोрдЧों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ुрдЪрдиाрдУं рдПंрд╡ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рдЬाрдирдХाрд░ी рднी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░рд╡ाрдИ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдиे рдЪिрдд्рд░рд╣ाрд░, рд░ंрдЧोрд▓ी, рд░ाрдоाрдпрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░рдгों рдХा рднрд░рдкूрд░ рд▓ाрдн рдЙрдаाрдпा। рднाрд░рдд рдоें рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд 1959 рдоें рд╣ुрдИ। рдХिрди्рддु рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рджौрд░ рд╕рди् 1982 рд╕े рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕ рджिрди рд╕े рд▓ोрдЧों рдХे рдордиोрд░ंрдЬрди рдХा рдПрдХ рдирдпा рд╕ाрдзрди рдЙрдирдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рджाрдЦिрд▓ рд╣ो рдЧрдпा рдеा।

              рдбी.рдбी.1: - рдХृрд╖ि рдк्рд░рдзाрди рджेрд╢ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕рдоें рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдбी.рдбी.1 рдкрд░ ‘рдХृрд╖ि рджрд░्рд╢рди’ рдиाрдордХ рдЦेрддीрдмाреЬी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЖрдЬ рднी рдиिрд░ंрддрд░ рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЦेрддी рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░рд╡ाрддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рд╣ै। ‘рдЬ्рдЮाрди-рджрд░्рд╢рди’ рднी рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рдд्рдкूрд░्рдг рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдеा рдЗрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╢ेрд╖ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЪрд▓ाрдП рдЬाрддे рдеे।

              рдбी.рдбी.-2: - рдзीрд░े-рдзीрд░े рднाрд░рдд рдоें рд▓ोрдЧों рдХी рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдк्рд░рддि рдмреЭрддे рд▓рдЧाрд╡ рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдбी.рдбी.2 рдоैрдЯрд░ो рдиाрдордХ рджूрд╕рд░ा рдЪैрдирд▓ рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा।

              рдбी.рдбी.рд╕्рдкोрд░्рдЯрд╕ः- рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдРрд╢िрдпाрдИ рдЦेрд▓ों рдХे рд╕ीрдзे рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рд╣ेрддु рдбी.рдбी.рд╕्рдкोрд░्рдЯрд╕ рдЪैрдирд▓ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдЧрдИ рдЬिрд╕рд╕े рдЦेрд▓ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдЪैрдирд▓ рдмрд╣ुрдд рд╕्рдЯीрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░рд╡ाрдИ рдЬाрддी рдеी।

              рдбी.рдбी.рднाрд░рддीः- рджेрд╢ рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд▓ोрдЧों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдбी.рдбी.рднाрд░рддी рдЪैрдирд▓ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдЧрдИ рдЬो рдХि рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиे рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╣ेрддु рд╣ी рдеा।

              рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдЕрдкрдиी рдЪрдкेрдЯ рдоें рд▓िрдпा। рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдЧ рдЗрд╕рд╕े рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ। рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рдХुрдЫ рдирдпा рдиिрдХрд▓ рдХे рдЖрдпा। рдпрджि рд╣рдо рдпрд╣ाँ рдХेрд╡рд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░ें рддो рд╣рдо рдкाрддे рд╣ैं рдХि рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рддрдеा рдЕрди्рдп рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрди рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпे। рддो рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдиिрд░ंрддрд░ рдПрд╡ं рдиिрд░्рд╡िрдШ्рди рд░рдЦрдиे рд╣ेрддु рджूрд░рджрд░्рд╢рди рддрдеा рдЕрди्рдп рдиिрдЬी рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ों рдиे рдЕрдкрдиे рд╡िрднिрди्рди рдЪैрдирд▓ों рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдСрди-рд▓ाрдЗрди рд▓ैрдХ्рдЪрд░ों рдПрд╡ं рдХрд▓ाрд╕ों рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХिрдпा।

              рджूрд░рджрд░्рд╢рди рдиे ‘рд╕्рд╡рдпंрдк्рд░рднा’ рдиाрдордХ рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдирдпा рдЪैрдирд▓ рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХे рддрд╣рдд 32 рдЪैрдирд▓ों рдХी рдПрдХ рд▓реЬी рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी рд╕ाрдоाрдЧ्рд░ी рдХो рдмрдЪ्рдЪों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд░рд╣ी рдФрд░ рдХрд░ рднी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдбिрд╢ рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рдЪाрд░ рдЪैрдирд▓ рд╢ुрд░ू рдХिрдпे рдЧрдпे। рдРрдпрд░ рдЯैрд▓ рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рддीрди рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЪैрдирд▓ों рдХो рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╡ीрдбिрдпोрдХॉрди рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рддीрди рдЪैрдирд▓ों рдХो рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЯाрдЯा рд╕्рдХाрдИ рдХी рддрд░рдл рд╕े рднी рджो рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдЪैрдирд▓ों рдХो рднी рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा।

              рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЖрдЬ рдЯी.рд╡ी.рдЪैрдирд▓ рднी рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдХрд▓ाрд╕ рд░ूрдо рдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣े рд╣ैं рдЬो рд╕рдордп рдХी рдмрджрд▓рддी рд╣ाрд▓ाрдд рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╡ाँрдЫрдиीрдп рднी рд╣ैं।

12. рд╡ैрдмिрдиाрд░ः-

              рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмреЭрддे рджाрдпрд░ों рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рдЪрд▓ाрдиे рд╣ेрддु рдЗрд╕рдоें рджिрди-рдм-рджिрди рдирдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╣ोрддे рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ै। рдЯैрд▓ीрдлोрди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХिрд╕ी рдиे рд╕ोрдЪा рднी рди рдеा рдХि рдРрд╕े рднी рдмाрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдлिрд░ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЖрдП рддो рдХाрдо рдФрд░ рднी рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЧрдП। рджूрд░ рджेрд╢ों рдоें рдмैрдаे рд▓ोрдЧों рд╕े рдкрд▓рднрд░ рдоें рд╣ी рдмाрддрдЪीрдд рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

              рдЖрдЬ рдоोрдмाрдЗрд▓ рдЕрдерд╡ा рд▓ैрдкрдЯाॅрдк рдХो рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рдмाрддрдЪीрдд рдХे рджौрд░ाрди рдЖрд╡ाрдЬ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣рдоाрд░ी рдлोрдЯो рднी рд╕्рдХ्рд░ीрди рдкрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХे рд▓ॉрдХрдбाрдЙрди рдиे рддो рдШрд░ рдмैрдаे рд╕рднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдЖрдЪाрд░्рдпों, рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХों рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдиे рдПрдХ рдирдпा рдСрди-рд▓ाрдИрди рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЬिрд╕े ‘рд╡ैрдмिрдиाрд░’ рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд░े рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рдЖрдкрд╕ी рджूрд░ी рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рднी рдХिрд╕ी рднी рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рд╡ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдкрд╕ी рдмрд╣рд╕ рд╡ рдмाрддрдЪीрдд рдХो рд╕ाрдХाрд░ рд░ूрдк рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рдмाрддрдЪीрдд рдЕрдерд╡ा рдмрд╣рд╕ рд╣ेрддु рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдХिрд╕ी рднी рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд् рд╕्рдеाрди рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдирд╣ीं рд╣ै।

              рд╢рдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рдХी рдпрджि рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢рдм्рдж ^WEBINAR* рд╕े рдмрдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै  WEB + SEMINAR  рд╣िрди्рджी рдоें рдЗрд╕рдХा рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░ें рддो рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рдХोрдИ рднी рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि

рдЕрдерд╡ा рд╕ेрдоिрдиाрд░। рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдпा рд╕ेрдоिрдиाрд░ рд╕े рд╡ेрдмिрдиाрд░ рд╢рдм्рдж рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें рднी рдоाрдирд╡ рдХी рдХрдаिрди рд╕े рд╕рд░рд▓ рдХी рдУрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпрд╣ рд╢рдм्рдж ‘рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ рд╡ाрд▓े рд╕ेрдоिрдиाрд░’ рд╕े рдХрдо рд╣ोрдХрд░ ‘рд╡ैрдмрд╕ाрдЗрдЯ рд╕ेрдоिрдиाрд░’ рдлिрд░ рдЗрд╕рд╕े рдХрдо рд╣ोрдХрд░ ‘рд╡ेрдмрд╕ेрдоिрдиाрд░’ рдЗрд╕рд╕े рднी рдХрдо рд╣ोрдХрд░ рдЖрдЬ ‘рд╡ेрдмिрдиाрд░’ рд╢рдм्рдж рдкрд░ рдЖрдХрд░ рд░ुрдХ рдЧрдпा рд╣ै। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрджि рд╣рдоें рдпрд╣ рднी рдХрдаिрди рд▓рдЧрдиे рд▓рдЧा рддो рдкрддा рдирд╣ीं рдЗрд╕рд╕े рдЫोрдЯा рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा। рдЦैрд░...

              рд╣рдо рдмाрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХी рдорджрдж рд╕े рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдЕрдерд╡ा рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि рдХा рдЖрдпोрдЬрди। рдЗрд╕ рдЕрдд्рдпाрдзुрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдЕрдерд╡ा рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рддो рдкूрд░ा рд╣ोрддा рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЕрд╡ाँрдЫрдиीрдп рдмिंрджुрдУं рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рднी рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рдорд╕рд▓рди, рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि рдХे рд▓िрдП рдХрдоेрдЯी рдХा рдЧрдарди рдХрд░рдиा; рд▓ोрдЧों рдХी рдЧिрдгрддी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрдирдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा;рдЙрдирдХे рдмैрдардиे рд╣ेрддु рдЙрдЪिрдд рдЬрдЧрд╣ рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा, рдЙрдирдХे рдЖрдиे рдЬाрдиे рддрдеा рд╡्рд╣ीрдХрд▓्рд╕ рдХी рдкाрд░्рдХिंрдЧ рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा। рдЙрдирдХे рдЪाрдп-рдкाрдиी рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा;рдЙрдЪिрдд рдо्рдпूреЫिрдХ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдиा рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рднी рдРрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдХाрд░्рдп рд╣ै рдЬो рд╕ंрдЧोрд╖्рдаि рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕рджा рдЬुреЬे рд░рд╣рддे рдеे рдФрд░ рдХрджाрдЪिрдд् рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рднी рдХрд░рддे рдеे। рдХिрди्рддु ‘рд╡ेрдмिрдиाрд░’ рдиाрдордХ рд╕ुрд╡िрдзा рд╕े рд╣рдо рдЗрди рд╕рднी рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рдЪीрдЬों рд╕े рдЫुрдЯрдХाрд░ा рдкा рдЪुрдХे рд╣ैं।

              рд╕ाрд░ांрд╢ рдоें рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рдЖрдЬрддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдкрдд्рддों рдПрд╡ं рдкрдд्рдерд░ों рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡ेрдмिрдиाрд░ рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдиे рддो рдЗрд╕рдХी рдХाрдпा рд╣ी рдкрд▓рдЯ рджी рд╣ै। рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рдЖрдЧे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी।

рдкाрдж-рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ/рд╕ंрджрд░्рдн
[i] рджूрдмे рдЕрднрдп рдХुрдоाрд░, рднाрд░рдд рдХा рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда-22
[ii] рдЪौрдзрд░ी рдбॉ. рд╕рдд्рдпрджेрд╡, рдЧुрдк्рдд рдбॉ. рд╢ाрди्рддिрд╕्рд╡рд░ूрдк, рднाрд░рддीрдп рддрдеा рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рдХाрд╡्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡िрд╡ेрдЪрди, рдЕрд╢ोрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2008, рдкृрд╖्рда-166
[iii] рдЬрдЧूреЬी рд▓ीрд▓ाрдзрд░, рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЪाँрдж, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2003, рдкृрд╖्рда-70
[iv] рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдм्рджुрд▓, рд░ाрд╡ी рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2010, рдкृрд╖्рда-134

рдХोрд░ोрдиा рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рднрд╡िрд╖्рдпрдЧрдд рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

    
рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдХрджाрдкि рдЗрдирдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдХोрд░ोрдиा рдЬैрд╕ी рдорд╣ाрдоाрд░ी рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдЕрдкрдиी рдЬрдХреЬ рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рдХि рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдХिрд╕ी рднी рдХोрдиे рд╕े рдХोрдИ рднी рдЖрд╢ा рдХी рдХिрд░рдг рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рд╡िрдж्рд╡ाрди, рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рдардЧा рд╣ुрдЖ рд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЗрд╕ рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЙрдирдХी рд╕ाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕рднी рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдкрдж्рдзрдд्рддिрдпाँ рдкूрд░्рдгрддः рдиिрд╖्рдлрд▓ рд╣ैं। рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рд╕े рднी рдХिрд╕ी рднी рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдкрд░ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪा рд╣ुрдЖ рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╕рджिрдпों рд╕े рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░्рд░рдХाрд░ рдХी рдорд╣ाрдоाрд░िрдпाँ рдлैрд▓рддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдХा рдХोрдИ рдПрдХाрдз рдХोрдиा рд╣ोрддा рдеा рдЬिрд╕ рдкрд░ рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХुрдЫ рд╕рдордп рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХाрдмू рдкा рд▓िрдпा рдЬाрддा рдеा। рдХिрди्рддु рдХोрд░ोрдиा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЗрд╕рдХे рдЗрд▓ाрдЬ рдХी рдмाрдд рддो рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рдХी рдмाрдд рд╣ै рдмрд▓्рдХि рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рднी рди рддो рд╕рд╣ी рдвंрдЧ рд╕े рд╕ंрднाрд▓ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рд╣рдо рдЕрднी рддрдХ рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХो рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдПрд╡ं рдмрдЪाрд╡ рдХे рд╕ंрдмंрдз рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ी рдХрд░ा рдкाрдпे рд╣ैं।
рдмреЬे-рдмреЬे рджेрд╢ рдЬो рдХि рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рдЪिрдХ्рддिрд╕ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╕्рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдоाрдирддे рдеे, рдЗрд╕ рдмीрдоाрд░ी рдХे рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХा рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЕрдз्рдпрдпрди рднी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдпे рд╣ैं। рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЬिрди рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣рдоें рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░рд╡ाрдпी рдЧрдпी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕рд░्рджी, рдЬुрдХाрдо рдЬैрд╕ी рд╕ाрдзाрд░рдг рдмीрдоाрд░िрдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХे рд╕рдоीрдк рд╣ै рдЕрдерд╡ा рд▓рдЧрднрдЧ рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╣ैं рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд▓ोрдЧों рдоें рд╢ुрд░ू рд╕े рд╣ी рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рджुрд╡िрдзा рд░рд╣ी рд╣ै। рдХि рд╣рдоें рдЦांрд╕ी-рдЬुрдХाрдо рд╣ुрдЖ рд╣ै рдпा рдХोрд░ोрдиा। рдЦैрд░, рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиा рд╣ी рд╕рдд्рдп рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ी рдмीрдоाрд░ी рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рд╣ाрд▓ рдХी рдШреЬी рдоें рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рд░ोрдХ рджिрдпा рд╣ै। рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рдоोреЬ рд╣ै рдЬो рдХрджाрдЪिрдд् рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рд╕рднी рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдиे рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХрднी рднी рдирд╣ीं рджेрдЦा рд╣ोрдЧा। рд╣рдо рдЖрд╢ा рднी рдпрд╣ी рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рднाрд╡ी рдкीреЭिрдпों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЕрдерд╡ा рдРрд╕ा рдоोреЬ рдХрднी рди рдЖрдпे। рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд░рд╣рддे рд╕рднी рдордиुрд╖्рдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рддрдеा рдЪिंрддрди рдХрд░рдиा рд╣ै рдХि рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдж्рд╡ाрд░ा рджुрдиिрдпा рдоें рдРрд╕ा рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ рд╣ोрдЧा, рдЬिрд╕рдХे рдмрджрд▓े рдРрд╕े рд╣ाрд▓ाрдд рдкैрджा рд╣ुрдП।
рдХोрд░ोрдиा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдпрд╣ рддो рдеा рдПрдХ рдкрдХ्рд╖। рджूрд╕рд░े рдкрдХ्рд╖ рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рдПрд╡ं рдз्рдпाрдд्рд╡рдп рдмाрдд рдпрд╣ рд░рд╣ेрдЧी рдХि рд╕рднी рд╕рд░рдХाрд░ों рдиे рдЗрд╕рдХे рдмрдЪाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдкूрд░े рджेрд╢ा рдХो рдЕрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХाрд▓ рдХे рд▓िрдП рд▓ॉрдХ-рдбाрдЙрди рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдХिрд╕ी рдХो рднी рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓рдиे рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा। рдпрджि рдпрд╣ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा рддो рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рдЗрд╕ рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХी рддрдеा рднрд╡िрд╖्рдпрдЧрдд् рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдХ्рдпा рд░рд╣ेंрдЧी। рдЪूंрдХि рдЕрднी рддрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдп-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рддो рд╣рдо рд╕рднी рдЕрднी рддрдХ рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдеे рдХि рд╕рдоाрдЬ рд▓ोрдЧों рдХा рд╡рд╣ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै рдЬो рдЖрдкрд╕ рдХी рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╣рдо рджेрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдмрдЪрдиे рдХा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ी рдоाрд░्рдЧ рдЕрднी рддрдХ рдкूрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдХि, рд╣рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдоिрд▓рдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдкрд╕ी рджूрд░ी рдХो рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдмीрдоाрд░ी рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рджूрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдиे рд╕े рдПрд╡ं рдЫूрдиे рд╕े рдлैрд▓рддी рд╣ै। рдпрджि рдРрд╕ा рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा рддो рд╕рдоाрдЬ рдХी рддो рдкрд░िрднाрд╖ा рд╣ी рдмрджрд▓ рдЬाрдпेрдЧी। рдкрджाрд░्рдерд╡ाрджी рд╕ोрдЪ рдХे рдХाрд░рдг рд╡ैрд╕े рддो рдоाрдирд╡ рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдЕрдХेрд▓ा рд░рд╣рдиा рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдкрд░ рд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╣िрджाрдпрддें рддो рдЙрдирдоें рдЖрдкрд╕ी рдоेрд▓-рдоिрд▓ाрдк рдХी рд╕ाрд░ी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдпें рд╣ी рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджेрдЧी। рдХिрди्рддु рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рд╣ै рдХि рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рд╣ी рдмрдЪाрд╡ рд╕ंрднрд╡ рд╣ै। рдЕрди्рдпрдеा рдХрджाрдЪिрдд् рдирд╣ीं।
рдЕрдм рдмाрдд рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдЖрддी рд╣ै рдХि рд╕рднी рджेрд╢, рд╕рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдп, рд╕рдоाрдЬ рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рдЧ рдЖрдкрд╕ी рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े, рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕े, рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕े, рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдПрд╡ं рд╡िрдд्рддिрдп рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдХे рдЕрдерд╡ा рдХрд░рд╡ा рдХрд░ рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рднाрд╡ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рднी рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рддрдеा рд╡рд░्рддрдоाрди рдпोрдЬрдиाрдПँ рдЪрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рд▓рдЧрднрдЧ рджो рдоाрд╕ рд╕े рд╣рдо рджेрдЦ рд╣ी рд░рд╣े рд╣ैं рдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░ोрдмाрд░, рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ, рдЦेрдд-рдЦрд▓िрд╣ाрдиों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдмाреЫाрд░, рджुрдХाрдиें, рдХाрд░рдЦाрдиे, рдоिрд▓ें, рдЫोрдЯी рдмреЬी рдХрдо्рдкрдиिрдпाँ рд╕рдм рдмंрдж рдкреЬी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХी рджूрд╕рд░ी рдФрд░ рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рджिрдирдЪрд░्рдпा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рджो рдЕрдерд╡ा рддीрди рд╡рдХ्рдд рдХी рд░ोрдЯी рдЦा рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕рд░рдХाрд░ рдШрд░ рдмैрдаे рд▓ोрдЧों рдХो рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी реЫрд░ूрд░рдд рдХी рдЪीрдЬों рдХा рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЧрд░ीрдм рд▓ोрдЧों рдХो рдкैрд╕े рдХा рднी рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рдХे рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬो рд▓ोрдЧ рдХोрд░ोрдиा рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдкीреЭिрдд рд╣ैं, рдЙрдирдХा рдЗрд▓ाрдЬ рднी рдоुрдл्рдд рдоें рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХी рднी рдЖрд░्рдеिрдХ рдорджрдж рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╕ोрдЪрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ैं рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдХाрд░्рдпों рдоें рдХрдм рддрдХ рдиिрд░ंрддрд░рддा рд▓ा рдкाрдпेрдЧी? рд▓ोрдЧों рдХा рдмाрд╣рд░ рдЖрдиा-рдЬाрдиा рдмंрдж рд╣ैं, рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдмंрдж рд╣ैं, рдпाрддाрдпाрдд рдХे рд╕рднी рд╕ाрдзрди рдардк्рдк рд╣ैं। рддेрд▓ рдХी рдХोрдИ рднी рдЦрдкрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХрдоाрдИ рд╣ो। рдЦेрддी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЬो рднी рдЕрди्рди рднрдг्рдбाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдоौрдЬूрдж рд╣ै рд╡рд╣ рдЧрд░ीрдм рд▓ोрдЧों рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдмाँрдЯा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд▓ोрдЧ рдмाреЫाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рдХोрдИ рднी рд╕ाрдоाрди рдирд╣ीं рдЦрд░ीрдж рдкा рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рджुрдХाрдирджाрд░ों рдХा рдХाрдо рдардк्рдк рд╣ै рддो рдЗрд╕рд╕े рднी рдЯैрдХ्рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓рдиा рд╡ाрд▓ा рдкैрд╕ा рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪ рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рд▓ोрдХ-рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЪрд▓ा рд╕рдХे рдЕрдерд╡ा рдЕрдкрдиे рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рддрдирдЦ्рд╡ाрд╣ рджे рд╕рдХे। рдПрдХ рджेрд╢ рд╕े рджूрд╕рд░े рджेрд╢ों рдХे рдЖрдпाрдд-рдиिрд░्рдпाрдд рдХे рдХाрд░рдг рднी рдЖрдкрд╕ी рдЬрд░ूрд░рддों рдХी рдЪीреЫों рдХी рдХрдоी рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЦрд▓рдиे рд▓рдЧेрдЧी। рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдРрд╕ी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдПँ рд╣ैं рдЬिрдирдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЦрд░рдмों рд░ुрдкрдпा рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдоेрд╣рдирдд рдХा рднрд░рдкूрд░ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрджि рдЙрд╕рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рди рдХिрдпा рдЧрдпा рдЕрдерд╡ा рдЙрд╕े рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рд░ोрдХ рдХे рд░рдЦा рдЧрдпा рддो рд╡рд╣ рд╕ाрд░ी рдкूँрдЬी рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рдоेрд╣рдирдд рдмेрдХाрд░ рдЪрд▓ी рдЬाрдПрдЧी рдЬिрд╕рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рде-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдЖрдШाрдд рд▓рдЧेрдЧा рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рд╣рдо рд╕рднी рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोंрдЧे। рдХрд╣рдиे рдХा рднाрд╡ рдпрд╣ рдХि рдЬिрддрдиा рднी рд╡рд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдоें рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рд╡рд╣ рддो рдЙрд╕рдХे рд╡िрдд्рддिрдп рдПрд╡ं рдЕрди्рди рднрдг्рдбाрд░рдг рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рд▓рдо्рдмें рд╕рдордп рддрдХ рдирд╣ीं рд▓े рдЬा рдкाрдпेंрдЧे।
рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓ рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рдмंрдж рд╣ोрдиे рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕्рддрд░ рдоें рднी рдЕрдд्рдпंрдд рддेрдЬी рд╕े рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдоें рддो рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдкреЭे рд▓िрдЦे рдмेрд░ोреЫрдЧाрд░ों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рд░рд╣ा; рдЙрдкрд░ рд╕े рдлैрдХ्рдЯ्рд░рд░िрдпों, рдоिрд▓ों, рдХाрд░рдЦाрдиों рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рдмंрдж рд╣ोрдиे рд╕े рдмेрд░ोреЫрдЧाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рддेреЫी рд╕े рдмреЭ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рддो рдпрд╣ рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓ेрдЧी। рд╕ाрд░ा рджिрди рдШрд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╕े, рдХोрдИ рднी рдХाрд░्рдп рди рдХрд░рдиे рд╕े, рдмрдЪ्рдЪों рдПрд╡ं рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрд░ा-рд╕ाрд░ा рджिрди рдоोрдмाрдЗрд▓ рдкрд░ рд▓рдЧे рд░рд╣рдиे рд╕े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХ рдмीрдоाрд░िрдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рднी рддेрдЬी рд╕े рдмреЭोрддрд░ी рд╣ोрдЧी। рдЗрддрдиे рджिрдиों рд╕े рдордЬрджूрд░ рд╡рд░्рдЧ рдПрд╡ं рдЕрди्рдп рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рдеिрддि рднी рдЖрд░ाрдорджेрд╣ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЕрдм рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं। рдХ्рдпोंрдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЙрд╕ी рд░ाрд╣ рдкрд░ рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рджिрди рд░ाрдд рд╢्рд░рдо рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрдЧी рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдХрджाрдЪिрдд् рдоाрдирд╕िрдХ рд╡ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рддैрдпाрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рдпाрддाрдпाрдд рдХे рд╕ाрдзाрдиों рдХे рдмंрдж рд╣ोрдиे рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ों рдХो рдХрд░ोреЬों-рдЦрд░рдмों рд░ूрдкрдпों рдХा рджिрди-рд░ाрдд рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рднрд░рдкाрдИ рд╣ोрдиा рддो рдХрджाрдЪिрдд् рд╕ंрднрд╡ рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै। рддेрд▓ рдХी рдХीрдорддों рдоें рдЗреЫाрдлा рдХрд░рдиे рдЕрдерд╡ा рдХिрд░ाрдпा-рднाреЬा рдмрдвाрдиे рд╕े рдЕрд░ाрдЬрдХрддा рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд░рд╣ेрдЧी। рдЗрд╕ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рдШреЬी рдоें рд╕рдоाрдЬ рд╕ेрд╡ी рд╕ंрд╕्рдеाрдпें рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ рдХрд░  рдЕрдкрдиा рднрд░рдкूрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рджे рд░рд╣ी рд╣ैं। рдХिрди्рддु рд╡рд╣ рднी рд╣рдо рдоें рд╕े рд╣ी рд╣ैं। рд╡рд╣ рдХрдм рддрдХ рд╣рдоें рдШрд░ рдоें рдмेрдХाрд░ рдмैрдаे рдХो, рдмिрдиा рд╣рдоाрд░ी рдХिрд╕ी рд▓ाрдЪाрд░ी рдХे рд╕рд╣ाрд░ा рджेрддी рд░рд╣ेंрдЧी ?
рд╣рдоाрд░े рдмुрдЬुрд░्рдЧ рдЪाрд╣े рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдХिрддрдиा рднी рдоाрди рдХрд░рддे рдЖрдпे рд╣ैं рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рдХрджाрдЪिрдд् рд╡рд╣ рд╕рд╣ी рднी рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЕंрджрд░ рд╕े рдЗрддрдиी рдЦोрдЦрд▓ी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै рдХि рдХрднी-рдХрднी рд╣рдоें рд╕्рд╡рдпं рднी рдпрд╣ рд╕ोрдЪ рдХрд░ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░े рдЕंрджрд░ рдЗрддрдиा рдмрджрд▓ाрд╡ рдХैрд╕े рдЖ рдЧрдпा। рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдоें рдоुрд╕ीрдмрдд рдХे рд╕рдордп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиी рдЖрдд्рдоा рд╕े рдоुрд╕ीрдмрдд рдоें рдШिрд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдорджрдж рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд░рд╣рддा рдеा। рд╣рдоाрд░े рдЧुрд░ुрдУं-рдкीрд░ों рдиे рднी рд╣рдоें рдпрд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी рдеी। рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рдХुрдЫेрдХ рд▓ोрдЧों рдЕрдерд╡ा рдПрдХ рдкूрд░े рд╡рд░्рдЧ рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рдеिрддि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै рдХि рдЕрдкрдиे рдеोреЬे рд╕े рд▓ाрд▓рдЪ рд╣ेрддु рд╡рд╣ рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдХि рдХोрдИ рднी рдоुрд╕ीрдмрдд рдХी рдШреЬी рдЖрдпे рдФрд░ рд╣рдоें рдЪाрд░ рдкैрд╕े рдмрдиें।
рд╕рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рд╣ै рдХि рдХोрд░ोрдиा рдХे рдХाрд░рдг рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдмреЬी рдоुрд╕ीрдмрдд рдЖ рдкреЬी рд╣ै। рдЧрд░ीрдм рд╡рд░्рдЧ рддो рдЗрд╕рд╕े рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдПрдХ рддो рдЙрдирдХा рдХाрдо-рдзंрдзा рдмंрдж рд╣ै рджूрд╕рд░ा рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЦाрдиे рдХो рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै рддो рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рднी рдЦाрдиे рдкीрдиे рдХी рдЪीрдЬों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмाреЫाрд░ рдХी рдЕрди्рдп рдЪीрдЬे рднी рдоंрд╣рдЧी рдХрд░ рджी рдЧрдпी рд╣ैं। рдкाँрдЪ-рдкाँрдЪ рд░ुрдкрдпे рдоें рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдоाрд╕्рдХ рджुрдХाрдиों рдоें рдЪाрд▓ीрд╕-рдкрдЪाрд╕ рд░ुрдкрдпे рддрдХ рдХा рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрди рдЪीрдЬों рдХा рдкрд╣рд▓े рд╕ी рд╣ी рднрдг्рдбाрд░рдг рд╣ै, рдоुрд╕ीрдмрдд рдХे рд╕рдордп рдЙрд╕рдХी рдХाрд▓ाрдмाреЫाрд░ी рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдХрднी рднी рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдеी। рдХिрди्рддु рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдФрд░ рдХाрд▓ाрдмाреЫाрд░ी рд╣рдоाрд░ी рднрд╡िрд╖्рдпрдЧрдд् рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдПрд╡ं рдЬीрдиे рдХी рдХрд▓ा рдкрд░ рдХрд▓ंрдХ рд╣ै। рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдиे рд╣ी рдмрдиाрдпे рдХुрдЯिрд▓ рд╡ рдзृрдд рдиिрдпрдоों рдПрд╡ं рдиीрддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧрд░ीрдмों рд╕े рдкैрд╕ा рд▓ूрдЯрдХрд░ рдЕрдоीрд░ों рдХा рдХрд░्рдЬ рдоाрдл рдХрд░рдиा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкूрд░्рдгрддः рдЧрд▓рдд рд╣ै рдХिрди्рддु рдпрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддि рдРрд╕ी рд╣ी рд╣ै рдЬो реЪрд░ीрдм рд▓ोрдЧों рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЪिрд╣्рди рд╣ै।
рд╣рдоें рдоाрдирд╡ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рджोрдиों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рднрд▓े рд╣ी рдХोрд╡िрдб-19 рдЖрдЬ рдХी рддाрд░ीрдЦ рдоें рдПрдХ рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╣ै рдЬो рдХрджाрдЪिрдд् рд╣рдоाрд░ी рд╣ी рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рдЧрд▓рддी рдЕрдерд╡ा рдЧैрд░ реЫрд░ूрд░ी рдХाрд░्рдпों рдХी рдЕрдзिрдХ्рддा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоें рдЗрд╕рд╕े рдиिрдкрдЯрдиा рднी рдмрд╣ुрдд рдЬрд▓्рджी рдФрд░ реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд▓ाॅрдХ-рдбाрдЙрди рдХे рдХाрд░рдг рдЖрд░्рдеिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдардк рдкреЬ рдЧрдИ рд╣ैं рдФрд░ рдЦाрдиे рдкीрдиे рдХी рдЪीрдЬों рдХा рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕्рдЯाॅрдХ рдЦрдд्рдо рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдкрд╢ु рдЬрдЧрдд рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдиिрд░्рднрд░ рд╣ैं। рднрд╡िрд╖्рдп рддो рддрднी рд╣ोрдЧा рдЬрдм рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ेंрдЧे।
рд╕ाрд░ांрд╢ рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЗрддрдиा рд╣ी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрджि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдЕрдкрдиे рдиिрдпрдо, рдЕрдкрдиी рдиीрддिрдпाँ, рдЕрдкрдиे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдирд╣ीं рдХिрдпा рддो рдпрд╣ рдХрд╣рдиे рдоें рд╣рдоें рдХोрдИ рднी рд╕ंрдХोрдЪ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЧ्рд╡ाрд╣ рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЬрдм-рдЬрдм рдордиुрд╖्рдп рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ो рдХрд░ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै рдЙрд╕े рдЕрдкрдиा рднрд╡िрд╖्рдп рд╕ंрд╡ाрд░рдиे рдХा рддो рджूрд░ рд╡рд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рднी рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдирд╣ीं рдЬी рдкाрдпा рд╣ै। рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиा рд╣ोрдЧा। рдпрджि рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рдХрд╣ा рднी рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдХрджाрдЪिрдд् рдк्рд░рдХृрддि рд╣рдоें рдЗрд╢ाрд░ा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рд╣рдоें рд╕ाрдзाрд░рдг рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХी рдФрд░ рдкрд╣рд▓ рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी। рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЧैрд░ рдЬрд░ूрд░ी рдЕрдерд╡ा рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЭूрдаी рд╡ рдЕंрдзी рджौреЬ рдХे рдкीрдЫे рднाрдЧрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрддि рдХा рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджрдд्рдд рдЙрдкрд╣ाрд░ों рдХा рдмреЬी рд╣ी рд╕рдордЭрджाрд░ी рдПрд╡ं рд╕ंрдпрдо рд╕े рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рд╣рдоें рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕ाрдорди्рдЬрд╕्рдп рдмрдиा рдХрд░ рд╣ी рд░рд╣рдиा рд╣ोрдЧा рдЕрди्рдпрдеा рдкृрдерд╡ी рдкрд░ рдкрддा рдирд╣ीं рдХिрддрдиी рд╣ी рд╕рдн्рдпрддाрдПँ рдЖрдпीं рдФрд░ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЧрдИ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдоाрд░े рдЬीрд╡рди, рд╣рдоाрд░े рднрд╡िрд╖्рдп рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рднрд╡िрд╖्рдпрдЧрдд् рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХी рдЙрдо्рд░ рднी рдХोрдИ рдЬ़्рдпाрджा рд▓рдо्рдмी рдирд╣ीं рд▓рдЧрддी।

рд╢ोрдз: рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рдЕрдиुрд╕рди्рдзिрдд्рд╕ु, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рд▓рд╡рд▓ी рдк्рд░ोрдлैрд╢्рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдлрдЧрд╡ाреЬा, рдкंрдЬाрдм




рдоाрдирд╡ рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдгी рд╣ै рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рд╕ाрдоाрдЬिрдХрддा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рд╕рдорд╕्рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдоाрдирд╡ рд╣ी рдПрдХ рдРрд╕ा рдк्рд░ाрдгी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдмुрдж्рдзि, рд╡िрд╡ेрдХ, рдЬ्рдЮाрди, рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдк्рд░рд╡ृрддि рдЗрдд्рдпाрджि рдЧुрдг рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ैं рдЬो рдЙрд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмрдиाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдкрд╢ु рдк्рд░рд╡ृрддि рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╡िрднिрди्рдирддा рдХा рдЕंрд╢ рд░рдЦрддे рд╣ैं। рд╕ाрдзाрд░рдгрдд: рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЗрд╕ рджрд╢ा рд╣ेрддु рдХेрд╡рд▓ рднाрд╖ा рдХी рдиि:рд╕्рд╡ाрд░्рде рд╕ेрд╡ा рдХा рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХाрд░्рдп рд╣ी рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдПрд╡ं рднाрд╡ों рдХो рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рдПрд╡ं рд╕्рдеिрд░ рдЖрдзाрд░ рджिрдпा। рднाрд╖ा рдХे рдмिрдиा рдордиुрд╖्рдп рдиिрд░ा рдкрд╢ु рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдордиुрд╖्рдп рдоें рдмुрдж्рдзि рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдХ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХाрдпрдо рд╣ुрдЖ। рднाрд╖ा рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдбॉ. рдоुрдХेрд╢ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि 'рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдЕрднिрди्рди рд░ूрдк рд╕े рдЬुреЬे рд╣ैं। рд╕рдоाрдЬ рднाрд╖ा рдХे рдмिрдиा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡рд╣ीрди рд╣ो рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рднाрд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ी рдирд╣ी рд░рд╣ेрдЧी।'

рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рднाрд╖ाрдПँ, рдмोрд▓िрдпाँ рдПрд╡ं рдЙрдкрднाрд╖ाрдПँ рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рд░рд╣рди рд╕рд╣рди, рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╕рдн्рдпрддा рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рдЕंрддрд░ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ैं। рдХिрди्рддु рднाрд╖ा рдХा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ी рдоंрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЙрд╕рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдк्рд░рд╡ृрддि рдХे рддрд╣рдд рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рд╣ोрдиे рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рд░рд╣рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрддी рд╣ै। рдкाрд╖ाрдг рдпुрдЧ рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХрддा рддрдХ рдХे рд╕рдлрд░ рдоें рднाрд╖ा рдХा рдЕрд╣рдо рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рдЗрд╕рдиे рдЕрдкрдиा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕рдордЭ рдХे рдиिрднाрдпा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд╖ा рдоें рднी рд╕рдордпाрдиुрд╕ाрд░ рд╡ांрдЫिрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпे рд╣ैं рддрдеा рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рднी рдЬाрд░ी рд░рд╣рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╕े рд╣рдо рдХрджाрдЪिрдд् рдЗрди्рдХाрд░ рднी рдирд╣ी рдХрд░ рд╕рдХрддे।

рд╕рдорд╕्рдд рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो рдЬ्рдЮाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдиिрдпрдо рд╣ै। рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдерд╡ा рд╡िрдиाрд╢ рд╢рдм्рджों рдоें рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ी рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ु рдк्рд░рд╡ृрддि рдХी рддृрдк्рддि рд╣ेрддु рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдХрджाрдЪिрдд् рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдХрд░рддा рднी рд░рд╣े рдЬिрд╕рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдХे 80 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдиाрдордХ рдПрдХ рдРрд╕ा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा। рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा рдХि рдЙрд╕рдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд▓िрдпा। рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХा рдЖрдЧрдорди рд╣ुрдЖ। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рджेрд╢ рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдПрд╡ं рдмाреЫाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕рдордЭोрддे рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ाрдиिрдХ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХे рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╕ूрдЪрдиा рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХि рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдиे рддो рдЗрд╕рдоें рдУрд░ рднी рддेрдЬी рд▓ा рдЦреЬी рдХрд░ рджी। рдЬिрд╕рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ों рдкрд░ рддो рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा। рдХिрди्рддु рдХुрдЫ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоूрд▓्рдпों, рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдХुрдЫ рдЕंрд╢ों рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрдиेрдХ рд╣िрд╕्рд╕ों рдкрд░ рдЙрд╕рдиे рдХрд░ाрд░ी рдЪोрдЯ рдХी। рдлिрд▓्рдоें, рднाрд╖ा, рдЦाрдиा-рдкीрдиा, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рдпाрддाрдпाрдд, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рдмрдХुрдЫ рдЦिрдЪреЬी рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдЧों рдХे рд╕рдо्рдоुрдЦ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдЬिрд╕рд╕े рдкреЭे рд▓िрдЦे рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдирдкреЭ рд╡рд░्рдЧ рдХो рднी рдХाрдлी рдкрд░ेрд╢ाрдиी, рдЕрд╕ुрд╡िрдзा рддрдеा рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдирдпेрдкрди рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬा। рдЬिрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рдЖрдЬ рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рднाрдЧ рднुрдЧрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдЗрд╕ рд╕े рдЕрдЫूрддा рдирд╣ी рд░рд╣ा। рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдиे рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рднी рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХिрдпा। рднाрд╖ा рдоें рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рд╕ंрдмंрдзी рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпे, рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ुрдЖ рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рддрдеा рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рдЧрдпा рдеा। рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдиे рдЕрдкрдиे рд░ूрдк рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЕрди्рдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рди рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рдХрд░рд╡ा рд▓िрдпा рдеा। рд╕ोрдЪрдиे, рд╕рдордЭрдиे, рд▓िрдЦрдиे рдХे рд╕्рддрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖ рдЧрдпे рдеे। рдХाрд╡्рдп рдХा рддो рдк्рд░ाрд░рдо्рднिрдХ рдвांрдЪा рд╣ी рдмрджрд▓ рдЧрдпा рдеा। рдЫрди्рдж, рд▓рдп рдЗрдд्рдпाрджि рддो рдЙрдирдоें рд╕े рдХрд╣ीं рдЧाрдпрдм рд╣ी рд╣ो рдЧрдпे рдеे। рдЦुрд▓ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ी рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧी рдеी, рдЙрдирдХा рд╕्рддрд░ рднी рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдмाрдЬाрд░ी рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдмрджрд╕्рддूрд░ рдЖрдЬ рднी рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдЬाрд░ी рд╣ै।

рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЬो рдЕрд╕рд░ рдкреЬा рдЙрд╕рдХा рдЕंрддрд░ рдЬाрдирдиे рд╣ेрддु рд╣рдоें рдкुрд░ाрддрди рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдеा рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рджौрд░ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрдзुрдиिрдХ рджौрд░ рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рднी рдирдЬрд░ рдбाрд▓рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭрдиा рдкреЬेрдЧा। рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╕рджैрд╡ рд╣ी рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡, рд╡िрд╡ेрдХ рдПрд╡ं рдХрд▓्рдкрдиा рдХा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХрд░рд╡ा рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрджिрддा рдХा рд╕рд╣ाрд░े рд▓ेрддे рд╣ुрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддाрдиेрдмाрдиे рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░рддा рд╣ै। 'рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдмिрдЦрд░ी рд╣ुрдИ рдЗрдХाрдЗрдпों рдХो рдПрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рд▓ोрдХ-рджрд░्рд╢рдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдоें рдХिрд╕ी рднी рдРрд╕ी рдмाрдд рдХो рдирд╣ी рдЫोреЬрддा рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो। рд╕рдд्рдп рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХी рднाँрддि рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдХुрд░ूрдкрддा рдХा рднी рд╕ुрди्рджрд░ рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।'  рдпрджि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдХोрдИ рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЕрдерд╡ा рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрддा рд╣ै рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ै। рднाрд░рддेрди्рджु рдпुрдЧ рдоें рдпा рдЙрд╕рд╕े рднी рдкрд╣рд▓े рдЖрджिрдХाрд▓, рднрдХ्рддिрдХाрд▓, рд░ीрддिрдХाрд▓ рдЗрдд्рдпाрджि рдоें рдзрд░्рдо, рдЪрд░िрдд्рд░, рдк्рд░ेрдо, рд╕ौрджрд░्рдпाрдд्рдордХрддा, рднрдХ्рддि, рдЕрд▓ंрдХाрд░ рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдк्рд░рдЧाреЭ рд╕ंрдмंрдз рдеा। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рднाрд╖ा рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддे рдЧ्рд░рди्рдеों рдХी рдХोрдЯि рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХी рдЬाрдиे рд▓рдЧी рд╣ैं рддрдеा рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиा рд╕ीрдЦрдиे рд╣ेрддु рд╡рд╣ рд░рдЪрдиाрдПँ рдЖрдЬ рднी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै। рдЖрджिрдХाрд▓, рднрдХ्рддिрдХाрд▓ рдПрд╡ं рд░ीрддिрдХाрд▓ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рд░рдЪрдиाрдПँ рдкрдж्рдпाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдоें рдеी। рд░ीрддिрдХाрд▓ рдоें рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдоें рдеोреЬा рдЕंрддрд░ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЫрди्рджों, рдЕрд▓ंрдХाрд░ों, рднाрд╡ाрд░्рдеों рдЗрдд्рдпाрджि рдХा рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рд╡िрд╡рд░рдг рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। 'рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдпрд╣ рдкрд░िрдкाрдЯी рд░рд╣ी рдХि рдХрд╡िрдЧрдг рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдЕрдкрдиे рджेрд╡рддा рдХी рд╕्рддुрддि рд╕े рдХрд░рддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рд╡рд╣ рдкрд░िрдкाрдЯी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдХрд╡ि рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдЗрд╕ рдкрд░िрдкाрдЯी рдХे рдЕрди्рддिрдо рдЙрджाрд╣рд░рдг рдеे। рдЕрдм рдХोрдИ рднी рдХрд╡ि рдЕрдкрдиे рдЧ्рд░рди्рде рдХा рдЖрд░рдо्рдн рджेрд╡ рд╕्рддुрддि рд╕े рдирд╣ी рдХрд░рддा'।  рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рджेрд╡ рд╕्рддुрддि рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдПрдХ рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХाрд░्рдпों рдоें рд╣ी рдХ्рдпा, рд▓рдЧрднрдЧ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд░्рдп рдХे рд╢ुрднाрд░рдо्рдн рдоें рдЗрд╕рдХा рдЪрд▓рди рд░рд╣ा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдРрд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рднौрддिрдХрд╡ाрдж рдХी рдЖрдЧ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЕрдоाрджा рд╣ै। рд▓ेрдЦрди рдХрд▓ा рдХे рджाрдпрд░े рдоें рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг рддрдеा рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдиे рд╕рдордХाрд▓ीрди рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдкрд░ рднी рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЖрдзुрдиिрдХ рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЦुрд▓ाрдкрди рд╣ै। рдЦुрд▓ी рдХрд╡िрддाрдПँ, рдЫोрдЯी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ, рд▓рдп-рдоुрдХ्рдд рджोрд╣े, рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЖ рд░рд╣ी рдХрдоी, рд╢рдм्рджों рдоें рд╣рд▓рдХाрдкрди рдпрд╣ рд╕рднी рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд╣ै।

рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЕрдкрдиी рдЬी-рдЬाрди рд▓рдЧा рджेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЖрдЬ рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ी рд╣ै рдЬो рдХि рдкुрд░ाрддрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╣ी рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рд░рдЦрддी рд╣ै। рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд ‘рд╕ाрдХेрдд’ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдорд░ рд░рдЪрдиा рдХрджाрдЪिрдд् рджुрдмाрд░ा рдирд╣ी рдоिрд▓ेрдЧी, рд▓िрдЦी рдЬाрдиे рдкрд░ рднी рдЖрд╢ंрдХा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдорд░рдгाрд╕рди्рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд рдЬी рдиे рдк्рд░рднु рд╕े рдЬीрд╡рди рджाрди рдоांрдЧ рдХрд░ рдЙрд╕े рдкूрд░ा рдХिрдпा। рдРрд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓ेрдЦрдХों рдХे рдЬिрдЧрд░ рдХा рдЯुрдХреЬा рд░рд╣ी рд╣ैं।

рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рдЗрддрдиे рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпे рдХि рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा ‘рд╡рд╕ुрдзैрд╡ рдХुрдЯुрдо्рдмрдХрдо’ рдХी рдзाрд░рдгा рдкрд░ рдЦрд░ी рдЙрддрд░рддी рдирдЬрд░ рдЖрдиे рд▓рдЧी। рдХ्рдпा рд╡्рдпाрдкाрд░, рдХ्рдпा рд╕ूрдЪрдиा, рдХ्рдпा рддрдХрдиीрдХि рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдп рдХे рдПрдХ рд╣ो рдЬाрдиे рд╕े рдкूрд░ा рдкृрде्рд╡ी рдоंрдбрд▓ рдПрдХ рдЧाँрд╡ рдмрди рдЖрдкрд╕ рдоें рд╕िрдордЯ рдЧрдпा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоूрд▓ рд░ूрдк рдоें рд╡िрдШ्рди рдкреЬрдиे рдХा рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ी рдПрдХ рдХाрд░рдг рд░рд╣ा рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдерд╡ा рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╕ोрдЪ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рдЧрдпी। рдЬिрд╕ рд╕ोрдЪ рд╕े рдкुрд░ाрддрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрддे рдеे, рдХрджाрдЪिрдд् рд╡рд╣ рдХрд╣ीं рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ी рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХрд▓्рдпाрдг рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рд▓े рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ेрдЦрдХ рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рд╕े рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд░рдЦрдиे рд▓рдЧे। рдоाрддृрднाрд╖ा рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдоें рд╡िрджेрд╢ी рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдпрдж्рдпрдкि рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрдкрд╕ी рдЕрдЯूрдЯ рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдмिрдиा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рдирд╣ी рд╣ै 'рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдоाрд░े рдорд╣рд░्рд╖िрдпों рдиे рдЬीрд╡ рдЬрдЧрдд рдХा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХрд░рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдк्рд░ाрдгी рдоें рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे  рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рднी рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдоा рдХा рдиिрд░ूрдкрдг рдХिрдпा рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЖрдд्рдоा рд╣ै рдЙрд╕рдХी рднाрд╡ рд╡्рдпंрдЬрдиा рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрд░्рде рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рд╣ै рдЙрд╕рдХी рд╢рдм्рдж рд░рдЪрдиा рдЕрд░्рдеाрдд рднाрд╖ा।'  рдХिрди्рддु рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдиाрдордХ рдирдпेрдкрди рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХी рд╕ोрдЪ рддрдеा рднाрд╖ा рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ рдиे рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдПрдХ рдирдпे рдоुрдХाрдо рдкрд░ рд▓ा рдЦреЬा рдХрд░ рджिрдпा। рдЬिрд╕рд╕े рдкाрдардХों рдХे рджिрд▓ो-рджिрдоाрдЧ рдкрд░ рднी рдЕрд╕рд░ рдкреЬрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рдЖрдЬ рд╕े рддрдХрд░ीрдмрди 120 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЪрди्рдж्рд░рдХांрддा рдЬैрд╕े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдкреЭрдиे рд╣ेрддु рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдиे рд╣िрди्рджी рд╕ीрдЦрдиे рдЬैрд╕े рдХाрд░्рдп рдХिрдпे рдеे рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЬрдм рдХि рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕рд░рдХाрд░ों рддрдеा рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдп рд▓ोрдЧों рдХो рд╣िрди्рджी рд╕ीрдЦрдиे рдкрд░ рдордиाрд╣ी рдеी рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХा рдмोрд▓рдмाрд▓ा рдеा। рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд╡рд╣ी рд▓рд▓рдХ, рд╡рд╣ी рдЬрдЬ्рдмा, рд╡рд╣ी рдЬोрд╢ рдЖрдЬ рдХрд╣ीं рднी рджेрдЦрдиे рдоें рдирд╣ी рдоिрд▓рддा। рдЕрдЧрд░ рд╕рдд्рдп рдХрд╣ा рдЬाрдпे рддो рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмाрдзाрдУं рдХे рдмाрдж рднी рдЬрдм рд▓ोрдЧ рд╣िрди्рджी рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рддो рдЖрдЬ рддो рд╣िрди्рджी рдкрд░ рд░ोрдХ рдХी рдмрдЬाрдП рдЙрд╕े рдмреЭाрд╡ा рд╣ी рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рд▓ोрдЧों рдоें рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЙрджाрд░рддा рд╣ी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рднाрд╖ा рдоें рдЕрдм рд╡рд╣ рд╡рдЬрди рдирд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧंрднीрд░рддा, рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рдиिрдХрдЯ рдПрд╡ं рдФрдЬрд╕ рд▓ाрдпे। рд╡рдЬрди рддो рджूрд░ рдЖрдЬ рдЗрд╕рдоें рдЗрддрдиी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖ рдЧрдИ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ेрддु рднी рд▓ोрдЧ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рднрдж्рджे рдПрд╡ं рдЪрд▓рддाрдК рд╢рдм्рджों рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЗрд╕ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХी рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЦुрдж рд▓ोрдЧों рдХो рднी рдЗрд╕рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдбॉ. рд╣ेрдорд▓рддा рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि 'рднाрд╖ा рдоें рдорд░्рдпाрджा рдХी рдЕрдм рдХोрдИ рд╕ीрдоाрд░ेрдЦा рдирд╣ी рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै। рдЖрдо рдмोрд▓рдЪाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдлिрд▓्рдо рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рдЪрд▓рддाрдК рд╢рдм्рджों рдХी рдмेрдЬा рдШुрд╕рдкैрда рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕंрдзी рдЧрд▓ी рдкрд░ рд▓े рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рдпрд╕्рдХों рдХे рд╕ाрде рдХिрд╢ोрд░ों рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдЬुрдмाрди рдкрд░ рднी рдЗрди рд╢рдм्рджों рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдмреЭ рд░рд╣ा рд╣ै।'  рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЫिрдЫोрд░ी рднाрд╖ा рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рднी рд╣рд▓्рдХाрдкрди рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд▓ेрдЦрдХों рдоें рдоाрдирд╡ рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेेрддु рдпाрдеाрд░्рде рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЖрджрд░्рд╢рд╡ाрдж рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХोрдИ рд╕ाрд░ांрд╢ рдиिрдХрд▓рддा рд╣ो, рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХोрдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рд╣ो। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдоाрдирд╡ рдмाрд╣рд░ рд╕े рдЦुрд╢рд╣ाрд▓ рдЕंрджрд░ рд╕े рдХंрдХाрд▓ рдмрдирддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬो рдХि ‘рд╕ाрд╣िрдд्рдп’ рд╢рдм्рдж рд╣ेрддु рд╕िрд╡ाрдп рдзрдм्рдмे рдХे рдХुрдЫ рднी рдирд╣ी рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдкैрджा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рднाрд╖ा рдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдРрд╕ा рдХ्рдпों рдирд╣ी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕े 250 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдЬрдм рднाрд░рдд рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рднाрд░рдд рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдеा рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХो рдЕрдкрдиी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ेрддु рдЬрди рд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░ рд▓ाрдЧू рдХрд░рд╡ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдеी рддाрдХि рдЕрдкрдиे рд╕ाрдорд░ाрдЬ्рдп рдХो рдлैрд▓ाрдиे рд╣ेрддु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ी рд▓ोрдЧ рдоिрд▓ рд╕рдХे। рдЙрдирдХा рдордХрд╕рдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХा рдирд╣ी рдеा рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрд╕рдоें рдХोрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓िрдЦрд╡ाрдиे рдХा। рдХिрди्рддु рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдк्рд░ेрдоिрдУं рдиे рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХो рдмрдЪाрдиे рд╣ेрддु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рдкूрд░ी рдЯрдХ्рдХрд░ рд▓ी рдеी। рдбॉ. рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдиे ‘рднाрд░рдд рдХी рднाрд╖ा рд╕рдорд╕्рдпा’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдиाрдордХ рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै рдХि 'рдпрджि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें 19 рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣िрди्рджी рд░ाрдЬрднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдЖрддी рдеी рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рдХे рд▓ोрдЧ рд╣ी рдирд╣ीं рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднी рдХрд░рддे рдеे рддो рдХोрдИ рдХाрд░рдг рдирд╣ी рдХि 20 рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЕрди्рддिрдо рдЪрд░рдг рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдк्рд░ेрдоी рднाрд░рддрд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоोрд╣ рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рд╣िрди्рджी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рди рдХрд░ рд╕рдХे।'  рд╕рди् 1917 рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЬी рдиे рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╣िрди्рджी рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ेрддु рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рджेрд╡рджाрд╕ рдЧांрдзी рддрдеा рд╕्рд╡ाрдоी рд╕рдд्рдпрджेрд╡ рдХो рднेрдЬा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд╣ाँ рдЬाрдХрд░ рд╕рд░ाрд╣рдиीрдп рдХाрд░्рдп рдХिрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЗрд╕ рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЕрдиेрдХ рдоुрд╕ीрдмрддों рдХा рд╕ाрдордиा рднी рдХрд░рдиा рдкреЬा рдеा। рдХिрди्рддु рдк्рд░рд╢्рди рднाрд░рддीрдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЧौрд░рд╡ рддрдеा рднाрд╖ा рдмрдЪाрдиे рдХा рдеा। рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХ рдк्рд░рднु рдЬोрд╢ी рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдФреЫाрд░ рднाрд╖ा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдиिрдпрдд рд╣ै। рдпрд╣ рддो рд╣рдо рд╕рдм рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рднाрд░рдд рдПрдХ рд╡िрднिрди्рди рднाрд╖ाрдИ рджेрд╢ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдХाрдлी рдмреЬी рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдмрд░рд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдХा рдмाреЫाрд░ рднी рдмрд╣ुрдд рдмреЬा рд╣ै। рдЬो рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдХो рд▓ाрд▓ाрдпिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдпрд╣ाँ рдкрд░ рддрдм рд╣ी рдХाрдордпाрдм рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬрдм рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдПрдХ рд╣ी рднाрд╖ा рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХाрд░्рдп-рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░ें। рдЗрд╕ी рдХे рддрд╣рдд рд╕ोрдЪी рд╕рдордЭी рд░рдгрдиीрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬो рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд▓िрдП рднी рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдкुрд░ाрддрди рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рдпрдеाрд░्рдерддा рдХे рдХेंрдж्рд░ рдмिрди्рджू рдкрд░ рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ें рддो рдХुрдЫ рдЖрдЪрдо्рднिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдоुрдж्рджे рд╕ाрдордиे рдЖрддे рд╣ैं рдХि рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдкुрд░ाрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдпा рд▓ेрдЦрдХ рд▓ोрдЧों рдХो рдмाँрдз рдХрд░ рдмैрдаाрдиे рдХा рдоाрджा рд░рдЦрддे рдеे। рд╡рд╣ рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрдерд╡ा рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрддे рдеे рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд▓ोрдЧों рдоें рдпрд╣ рднाрд╡рдиा рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рдеी рдХि рд╡рд╣ рдЙрди्рд╣ीं рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдпा рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдХा рдПрдХ рд╣िрд╕्рд╕ा рдоाрдирдиे рд▓рдЧрддे рдеे, рд╡рд╣ рдмाрдд рдЖрдЬ рдвूँрдврдиे рдкрд░ рднी рдХрд╣ीं рдирдЬрд░ рдирд╣ी рдЖрддी। рдЖрдЬ рд╣िрди्рджी рдХे рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕ूрд░рджाрд╕, рдХेрд╢рд╡ рдЬैрд╕े рдХрд╡ि рдХрд╣ाँ рдЧрдпे рдЬिрди्рд╣ोрдиे рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрддрдиी рд╕рд╢рдХ्рдд рд░рдЪрдиाрдПँ рджीं рдХि рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕрдорд░ рдХрд░ рдЧрдпे। рддुрд▓рд╕ी рдХे рд░ाрдо рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрд╕рд╕े рд▓ोрдЧों рдиे рдорд░्рдпाрджा рд╕ीрдЦी। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХे рдХृрд╖्рдг рдЖрдЬ рднी рд╡ृрди्рджाрд╡рди рдоें рдЕрдардЦेрд▓िрдпाँ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдпुрдж्рдз рдоें рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд░्рдЬुрди рдХो рджिрдП рдЧрдпे рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЖрдЬ рднी рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддी рд╣ै рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рдирдХ्рд╢ेрдХрджрдо рдкрд░ рдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдХрд░्рдо рдХो рд╣ी рддрд░рдЬीрд╣ рджेрддी рд╣ै। рдЪूंрдХि рд╣рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рднी рдирд╣ी рд╣ैं рдХि рдпрд╣ рд╕ाрд░ा рдХुрдЫ рдШрдЯिрдд рднी рд╣ुрдЖ рдеा рдЕрдерд╡ा рдирд╣ी। рдХिрди्рддु рдлिрд░ рднी рд╣рдо рдЙрди्рд╣ें рджिрд▓ рд╕े рдоाрдирдиे рдХो рдмाрдз्рдп рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд╕ाрд░ा рдХाрд░्рдп рджिрд▓ рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рдоाрдирд╡ीрдп рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेрддु рдеा। рдЗрди рдХाрд░्рдпों рдХे рдкीрдЫे рдирдлा рдиुрдХ्рд╕ाрди, рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдЬैрд╕ी рдХिрд╕ी рднी рдиिрдо्рди рдк्рд░рд╡ृрддि рдХा рдХोрдИ рд╕्рдеाрди рдирд╣ी рдеा। рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдЬैрд╕े рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХрд╡ि рдЬिрди्рд╣ोंрдиें рдХрд▓्рдкрдиाрдУं рдХो рдРрд╕ी рдЙреЬाрди рджी рдХि рдк्рд░ेрдо, рд╕्рдиेрд╣, рд╡िрдпोрдЧ рдЗрдд्рдпाрджि рдХी рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпों рдХा рдЬ्рдЮाрди рд╣ुрдЖ। рдЪрд░्рдЪिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдЕрдерд╡ा рдХрд╣ाрдиिрдпों рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рдлिрд▓्рдоें рднी рдмрдирддी рд░рд╣ी рд╣ैं рдХिрди्рддु рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ी рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдлिрд▓्рдоों рдХी рдЧिрдирддी рднी рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХोрдЯि рдоें рд╣ोрддी рдеी рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рднी рд╣ोрддी рдеी। рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рддो рдиंрдЧेрдЬ рджिрдЦा рдкैрд╕े рдмрдЯोрд░рддे рд╣ुрдП рдмिрдЬрдиेрд╕ рдХрд░рдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдИ рджुрд╕рд░ा рд░ाрд╕्рддा рд╣ै рд╣ी рдирд╣ी। рдд्рдпोрд╣ाрд░ों рдкрд░ рдЧीрдд рдЕрдерд╡ा рдиाрдЪ рдпा рджेрд╢рднрдХ्рддि рдкрд░ рддो рдлिрд▓्рдоें рдмрдирдиी рдЬैрд╕े рдмंрдж рд╣ी рд╣ो рдЧрдпी рд╣ैं।

рдЖрдЪрдо्рднिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдИ рдУрд░ рдЪाрд░ा рдмрдЪрддा рд╣ी рдирд╣ी рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХ्рдпों рдирд╣ी рдРрд╕ा рдХाрд╡्рдп рдЕрдерд╡ा рдХрд╣ाрдиी, рдиाрдЯрдХ рдпा рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рдЬो рд╣рдоें рд╕ोрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджे рдЕрдерд╡ा рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪрди्рдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдХी рдпाрдж рджिрд▓ा рд╕рдХे, рдЬिрдирдХे рдиिрдмंрдзों рдиे рдзूрдо рдордЪा рдХрд░ рд░рдЦ рджी рдеी। рдЖрдЬ рдХ्рдпूं рдирд╣ी рдРрд╕ी рд░рдЪрдиाрдПँ рдоाрдирд╡ीрдп рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рдмांрдзрдиे рдкрд░, рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░рддी। рдХ्рдпा рдЖрдЬ рдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЙрд╕ рд╕्рддрд░ рддрдХ рдирд╣ी рд▓े рдЬा рдкाрддा। рдпрджि рдирд╣ी рддो рдпрд╣ рднाрд╖ा рддрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рддрдеा рднाрд╡ी рдкीреЭिрдпों рдХे рд▓िрдП рддो рдпрд╣ рдЙрдирдХो рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕े рддोреЬрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рд╣ोрдЧी। рдЬिрд╕рдХा рдмीрдЬ рдЖрдЬ рд╣рдо рдмो рд░рд╣े рд╣ैं। рд╕ोрдЪрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдмाрдЬाрд░ीрдХрд░рдг рдоें рдРрд╕ा рдХ्рдпा рдеा, рдХ्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдиें рдоाрдирд╡ीрдп рдиैрддिрдХрддा, рдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ोрдЪ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдЦрдг्рдб рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рднी рдШाрдпрд▓ рдХрд░ рджिрдпा। рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рдиाрдо рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓ेрдХрд░ рд╣рдо рдЖрдЧे рддो рдмреЭ рд░рд╣े рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рднाрд╖ा рдХा рднी рдк्рд░рд╕ाрд░ рдлैрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЕрдкрдиी рдЫाрдк рдирд╣ी рдЫोреЬ рдкा рд░рд╣ी рд╣ै рдЬो рдХрджाрдЪिрдд् рднाрд╡ी рдкीреЭिрдпों рд╣ेрддु рдиिрддांрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрди्рд╣ें рдвूंрдврдиे рд╕े рднी рдирд╣ी рдоिрд▓ рдкाрдпेंрдЧें। рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдиे рдоाрдирд╡ рдХो рднाрд╡рд╣ीрди рдмрдиा рдЙрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдмाрдЬाрд░ рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓ рджिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпрдХрд░рдг рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдмाрдЬाрд░ рдПрд╡ं рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рдЖреЬ рдоें рд╢ेрдЦी, рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि, рдоुрдиाрдлा, рд╕्рдкрд░्рдзा, рдмाрд╣рд░ी рджिрдЦाрд╡ा рдЬैрд╕े рдЧुрдг рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं рдФрд░ рджрдпा, рдзрд░्рдо, рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓рддा, рдХрд░ुрдгा, рдзैрд░्рдп рдЗрдд्рдпाрджि рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдп рдЧौрдг рд╣ो рдЧрдпे рд╣ैं।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоुрдж्рджे рдЖрдЬ рднी рд▓рдЧрднрдЧ рд╡рд╣ीं рд╣ैं। рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд╕рджी рдкूрд░्рд╡ рдеे। рдмрд▓्рдХि рдЖрдЬ рдЙрдирдоें рдмреЭोрддрд░ी рд╣ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрджि рдоुंрд╢ी рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рд╕рдордХाрд▓ीрди рдоुрдж्рджे рдЙрдаाрдХрд░ рдЙрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкूрд░े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдЬाрдЧृрддि рдХी рд▓рд╣рд░ рдкैрджा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рддो рдЖрдЬ рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдХ्рдпूं рдирд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा। рдХ्рдпा рдЖрдЬ рд╣рдо рдпрд╣ рд╕рдордЭें рдХि рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХेрд╡рд▓ рджिрдЦाрд╡े рдХी рднाрд╖ा рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै। рдЖрдЬ рд▓ेрдЦрдХ рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоुрдж्рджे рдЙрдаाрддा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рддреЬрдХा рд▓рдЧाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдм рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХा рд╣ी рдЕрд╕рд░ рд╣ै। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддो рд╣рдо рдХрджाрдЪिрдд् рдпрд╣ рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рд╣рдо рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджौреЬ рдоे рд╣ैं। рдмреЭрддी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрде рдХंрдзे рд╕े рдХंрдзा рдоिрд▓ा рдХрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдиैрддिрдХрддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ, рдЕрдерд╡ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддो рд╣рдо рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧुрд▓ाрдо рд╣ी рд╣ैं। рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдоाрд╕-рдоीрдбिрдпा рдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрд╕рд░ рдбाрд▓ा। рдЕрдм рдпрд╣ाँ рдкрд░ ‘рдоाрд╕ рдоीрдбिрдпा’ рд╢рдм्рдж рдХो рд╣ी рд▓ीрдЬिрдП। рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें ‘рдоाрд╕’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рднीреЬ рдпा рдЬрдирддा рдФрд░ ‘рдоीрдбिрдпा’ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдоाрдз्рдпрдо। рдЗрд╕рд▓िрдП рдоाрд╕ рдоीрдбिрдпा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдЬрдирддा рдХा рдоाрдз्рдпрдо। рдХिрди्рддु рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े ‘рдЬрдирддा рдХा рдоाрдз्рдпрдо’ рд╢рдм्рдж рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЕंрдЧ्рд░рдЬी рднाрд╖ा рдХा рд╢рдм्рдж ‘рдоाрд╕ рдоीрдбिрдпा’ рд╢рдм्рдж рд╣ी рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоाрд╕ рдоीрдбिрдпा рдХे рддрд╣рдд рднी ‘рдЗрди्рдЯрд░рдиेрдЯ’ рд╢рдм्рдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рд╣िрди्рджी рдоें ‘рдЕрди्рддрд░्рдЬाрд▓’ рд╢рдм्рдж рдХा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЕрди्рддрд░्рдЬाрд▓ рдкрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рдФрд░ рдЙрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рднी рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрд╕рдиे рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдЪिрд╣्рди рд▓рдЧा рджिрдпा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдХрджाрдкि рдЗрди्рдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдиे рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ों, рдШрдЯрдиाрдУं рдПрд╡ं рд╕ूрдЪрдиाрдУं рд╣ेрддु рдПрдХ рдоंрдЪ рддैрдпाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдЕрдирдЪाрд╣ा рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдЙрд╕ी рдУрд░ рдоुреЬ рдЧрдпा। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХोрдИ рднी рд░ूрдк рдЧрдж्рдп рдЕрдерд╡ा рдкрдж्рдп рд╣ो। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЕрд╕рд░ рд╣ोрддा рд╣ुрдЖ рдЖрдЬ рдоुрдЦ्рдп рдоुрдж्рджा рд╣ी рдмрджрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрднिрди्рди рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рджौрд░ाрди рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рд╡िрднिрди्рди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдкрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдЙрдирдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा।
'рдЖрдЬ рдоैं рдЖрдпा। рдердХा-рдоाँрджा
рдПрдХ рдХिрд▓ो рдЖрд▓ू рдХा рднाрд╡ рджрд╕ рдкैрд╕ा рдШрдЯाрдиे рдоें
рдкूрд░ी рдЭिрдХрдЭिрдХ рдХे рдмाрдж рднी рдиाрдХाрдордпाрдм
рд╣рд░ рдмाрд░ рдЪाрд░ рдЖрдиा рдФрд░ рдорд╣ँрдЧा рдЖрд▓ू
рджुрдиिрдпा рдХी рдЖрдзी рдЖреЫाрджी рдХी рддрд░рд╣ рдЦрд░ीрджे'
'рдоैं рддुрдо्рд╣ाрд░े рдмाрд░े рдоें рдмрд╣ुрдд рдирд╣ी рд╕ोрдЪ рд╕рдХрддा
рдоुрдЭे рджрд╡ाрдУं рдХे рдкैрд╕े рдЪुрдХाрдиे рд╣ैं рджूрдз рдХा рд╣िрд╕ाрдм рдХрд░рдиा рд╣ै'
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕्рд╡рдпं рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддी рд╣ैं рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЬो рд░ूрдк рдЫाрдпाрд╡ाрджी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеा рдХрджाрдЪिрдд् рд╡рд╣ рдЖрдЬ рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै।
' рд╡ो рддोреЬрддी рдкрдд्рдерд░
рджेрдЦा рдЙрд╕े рдоैंрдиे рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдХे рдкрде рдкрд░
      рд╡рд╣ рддोреЬрддी рдкрдд्рдерд░.....
           рдХोрдИ рди рдЫाрдпाрджाрд░
     рдкेреЬ рд╡рд╣ рдЬिрд╕рдХे рддрд▓े рдмैрдаी рд╣ुрдИ рд╕्рд╡ीрдХाрд░
          рд╢्рдпाрдо рддрди, рднрд░ा рдмँрдзा рдпौрд╡рди
          рдирдд рдирдпрди рдк्рд░िрдп, рдХрд░्рдо рд░рдд рдорди
          рдЧुрд░ु рд╣рдеौреЬा рд╣ाрде
           рдХрд░рддी рдмाрд░-рдмाрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░........'
рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी рдХी рдЗрди рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рддрдеा рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी рдХी рдХाрд╡्рдп рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдЬो рдЕंрддрд░ рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै рд╡рд╣ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдиिрд░ाрд▓ा рдЬी рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рдЧрд░ीрдмी, рдоेрд╣рдирдд рдПрд╡ं рд╢ोрд╖рдг рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЬрдЧूреЬी рдХी рд░рдЪрдиा рдоें рдоँрд╣рдЧाрдИ, рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХी рдЪिрди्рддा, рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪिрди्рддा рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдирдЬрд░ рдЖрддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि рджोрдиों рд░рдЪрдиाрдПँ рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрди рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдЕंрддрд░ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рдЕрдоीрд░ рдПрд╡ं рдЧрд░ीрдм, рджрд▓िрдд, рд╢ोрд╖िрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рджрд░рдоिрдпाрди рдЦाрдИ рдЬ्рдпाрджा рдмреЬी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЧрд░ीрдмों рдХे рдХाрд░рдг рдмाреЫाрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдлाрдпрджा рдЕрдоीрд░ рдЙрдаा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдЧрд░ीрдм рдЕрдоीрд░ рд╕े рдХрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж, рдЬैрдиेрди्рдж्рд░, рдпрд╢рдкाрд▓ рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдЗрдд्рдпाрджि рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдЧрд░ीрдмी рдХी рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпों рдХी рддрд╣ рддрдХ рдЬाрдХрд░ рдЙрдирдХी рднाрд╡рдиाрдУं, рдЙрдирдХी рд╕ोрдЪ, рдЙрдирдХे рдХाрд░्рдпों рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░, рдЙрд╕े рднोрдЧрдХрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдоें рдЙрддाрд░ा। рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрди рдХे рд╡рд╣ рд░рдЪрдиाрдПँ рд╡िрд╢्рд╡ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдИ। рдЖрдЬ рднी рд▓ोрдЧ рдЗрди рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдмреЬे рдЪाрд╡ рд╕े рдкреЭрддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рднाрд╖ा рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдоीрд░ी рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдоें рдЧрд╣рд░ा рдЕंрддрд░ рд╣ै рддो рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд░рдЪрдиाрдУं рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд╣ाँ рд╕े рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХिрддाрдмों рдоें рддो рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рд╣ै। рдХिрди्рддु рд▓ोрдЧों рдХे рджिрд▓ो-рджिрдоाрдЧ рдоें рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд░рдЪрдиा рдХो рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рдЫрд╡ि, рдк्рд░рддीрдХ, рдмिрдо्рдм рдЗрдд्рдпाрджि рдЬैрд╕े рди рддो рд╢рдм्рдж рдоिрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рдЗрдирд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЗрдирдХे рдЕрд░्рде। рд╕ौрди्рджрд░्рдпाрдд्рдордХрддा рдЬैрд╕े рднाрд╡ों рдПрд╡ं рдЧुрдгों рдХा рддो рдмंрдЯाрдзाрд░ рд╣ी рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рд╣ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै।

рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдХрджाрдкि рдЗрди्рдХाрд░ рдирд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рдЕрди्рддрд░्рдЬाрд▓ рдХे рдХाрд░рдг рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдкрдирдк рд░рд╣ा рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЬो рд╕्рддрд░ рдЗрддрдиी рд╕рдоृрдж्рдз рднाрд╖ा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХрджाрдЪिрдд् рд╡рд╣ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдЬ рдХोрдИ рднी рд▓ेрдЦрдХ рдЗрддрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдоें рдирд╣ीं рдЬाрддा рдЬिрддрдиी рдЗрд╕ рднाрд╖ा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд▓ेрдЦрдХ рдХो рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╣ाрд▓ांрдХि рдоुрдж्рджे рддो рдЖрдЬ рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣ैं рдЬिрди рдкрд░ рдХाрд░्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХिрди्рддु рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдЦреЬा рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдз्рдпाрди, рдЙрд╕рдХी рдПрдХाрдЧ्рд░рддा, рдоुрдж्рджों рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХी рдЙрджाрд╕ीрдирддा, рд╡िрд╖рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЙрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдЖрдЬ рдХिрдзрд░ рд╣ै? рдЖрдЬ рд░рдЪрдиाрдПँ рддो рдзреЬाрдзреЬ рдЫрдк рд░рд╣ी рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдЙрдирдоें рджिрд▓ों рджिрдоाрдЧ рдоें рдЫाрдк рдЫोреЬрдиे рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХрджाрдЪिрдд् рдЧाрдпрдм рд╣ै। рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░ рдиे рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ी рдЫोреЬी рд╣ै। рд╣рдЬाрд░ों рд╡ैрдм рд╕ाрдЗрдЯ рд╣िрди्рджी рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдк्рд░рддिрджिрди рдм्рд▓ॉрдЧ рдЫрдк рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрди рд╕рднी рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдПрдХ рдмाрдд рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХाрд░्рдп рдХो рдЖрд╕ाрди рдмрдиाрдиा рдЪрд╣ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рдк्рд░рд╡ृрддि рдХे рддрд╣рдд рдЙрд╕рдиे рднाрд╖ा рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпे рд╣ैं। рдЕрдкрдиी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕े рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕े рднी рдиीрдЪे рд▓े рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕े рддोреЬ-рдорд░ोреЬ рдХрд░ рдкेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдЙрд╕рдХी рдЧрд░िрдоा рдХो рд╣ी рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХो рдЖрддुрд░ рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╢ैрд▓ी рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рдирдЪिрд╣्рди рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै।

рдЖрдЬ рдЕрдЦрдмाрд░ों, рд░ेрдбिрдпो рдПрд╡ं рдЯी.рд╡ी. рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЪैрдирд▓ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рддिрджिрди рд╣рдЬाрд░ों рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рджौреЬ рдЕрдердХ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬिрдирдоें рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 90 рдлीрд╕рджी рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ैं। 'рдЧाँрд╡ों, рд╢рд╣рд░ों, рдирдЧрд░ों, рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдХी рд╕ीрдзी, рд╕рдкाрдЯ, рд╕рд░рд▓ рдЬीрд╡рди рд╢ैрд▓ी рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╡्рдпрд╕्рддрддрдо, рддीрд╡्рд░, рдЧрддिрдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рдпाँрдд्рд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдХे рд╕्рдеाрди-рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рд╡ैрд╡िрдз्рдпрдкूрд░्рдг рджुрдиिрдпा рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।'  рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ूрдЪрдиाрдПँ, рдк्рд░рдкрдд्рд░, рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдЗрдд्рдпाрджि рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдзреЬрд▓्рд▓े рд╕े рдкрд░ोрд╕ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдХिрди्рддु рдз्рдпाрди рд╕े рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХрд░рдиे рдкрд░ рдпрд╣ рдмाрдд рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХो рдПрдХ рдмाрдЬाрд░ рддो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рд╣िрди्рджी  рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рднाрд╖ा рдмрди рдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдЧुрдЬांрдЗрд╢ рдХिंрдЪिрдд рдоाрдд्рд░ рд╣ी рд╣ै। рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢, рдЕрдз्рдпрдпрди рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬीрд╡рди рд░ेрдЦाрдПँ рд╣ै। рдиौрдЬрд╡ाрди рд╡рд░्рдЧ рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕ाрд░ी рджुрдиिрдпा рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рд╕्рд╡рдпं рдХो рдкрд▓-рдкрд▓ рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░рд╡ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдирдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиे рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдорд░्рд╢, рдЕрдз्рдпрдпрди рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ाрдж рдХी рд╕ाрд░ी рд╕рдо्рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рджрд░рдХिрдиाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЬीрд╡рди рд░ेрдЦा рдЯूрдЯрддी рд╣ुрдИ рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдоें рднी рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рдз्рдпाрдирд╣िрдд рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдк्рд▓ेрдЯ рдоें рд╣िрди्рджी рд╡्рдпंрдЬрди рдкрд░ोрд╕ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХрдо्рдкрдиिрдпों рдХे рдЙрдд्рдкाрджों рдХी рдХ्рд░рдп-рд╡िрдХ्рд░рдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдоाрдд्рд░ рдпрд╣ी рд░рд╕्рддा рд╢ेрд╖ рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрд░ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рдПрдХ рд╕ाрдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдПрд╡ं рд╕ोрдЪ рдХो рдкрдирдкрдиे рд╣ी рдирд╣ी рджेрддी। рдЕрдиेрдХ рд╡ैрдм рд╕ाрдИрдЯ рдкрд░ рдЬिрддрдиे рднी рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдЙрди рд╕рднी рдоें рд╕ैрдХреЬों рдХी рддाрджाрдд рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрдкрдиों рдХी рд▓реЬी рдЪрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै рдЬो рд▓ेрдЦ рдХे рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдПрдХ рдЕрд╡рд░ोрдзрдХ рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдкाрдардХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдЕрдерд╡ा рдЕрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕े рддो рд╕्рд╡рд░्рдеा рджूрд░ рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╕рд╣ी рдЕрд░्рдеों рдоें рддो рднौрддिрдХрд╡ाрдж рдХे рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рд╕े рд╡्рдпрдХ्рддि рдиे рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЗрд╕ рдХрджрд░ рддрдХ рд╡्рдпрд╕्рдд рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХिрддाрдмों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ी рдирд╣ी рдХрд░ рдкाрддा рдФрд░ рди рд╣ी рдЕрдз्рдпрдпрди рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдЬрди्рдо рд╣ो рдкाрддा рд╣ै।

рд╡िрдЧрдд 30-35 рд╕ाрд▓ों рд╕े рд╣िрди्рджी рдХे рдХाрд░्рдп-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЬो рдлैрд▓ाрд╡ рдЕрдерд╡ा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЖрдпा рд╣ै। рдЙрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рддो рдпрд╣ рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрдд рд╕े рдЗрди्рдХाрд░ рднी рдирд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдХि рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рд╣िрди्рджी рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рдмрдиा рдкाрдИ рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рд╣िрди्рджी рдкреЭाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдмोрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд╣िрди्рджी рдХी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं। 'рд╣рдо рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдЗрдзрд░ рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा  рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмрд╣ुрдд рдмрджрд▓ рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдпрдж्рдпрдкि рдмंрдж рд╣ुрдИ рд╣ैं рдкрд░ंрддु рдЕрдиेрдХ рдирдИ рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ рдирдП рд░ूрдкाрдХाрд░ рдоें рд╢ुрд░ू рднी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣िрди्рджी рдФрд░ рд╣िंрджीрдд्рддрд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдХा рдЕंрддрд░ рдоिрдЯрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдХा рдкाрдардХ рд╡рд░्рдЧ рддो рд╕ंрдкूрд░्рдг рджेрд╢ рдоें рд╣ै рд╣ी, рдЙрдирдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рднी рджेрд╢рднрд░ рдоें рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЯेрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдмрд╣ुрд░ंрдЧे рдЪिрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдиे рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдЬрдЧрдд рдХो рдЖрдоूрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै।'

рд╣िрди्рджी рдХे рдХुрдЫ рджिрдЧ्рдЧрдЬ рд╕ंрд╕्рдХृрддрдиिрд╖्рда рд╣िрди्рджी рдоें рд▓िрдЦिрдд рд░рдЪрдиा рдХो рд╣ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдПрдХ рдЕंрд╢ рдоाрдирддे рд╣ै। рд╡рд╣ рдЖрдЬ рдХी рд╣िрди्рджी рдХो рдЫिрдЫोрд░ी рднाрд╖ा рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдЕрднिрднूрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд▓िрдЦिрдд рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рд╡рд╣ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиा рдоाрдирддे рд╣ी рдирд╣ी। рдХिрди्рддु рдЖрдЬ рдХी рдкीреЭी рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиा рд▓िрдпा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рднी, рдЙрдирдХे рд╢ीрд░्рд╖рдХ рднी, рдЙрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рднी рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдмрджрд▓ рдЧрдИ рд╣ैं। рдЖрдЬ рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдоाрдиे рд╣ेрддु рдЯूрдЯी рдлूрдЯी рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡ाрд░्рддाрд▓ाрдк рдХे рджौрд░ाрди рдкंрдЬाрдмी, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЕрдерд╡ा рдЕрди्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░рддिрджिрди рдмिрдЧреЬрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╡рд░्рддрдиी рдкрд░ рдХोрдИ рдЦाрд╕ рдз्рдпाрди рдирд╣ी рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा। ‘рдоैрдиे рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै’ рдХрд╣рдиे рдХी рдмрдЬाрдП ‘рдоैंрдиे рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рдХрд░ा рд╣ै’ рдЗрдд्рдпाрджि рдЬैрд╕े рд╡ाрдХ्рдпों рдХा рдЪрд▓рди рдмреЭрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡्рдпाрдХрд░рдг рдкрд░ рднी рдк्рд░рд╢्рди рдЦреЬा рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдЬो рдХि рдЦुрдж рднाрд╖ा рдХो рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдЧрд▓рддिрдпों рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдмрдЬाрдП рдЙрд╕ी рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдмреЭाрд╡ा рдоिрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдоें рднी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै। рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдПрд╡ं рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдиे рд╣िрди्рджी рдХे рдоाрдирдХ рд░ूрдк рдХो рдПрдХ рд╡ाрд╣рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрдЪाрдХрд░ рд░рдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╕ूрдж рдЬी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि 'рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдПрдХ рд░ोрдЪрдХ рддрде्рдп рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рднाрд╖ा рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдХा рд╕ाрдзрди рдоाрдд्рд░ рд╣ी рдирд╣ी рд╣ै рдЕрдкिрддु рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рд╕ोрдЪрдиे, рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рддрд░्рдХ-рд╡िрддрд░्рдХ рдХा рднी рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।'  рдЗрд╕рд▓िрдП рднाрд╖ा рд╕े рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдЖрджाрди рдк्рд░рджाрди рдХा рд╣ी рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ी рд░рд╣ рдЬाрддा। рдЙрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░ी рд╕ोрдЪ, рд╣рдоाрд░ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рднी рдЬुреЬी рд╣ुрдИ рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕рд░ рдЧрд╣рд░ाрдИ рддрдХ рдЬाрддा рд╣ै।

рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рд╕े рд╣рдо рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддो рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдирдЬрджीрдХ рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧी рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрди्рддु рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рджृрд╖्рдЯिрдкाрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЯूрдЯрддे рдирдЬрд░ рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं। рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдХा рдЖрдкрд╕ी рдоेрд▓-рдоिрд▓ाрдк рдХрдо рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рд▓ोрдЧ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдмрдЬाрдП рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ुрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рддोреЬрддे рд╣ुрдП рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рди्рдпोрдЫाрд╡рд░ рд╣ोрдиे рдХो рдЖрддुрд░ рд╣ैं। рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рджेрдЦिрдП рдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░рдЪрдиाрдПँ рднी рдЙрд╕ी рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд▓िрдЦी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। 'рдХрд╣рддे, 'рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдмोрд▓ो, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдвंрдЧ рдХे рдХрдкреЬे рдкрд╣рдиो, рдЫुрд░ी-рдХाँрдЯे рд╕े рдЦाрдУ, рдордЧрд░ рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рди рдмрдиो।'  рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЖреЬ рдоें рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдХрд░ाрд░ी рдЪोрдЯ рд╣ुрдИ рд╣ै।

рд▓ोрдЧों рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЗрд╕ рдУрд░ рднी рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░, рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХे рдкुрдЦ्рддा рдЖрд╕ाрд░ рд╣ैं, рдк्рд░рдмंрдз рд╣ै рдмрдиिрд╕्рдмрдд рднाрд░рдд рдХे। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рд╕े рдк्рд░рддिрджिрди рд╕ैрдХреЬों, рд╣рдЬाрд░ों рд▓ोрдЧ рд╡िрджेрд╢ी рдЙреЬाрдиे рднрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдХा рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдЕрдерд╡ा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै। рдЙрдирдХे рдХाрд░рдг рд╡िрджेрд╢ों рдоें рддो рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдЕрдкрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдоा рд░рд╣ी рд╣ै। рдХिрди्рддु рднाрд░рдд рдХे рдХुрдЫ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЗрд╕рдХा рдзीрд░े-рдзीрд░े рдкрддрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдкंрдЬाрдм рдЬैрд╕े рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рддो рд╕्рдХूрд▓ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╣िрди्рджी рдХो рдЦрдд्рдо рд╣ी рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдЬो рдХि рднाрд╡ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкंрдЬाрдм рд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧा। рдкंрдЬाрдм рдХे рд▓ोрдЧ рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рд╕े рдЕрдирднिрдЬ्рдЮ рд╣ी рд░рд╣ेंрдЧे। рдЖрдЬ рдкंрдЬाрдм рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╕े рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдЬैрд╕े рдХाрд░्рдпों рдХा рд╣ोрдиा рджुрд░्рд▓рдн рдХाрд░्рдп рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рд▓ोрдЧ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЬा рд░рд╣े рд╣ै। рдкंрдЬाрдм рдоें рд▓ोрдЧों рдХो рдкंрдЬाрдмी рднाрд╖ा рдХी рдЖреЬ рдоें рднाрд╖ाрдИ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдкंрдЧु рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрда рдлीрд╕рджी рдЖрдмाрджी рдиौрдЬрд╡ाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ै рдЬिрди рдкрд░ рд╕ाрд░ा рджाрд░ोрдорджाрд░ рд╣ै рдФрд░ рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рджेрдЦिрдП рдХि рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рд╡рд╣ी рд╡рд░्рдЧ рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╣ै। рдЕрдм рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрд╕ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХी рдЪрд▓ाрдИ рд▓реЬी рдХो рд╡े рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦ рд╕рдХेंрдЧे। рдЖрдЬ рдЬिрддрдиे рднी рд▓ोрдЧ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕ेрд╡ा рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ैं। рд╡рд╣ рд╕рднी рд▓рдЧрднрдЧ 70 рдХी рдЙрдо्рд░ рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ै। рдЪिंрддिрдд рд╣ोрдиे рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै рдХि рдЙрдирдХे рдмाрдж рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдХ्рдпा рдЕंрдЬाрдо рд╣ोрдЧा। рдЪुрдиिрди्рджा рдиौрдЬрд╡ाрди рд▓ोрдЧ рд╣ी рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХे рдирдХ्рд╢े рдХрджрдо рдкрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं।

рд╡िрднिрди्рди рдЪिंрддрдХ, рдЖрд▓ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рд▓ेрдЦрдХ рдЖрдЬ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдПрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рд╕рд░рдХाрд░ рдПрд╡ं рдиौрдЬрд╡ाрди рд╡рд░्рдЧ рдХा рдз्рдпाрди рдЗрд╕ рдФрд░ рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ें рдХि рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдПрдХ рдЕрд╣рдо рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рднाрд░рдд рдмрд╣ुрднाрд╖ी рджेрд╢ рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХे рдЕрддिрд░рдХ्рддि рдм्рд░рдЬ рднाрд╖ा, рдЕрд╡рдзी, рднोрдЬрдкुрд░ी рдЗрдд्рдпाрджि рдЙрдкрднाрд╖ाрдУं рдоें рднी рдзीрд░े рдзीрд░े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪрдиा рд╣ोрдиे рд▓рдЧी рд╣ै рдЕрдерд╡ा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдгों рдПрд╡ं рдХрд░्рдоों рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдкрддрди рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдп рдПрд╡ं рд╕ंрдХрд▓िрдд рд░ूрдк рдоें рдХेрд╡рд▓ рднूрдордг्рдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХो рд╣ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдирд╣ी рдард╣рд░ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖рддा рдХो рд╕ाрде рд▓ें рддो рд╣рдо рдЦुрдж рднी рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрддрдиे рд╣ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ैं। рд╣рдо рд╕рдЦ्рдд рдоेрд╣рдирдд рдПрд╡ं рдн्рд░рдордг рд╕े рдкрд░рд╣ेрдЬ рдХрд░рдиे рд▓рдЧें рд╣ैं। рдоोрдмाрдИрд▓, рдХрдо्рдк्рдпूрдЯрд░, рдЗрди्рдЯрд░рдиेрдЯ рд╕рд╣िрдд рдЕрдкрдиे рдП.рд╕ी. рдХрдорд░ों рдоें рдмैрда рдХрд░ рдХेрд╡рд▓ рдкुрд░ाрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рдирдХрд▓ рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓े рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдПрдХ рдирдпा рд░ूрдк рджेрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рдирдХрд▓ीрдкрди рдПрд╡ं рд╣рд▓्рдХाрдкрди рд╕ा рдЖ рдЧрдпा рд╣ै। рдЬिрд╕рд╕े рдПрдХ рддрд░рд╣ рдХा рдЭूрда рдФрд░ рдлрд░ेрдм рд╣ी рдЙрднрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рд╣рдоाрд░ा рдЖрдд्рдоिрдХ рд▓рдЧाрд╡ рд░рд╣ा рд╣ी рдирд╣ी рд╣ै। рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рджिрдЦाрд╡े рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рд░рд╣े рд╣ैं। рднौрддिрдХрд╡ाрдж рдХी рдЪрдордХ рдиे рд╣рдоाрд░े рдорди рдХी рд╢ाрди्рддि рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░ рдоृрдЧрддृрд╖्рдгा рдХी рдУрд░ рдзрдХेрд▓ рджिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ेрддु рд╣рдо рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдоूрд▓्рдп рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рдХुрдЪрд▓рддे рд╣ुрдП рдЖрдЧे рдмреЭрддे рддो рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рдХिрди्рддु рд╣рдоाрд░े рд╣ाрде рдХुрдЫ рдирд╣ी рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рдд्рдп рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЬो рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдеा рд╣рдо рдЙрд╕े рднी рдЦो рдмैрдаे рд╣ैं। рдпрджि рд╣рдоें рднाрд╡ी рдкीреЭिрдпों рд╣ेрддु рдХुрдЫ рджेрдиा рд╣ै рддो рд╣рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा рдХो рдмрдЪाрдиा рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдоाрдирдХ рд╣िрди्рджी рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджेрдиी рд╣ोрдЧी। рдЕрдЪ्рдЫी рд░рдЪрдиाрдПँ рдкреЭрдиे рдХी рдУрд░ рд▓рд▓ाрдпिрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рднाрд╖ाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдкैрджा рд╣ुрдП рдоाрдирд╕िрдХ рдж्рд╡рди्рдж्рд╡ рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдХ्рдпोंрдХि рднाрд╖ा рд╣ै рддो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै। рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै рддो рд╕рдоाрдЬ рд╣ै рдФрд░ рдпрджि рд╕рдоाрдЬ рд╣ै рддो рдоाрдирд╡ рд╣ै।

рдкाрджрдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ:

  • рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдбॉ. рдоुрдХेрд╢, рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдХे.рдПрд▓.рдкрдЪौрд░ी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж, 2010, рдкृрд╖्рда-135
  • рдЧुрдк्рдд рд╕ुрд░ेрд╢ рдЪंрдж्рд░, рдХृрд╖्рдг рдЪंрдж्рд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓ंрдХाрд░, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рдиिрдмрди्рдз, рднाрд░рддी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдорди्рджिрд░, рджिрд▓्рд▓ी, 1957, рдкृрд╖्рда-29
  • рджिрдирдХрд░ рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ, рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2007
  • рдк्рд░ेрдоी рдирдд्рдеूрд░ाрдо, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░िрдЪрдп, рд╣िрди्рджी-рдЧ्рд░рди्рде-рд░рдд्рдиाрдХрд░ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп, рдмрдо्рдмрдИ, 1950, рдкृрд╖्рда-01
  • 25.10.2017 рдХे рджैрдиिрдХ рднाрд╕्рдХрд░ рдХे ‘рдордзुрд░िрдоा’ рдоैрдЧрдЬीрди рдоें ‘рднाрд╖ा рдХी рдЯूрдЯрддी рдорд░्рдпाрджा’ рдЖрд▓ेрдЦ рдХी рдХुрдЫ рдкंрдХ्рддिрдпाँ
  • рд╢рд░्рдоा рдбॉ. рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕, рднाрд░рдд рдХी рднाрд╖ा рд╕рдорд╕्рдпा, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2003, рдкृрд╖्рда-13
  • рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी, рднрдп рднी рд╢рдХ्рддि рджेрддा рд╣ै, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2007, рдкृрд╖्рда-10
  • рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी, рднрдп рднी рд╢рдХ्рддि рджेрддा рд╣ै, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2007, рдкृрд╖्рда-11
  • рдиिрд░ाрд▓ा рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी, рдЕрдиाрдоिрдХा, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2016
  • рд╕ूрдж, рдбॉ. рд╣рд░рдоोрд╣рди рд▓ाрд▓, рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЬрдирдоूрд▓рдХрддा рдПрд╡ं рдЖрдпाрдо, рд╡ाрдЧीрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЬाрд▓ंрдзрд░,2010, рдкृрд╖्рда-176
  • рд╕ूрдж, рдбॉ. рд╣рд░рдоोрд╣рди рд▓ाрд▓, рд╣िрди्рджी рднाрд╖ा рдк्рд░рдпोрдЬрдирдоूрд▓рдХрддा рдПрд╡ं рдЖрдпाрдо, рд╡ाрдЧीрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЬाрд▓ंрдзрд░,2010, рдкृрд╖्рда-11
  • рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдм्рджुрд▓, рд░ाрд╡ी рд▓िрдЦрддा рд╣ै, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी-2010, рдкृрд╖्рда-11

рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдХुрдоाрд░

рдЕрдиुрд╕рди्рдзिрдд्рд╕ु, рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рд▓рд╡рд▓ी рдк्рд░ोрдлैрд╢рдирд▓ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी, рдлрдЧрд╡ाреЬा, рдкंрдЬाрдм
рд╕рдо्рдк्рд░рддि: рд╣िрди्рджी рдЕрдз्рдпाрдкрдХ

рдпोрдЧ्рдпрддा: рдПрдо. рдП. рд╣िрди्рджी, рдПрдо. рдПрдб., рдпू.рдЬी.рд╕ी. рдкाрдд्рд░рддा, рдПрдо. рдлिрд▓., рдкी.рдПрдЪ.рдбी рд╢ोрдзाрд░्рдеी
рдЕрдиुрднрд╡: рд▓рдЧрднрдЧ 14 рд╕ाрд▓ рд╕े рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХाрд░्рдп рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди

рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░: рдЕрднी рддрдХ рдЪाрд░ рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░ рд╡िрднिрди्рди рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рджो рдк्рд░рдХाрд╢ाрдзीрди рд╣ैं। рддीрди рд╢ोрдз-рдкрдд्рд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдЧोрд╖्рдаिрдпों рдоें рдкреЭ рдЪुрдХा рд╣ूँ।

рдИрдоेрд▓: ravinder123kumar@yahoo.in
рдЪрд▓рднाрд╖: +91 987 235 5701