рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рднाрд╡ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг

рд░рдорди рдХुрдоाрд░

рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी, рдбॉ. рдмी. рдЖрд░. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рджिрд▓्рд▓ी 
рдЪрд▓рднाрд╖: 9315337171
рдИрдоेрд▓: ramankumartaak90@gmail.com
рд╢ोрдз рдиिрд░्рджेрд╢рдХ: рдк्рд░ो. рд╕рдд्рдпрдХेрддु рд╕ांрдХृрдд


рд╢ोрдз рд╕ाрд░: рднाрд░рдд рдХे рд╡े рд▓ोрдЧ рдЬो рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдпाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рдЕрдЪ्рдЫी рдиौрдХрд░ी рдХी рдЪाрд╣рдд рдоें рд╡िрджेрд╢ों рдХी рдУрд░ рдЪрд▓ рджिрдП рдеे, рдХिंрддु рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдкрд░ рди рддो рдЕрдЪ्рдЫा рдХाрдо рдоिрд▓ рд╕рдХा рдФрд░ рди рд╣ी рд╕рдо्рдоाрди। рд╡िрджेрд╢ी рдЬрдоीрди рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрдирдХे рд╕ाрде рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдП рдЧрдП। рдЗрди्рд╣ें рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рддाрдб़िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдХрдаोрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рдмीрдЪ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд╣ाँ рдЬो рдХुрдЫ рднोрдЧा, рдЙрд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдмрдпां рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдпाрд╕ рдиे рдЙрди्рд╣ें рд▓ेрдЦрдХ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд▓ाрдХрд░ рдЦрдб़ा рдХрд░ рджिрдпा। рдЕрдм рдХрдИ рджрд╢рдХों рд╕े рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╡िрджेрд╢ों рдоें рд░рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╡े рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕рдн्рдпрддा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдзрд░्рдо рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХो рднूрд▓ рдиा рд╕рдХे। рдпрджा-рдХрджा рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдпाрдж рдЖ рд╣ी рдЬाрддा рд╣ै। рд╡े рди рддो рднाрд░рдд рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рднूрд▓ рд╕рдХे рдФрд░ рди рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдЪेрддрдиा рдХो। рдпрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣рдоें рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдиी рдоें рджिрдЦाрдИ рднी рджेрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХрд╣ाрдиी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЗрдд्рдпाрджि рд╡िрдзाрдПँ рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै, рдХрд╡िрддा рд╡िрдзा рднी рдЙрдирдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХो рдХрд╣рдиे рдХा рд╕рд░рд▓, рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдПрд╡ं рд╕рдЯीрдХ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд╡िрддा рд▓ेрдЦрди рдоें рдХрд╡िрдпों рдПрд╡ं рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХा рд╕рдоाрди-рд╕ा рдЕрдзिрдХाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдХिंрддु рдЗрд╕ рд╢ोрдз-рдЖрд▓ेрдЦ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХो рд╣ी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рд╕ाрд░рдЧंрднीрд░рддा, рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рджिрд╡ंрдЧрдд, рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा, рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा, рд▓рдпрдмрдж्рдз, рдоुрдХрддाрд╡рд╕्рдеा, рдЬ्рдЮाрдирджрд╢ा, рдоुрдХ्рддрд╕ाрдзрдиा, рдЙрдЪ्рдЫрд▓рди, рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ, рдЕрдд्рдпрдзिрдХ, рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░, рдЕрд▓ंрдХाрд░рдзрд░्рдоिрддा, рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпा।


рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рднाрд░рддीрдп рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдПрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рдЖрдпाрдо рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рдХुрдЫ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рддो рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЬाрдирдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рд╕े рд╣ी рд╡िрднाрдЧ рдмрдиा рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдПрдХ рд╕рдд्рдп рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो, рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХो рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд▓ेрдЦрди рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХो рдмрд╣ुрдд рдХрдо рд▓ोрдЧ рдЬाрдирддे рд╣ैं।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд░्рде рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдХों рдоें рдорддрднेрдж рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рд╣ै рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрд╕рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмांрдзрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕рднी рдХे рднिрди्рди-рднिрди्рди рдордд рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЕрднी рддрдХ рдРрд╕ी рдХोрдИ рдкрд░िрднाрд╖ा рдиреЫрд░ рдирд╣ीं рдЖрддी, рдЬिрд╕рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рдоें рдмंрдзा рд╣ुрдЖ рдк्рд░рддीрдд рд╣ो। рдЙрджाрд╣рд░рдгрддः- рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдбिрдХ्рд╢рдирд░ी рдоें рд▓िрдЦा рд╣ै- “A Person Who Leaves His Country To Live In Another.”1 рдбॉ. рд░ेрдЦा рдЧौрддрдо рд▓िрдЦрддी рд╣ै- “рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдХा рд╕ंрд╡ेрджрди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиे рдирдП рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдмрджрд▓ рдЬाрдиे рд╕े рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓рддाрдПँ рдЖрддी рд╣ैं। рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХे рдирдП рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рдирдпा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг, рдирдП рд╡िрдЪाрд░, рдирдИ рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдирдИ рдоाрди्рдпрддाрдПँ рдмрдирдиे рд▓рдЧрддी рд╣ैं। рдЗрди рдкрд░िрд╡ेрд╢ों рдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рд╡े рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।”2 рдбॉ. рд╡िрджुрд╖ी рд╢рд░्рдоा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- “рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рднाрд░рдд рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдХрд╣ीं рдФрд░ рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рддीрдп рдпे рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╣ैं, рдкрд░ंрддु рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдХрд░्рдорднूрдоि рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдмрдиाрдИ рд╣ै рдпा рдЗрди्рд╣ें рдмрдиाрдиी рдкреЬी рд╣ै। рдЗрди рднाрд░рддीрдпों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬिрд╕ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд░рдЪрдиा рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।”3 рдм्рд░िрдЯेрди рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦिрдХा рдХाрджрдо्рдмрд░ी рдоेрд╣рд░ा рдЕрдкрдиे рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рдЕंрджाрдЬ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- “рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдЕрддीрдд рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рджिрд╡ंрдЧрдд рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рднाрд░рдд рдЙрдирдоें рдЙрднрд░ рдЪुрдХा рд╣ै, рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдХो рдЕрдЦрд░рддा рд╣ो, рдХ्рдпोंрдХि рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рджिрд╡ंрдЧрдд рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддे рдкрд░ंрддु рд╣рдо рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЬिрд╕ рднाрд░рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ैं рдЙрд╕े рдлрдЯी рдХрдоीрдЬ рдХी рддрд░рд╣ рдХैрд╕े рдЙрддाрд░ рдлेंрдХ рджें। рд╡рд╣ рдмрдЪрдкрди, рд╡рд╣ рддрд░ुрдгाрдИ, рд╡рд╣ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдк्рд░ेрдо рдЬो рд╣рдоें рд╡ीрд░ाрди рдХрд░ рдЗрд╕ рдХрд░्рдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕ाрдзे рд░рд╣ा, рдЬिрд╕ рднाрд░рдд рдоें рд╣рдоाрд░े рднेрджрднाрд╡ рд╕ृрдЬिрдд рд╣ैं। рдЖрдЬ рд╡рд╣ рддीрд╕-рдЪाрд▓ीрд╕ рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рдЬीрд╡िрдд рд╣ै।”4 рдРрд╕ी рдЕрдиेрдХ рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ рд╣ैं рдЬो рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╕рдм рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рдоें рдХुрдЫ рдмाрддें рдХॉрдорди рд╣ैं, рдЬैрд╕े рднाрд░рдд рдХे рд╡े рд▓ोрдЧ рдЬो рдХिрд╕ी рдХाрд░рдгрд╡рд╢ рдЕрдкрдиा рд╡ рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдЬीрд╡рдирдпाрдкрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдЬाрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдП рдеे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡рд╣ाँ рд░рд╣рдХрд░ рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣िрди्рджी рдХी рдЬिрд╕ рднी рд╡िрдзा рдоें рд▓िрдЦा, рд╡рд╣ी рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХрд╣рд▓ाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕े рдбाрдпрд╕्рдкोрд░ा рдФрд░ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рднी рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ैं।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдХрд╡िрддा рд╡िрдзा рдиे рдЕрдзिрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рдХрд╡िрддा рд▓ेрдЦрди рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХो рднुрд▓ाрдпा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХрд╡िрддा рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдЕрд░्рде рд╣ै- рд╡рд╣ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд░рдЪрдиा рдпा рдХृрддि рдЬिрд╕े рдХोрдИ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ (рдХрд╡ि) рдЫंрджों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдФрд░ рд▓рдпрдмрдж्рдз рддрд░ीрдХे рд╕े рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдХрд╣рддा рд╣ै, рдпрд╣ी рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рдХрд╡िрддा рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा рдХे рдЕрд░्рдердмोрдз рдХी рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рднी рдкрд░िрднाрд╖ाрдУं рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рд╕рдоाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।  рд╣рдо рд╕ुрдирдиे-рд╕рдордЭрдиे рдХे рд╕ाрде рдЬो рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЙрд╕े рднाрд╡ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдХ्рд░ोрдз, рд╣ाрд╕्рдп, рдХ्рд░ंрджрди, рдЖрджि рднाрд╡ рдХे рдЕंрдЧ рд╣ैं। рднाрд╡ों рд╕े рд╡िрд╣ीрди рд╡्рдпрдХ्рддि, рд╡्рдпрдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рддрднी рд╡рд░्рдб्рд╕рд╡рд░्рде рдХрд╣рддे рд╣ैं- рдХрд╡िрддा рдордиोрд╡ेрдЧों рдХा рд╕рд╣рдЬ рдЙрдЪ्рдЫрд▓рди рд╣ै।

рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдЕंрдЧ्рд░ेреЫ рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рдкрд░ рдЕрдиुрдмंрдз рдХрд░ाрд░ рдХрд░рдХे рднाрд░рддीрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓े рдЬाрддे рдеे, рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ी рдЙрдирдХे рд╕ाрде рд╢ोрд╖рдг рд╣ोрдиा рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рдЬाрддा рдеा। рдЙрдирдХे рдкाрд╕рдкोрд░्рдЯ рдЫिрди рд▓िрдП рдЬाрддे рдеे, рдЙрди्рд╣ें рдоाрд░ा-рдкीрдЯा рдЬाрддा рдеा, рдЗрдирдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдЕрдиेрдХ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдП рдЬाрддे рдеे। рд╡рд╣ाँ рдХाрдлी рд╕рдордп рддрдХ рдЙрдирдХी рдЬिंрджрдЧी рдкрд╢ुрдУं рд╕े рднी рдмрджрддрд░ рдеी। рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрд░рддीрдпों рдХे рд╕ाрде рд╢ोрд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рднाрд░рдд рд╕े рд╡िрджेрд╢ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЬрд╣ाрдЬों рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЬाрддी рдеी। рдЗрд╕ рд╢ोрд╖рдг рд╕े рд╣ाрд░рдХрд░ рдХुрдЫ рдордЬрджूрд░ рддो рдмीрдЪ рд░ाрд╕्рддे рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиी рдЬिंрджрдЧी рдХी рдЬंрдЧ рд╣ाрд░ рдЬाрддे рдеे рддो рдХुрдЫ рд╡рд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░। рдЗрдирдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЬो рдмрдЪрддे рдеे, рд╡े рдЕрдд्рдпंрдд рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдПрд╡ं рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиा рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рд╡рд╣рди рдХрд░рддे рдеे। рдЕрдорд░рдЬीрдд рдХौрд░ рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ों рдХी рдкीреЬा рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा ‘рдЧिрд░рдоिрдЯ’ рдоें рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХि-
“рддрди-рдорди рд╣рдоाрд░ा рддреЬрдкे рдкाрдкी
рднрдП рди рд╕ुंрджрд░ рд▓рд╣ंрдЧा
рди рдирдердиी рди рдЪрдордХे рдЪुрдирд░ी
рдЬोрдмрди рдкрдж рдЧрдпा рдорд╣ंрдЧा
рд╕реЬा рд╕рд░рджाрд░ рдЬрдм рд╕िрд░ рдкрд░ рдЫाрдП
рд╡िрд╖ рдкी рдоैं рдорд░ рдЬाрдКँ
рдЫुрд░ी рдХрддाрд░ рд╕े рдкाрд░ рдЙрддाрд░ूँ
рдпा рдмंрдзी рд╕ंрдЧ рд╣ेंрдЧा।”5
рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рд╕े рд╡े рд╕ाрд░े рдХाрд░्рдп рдХрд░рд╡ाрдП рдЬाрддे рдеे, рдЬिрди्рд╣ें рдХрд░рдиे рдоें рдорд╢ीрдиें рднी рдЕрд╕рдорд░्рде рдеी рдпा рдЬिрди рдХाрд░्рдпों рдХो рдХрд░рдиे рдоें рдЬाрди рдЬाрдиे рдХा рдЬोрдЦिрдо рдмрдиा рд░рд╣рддा рдеा। рдХрдорд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж рдоिрд╢्рд░ ‘рдЧिрд░рдоिрдЯ рдХी рдШрдЯрдиा’ рдоें ‘рд░ाрдорд╕ाрдоी’ рдкाрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ाँ рдХे рдоाрд▓िрдХ-рдоाрд▓рдХिрди рдЙрди рдкрд░ рдХिрд╕-рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддे рд╣ैं- рдШोреЬे рдХे рдЧिрд░ рдЬाрдиे рдкрд░ рдЙрд╕рдХे рдкैрд░ рдХी рдоाрд▓िрд╢ рдХрд░рдиा, рдоाрд▓िрдХ рдХो рдХрд╣ीं рдкрд░ рдЦрддрд░ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ो рддो рдкрд╣рд▓े рдЕрдкрдиे рдиौрдХрд░ рдХो рдЖрдЧे рдХрд░ рджेрдиा, рдпрд╣ рд╕рдм рдоाрд▓िрдХाрдиा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд╕ाрдл рдЭрд▓рдХрддा рдеा। рдЙрджाрд╣рд░рдгрддः - “рдЙрдаो рд░ाрдорд╕ाрдоी/ рдЪрд▓ो рд░ाрдорд╕ाрдоी .../ рдирд╣ाрдКँрдЧी рдоैं рдХिрди्рддु рдЧрд╣рд░ी рдирджी рд╣ै/ рдмреЬा рд╢ाрд░्рдХ рдкाрдиी рдоें рдбूрдмा рдЕрднी рд╣ै/ рдЬрд░ा рддुрдо рдкाрдиी рдоें рд╣рд▓ो рд░ाрдорд╕ाрдоी.../ рдЕрд░े рдиाрдЪ рдШрд░ рдоें рдЖрдЧ рдЬрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै/ рдзुрдЖँ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдлैрд▓рддा рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै/ рдмुрдЭाрдУ рдЗрд╕े рдпा рдЬрд▓ो рд░ाрдорд╕ाрдоी/ рдЬрд▓े рд╣ै рдХреЭाрдИ рдоें рдЖрд▓ू рдХे рдЯुрдХреЬे/ рди рдЪрдордЪा рдпрд╣ाँ рдХि рдЯुрдХреЬों рдХो рдЙрд▓्рдЯे/ рддुрдо рд╣ाрде рд╕े рдЕрдм рддрд▓ो рд░ाрдорд╕ाрдоी।”6 рдпрд╣ рдХрд╡िрддा рд░ाрдорд╕ाрдоी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рдЧिрд░рдоिрдЯिрдпा рдордЬрджूрд░ों рдХी рджрдпрдиीрдп рд╕्рдеिрддि рдХा рдЪिрдд्рд░ांрдХрди рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ों рдХो рдЕрдм рддрдХ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा рдХि рдоाрд▓िрдХों рдкрд░ рдЗрдирдХे рджुрдЦ-рджрд░्рдж рдХा рдХोрдИ рдЕрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпे рддो рдЗрдирдХे рдХ्рд░ंрджрди рдХो рд╕ुрдирдХрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЦुрд╢ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ рд░рд╣े рднाрд░рддीрдп рджिрдирднрд░ рдХी рдоेрд╣рдирдд рд╕े рдердХ-рд╣ाрд░рдХрд░ рдЬрдм рд╢ाрдо рдХो рдШрд░ рд▓ोрдЯрддे рд╣ैं рддो рд╡े рдЖрд░ाрдо рдХे рдХुрдЫ рдХ्рд╖рдгों рдоें рдЙрди рдЦुрд╢ी рднрд░े рд▓рдо्рд╣ों рдХो рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рдХрднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднाрд░рддीрдп рд╕рд░рдЬрдоीं рдкрд░ рдмिрддाрдП рдеे। рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╡े рдХैрд╕े рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХी рдЦाрддिрд░ рдЕрдкрдиा рдШрд░рдмाрд░, рдЧाँрд╡ рдФрд░ рджेрд╢ рдЫोреЬрдХрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдЬрдоीं рдкрд░ рдЖрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдП рдФрд░ рдпрд╣ीं рдХे рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдП। рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХ्рдпा рдЦोрдпा рдФрд░ рдХ्рдпा рдкाрдпा? рдХрднी-рдХрднी рдПрдХांрдд рдоें рдЖрдд्рдордоंрдерди рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा рдХि рдпрд╣ाँ рдЖрдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкैрд╕ा рддो рдмрд╣ुрдд рдХрдоाрдпा, рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХा рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдЫुрдЯ рднी рдЧрдпा। рднाрдИ-рдмрд╣рди, рдоाрддा-рдкिрддा, рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдпे рд░िрд╢्рддे рддो рдЫूрдЯे рд╣ी рд╕ाрдеी рд╣ी рдЫुрдЯ рдЧрдпी рдЧाँрд╡ рдХी рдкрдЧрдбंрдбी, рдоिрдд्рд░ों рд╕ंрдЧ рд╣ँрд╕ी-рдаिрдаोрд▓ी, рдирджी рдХा рдирд╣ाрди, рд╡ो рдЬाрдоुрди рдХे рдкेреЬ, рдРрд╕े рд╣ी рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рдХीрдорддी рд▓рдо्рд╣े рдЫूрдЯ рдЧрдП рдФрд░ рд░рд╣ рдЧрдпी рд╕िрд░्рдл рдпाрджें।

рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХा ‘рдЦ्рдпाрд▓ рддेрд░ा’ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдк्рд░ेрдордкрд░рдХ рд╣ै। рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рдк्рд░िрдп рдоिрд▓рди рдХे рдЦ्рдпाрд▓ों рдХो рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдк्рд░िрдп рдоिрд▓рди рдХी рддреЬрдк рдЙрд╕рдХे рдорди рдХो рдЗрддрдиा рд╡्рдпाрдХुрд▓ рдХрд░ рджेрддी рд╣ै рдХि рдЕрдм рдЙрд╕рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд╣ै- рдк्рд░िрдп рдмाрджрд▓ рдХे рд╕рдоाрди рдмрдирдХрд░ рдЖрдП рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡рд░्рд╖ा рд╕े рдЙрд╕े рдЗрддрдиा рддृрдк्рдд рдХрд░ рджे рдЬैрд╕े рдмुँрджे рдк्рдпाрд╕ी рдзрд░рддी рдХो рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрджि рджिрд╡्рдпा рдоाрдеुрд░ рдХे рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд╣ूँ рддो рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддीрдХों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ेрдо рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЬैрд╕े- рдХрд╡िрддा ‘рд╕ोंрдзी рдоिрдЯ्рдЯी’, ‘рдкрддрдЭреЬ’, ‘рдЬрд▓рддрд░ंрдЧ’, ‘рдЧूंрдЧे рдХे рдЧुреЬ рд╕ा’, ‘рдЧुрд▓рджрд╕्рддा’, ‘рднँрд╡рд░ा’, ‘рд╣िрд░рдг’, ‘рдЕрдоाрд╡рд╕’, ‘рдкुрд░्рдгिрдоा’, ‘рд▓рд╣рд░’, ‘рдоोрд░’ рдЖрджि। рдХрд╡рдпिрдд्рд░ि рдиे рдЕрдкрдиे рджूрд╕рд░े рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘11 рд╕िрддंрдмрд░’ рдоें рди्рдпूрдпॉрд░्рдХ рдоें рд╣ुрдП рдЖрддंрдХी рд╣рдорд▓े рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдиे рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдХा рдХोрдИ рджेрд╢, рдХोрдИ рдзрд░्рдо рдпा рджिрди-рдИрдоाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдХा рднी рд▓рд╣ू рдмрд╣ा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै- рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиा। рдЗрд╕ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ ‘рдЗрддिрд╣ाрд╕’, ‘рдЬंрдЧ’, ‘рд╣ाрдЬрд░ी’, ‘рдорд░्рд╕िрдпा’, ‘рдХाрдпрд░’, ‘рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा’, ‘рдУрд╕ाрдоा рдмिрди рд▓ाрджेрди’ рдЖрджि рдРрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं, рдЬो рдЖрддंрдХрд╡ाрдж рдХी рдкрд░рддें рдЦोрд▓рддी рд╣ैं рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХो рдоाрдирд╡рддा рдХा рдкाрда рдкреЭाрддी рд╣ैं।

рдоाрд▓рддी рд░ाрдордмрд▓ी ‘рдЬीрд╡рди рдХी рд░ोрдЯी’ рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ा рдЬीрд╡рди рднी рд░ोрдЯी рдХे рд╕рдоाрди рд╣ी рд╣ै। рдЬैрд╕े рд░ोрдЯी рдХрднी рдоुрд▓ाрдпрдо рддो рдХрднी рдХреЬрдХ рдмрди рдЬाрддी рд╣ै, рдаीрдХ рд╡ैрд╕े рд╣ी рдЬीрд╡рди рдоें рднी рдЕрдиेрдХ рдЙрддाрд░-рдЪреЭाрд╡ों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЬीрд╡рди рдоें рдХрдИ рдмाрд░ рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै рддो рдХрдИ рдмाрд░ рдорди рдЦुрд╢िрдпों рд╕े рд╕рд░ाрдмोрд░ рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕ुрдЦ рдХी рдПрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рджुрдЦों рдХा рдЖрдиा рднी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕рдордп рднी рдЖрддा рд╣ै рдЬрдм рдоेрд╣рдирдд рд╡्рдпрд░्рде рдЬाрди рдкреЬрддी рд╣ै, рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоे рд╣рдоें рд╣िрдо्рдордд рд╣ाрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдиिрд░ंрддрд░ рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рддे рд░рд╣рдиी рдЪाрд╣िрдП। рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े- “рдЬीрд╡рди рдХी рд░ोрдЯी рдЦिрд▓ рдЙрдаेрдЧी рдЬрдм/ рдк्рдпाрд░ рдФрд░ рдоेрд╣рдирдд рд╕े/ рдЧूँрдзрддा рд╣ै рдЖрдЯा/ рд╕рдж्рдЧुрдгों рдХा рдкाрдиी рдоिрд▓ाрдХрд░/ рдЦुрд╢िрдпों рдХी рдоिрдаाрд╕ рд▓ाрддी/ рдЬीрд╡рди рдХी рдпрд╣ рд░ोрдЯी।”7 ‘рдиाрд░ी’ рдХрд╡िрддा рдоें рдХрд╡рдпिрдд्рд░ि рдиे рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдиाрд░ी рддिрддрд▓ी рдХी рднांрддि рдХोрдорд▓ рджिрдЦрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдкрдд्рдерд░-рд╕ी рдордЬрдмूрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЯूрдЯрдХрд░ рдШрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЬोреЬрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдкुрд░ुрд╖ рд╕рдд्рддा рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдЗрдирдХा рдЗрддрдиा рд╢ोрд╖рдг рднी рди рдХрд░ो рдХि рдпे рд╕्рд╡рдпं рдХो рд╡िрдкрд░ीрдд рд╕ाँрдЪे рдоें рдвाрд▓ рд▓े। рдпрджि рдРрд╕ा рд╣ुрдЖ рддो-
“рдпрд╣ рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै рдмाреЭ
рдпा рддूрдлाрди рдмрдиाрдХрд░ рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддी
рд╕ाрд░ा рдЬрдЧ рдорд╣ाрди।”8

рдЪंрдкा рд╡рд╢िрд╖्рда рдоुрдиि рдХी рдХрд╡िрддा ‘рд╢рд░рдгाрдЧрддि’ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдпрд╣ рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╣рдоें рд╡िрд╖рдо рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХा рд╣ाрде рдеाрдоे рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╣рдоें рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХा рд╕ाрде рдХрднी рдирд╣ीं рдЫोреЬрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрджि рдЖрдкрдХी рд╢рд░рдг рдоें рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕рдХी рдЙрдЪिрдд рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП-
“рдпрд╣ рд╕ुрди рдмोрд▓ी рдоैं рдЬीрдУ рдЕрдм рдЗрд╕ рдирди्рд╣े рдХे рд▓िрдП
рддрдорди्рдиा рдмुрд▓ंрдж рд░рдЦो рдЗрд╕рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП
рдоेрд░े рдШрд░ рдоें рдЖрдЬ рд╕े рддू рдмрдиेрдЧी рдоेрд░ी рд╕рд╣ाрдпрдХ
рдоेрд░ी рд╢рд░рдг рдоें рдлрд▓ों рддू рдФрд░ рддेрд░ा рдмाрд▓рдХ।”9

рдоाँ рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдпी рдХрд╡िрддा ‘рд╢ाрдорд▓ा рджुрдЦрди’ рдоाрддृрдд्рд╡ рдХे рд╕рд░ोрдХाрд░ рдХो рдЙрднाрд░рддी рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬрдм рдЕрдд्рдпंрдд рджुрдЦ-рджрд░्рдж-рдкीреЬा рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм рдоाँ рдФрд░ рдоाँ рдХा рд╕ाрдпा рд╣ी рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै। рд╣рдоाрд░ी рдХрд░ाрд╣ рдоें рднी рдоाँ рд╢рдм्рдж рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рдЪंрдкा рд╡рд╢िрд╖्рда рдоुрдиि рднी рдоाँ рдХो рдЗрд╕ी рд░ूрдк рдоें рдпाрдж рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддी рд╣ै рдХि- “рдЖрдкрдиे рдк्рдпाрд░ рдХा рдмौрдЫाрд░ рд╣рдо рдкрд░ рдмрд░рд╕ाрдпा/ рдзрд░рддी рдХी рдЧोрдж рдиे рд╕рдоेрдЯ рд▓ी рдЖрдкрдХी рдпाрджрдЧाрд░ рдХाрдпा/ рд░рд╣ рдЧрдпीं рдЕрдм рд╕िрд░्рдл рдЖрдк рдХी рдпाрджрдЧाрд░ рд╕ाрдпा।”10 ‘рдЬैрд╕ा рджेрд╢ рд╡ैрд╕ा рднेрд╖’, рдЗрд╕ рдХрд╣ाрд╡рдд рдХो рд╡िрджेрд╢ рдоें рдЧрдП рднाрд░рддीрдпों рдиे рдЕрдкрдиा рддो рд▓िрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡े рдЕрдкрдиी рд╕рдн्рдпрддा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬ, рддीрдЬ-рдд्рдпौрд╣ाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдПँ рдирд╣ीं рднूрд▓े рд╣ैं। рдЖрдЬ рднाрд░рддीрдп рдд्рдпौрд╣ाрд░ों рдХो рднाрд░рдд рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднी рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрдирдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं। рдмाрджрд▓, рдЭрд░рдиे, рдкрд╣ाреЬ, рд╣рд╡ा, рд╡рд░्рд╖ा, рд╕рдоुрдж्рд░, рд▓рд╣рд░े, рд╡ृрдХ्рд╖ рдРрд╕े рд╣ी рди рдЬाрдиे рдХिрддрдиे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рддрдд्рд╡ों рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЗрди рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рд╢ाрдорд▓ा рджुрдЦрди рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा ‘рдЬрдм рдЙрд╖ा рдЖрдИ’ рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рд▓िрдЦрддी рд╣ै рдХि- “рдкрд░्рджा рд╣рдЯाрдпा, рдмाрд╣рд░ рджेрдЦा рддो/ рдХ्рдпा рджृрд╢्рдп рд░рдЪрдпिрддा рдиे рд░рдЪाрдпा।/ рдкрд╣ाреЬ рдХी рдоाрд▓ा рджूрд░-рджूрд░ рддрдХ рджिрдЦाрдИ рджी।...рд╣рд▓рдХी рд╣рд╡ा рдоें рдЙреЬрддी рдЖрдИ/ рдЙрд╖ा рдХी рдоीрдаी рдорд╣рдХ, рд╕рдм рдХो рдЬрдЧाрдпा/ рдЕрдо्рдмрд░ рдоें рджुрд▓рд╣ा, рджुрд▓рд╣рди рдХे рдоाрдеे рдкाрд░ рд╕िрди्рджूрд░ рд▓рдЧाрдпा।/ рд╕िрди्рджूрд░ी рд░ंрдЧ рдХी рд╕ाреЬी рджुрд▓рд╣рди рдкрд╣рдиी рдеी।/ рдмाрджрд▓ рджुрд▓्рд╣े рдиे, рджुрд▓рд╣рди рдХा рдмाрд▓ рдмिрдЦрд░ाрдпा/ рджोрдиों рд╕े рд╕ुрдмрд╣ рдоें рдЕрдж्рднुрдд рдиृрдд्рдп рджिрдЦाрдпा।”11  рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рдРрд╕े рд╣ी рдЕрдиेрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЕрдзिрдХांрд╢ рдХрд╡рдпिрдд्рд░िрдпों рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं। 

рдЕंрддрддः рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдордЬрджूрд░ों рдиे рд╡िрджेрд╢ी рдЬрдоीं рдкрд░ рдЬिрд╕ рдкीреЬा рдХो рд╕рд╣ा, рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा, рдоाрд▓िрдХ рдФрд░ рдиौрдХрд░ рдХे рдмीрдЪ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХा рдЬो рдХреЬрд╡ा рдЕрдиुрднрд╡ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХिрдпा рдФрд░ рдЗрдирдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╡े рддрдоाрдо рд╢ोрд╖рдг, рдЬिрдирдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рднाрд░рддीрдп рдордЬрджूрд░ рдЪैрди рд╕े рдХрднी рд╕ो рди рд╕рдХे, рдЙрди рдХाрд░рдгों рдХो рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦिрдХाрдПँ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдо рд╕рдмрдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрддी рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рджрд░्рдж, рдкीреЬा, рдЪीрдЦ-рдЪीрдд्рдХाрд░, рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рддो рд╣ै рд╣ी рд╕ाрде рдоें рдЬीрд╡рди рдоें рдирд╡рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╢ा рднी рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╖ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдмाрдд рдХी рдЬाрдП рддो рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдоें рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╕ुंрджрд░ рдвंрдЧ рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╣िंрджी рдХे рд╕ाрде рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рдЕрд░рдмी, рдлाрд░рд╕ी, рдЙрд░्рджू, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी, рдкंрдЬाрдмी, рднोрдЬрдкुрд░ी, рдЧुрдЬрд░рддी, рдорд░ाрдаी рдЖрджि рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рдж рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рдХाрд╡्рдп рдХी рднाрд╖ा- рд╕рд╣рдЬ, рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХो рд╡िрднिрди्рди рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХे рд╢рдм्рджों рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢ рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рддिрдХाрдд्рдордХрддा, рдЪिрдд्рд░ाрдд्рдордХрддा, рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рддрддा, рдоुрд╣ाрд╡рд░ों-рдХрд╣ाрд╡рддों рдФрд░ рдЕрд▓ंрдХाрд░рдзрд░्рдоिрддा рдХे рдмेрдЬोреЬ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд╢ाрдм्рджिрдХ рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ рдХрд╣ीं-рдХрд╣ीं рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрди рдд्рд░ुрдЯिрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рднाрд░рдд рд╡ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧौрд░рд╡ाрди्рд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдмреЭाрдиे рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрдХों рдХे рд╕ाрде рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдиे рднी рдЕрдкрдиा рдЕрд╣рдо рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ-рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХे рдоिрд▓ेрдЬुрд▓े рд▓ेрдЦрди рдХा рдпрд╣ рдкрд░िрдгाрдо рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рд╣िंрджी рдХो рдЬाрдирдиे-рд╕рдордЭрдиे-рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓े рднाрд░рдд рдоें рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ैं рдмрд▓्рдХि рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднी рдмрд╣ुрд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी 
1. рдбॉ. рдмाрдкूрд░ाрд╡ рджेрд╕ाрдИ. (2020). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрди. рдХाрдирдкुрд░: рдкрд░ाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 14
2. рдбॉ. рдмाрдкूрд░ाрд╡ рджेрд╕ाрдИ. (2020). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрди. рдХाрдирдкुрд░: рдкрд░ाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 15
3. рдбॉ. рдмाрдкूрд░ाрд╡ рджेрд╕ाрдИ. (2020). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрди. рдХाрдирдкुрд░: рдкрд░ाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 15
4. рдбॉ. рдмाрдкूрд░ाрд╡ рджेрд╕ाрдИ. (2020). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдПрд╡ं рд╡िрд╡ेрдЪрди. рдХाрдирдкुрд░: рдкрд░ाрдЧ рдк्рд░рдХाрд╢рди. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा 17
5. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  29
6. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  38
7. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  146
8. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  147
9. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  150
10. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  154
11. рд╡िрдорд▓ेрд╢ рдХांрддि рд╡рд░्рдоा. (2016). рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рднाрд░рддीрдп рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп. рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда. рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा  154



No comments :

Post a Comment

We welcome your comments related to the article and the topic being discussed. We expect the comments to be courteous, and respectful of the author and other commenters. Setu reserves the right to moderate, remove or reject comments that contain foul language, insult, hatred, personal information or indicate bad intention. The views expressed in comments reflect those of the commenter, not the official views of the Setu editorial board. рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд░рдЪрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╢ाрд▓ीрди рд╕рдо्рд╡ाрдж рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рд╣ै।