Showing posts with label рдЖрд▓ेрдЦ. Show all posts
Showing posts with label рдЖрд▓ेрдЦ. Show all posts

рдирдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рдЖрд▓ोрдХ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी

рдЖрдирди्рдж рджाрд╕

рдЖрдирди्рдж рджाрд╕

рд╢ोрдз рд╕ाрд░ांрд╢: рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рдЕрдкрдиा рдЖрдзाрд░ рдоाрдирддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдЖрдИ.рдХे.рдПрд╕.) рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХी рдЦाрдИ рдХो рдкाрдЯрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP) 2020 рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдФрд░ рдПрдХीрдХрд░рдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпां рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдХैрд╕े рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рдмрдиा рд╕рдХрддी рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ рдХे рдЬрд░िрдП рдкрддा рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХो рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиे рдХा рднी рдк्рд░рдпाрд╕ рд░рд╣ेрдЧा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдкрд░िрдк्рд░ेрдХ्рд╖्рдп рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рднूрдоिрдХा рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдиिрд╣िрдд рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддाрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдпрджि рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХा рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╕рдлрд▓ рд╡ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рд░ुрдк рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рдд рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдоें рдПрдХ рдирдпा рдЖрдпाрдо рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी।

рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдмौрдж्рдзिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдгाрд▓ी рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╡्рдпाрдХрд░рдг, рдЧрдгिрдд, рдЦрдЧोрд▓рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдпोрдЧ, рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж, рд╕ंрдЧीрдд, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬैрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдеी рдЬो рдордиुрд╖्рдп рдХो рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдиाрд▓ंрджा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╡рд▓्рд▓рднी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп,рд╡िрдХ्рд░рдорд╢िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдУрджंрддрдкुрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рд╕ोрдордкुрд░ा рдорд╣ाрд╡िрд╣ाрд░, рдЬрдЧрдж्рджрд▓ा рдорд╣ाрд╡िрд╣ाрд░, рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдкुрд╖्рдкрдЧिрд░ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдоिрдеिрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЖрджि рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдпोрдЧрджाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рдеा, рдЬрд╣ां рджुрдиिрдпा рднрд░ рд╕े рд╡िрдж्рд╡ाрдиों, рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХों рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХों рдиे рднी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЬैрд╕े рд╕ुрд╢्рд░ुрдд, рдЪрд░рдХ, рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ, рд╡рд░ाрд╣рдоिрд╣िрд░, рдкाрдгिрдиि, рднाрд╕्рдХрд░ाрдЪाрд░्рдп, рдм्рд░рд╣्рдордЧुрдк्рдд, рдЪाрдгрдХ्рдп, рдЪрдХ्рд░рдкाрдгि рджрдд्рддा, рдоाрдзрд╡, рдкрддंрдЬрд▓ि, рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди, рдЧौрддрдо, рдкिंрдЧрд▓ा, рд╢ंрдХрд░рджेрд╡, рдоैрдд्рд░ेрдпी, рдЧाрд░्рдЧी рдФрд░ рддिрд░ुрд╡рд▓्рд▓ुрд╡рд░ рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЕрдкрдиा рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмौрдж्рдз рдФрд░ рдЬैрди рдХाрд▓ рддрдХ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеी। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдорд╣ाрди рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे реЫрд░िрдпे рдХрдИ рд╕ाрд▓ों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдХे рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдирдИ рдЦोрдЬों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдпे рд╕рднी рдк्рд░рдоाрдг рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдХा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХा рдПрдХ рдкीрдв़ी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीрдв़ी рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢ोрдз, рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзрди рдФрд░ рдирдП рдЙрдкрдпोрдЧों рдХे реЫрд░िрдпे рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдкोрд╖िрдд рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиा реЫрд░ूрд░ी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЧрд╣рди рд╕рдордЭ рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै।

рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (IKS) рдоें рддीрди рд╢рдм्рдж рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा рд╣ै: рднाрд░рддीрдп + рдЬ्рдЮाрди + рдк्рд░рдгाрд▓ी। ‘рднाрд░рддीрдп рд╢рдм्рдж рдЕрдЦंрдб рднाрд░рдд рдЕрд░्рдеाрдд् рдЕрд╡िрднाрдЬिрдд рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдЬ्рдЮाрди’ рд╢рдм्рдж ‘рдоौрди рдЬ्рдЮाрди’ рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдЬ्рдЮाрди рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдмुрдж्рдзि рд╕े рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдпрд╣ाँ ‘рдк्рд░рдгाрд▓ी’ рд╢рдм्рдж рд╕े рдЖрд╢рдп рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдпोрдЬрдиा рд╕े рд╣ै рддाрдХि рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рдоूрд╣ рддрдХ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдкрд╣ुँрдЪा рдЬा рд╕рдХे। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (IKS) рдоें рддीрди рд╢рдм्рдж рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं: рднाрд░рддीрдп, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी। рдЗрди्рд╣ें рд╕ूрдХ्рд╖्рдорддा рд╕े рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं –
1. рднाрд░рддीрдп: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢рдм्рдж рдХो рд╡ृрд╣рдж рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै।  рдпрд╣ рдЕрдЦंрдб рднाрд░рдд рдХे рдЕрд╡िрднाрдЬिрдд рднाрд░рддीрдп рдЙрдкрдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд░्рдоा рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди, рдЙрдд्рддрд░ рдоें рд╣िрдоाрд▓рдп рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рддрдХ рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЪाрдгрдХ्рдп рдиे рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी рдеी।  рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдг рд░рдЪрдиे рд╡ाрд▓े рдкाрдгिрдиि рдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХे рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрд░्рдЬिрдд рдХी рдеी рдЬो рдЕрдм рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рдкंрдЬाрдм рдк्рд░ांрдд рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХрд▓ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा, рджрд░्рд╢рди, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ, рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоुрдХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХिрдпा рдеा। рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬो рд╡िрджेрд╢ी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рднाрд░рдд рдЖрдП рдФрд░ рдЗрд╕ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдпा рдФрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рдЕрди्рдп рдХोрдиों рдоें рдЕрдкрдиे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХिрдпा। 
2. рдЬ्рдЮाрди: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЬ्рдЮाрди‘рдоौрди рдЬ्рдЮाрди’ рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрди рдЪाрд╣рдиे рд╡ाрд▓ों рдХी рдмुрдж्рдзि рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ों рдоें рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬ्рдЮाрди рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдФрд░ рдЧैрд░-рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдоौрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рдирдП рд╕िрдж्рдзांрддों рдФрд░ рд░ूрдкрд░ेрдЦाрдУं рдХे рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। 
3. рдк्рд░рдгाрд▓ी: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдЖрд╢рдп рд╣ै рдЬ्рдЮाрди рдХे рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी-рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдпोрдЬрдиा। рд╕ंрд╣िрддाрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдЬ्рдЮाрди рд╕ाрдзрдХ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा, рд░ुрдЪि рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рддाрдХि рд╡рд╣ рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХे। рдЗрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╕рдордЧ्рд░ рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЬाрдирдХाрд░ी рд╕े рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी рдХि рд╡िрднिрди्рди рдЬ्рдЮाрди рдШрдЯрдХ рддाрд░्рдХिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкूрд░рдХ рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХा рдПрдХ рдкीрдв़ी рд╕े рджूрд╕рд░ी рдкीрдв़ी рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕ंрдЬोрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрди рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рдмोрд▓िрдпों рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै। 
           рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдзाрд░ा рд╣ै, рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рдпा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЬीрд╡рди рдХे рд╣рд░ рдкрд╣рд▓ू - рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рджрд░्рд╢рди, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЖрджि рдоें рднी рдЧрд╣рд░ी рдЕंрддрд░्рджृрд╖्рдЯि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЪрд▓рддे рднाрд░рдд рдХा рдЕрддीрдд рдмрд╣ुрдд рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд░рд╣ा рд╣ै। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдЖрдИ.рдХे.рдПрд╕.) рдХो рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рддрд╣рдд рдПрдХ рдмреЬा рдХрджрдо рдЙрдаाрдпा рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
             рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдордиोрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рддंрдд्рд░िрдХा рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░рдХृрддि, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдХे рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрдзिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди-рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рд╕рдорд░्рдерди, рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рддрдеा рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЕрддीрдд рд╕े рд╕ीрдЦрдиे рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣рдоाрд░ी рдкुрд░ाрдиी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиा рд╣ै, рдЬो рдЬ्рдЮाрди рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХी рдПрдХ рдЕрдЦंрдб рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд░рдЦрддे рд╣ैं, рддाрдХि рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоौрдЬूрджा рдФрд░ рдЙрднрд░рддी рдЪुрдиौрддिрдпों (рднाрд░рддीрдп рджृрд╖्рдЯि) рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХे। рдЗрд╕ рд╡्рдпाрдкрдХ рдвांрдЪे рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдиा, рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी (рдЖрдИрдХेрдПрд╕) рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд╣рд▓ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡िрдз рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрдиुрднрд╡ рдкेрд╢ рдХрд░рдиा рд╣ै рддाрдХि рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдиिрд╣िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рдУрд░ рдПрдХ рдЖрджрд░्рд╢ рдмрджрд▓ाрд╡ рджрд░्рд╢ाрдпा рдЬा рд╕рдХे।
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддंрдн рдХुрдЫ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-

              рд╢्рд░ेрдгी

рд╡िрднाрдЧ

рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рддрдХрдиीрдХ, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдп (Science, Technology, Trade & Commerce)

 

рд▓ौрд╣ рд╕्рддंрдн (Iron Pillar), рдк्рд░ाрдЪीрди рдзाрддु рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Ancient Metallurgy), рд╢рд▓्рдп рдЪिрдХिрдд्рд╕ा (рд╕ुрд╢्рд░ुрдд) (Surgery, Sushruta), рдЦрдЧोрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди (рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ) (Astronomy, Aryabhatta), рдоाрдирд╕рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Psychology), рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Chemistry), рд╡िрдоाрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Aeronautics), рдоाрдкрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Measurement Science),  рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Botany).

рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдХрд▓्рдпाрдг

(Health & wellness)

рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж (Ayurveda), рдпोрдЧ (Yoga), рдкौрдзे рдЖрдзाрд░िрдд рджрд╡ा (Plant based medicine), рд╡ैрдж्рдпрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Medicine), рдЬ्рдпोрддिрд╖ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Astrology).

 

рдЕंрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Mathematics)

рд╢ूрди्рдп (Zero), рджрд╢рдорд▓рд╡ рдк्рд░рдгाрд▓ी (Decimal System), рдЬ्рдпाрдоिрддि (Geometry) рд╡ैрджिрдХ рдЧрдгिрдд (Vedic Math), рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Arthashastra).

 

рднाрд╖ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдФрд░ рдХрд▓ा (Language Literature, Art & Culture)

рд╕ंрд╕्рдХृрдд (Sanskrit), рдкाрд▓ी(Pali), рдк्рд░ाрдХृрдд (Prakrit), рдкाрдгिрдиि рд╡्рдпाрдХрд░рдг (Panini Grammar), рд╡ेрдж (Veda), рдЙрдкрдиिрд╖рдж (Upanishad), рдЪाрд░ рдЙрдкांрдЧ (Four Upangas), рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Bharat’s Natyashastra), рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (Drawing), рд╡ाрджрди (Playing Instruments), рджृрд╢्рдпрдоाрди рдХрд▓ा (Visual Art), рдиृрдд्рдпрдХрд▓ा (Dance), рд╣рд╕्рддрдХрд▓ा (Craft work), рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा (Sculpture).

 

рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा (Architecture)

рд╡ाрд╕्рддु рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Vastu Shastra), рдоंрджिрд░ рдЕрднिрдпांрдд्рд░िрдХी (Temple Engineering), рд╕ीрдв़ीрджाрд░ рдХुрдПँ (Step Wells), рдХिрд▓ा рдиिрд░्рдоाрдг (Fort Construction), рд╢рд╣рд░ी рдпोрдЬрдиा (Urban Planning)

рдХृрд╖ि рдПрд╡ं рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी (Agriculture & Ecology)

рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी (Organic Farming), рдЬрд▓ рдЫाрдЬрди (Rainwater Harvesting), рдкंрдЪрдЧрд╡्рдп (Panchgavy).

 

рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рддрд░्рдХ

(Philosophy & Logic)

рди्рдпाрдп (Nyaya), рд╕ांрдЦ्рдп (Sankhya), рд╡ैрд╢ेрд╖िрдХ (Vaisheshika), рдоीрдоांрд╕ा/рдЬ्рдЮाрдирд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Epistemology), рд╡ेрджांрдд рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा (Vedant School of thought), рдЬैрди рджрд░्рд╢рди (Jain Darshana), рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди (Buddha Darshana), рдЖрдЬीрд╡िрдХ рджрд░्рд╢рди (Ajivak Darshana), рдЪाрд╡ाрд░्рдХ рджрд░्рд╢рди (Chavark Darshana), рджिрдЧ्рдиाрдЧ (Dignag)


рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХिрд╕ी рднी рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк рдпा рдЧрддिрд╡िрдзि рдХो рдХрд░рддे рд╡рдХ्рдд рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рдоूрд▓рднूрдд рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдиреЫрд░ рджेрддी рд╣ै-1. рдкрд░рдо्рдкрд░ा 2. рджृрд╖्рдЯि 3. рд▓ौрдХिрдХ-рдк्рд░рдпोрдЬрди।

1.рдкрд░рдо्рдкрд░ा: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рдзрд░ोрд╣рд░ рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдоाрдирдиा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рджिрдпों рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдЬ्рдЮाрди, рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдзि рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдФрд░ рдЙрд╕े рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдЕрдЦंрдб рднाрд░рдд рдХी рдЕрдЦंрдб рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै।

2.рджृрд╖्рдЯि: рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ैं рдЬो рдЗрд╕ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो 'рднाрд░рддीрдп' рдмрдиाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рдд рдХी рдЙрднрд░рддी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ीрди рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдХрд░, рд╣рдо рдРрд╕े рд╕рдордЧ्рд░ рд╕рдоाрдзाрди рдХी рдУрд░ рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬो рдХिрд╕ी рднी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рд╣ैं।

3.рд▓ौрдХिрдХ-рдк्рд░рдпोрдЬрди: рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЙрднрд░рддी рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдФрд░ рдк्рд░рдпोрдЬрди рдХो рдЬрдЧ рдЬाрд╣िрд░ рдХрд░рдиा рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдЙрд╕рдХी реЫрд░ूрд░рддों рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдаोрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै।

            рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕ंрдЪрд░рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдирд╡ोрди्рдоेрд╖рдХों рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдк्рд░ेрд░рдгा рджेрддी рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020

                   рднाрд░рдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░рди्рдеों, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рдн्рдпрддा, рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдмрд╣ुрднाрд╖ाрд╡ाрдж рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдпे рд╕ाрд░ी рдЪीрдЬें рд╣рд░ рднाрд░рддीрдп рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рд╕рдордЭ, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдЬ्рдЮाрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рд╕ंрд╕्рдХृрдд, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рддीрдпрддा рдХेрд╡рд▓ рд╢рдм्рдж рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдШрдиिрд╖्рдарддा рд╕े рдЬुрдбे рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрди्рдирддि, рддрдеा рд╕рдн्рдпрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЙрдд्рдеाрди рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХे рдорд╣ाрди рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЗрд╕ рдЧрд╣рди рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рднाрд░рдд рдоें рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЖрдзाрд░ рдЧुрд░ुрдХुрд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд░ूрдкों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рднाрд░рдд рдХे рдиाрд▓ंрджा, рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा, рдиिрдХ्рд░рдорд╢िрд▓ा, рдЙрдЬ्рдЬैрдиी, рдХाрд╢ी, рд╡рд▓्рд▓рднी рдЖрджि рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕े рдЖрдЧे рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рднी рднрд░рд╕рдХ рдк्рд░рдпрдд्рди рдХिрдпे рд╣ैं। рдбॉ. рд╡рд╕ंрдд рд╢िंрджे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी’ рдоें рдмрддाрддे рд╣ैं- “рдЬрдм рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрдж्рдзрддि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी рдФрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд▓ोрдЧों рдХे рдЖрдЧрдорди рд╕े рдкрд╣рд▓े рджेрд╢ рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рддрдм рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рджुрдиिрдпा рдоें рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдордЬрдмूрдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी।”1 рдЧाрд░्рдЧी, рдЕрдкाрд▓ा, рдЛрддंрднрд░ा, рдоैрдд्рд░िрдпा рд▓ोрдкाрдоुрдж्рд░ा рдЖрджि рд╡िрджुрд╖ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рднी рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрдкрдиा рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ीं рдмुрдж्рдз, рдЪрд░рдХ, рдХाрдд्рдпाрдпрди, рдЖрд░्рдпрднрдЯ्рдЯ, рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп, рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж, рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рд╡рд░ाрд╣рдоिрд╣िрд░, рдХрдгाрдж рдЖрджि рдиे рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдмुрдж्рдзि рд╕े рдЗрд╕ рд╡िрд╢ाрд▓рдХाрдп рднाрд░рдд рднूрдоि рдХो рдзрди्рдп рдХिрдпा рд╣ै।

                  рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдиाрджिрдХाрд▓ рд╕े рд╕рддрдд, рджीрд░्рдШрдХाрд▓ीрди рдПрд╡ं рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬो рд╕ंрдкूрд░्рдг рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЕрдиाрджि рдХाрд▓ рд╕े рдЕрдиेрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд░рд╣े рдФрд░ рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдоें рд▓рдо्рдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ी। рдкूрдЬा рд╢рд░्рдоा рдХे рд╢рдм्рджों рдоें “рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдоें рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं рдЬो рдЕрдиुрднрд╡, рдЕрд╡рд▓ोрдХрди, рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдХрдаोрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдоाрди्рдпрддा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоें рд▓ाрдиे рдХी рдЗрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдиे рд╣рдоाрд░ी, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдХрд▓ा, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдХाрдиूрди, рди्рдпाрдп, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдПрдХ рдРрд╕ी рдХрдЪ्рдЪी рд╕реЬрдХ рдХे рд╕рдоाрди рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдкрдд्рдерд░ рдоिрд▓рддे рд╣ैं, рдкрд░ рд╕ाрде рд╣ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕्рдеाрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ рднी рдмрдиाрддी рд╣ै।”2 рднाрд░рдд рдХी рдЗрд╕ рдорд╣ाрди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдиे рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрдЦंрдбрддा, рд╡िрдирдо्рд░рддा, рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЖрдкрд╕ी рдк्рд░ेрдо- рд╕рдо्рдоाрди рдЬैрд╕े рдоूрд▓्рдпों рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा। рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдиे рд╡िрд╢ाрд▓ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा। рднाрд░рддीрдп рджрд░्рд╢рди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордиुрд╖्рдп рдХी рд╕ोрдЪ рдХी рдХрдИ рд╕ीрдоाрдПँ рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЬ्рдЮाрди рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХी рдПрдХ рд╣ी рдзाрд░ा рдХा рдЬрд╢्рди рдордиाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣рдо рд╕рдм рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ рдзाрд░ा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं। рд╣рдоाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЬो рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै, рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдХो рджрдмाрдиे рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рдЗрддрдиे рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рд╣рдо рдЕрдкрдиे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╕рдорди्рд╡рдп-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдорд░рд╕рддा рд╕े рдХोрд╕ों рджूрд░ рд╣ैं। рднाрд░рдд рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЬाрдирдиा, рд╕рдордЭрдиा, рдлैрд▓ाрдиा рдФрд░ рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕्рдеाрди рджेрдиे рд╕े рд╣рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ेрдЧा। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдХे рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЦреЬा рдХрд░ рдкाрдПँ рддो рднाрд░рдд рдХो рд╡िрд╢्рд╡рдЧुрд░ु рдмрдирдиे рд╕े рдХोрдИ рдирд╣ीं рд░ोрдХ рд╕рдХрддा рд╣ै।

                рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рднाрд░рдд рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдиीрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕рднी рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░ेрдЧी। рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрд╡िрдз рд░ूрдкों рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдФрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдХे рдпрд╣ рдиीрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рдмрд╣ुрд▓рд╡ाрджी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдЧी рдЬो рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рд╡िрд╡िрдзрддा рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рд╣िрддों рдФрд░ рдЬрд░ूрд░рддों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдкрд░ рдПрдХ рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдпा рдЬाрдПрдЧा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЙрди рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдЬाрдирдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдоिрд▓ेрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдпрд╣ рд╡िрдХрд▓्рдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдпूрдЬी рдпा рдкीрдЬी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд▓ेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХा рдХрдо рд╕े рдХрдо рдкрдЪाрд╕ рдк्рд░рддिрд╢рдд рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдХोрдИ рднी рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд░ाрдЬ्рдпों/рдХेंрдж्рд░рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╢ों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдоूрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпाँ, рдХрд▓ाрдУं, рд╢िрд▓्рдк, рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдЖрджि рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдоें рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдПрдХीрдХрд░рдг, рд╕ंрдХाрдп рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рдХрд▓ाрдХाрд░ों-рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧ, рднाрд░рддीрдп рд╡िрд░ाрд╕рдд рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд, рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдШрдЯрдХ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा, рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рджाрдпрд░ा, рдСрдирд▓ाрдЗрди/рдУрдбीрдПрд▓ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо, рднрд░्рддी, рдиिрдпрдоिрдд рд╕ंрдХाрдп рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрд╡рд╕рд░, рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдирд╡ाрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдерди рдФрд░ рдЬрдирднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рдХा рд╕ुрдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рд╣ोрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХों рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдкैрджा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी। рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдФрд░ рдкुрдирд╢्рдЪрд░्рдпा рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЦोрдЬ рдоें рд░ुрдЪि рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।

               рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рд╕ाрде рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоुрдж्рджों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдФрд░ рдЙрди рдоुрдж्рджों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдПрдЧी। рдпрд╣ рд╡िрднिрди्рди рд╣िрддрдзाрд░рдХों рдХे рдмीрдЪ рд╕рдоृрдж्рдз рд╡ рд╡िрд╡िрдз рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╡िрдХाрд╕- рд╕рдордЭ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдЧी рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдХी рдорджрдж рд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЬीрд╡ंрддрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी। рдбॉ рджेрд╢рдмंрдзु рд▓िрдЦрддे рд╣ैं - “рдЖрдЬ рдХे рдЗрд╕ рднौрддिрдХрд╡ाрджी рдпुрдЧ рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдкुрдиः рдЗрд╕ी рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХी рдУрд░ рдЖрдХृрд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдХ्рдпों рдХि рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╣ी рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рднी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╣ाрдиि рдкрд╣ुँрдЪाрдХрд░ рдоाрдирд╡ рдоाрдд्рд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднाрд░рддीрдп рдЛрд╖िрдпों рдХो рдХрджाрдкि рд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рд░рд╣ा।”3 рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдиे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдирд╡ीрди рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХेंрдж्рд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдП рдЬाрдиे рдХी рднी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╣ै। рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдЕंрддःрд╡िрд╖рдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдзाрддु рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдк्рд░ाрдЪीрди рдирдЧрд░ рдиिрдпोрдЬрди, рдЬрд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЙрдЪ्рдЪ рдЕंрддः рд╡िрд╖рдп рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкрд░ рдЗंрдЯрд░्рдирд╢िрдк рдХो рдмреЭाрд╡ा рдФрд░ рд╕ंрдХाрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдкेрд╢рдХрд╢ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдиे рдЕрдкрдиे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рд╣ै рддрдеा рд▓ाрдЦों рдкुрд╕्рддрдХों рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдмрдиाрдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рднी рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрди.рдЖрд░.рдПрдл. рд╕े рднी рдЬोреЬा рдЧрдпा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рдПрди.рдЖрд░.рдПрдл.  рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рдЕрдиुрджाрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдиिрдзि рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕िреЮाрд░िрд╢ рд╣ै। рдЕंрддрд░-рд╡िрд╖рдпрдХ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рд╢ीрд░्рд╖ рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ी рдкрд░िрдХрд▓्рдкों/ рдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рдЬोреЬрдХрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЕрдЧ्рд░рд╕рд░ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рд╣ै। рднाрд░рдд-рдХेंрдж्рд░िрдд рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рддीрдп рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж् рдЬैрд╕े рдиिрдХाрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдХो рджेрдЦ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рдЬ्рдЮाрди рдХो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдПँ рдкрд░्рдпрдЯрди рдЬैрд╕ी рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। ‘рдПрдХ рднाрд░рдд рд╢्рд░ेрд╖्рда рднाрд░рдд’ рдкрд╣рд▓ рдХे рддрд╣рдд, рд╕ौ рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЬाрдПрдЧी, рдЬрд╣ां рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЫाрдд्рд░-рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рдЗрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдХрд▓ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬ्рдЮाрди, рд╢ोрдз рд╡ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдП рдЬाрдПंрдЧे। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдк्рд░рднाрдЧ 2047 рддрдХ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрдЬрди рдФрд░ рдоिрд╢рди рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдкрд░ рд╣ै। рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡िрдпों рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░ूрдкрд░ेрдЦा рддैрдпाрд░ рд╣ै рддाрдХि рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬ्рдЮाрди рднंрдбाрд░ рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаाрдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдоुрдарднेрдб़ рдХो рд╕ंрджрд░्рднिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рднी рдмрдв़ाрд╡ा рдФрд░ рд╕рдорд░्рдерди рдоिрд▓ рд╕рдХेрдЧा। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे рдоें рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░рдХे рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдлिрд░ рд╕े рдЬीрд╡ंрдд рдФрд░ рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рд▓ाрдиा рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХा рдз्рдпेрдп рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рдЗрд╕ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि  рдХे рдЬрд░िрдП рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬ्рдЮाрди, рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзिрдпों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP)2020, рд╢िрдХ्рд╖ाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдХे рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХा рд╢्рд░ी рдЧрдгेрд╢ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдпрд╣ рд░ूрдкрд░ेрдЦा рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдПрдХीрдХृрдд рд░рдгрдиीрддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпुрд╡ाрдУं рд╡ рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХो рдХौрд╢рд▓ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдоें рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХрд░ेрдЧी।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╢ोрдзрдкрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХрд░рдиे рд╕े рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рднूрдоिрдХा рдХो рдирдХाрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी реЫрд░ूрд░рддों рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХा рдПрдХ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХी рднाрд╡рдиा, рдорди рдоें рд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рддрдиाрд╡ рдк्рд░рдмंрдзрди рдЖрджि рдХो рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрднिрди्рди рдЬ्рдЮाрди-рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╡िрдХाрд╕ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдХाрдордиा рдХрд░рддी рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХेрди्рдж्рд░िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд░рдЪрдиा, рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ुрдзाрд░ рд▓ाрдХрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдиिрд╣िрдд рдЬ्рдЮाрди рдХो рдирд╡ीрди рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдоें рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧ्рд░рд╣ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 5+3+3+4 рдХे рдк्рд░ाрд░ूрдк рдХो рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдмौрдж्рдзिрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ, рдиैрддिрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддी рд╣ै। рдпрджि рдпрд╣ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХा рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╕рдлрд▓ рд╡ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд рд░ुрдк рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рдд рдХो рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рдПрдХ рдирдП рдЖрдпाрдо рдк्рд░рджाрди рдХрд░ेрдЧी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрд╢ाрд▓ рднंрдбाрд░ рд╣ै рд╡рд╣ рдирдП рдЖрд▓ोрдХ рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдХрд▓्рдпाрдг рдФрд░ рдоाрдирд╡рддा рдХे рдЙрдж्рдзाрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЕрдЧ्рд░рдгी рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧ्рд░рд╣ी рд╣ोрдЧा।

рд╕ंрджрд░्рдн:
1. рд╢िंрджे рдбॉ. рд╡рд╕ंрдд, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рдгाрд▓ी, рднीрд╖्рдо рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкुрдгे, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг-2022, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा – 4.

рдмंрдЬाрд░ा: рд╣ाрд╢िрдпे рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХा рдорд╣ाрд╕ंрдЧ्рд░ाрдо

рд╕ुрдиीрд▓ рдЧुрд▓ाрдмрд╕िंрдЧ рдЬाрдзрд╡

рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ, рдпрд╢рд╡ंрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдиांрджेреЬ
 

рднूрдоिрдХा: рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоूрд░्рдзрди्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдХेрд╡рд▓ рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдХрд▓рди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрддрдиा рдХे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рддंрддुрдУं рдХी рдЦोрдЬ рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдХрд╣ाрдиी 'рдмंрдЬाрд░ा' рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХे рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдоें рдмुрдиी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиी рдпाрдпाрд╡рд░ी (рдШुрдордХ्рдХрдб़ी) рдФрд░ рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः 'рдмंрдЬाрд░ा' рд╢рдм्рдж рд╕ुрдирддे рд╣ी рд╣рдоाрд░े рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдзूрд▓ рднрд░े рд░ाрд╕्рддे, рдмैрд▓ों рдХी рдХрддाрд░ें рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд▓ाрдн-рд╣ाрдиि рдХा рдЪिрдд्рд░ рдЙрднрд░рддा рд╣ै, рдХिंрддु рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рдЗрд╕ рд╕्рдеूрд▓ рдЖрд╡рд░рдг рдХे рднीрддрд░ рдзрдб़рдХрддे рд╣ुрдП рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдХोрдорд▓ рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрдиी рд╣ृрджрдп рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХी рд╣ै।

рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдЙрд╕ рдмिंрджु рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд░्рдпाрджा рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдЖрдкрд╕ рдоें рдЯрдХрд░ाрддे рд╣ैं। рднूрдоिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдХрд╣ाрдиी рдХा рдиाрдпрдХ рдирди्рджू рдЬрд╣ाँ 'рдмाрд╣рд░ी рдпाрдд्рд░ा' рдФрд░ 'рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд▓ाрдн' рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рд╡рд╣ीं рдиाрдпिрдХा рдоोрдиी 'рдЖंрддрд░िрдХ рд░ूрдкांрддрд░рдг' рдФрд░ 'рд╕ाрдд्рдд्рд╡िрдХ рдк्рд░ेрдо' рдХी рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╣ै। рдпрд╣ рд░рдЪрдиा рди рдХेрд╡рд▓ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдХाрд▓ рдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдХ्рд░ूрд░рддा (рдЪौрдХीрджाрд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े) рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рднीрддрд░ рднी рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдп рдФрд░ рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдЬреЬें рдХिрддрдиी рдЧрд╣рд░ी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЖрд▓ेрдЦ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдк्рд░ेрдо, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдФрд░ рдиिрдпрддि рдХे рдЙрд╕ рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рд▓рдШु рдХрд▓ेрд╡рд░ рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХो рдПрдХ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрддा рд╣ै।

1. рдк्рд░ेрдо рдХा рдмाрдЬाрд░ीрдХрд░рдг рдмрдиाрдо рд╣ृрджрдп рдХी рдкुрдХाрд░
рдирди्рджू рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рдЙрд╕ рдкुрд░ुрд╖рд╡ाрджी рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рд╣ै, рдЬो рджुрдиिрдпा рдХी рд╣рд░ рдЕрдирдоोрд▓ рдЪीрдЬ़ рдХो 'рдХीрдордд' рдФрд░ 'рдкूँрдЬी' рдХे рддрд░ाрдЬू рдкрд░ рддौрд▓рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдирди्рджू рдПрдХ рдмंрдЬाрд░ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЬीрд╡рди рд╣ी рдХ्рд░рдп-рд╡िрдХ्рд░рдп рдкрд░ рдЯिрдХा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо рднी рдПрдХ рдРрд╕ी 'рд╡рд╕्рддु' рд╣ै рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдоेрд╣рдирдд рдФрд░ рдзрди рд╕े 'рдЕрд░्рдЬिрдд' рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдирди्рджू рдХे рдЧीрдд рдХी рдкंрдХ्рддिрдпाँ- "рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рддрдм рднी рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ाрдордиे рд░ंрдХ рд╣ी рд░рд╣ рдЬाрдКँрдЧा" рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдЧрд╣рд░े рд╕рдд्рдп рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдирди्рджू рдХे рднीрддрд░ рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд▓рдб़ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдирди्рджू: рдЬो рд╕ोрдЪрддा рд╣ै рдХि рдзрди рдмрдв़ाрдХрд░ рд╡рд╣ рдоोрдиी рдХी 'рдоुрд▓्рдпрд╡ाрди' рд╕ुंрджрд░рддा рдФрд░ рд╕ाрди्рдиिрдз्рдп рдХो рдЦрд░ीрдж рд▓ेрдЧा। рдк्рд░ेрдоी рдирди्рджू: рдЬिрд╕рдХी рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рдоोрдиी рдХा рдк्рд░ेрдо рдХोрдИ рднौрддिрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХिрддрдиा рднी рдзрди рдХрдоा рд▓े, рдк्рд░ेрдо рдХी рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рджुрдиिрдпा рдоें рд╡рд╣ рд╣рдоेрд╢ा рдПрдХ 'рднिрдЦाрд░ी' (рд░ंрдХ) рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा, рдХ्рдпोंрдХि рдк्рд░ेрдо рдзрди рд╕े рдирд╣ीं, рд╕्рд╡рдпं рдХे рд╕рдорд░्рдкрдг рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЬрдм рдирди्рджू рдк्рд░ेрдо рдХो 'рдорд╣ँрдЧी рд╡рд╕्рддु' рдХрд╣рддा рд╣ै, рддो рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕рдХी рднाрд╖ा рдХी рд╕ीрдоा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ै। рдмंрдЬाрд░ों рдХे рдХрдаिрди рдЬीрд╡рди рдоें рдХुрдЫ рднी рд╕рд╣рдЬ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдирди्рджू рдХे рд▓िрдП рдоोрдиी рдЙрд╕ 'рджुрд░्рд▓рдн рд░рдд्рди' рдХी рддрд░рд╣ рд╣ै, рдЬिрд╕े рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЬंрдЧрд▓ों рдХी рдЦाрдХ рдЫाрдирдиे рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдЬोрдЦिрдо рдЙрдаाрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо рдПрдХ 'рд▓рдХ्рд╖्рдп' рдмрди рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЬрд╡ाрдиी рдХो рджांрд╡ рдкрд░ рд▓рдЧा рджेрддा рд╣ै। рдирди्рджू рдХा рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХि рдЙрд╕рдХी рдкूँрдЬी 'рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं' рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдкрдирдк рд░рд╣े 'рд╡िрдирдо्рд░рддा' рдХे рднाрд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рдоोрдиी рдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдЙрд╕ рдкрд░рдЧрдиे рдХे рд╣ाрдХिрдо рдпा рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░ рдЬैрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै рдЬिрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдЬीрддा рдЬा рд╕рдХे। рдоोрдиी рдХे рдкाрд╕ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕рд░рд▓рддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдХेрд╡рд▓ рд╢ुрдж्рдз рд╕рдорд░्рдкрдг рд╕े рд╣ी рд╕्рдкрд░्рд╢ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рдЕंрдд рдоें рдЬрдм рдирди्рджू рд╡ाрдкрд╕ рдЖрддा рд╣ै, рддрдм рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ी рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рджेрдЦрддा рд╣ै рдХि рдоोрдиी рдиे рддो рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ी рдмрджрд▓ рджिрдпा рд╣ै। рдирди्рджू рдЬिрд╕ 'рд╡рд╕्рддु' рдХो рдЦрд░ीрджрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рдеा, рдоोрдиी рдиे рдЙрд╕ 'рд╡рд╕्рддु' (рдк्рдпाрдЬ-рдоेрд╡ा/рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоोрд╣) рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा। рдирди्рджू рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрдо рд╢ुрд░ू рдоें рдПрдХ 'рд╡िрдиिрдордп' рдеा| рд╡рд╣ рдоेрд╣рдирдд рджेрдЧा рдФрд░ рдмрджрд▓े рдоें рдЙрд╕े рдоोрдиी рдХा рдк्рд░ेрдо рдоिрд▓ेрдЧा। рд▓ेрдХिрди рдХрд╣ाрдиी рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоें рдпрд╣ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрдм рдЙрд╕े рд╕рдордЭ рдЖрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░ेрдо рд╡्рдпाрдкाрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ 'рд╡िрд╢्рд░ाрдо' рд╣ै। рдЬैрд╕ा рдХि рдоोрдиी рдЕंрдд рдоें рдХрд╣рддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕ рдордзुрд░ рд╕्рд╡рд░ рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдорд░्рдкрдг рдХा рд╡рд╣ рд╕्рддрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдк्рд░ेрдо 'рдкाрдиे' рдХी рд╡рд╕्рддु рди рд░рд╣рдХрд░ 'рдорд╣рд╕ूрд╕' рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।

2. рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди: рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╢рдХ्рддि-рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рд╕्рдд्рд░ी рдкाрдд्рд░ рдк्рд░ाрдпः рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдЧрд░िрдоा рдХे рдкुंрдЬ рд╣ोрддे рд╣ैं। 'рдмंрдЬाрд░ा' рдХрд╣ाрдиी рдХा рдпрд╣ рдЦंрдб рди рдХेрд╡рд▓ рдоोрдиी рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ाрд╣рд╕ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╕рдд्рддा рдХे рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдмрдиाрдо рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрд╕्рдоिрддा рдХे рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рднी рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ 'рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди: рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕्рдд्рд░ी рдХी рд╢рдХ्рддि' рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै| рдХрд╣ाрдиी рдоें рдоोрдиी рдПрдХ рд╕рд░рд▓ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмाрд▓ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕ंрдХрдЯ рдХे рд╕рдордп рд╡рд╣ рдПрдХ 'рдШाрдпрд▓ рдмाрдШिрдиी' рдХी рддрд░рд╣ рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдмрдЪाрдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиी рд╢ुрдЪिрддा рдФрд░ рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рд▓िрдП рд╕рдд्рддा рдХो рдЪुрдиौрддी рджेрдиा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдоें рдХोрд▓-рдЪौрдХीрджाрд░ 'рд╕िрд╕्рдЯрдо' рдпा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЙрд╕ рдн्рд░рд╖्рдЯ рдЕंрдЧ рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬो рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ोрдХрд░ рднी рднрдХ्рд╖рдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рдоोрдиी рдХी рдЕрд╕рд╣ाрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा (рдбाрдХा рдкрдб़рдиा рдФрд░ рдШाрдпрд▓ рдирди्рджू рдХी рд╕ेрд╡ा рдХрд░рдиा) рдХो рдЙрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣рдеिрдпाрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬाрдирддा рд╣ै рдХि рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдЕрдХेрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рдХे рд▓िрдП рдЬेрд▓ рдФрд░ рдмрджрдиाрдоी рдХा рдбрд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиैрддिрдХ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рд╕्рдд्рд░ी рдХी 'рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा' рдХा рд╕ौрджा рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।  "рдирд╣ीं, рдХрднी рдирд╣ीं!" рдЬрдм рдЪौрдХीрджाрд░ рдЙрд╕े рдЬेрд▓ рдХा рднрдп рджिрдЦाрдХрд░ рдЕрдкрдиी рдмाрдд рдордирд╡ाрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै, рддрдм рдоोрдиी рдХा рдЙрдд्рддрд░ "рдирд╣ीं, рдХрднी рдирд╣ीं!" рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕ंрд╡ाрдж рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрд╕ рджрдордирдХाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рдПрдХ рддрдоाрдЪा рд╣ै। рдпрд╣ाँ 'рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди' рдЙрд╕рдХे рднрдп рд╕े рдмрдб़ा рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рдЬेрд▓ рдХी рдХाрд▓рдХोрдард░ी рдЙрд╕рдХी рдЖрдд्рдоा рдХो рдЙрддрдиा рдирд╣ीं рдоाрд░ рдкाрдПрдЧी, рдЬिрддрдиा рдЪौрдХीрджाрд░ рдХी рдЕрдиैрддिрдХ рд╢рд░्рдд рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиा।

рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рдПрдХ рдЕрдж्рднुрдд рджृрд╢्рдп рд░рдЪा рд╣ै, рдЬрдм рдЪौрдХीрджाрд░ рдЙрд╕े рдердк्рдкрдб़ рдоाрд░рддा рд╣ै। рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕्рдд्рд░ी рд░ो рд╕рдХрддी рдеी рдпा рджрдпा рдХी рднीрдЦ рдоांрдЧ рд╕рдХрддी рдеी, рд▓ेрдХिрди рдоोрдиी рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै, "рд╡рд╣ рди рд░ोрдИ, рди рдЪिрд▓्рд▓ाрдпी। рд╡рд╣ рд╣рдаी рд▓рдб़рдХे рдХी рддрд░рд╣ рдЙрд╕ рдоाрд░рдиेрд╡ाрд▓े рдХा рдоुँрд╣ рджेрдЦ рд░рд╣ी рдеी।" рдоोрдиी рдХा рдЪौрдХीрджाрд░ рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдЖँрдЦें рдбाрд▓рдХрд░ рджेрдЦрдиा рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдиे рдбрд░ рдХो рдЬीрдд рд▓िрдпा рд╣ै। рдЬрдм рдкीрдб़िрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдбрд░рдиा рдЫोрдб़ рджेрддा рд╣ै, рддो рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ी рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рдиिрд░्рдмрд▓ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рди рд░ोрдиा рдЙрд╕рдХी 'рдЖंрддрд░िрдХ рд╢рдХ्рддि' рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рд╡рд╣ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЪोрдЯ рдХो рддुрдЪ्рдЫ рдоाрдирддी рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХा рдз्рдпाрди рдЕрдкрдиी 'рдЧрд░िрдоा' рдХो рдмрдЪाрдиे рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рдоोрдиी рдЕрдкрдиी рдЭोंрдкрдб़ी рдФрд░ рдкेрдб़ (рдЬो рдЙрд╕рдХी рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХे рд╕ाрдзрди рд╣ैं) рджेрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै "рдЪौрдХीрджाрд░! рдоेрд░ी рдЭोрдкрдб़ी рдФрд░ рд╕рдм рдкेрдб़ рд▓े рд▓ो; рдоुрдЭे рдмрдЪा рджो!"। рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рднौрддिрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рд╕े рдоोрд╣ рдирд╣ीं рд░рдЦрддी। рд▓ेрдХिрди рдЬैрд╕े рд╣ी рдмाрдд рдЙрд╕рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдо-рд╕рдо्рдоाрди рдкрд░ рдЖрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдЦोрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै рдкрд░ рдЭुрдХрддी рдирд╣ीं। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП 'рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡' рд╕े рдмрдб़ा 'рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡' рд╣ै। рдЕंрдд рдоें, рд╣ाрдХिрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХी рд╣рдердХрдб़िрдпाँ рдЦोрд▓ा рдЬाрдиा рдФрд░ рдЪौрдХीрджाрд░ рдХो рджंрдбिрдд рдХрд░рдиा, рдоोрдиी рдХे рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдзैрд░्рдп рдХी рд╡िрдЬрдп рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рд╕рдоाрдЬ рдЙрд╕े 'рдбाрдХू' рдоाрди рдЪुрдХा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХी рдЕрдбिрдЧрддा рдиे рдЕंрддрддः рди्рдпाрдп рдХो рдЭुрдХрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा। рдоोрдиी рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै рдХि рд╕्рдд्рд░ी 'рдХोрдорд▓' рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдкрд░ 'рдХрдордЬोрд░' рдирд╣ीं। рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे рджिрдЦाрдпा рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рдХोрд▓-рдмाрд▓ा рдХे рднीрддрд░ рднी рд╡рд╣ी рдХ्рд╖ाрдд्рд░-рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ी рдоें рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╢рдХ्рддि рд╢рд░ीрд░ рдоें рдирд╣ीं, рдЪрд░िрдд्рд░ рдоें рд╣ोрддी рд╣ै।

3. рдиिрдпрддि рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖: рд╕ंрдпोрдЧ, рд╡िрдпोрдЧ рдФрд░ рдЖрдд्рдо-рдмोрдз-рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी 'рдмंрдЬाрд░ा' рдХрд╣ाрдиी рдХा рдпрд╣ рддीрд╕рд░ा рд╕्рддंрдн рдиिрдпрддि рдХे рдЙрд╕ рдЪрдХ्рд░ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдордиुрд╖्рдп рдХी рдпोрдЬрдиाрдПँ рдзрд░ी рдХी рдзрд░ी рд░рд╣ рдЬाрддी рд╣ैं рдФрд░ рд╕рдордп рдХा рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдЙрд╕े рдПрдХ рдЕрдирдкेрдХ्рд╖िрдд рджिрд╢ा рдоें рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ 'рдиिрдпрддि рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖: рдоिрд▓рди рдФрд░ рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा' рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै| рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рдоें рдиिрдпрддि рдХोрдИ рд╕ंрдпोрдЧ рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдРрд╕ा рдмрд▓ рд╣ै рдЬो рдкाрдд्рд░ों рдХे рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдХो рддोреЬрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें 'рд╕рдд्рдп' рдХे рджрд░्рд╢рди рдХрд░ाрддा рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХी рд╣рд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиा рдиिрдпрддि рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдирди्рджू рдХा рдЙрд╕ी рд░ाрд╕्рддे рд╕े рдЧुрдЬрд░рдиा, рдбाрдХुрдУं рдХा рд╣рдорд▓ा рд╣ोрдиा рдФрд░ рдирди्рджू рдХा рдШाрдпрд▓ рд╣ोрдХрд░ рдаीрдХ рдоोрдиी рдХी рдЭोрдкрдб़ी рдХे рдкाрд╕ рдЧिрд░рдиा рдпрд╣ рд╕рдм рдиिрдпрддि рдХा рд╣ी рдк्рд░рдмंрдз рдеा рддाрдХि рджो рднिрди्рди рд╕ंрд╕ाрд░ (рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдФрд░ рд╡рдирд╡ाрд╕ी) рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рдХрд░ीрдм рдЖ рд╕рдХें। рд▓ेрдХिрди рдиिрдпрддि рдХेрд╡рд▓ рдоिрд▓ाрддी рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡рд╣ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рднी рд▓ेрддी рд╣ै। рдЪौрдХीрджाрд░ рдХा рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдФрд░ рдоोрдиी рдХा рдЕрдкрдоाрди рдЙрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдЙрд╕े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдирд╢्рд╡рд░рддा рдХा рдкाрда рдкреЭाрдпा। рдоोрдиी рдХा рд╕ंрд╡ाрдж "рд╕рдм рд╡рд╕्рддु рдмाрдЬाрд░ рдоें рдмेрдЪी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै" рдЙрд╕рдХी рдиिрдпрддि рдХे рд╕ाрде рд╣ुрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рд╡рд╣ рдирди्рджू рдХे рд▓िрдП рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЬрдоा рдХрд░рддी рдеी рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕े рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдПрдХ 'рд╕ुрдЦрдж рдоिрд▓рди' рдХी рдЖрд╢ा рдеी। рдпрд╣ 'рдЖрд╢ा' рд╣ी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдеी। рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдЭेрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдХी рдиिрдпрддि рдмрджрд▓ рдЧрдИ। рдЕрдм рд╡рд╣ рдЬाрдирддी рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ 'рдк्рд░ेрдо' рдФрд░ 'рд╢ांрддि' рдХो рд╡рд╣ рдЦोрдЬ рд░рд╣ी рдеी, рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рдХ्рд░рдп-рд╡िрдХ्рд░рдп рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдм 'рдЧ्рд░ाрд╣рдХ' рдФрд░ 'рд╡िрдХ्рд░ेрддा' рдХे рд╕ंрдмंрдз рд╕े рдКрдкрд░ рдЙрда рдЪुрдХी рд╣ै।

рдоोрдиी рдХी рдиिрдпрддि рдЕрдм 'рдирди्рджू рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा' рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि 'рдирди्рджू рдХी рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा' рдХрд░рдиा рд╣ै। рдк्рд░ाрдк्рддि рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा 'рдЕрдзिрдХाрд░' рдФрд░ 'рдЕрд╣ंрдХाрд░' рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╢ुрдж्рдз рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा рдоें 'рд╕рдорд░्рдкрдг' рд╣ोрддा рд╣ै। рдоोрдиी рдЕрдм рдЙрд╕ рдкреЬाрд╡ рдкрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЙрд╕े рдирди्рджू рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдЙрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ 'рдордзुрд░ рд╕्рд╡рд░' рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рдкाрд░्рд╢्рд╡ рдоें рд╕ुрдирдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдиिрдпрддि рдиे рдЙрд╕े рдЙрд╕ рд╡िрд░рдХ्рддि рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рджिрдпा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡рд╣ рдЕрдм рдХिрд╕ी рдкрд░ 'рдмोрдЭ' рдирд╣ीं рдмрдирдиा рдЪाрд╣рддी рдФрд░ рди рд╣ी рдХिрд╕ी рдХो рдЕрдкрдиा 'рдмोрдЭ' рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЬрдм рдиिрдпрддि рдирди्рджू рдХो рджोрдмाрд░ा рдоोрдиी рдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрддी рд╣ै, рддрдм рддрдХ рджोрдиों рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рдзрд░ाрддрд▓ рдмрджрд▓ рдЪुрдХे рд╣ोрддे рд╣ैं। рдирди्рджू рдЕрднी рднी рд╡рд╣ी 'рдмंрдЬाрд░ा' рд╣ै рдЬो рд╕ाрдоाрди рдвो рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдоोрдиी рд╡рд╣ 'рдХोрд▓-рдмाрд▓ा' рдирд╣ीं рд░рд╣ी। рд╡рд╣ рдЕрдм рдПрдХ рдРрд╕ी рдирджी рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै рдЬो рдХिрдиाрд░े рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХो рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै। рдиिрдпрддि рдиे рдЙрд╕े рд╡рд╣ рдоाрдирд╕िрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рджी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдк्рд░ेрдо рдХो рдмंрдзрди рдХे рдмрдЬाрдп 'рдоुрдХ्рдд рд╕ंрдЧीрдд' рдХी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рд╕рдХे। рдоोрдиी рдХा рдЕंрддिрдо рд╡िрдЪाрд░ "рдоैं рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддी рдХि рдХिрд╕ी рдХो рд▓ाрджрдиे рдХे рд▓िрдП рдоैं рдмोрдЭ рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░ूँ" рдиिрдпрддि рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдЪрд░рдо рдкрд░िрдгрддि рд╣ै। рдиिрдпрддि рдиे рдЙрд╕े рд╕िрдЦाрдпा рдХि рдЬीрд╡рди рднрд░ рд╣рдо рдЬिрд╕े 'рд╕рдо्рдкрдд्рддि' рдФрд░ 'рд╕ंрдмंрдз' рдоाрдирдХрд░ рдвोрддे рд╣ैं, рдЕंрддрддः рд╡े рдХेрд╡рд▓ рдмोрдЭ рд╣ी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрд╕рдХी рдиिрдпрддि рдЕрдм рдЙрд╕ рднाрд░ рдХो рдЙрддाрд░рдиे рдоें рд╣ै। рдиिрдпрддि рдХा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдпрд╣ाँ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкрд░िрд╢ोрдзрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдиे рдоोрдиी рдХो рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рд▓рдб़рдХी рд╕े рдПрдХ рдРрд╕ी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा рдЬो рдЕрд▓рдЧाрд╡ рдоें рднी рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдирди्рджू рдФрд░ рдоोрдиी рдХा рдпрд╣ рдЕрдзूрд░ा рдоिрд▓рди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЙрдирдХी рдЖрдд्рдоाрдУं рдХा рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдоिрд▓рди рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЕрдм рдХोрдИ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╢рд░्рдд рд╢ेрд╖ рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै।

4. рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рддिрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд░ूрдкांрддрд░рдг-рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕंрдд рджो рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХे рдЯрдХрд░ाрд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдПрдХ рддрд░рдл рдирди्рджू рд╣ै, рдЬो рдЕрднी рднी 'рд╡рд╕्рддु' рдФрд░ 'рдоूрд▓्рдп' рдХी рджुрдиिрдпा рдоें рдЬी рд░рд╣ा рд╣ै, рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдоोрдиी рд╣ै, рдЬो 'рд╕ंрдЧ्рд░рд╣' рдХी рд╡्рдпрд░्рдерддा рдХो рд╕рдордЭ рдЪुрдХी рд╣ै। рдирди्рджू рдЬрдм рдкूрдЫрддा рд╣ै рдХि "рдк्рдпाрдЬ-рдоेрд╡ा рд╣ै?", рддो рд╡рд╣ рдоोрдиी рдХो рдЕрднी рднी рдПрдХ 'рд╡िрдХ्рд░ेрддा' рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдоोрдиी рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╕ाрдоाрди рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рдиे рдоें рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдоोрдиी рдХा рдЙрдд्рддрд░  "рд╡рд╣ рд▓ोрдн рдеा" рдЙрд╕рдХी рдЕंрддрд░ाрдд्рдоा рдХी рд╢ुрдж्рдзि рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рдоोрдиी рд╕ाрдоाрди рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рддी рдеी рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕े рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕े рдзрди рдЖрдПрдЧा рдФрд░ рдзрди рд╕े рд╕ुрдЦ। рдЕрдм рдЙрд╕рдиे рдЙрд╕ 'рд▓ोрдн' рдХो рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпा рд╣ै рдЬो рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЕंрддрд╣ीрди рджौрдб़ рдоें рдлंрд╕ाрдП рд░рдЦрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдЫोрдб़ рджिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХा рдорди рдЕрдм рд╢ांрдд рдФрд░ рд╣рд▓्рдХा рд╣ै। "рдоैं рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддी рдХि рдХिрд╕ी рдХो рд▓ाрджрдиे рдХे рд▓िрдП рдоैं рдмोрдЭ рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░ूँ" | рдпрд╣ाँ 'рдмोрдЭ' рдХे рджो рдЕрд░्рде рд╣ैं-рднौрддिрдХ рдмोрдЭ: рдмैрд▓ों рдкрд░ рд▓рджा рд╣ुрдЖ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕ाрдоाрди। рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рдоोрд╣ рдХा рдмोрдЭ: рд╡рд╣ рдк्рд░ेрдо рдЬो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдмांрдзрддा рд╣ै рдпा рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдоोрдиी рдирди्рджू рдХो рдПрдХ 'рд╡्рдпाрдкाрд░ी' рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ 'рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдордиुрд╖्рдп' рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрд╕े рд╕ाрдоाрди рд▓ाрджрдиे рдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рддाрдХि рд╡рд╣ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рд▓ोрдн рдХे рдЬीрд╡рди-рдкрде рдкрд░ рдЪрд▓ рд╕рдХे। рдоोрдиी рдЕрдм рдирди्рджू рдХे рд╕ाрде рдЧृрд╣рд╕्рдеी рдмрд╕ाрдиे рдпा рдЙрд╕рд╕े рдХुрдЫ 'рдк्рд░ाрдк्рдд' рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд░рдЦрддी। рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдирди्рджू рдХा рд╣ोрдиा рд╣ी рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рд╡рд╣ "рдШंрдЯिрдпों рдХे рдордзुрд░ рд╕्рд╡рд░ рдХी рдЖрд╢ा рдоें рдЕрдирдордиी рдмैрдаी рд░рд╣рддी рд╣ूँ।"  рдпрд╣ рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡рд╣ рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдк्рд░ेрдоी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ी рд╕ंрдЧीрдд рдмрди рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рдирди्рджू рдХा рд╢рд░ीрд░ рдпा рдЙрд╕рдХा рдзрди рдирд╣ीं рдЪाрд╣िрдП, рдЙрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕ 'рд╕्рдоृрддि' рдФрд░ 'рдЕрдиुрднрд╡' рд╕े рдк्рд░ेрдо рд╣ै рдЬो рдирди्рджू рдХे рдЖрдиे рд╕े рдЬुреЬा рд╣ै। рдпрд╣ 'рд╕्рд╡ाрд░्рдерд░рд╣िрдд рдк्рд░ेрдо' рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рд╣ै। рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдЗрд╕ рджृрд╢्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рджेрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рдХा рд╕рдоाрдЬ рд╣рд░ рдоाрдирд╡ीрдп рднाрд╡рдиा рдХो 'рдмाрдЬाрд░' рдмрдиा рджेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рд╣рдо рд░िрд╢्рддों рдХो рднी 'рдЗрди्рд╡ेрд╕्рдЯрдоेंрдЯ' рдХी рддрд░рд╣ рджेрдЦрддे рд╣ैं। рдоोрдиी рдХा 'рдмाрдЬाрд░' рд╕े рдкीрдЫे рд╣рдЯ рдЬाрдиा рдЙрд╕ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдкрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ рд╣ै рдЬो рдордиुрд╖्рдп рдХो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ 'рдЙрдкрднोрдХ्рддा' рдпा 'рд╕ंрд╕ाрдзрди' рдоाрдирддी рд╣ै। рдоोрдиी рдЕрдм рдЙрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ै рдЬिрд╕े рдЧीрддा рдоें 'рдЕрдиाрд╕рдХ्рддि' рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдЭोрдкрдб़ी рдХी рдмрджрд╣ाрд▓ी рдФрд░ рдмिрдЦрд░े рд╣ुрдП рдкрдд्рддों рдХी рдЪिंрддा рдЫोрдб़ рджी рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдоुрдЦ рдкрд░ рдЬो 'рдзूрд▓ рдЙрдб़рдиे рд▓рдЧी' рд╣ै, рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХी рддрдкрд╕्рдпा рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдЙрд╕рдХी рд╡िрд░рдХ्рддि рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдХे 'рдмंрдЬाрд░े' рдХो рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпा рд╣ै рдЬो рдХрд╣ीं рдард╣рд░рддा рдирд╣ीं, рдмрд╕ рднाрд╡ों рдоें рдмрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕंрддिрдо рдЦंрдб рдоें 'рдмंрдЬाрд░ा' рдХрд╣ाрдиी рдПрдХ рднौрддिрдХ рдпाрдд्рд░ा рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ рдЪेрддрдиा рдХी рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдирди्рджू рдХा рд╣рддाрд╢ рд╣ोрдХрд░ рдЦाрд▓ी рдмैрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдЪрд▓рдиा рдпрд╣ рджिрдЦाрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрднी рднी рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдиिрдпрдоों рдоें рдмंрдзा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдоोрдиी рдирджी рдХे рддрдЯ рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдЙрд╕ рдкाрд░рд▓ौрдХिрдХ рд╕ुрдЦ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЕрдм рдХोрдИ рд▓ेрди-рджेрди рд╢ेрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рддः рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХी 'рдмंрдЬाрд░ा' рдХрд╣ाрдиी рднौрддिрдХрддाрд╡ाрдж рдкрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдФрд░ рдиिрд╕्рд╡ाрд░्рде рдк्рд░ेрдо рдХी рд╡िрдЬрдп рдХा рдЙрдж्рдШोрд╖ рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХा рдЕंрдд рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕ुрдЦांрдд (рдоिрд▓рди) рди рд╣ोрдХрд░ рдПрдХ 'рдмोрдзाрдд्рдордХ рдЕंрдд' рд╣ै। рдоोрдиी рдХा рдЕंрдд рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХि "рд╕рдм рд╡рд╕्рддुрдПँ рдмाрдЬाрд░ рдоें рдмेрдЪी рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддीं", рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдкрднोрдХ्рддाрд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рд╣ै। рдХрд╣ाрдиी рдХे рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдЖрдпाрдо рдк्рд░ेрдо, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдФрд░ рдиिрдпрддि рдЕंрддрддः рдПрдХ рдмिंрджु рдкрд░ рдЖрдХрд░ рд╡िрд▓ीрди рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░ेрдо: рдЬो рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд▓ेрди-рджेрди рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा, рд╡рд╣ рдЕंрдд рдоें 'рдиिрд╕्рддрдм्рдз рдк्рд░рддीрдХ्рд╖ा' рдФрд░ 'рдордзुрд░ рд╕्рд╡рд░' рдХे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЖрдиंрдж рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди: рдоोрдиी рдиे рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рджिрдпा рдХि рдПрдХ рдЕрд╕рд╣ाрдп рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕्рдд्рд░ी рднी рдЕрдкрдиी рдЪाрд░िрдд्рд░िрдХ рджृрдв़рддा рд╕े рд╕рдд्рддा рдФрд░ рджрдордирдХाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдиिрдпрддि: рдиिрдпрддि рдиे рдирди्рджू рдХो рднौрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े 'рдЦाрд▓ी рд╣ाрде' рдХрд░ рджिрдпा, рд▓ेрдХिрди рдоोрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕े рдЬीрд╡рди рдХा рд╡рд╣ рд╕рдд्рдп рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬिрд╕े рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी 'рдкूंрдЬी' рд╕े рдХрднी рдирд╣ीं рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддा рдеा। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдкाрдардХ рдХो рдЗрд╕ рд╢ाрд╢्рд╡рдд рд╕рдд्рдп рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ाрддी рд╣ै рдХि рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ाрд░्рдердХрддा 'рд▓ाрджрдиे' (рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдиे) рдоें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि 'рдмोрдЭ рдЙрддाрд░рдиे' (рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рд╕ंрддोрд╖) рдоें рд╣ै। рдирди्рджू рдХा рдЕрдкрдиे рдЦाрд▓ी рдмैрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдЪुрдкрдЪाрдк рдкрде рдкрд░ рдЪрд▓рдиा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдпाрдд्рд░ा рдХा рдЕंрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдирдИ рджृрд╖्рдЯि рдХा рдЖрд░ंрдн рд╣ै। рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдХृрддि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЕрд╕рд▓ी рдкрд╣рдЪाрди рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдоौрдЬूрдж рд╡рд╕्рддुрдУं рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдмрдЪी рд╣ुрдИ рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЧрд░िрдоा рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै।

***

рдкрддा: рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рд╣ाрдЙрд╕िंрдЧ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी, рд╣рдиुрдоाрди рдЧреЭ рдХрдоाрди рдХे рд╕ाрдордиे, рдиांрджेреЬ-431605
рдЪрд▓рднाрд╖: 9405384672

рдбुрдЧ्рдЧрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ – рдкрдж्рдоा рд╕рдЪрджेрд╡

рд╢рд╢ि рдкाрдзा

рд╢рд╢ि рдкाрдзा

рднाрд░рдд рдЕрдиेрдХ рднाрд╖ाрдУं, рдмोрд▓िрдпों рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рд╡ाрд▓ा рджेрд╢ рд╣ै। рднाрд░рдд рдХी рднोрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╕्рд╡ाрднрд╡िрдХ рднी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╣рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдЕрдкрдиी рдЕрд▓рдЧ рдмोрд▓ी, рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдпा рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд╖ाрдУं рдФрд░ рдЙрдирдоें рд░рдЪрдиे-рдмрд╕рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХो рд╡рд╣ рдкрд╣рдЪाрди рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдЬिрд╕рдХे рд╡े рдЕрдзिрдХाрд░ी рд╣ों рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖рддрдпा рдЕрдЧрд░ рд╡े рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╣ों। рдРрд╕े рд╕рдордп рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдиे рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рдФрд░ рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा рдХी рдк्рд░рдердо рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдкрдж्рдоा рд╕рдЪрджेрд╡ рдХा рдиाрдо рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХे рдорди-рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдЙрднрд░рддा рд╣ै। 

 рдкрдж्рдоा рд╕рдЪрджेрд╡ рдЬी рдХा рдЬрди्рдо 17 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1940 рдХो рдЬрдо्рдоू рдирдЧрд░ рдХे рдПрдХ рдЫोрдЯे рд╕े рдЧाँрд╡ рдФрд░ рдПрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рдерд▓ рдкुрд░рдоंрдбрд▓ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдЕрдкрдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдШрд░ рдоें рд╡рд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рд╢्рд▓ोрдХ рдФрд░ рд╣िंрджी рджोрд╣े рдЧाрддे рд╣ुрдП рдмрдб़ी рд╣ुрдИं рдФрд░ рдмाрдж рдоें, рдбोрдЧрд░ी рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХी рддрд░्рдЬ рдкрд░ рд╕рд░рд▓ рдЫंрджों рдХी рд░рдЪрдиा рдХрд░рдиे рд▓рдЧीं। рднाрд░рдд-рдкाрдХ рд╡िрднाрдЬрди рдХे рд╕рдордп рдЙрдирдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди् рдкिрддा рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдпी рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЬрдо्рдоू рдирдЧрд░ рдХे рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ों рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рдПрдХ рдоोрд╣рд▓्рд▓े ‘рдоुрдмाрд░рдХ рдоंрдбी’ рдоें рдмрд╕ рдЧрдпा। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рд░ाрдЬा рдХी рдоंрдбी рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЬрдо्рдоू рдХे рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдорд╣рд▓ рдеे। рдпрд╣ рд╡рд╣ी рдоुрдмाрд░рдХ рдоंрдбी рд╣ै рдЬिрд╕े рдкрдж्рдоा рд╕рдЪрджेрд╡ рдЬी рдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЧीрдд “рдП рд░ाрдЬे рджिрдпाँ рдоंрдбिрдпाँ рддुрди्рджिрдпाँ рди” рдХो рд╢рдм्рджрд░ूрдк рдХрд░ рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЬीрд╡рди рдХी рдк्рд░рдердо рд╕ीреЭी рдкрд░ рдкैрд░ рд░рдЦे рдеे। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХी рд░рдЪрдиा рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдкрдж्рдоा рдЬी рдПрдХ рдмाрдд рдмреЬे рдордЬे рд╕े рд╕ुрдиाрддी рдеीं рдХि рдХिрд╕ी рджिрди рдХोрдИ ’рдЧрд▓ेрд▓рди’ (рдЧुрдЬ्рдЬрд░ рд╕्рдд्рд░ी’) рдШूрдорддी-рдШूрдорддी рдЙрдирдХे рдШрд░ рдХी рдбрдпोреЭी рдкрд░ рдЖ рдмैрдаी। рдШрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рд░ाрдЬा рдХे рдорд╣рд▓ рдеे। рдШрд░ рдоें рдЗрддрдиी рд╕ुрди्рджрд░ рдбोрдЧрд░ी рд▓реЬрдХी рдХो рджेрдЦ рдХрд░ рдЙрд╕рдиे рд╕рдордЭा рдпрд╣ рдЕрд╡рд╢्рдп рдХोрдИ рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ी рд╣ै। рдЙрд╕рдиे рдЙрдд्рд╕ुрдХрддाрд╡рд╢ рдкूрдЫ рд▓िрдпा, “рдХ्рдпा рдпрд╣ рд░ाрдЬा рдХे рдорд╣рд▓ рдЖрдкрдХे рд╣ैं?” рдЙрд╕ рдЧрд▓ेрд▓рди рдХे рднोрд▓ेрдкрди рд╕े рдкрдж्рдоा рдЬी рдЗрддрдиी рд╕рдо्рдоोрд╣िрдд рд╣ो рдЧрдИं рдХि рдЗрд╕ рдЧीрдд рдХी рд░рдЪрдиा рд╣ो рдЧрдИ। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЙрдирдХी рдЖрдпु рдХेрд╡рд▓ 14 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдеी। рдпрд╣ рд▓ंрдмी рдХрд╡िрддा рдЕрдкрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ, рд╕ोрдЪ, рднाрд╖ा рдФрд░ рд╢ैрд▓ी рдХे рдХाрд░рдг рд╕рднी рдХा рдз्рдпाрди рдЦींрдЪрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी। рдЗрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ोрд╖िрдд рдФрд░ рдЧрд░ीрдм рд▓ोрдЧों рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдЬрдо्рдоू рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рдХрд╡ि рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдоें рдмреЬे рд╕ाрд╣рд╕ рдХे рд╕ाрде рд╕ांрдЭा рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рд╕े рдпुрд╡ा рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдиे рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрдИ।

рдкрдж्рдоा рд╕рдЪрджेрд╡
(17 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1940 - 4 рдЕрдЧрд╕्рдд 2021)
рд╡ैрд╕े рддो рдкрдж्рдоा рдЬी рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдХो рдЕрд╕рд▓ी рджिрд╢ा рдоिрд▓ी рдЬрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рд░ेрдбिрдпो, рдЬрдо्рдоू’ рдоें рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा рдХी рд╡ाрдЪिрдХा рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдЗрд╕ी рдХाрдо рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрди्рд╣ें рднाрд╖ा рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд░ूрдкों рдФрд░ рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рдоिрд▓ा। рд╡рд░्рд╖ 1969 рдоें рдкрдж्рдоा рдЬी рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоेрд░ी рдХрд╡िрддा рдоेрд░े рдЧीрдд’ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ा। рд╡рд╣ рдбोрдЧрд░ी рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдкाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдмрд╕े рдХрдо рдЙрдо्рд░ рдХी рдорд╣िрд▓ा рдеीं। рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рдоेрд░ी рдХрд╡िрддा рдоेрд░े рдЧीрдд’ рдХी рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХрд╡ि рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ рджिрдирдХрд░ рдиे рд▓िрдЦा, “рдкрдж्рдоा рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рдкрдв़рдиे рдХे рдмाрдж рдоुрдЭे рд▓рдЧा рдХि рдоुрдЭे рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдлेंрдХ рджेрдиी рдЪाрд╣िрдП — рдХ्рдпोंрдХि рдкрдж्рдоा рдЬो рд▓िрдЦрддी рд╣ै рд╡рд╣ рд╕рдЪ्рдЪी рдХрд╡िрддा рд╣ै।” рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рддो рдкрдж्рдоा рдЬी рдХी рд▓ेрдЦрдиी рдХो рдЬैрд╕े рдкंрдЦ рд▓рдЧ рдЧрдП। рдЕрдкрдиे рдоुрдо्рдмрдИ рд╡ाрд╕ рдоें рдбोрдЧрд░ी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣िंрджी рдоें рдХрд╡िрддाрдПँ, рд▓рдШु рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे।

 рдкрдж्рдоा рдЬी рдХो рдЬрдо्рдоू рдХा рд╣рд░ рдмреЬा-рдЫोрдЯा рдиिрд╡ाрд╕ी ‘рдмोрдмो’ рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░рддा рдеा। рдЬрдо्рдоू рдоें рдШрд░ рдХी рд╕рдм рд╕े рдмреЬी рд▓реЬрдХी рдХो рдмोрдмो рд╣ी рдкुрдХाрд░ा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рд╣рд░ рдЬрдо्рдоू рд╡ाрд╕ी рд╕े рдЗрддрдиा рд╕्рдиेрд╣ рдоिрд▓ा рдХि рд╡рд╣ ‘рдЬрдЧрдд рдмोрдмो’ рд╣ो рдЧрдИं। рдЙрди рджिрдиों рдЬрдо्рдоू рдХी рдпुрд╡ा рд▓рдбрдХिрдпाँ рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЬाрддे рд╕рдордп рд╕рд░ рдХो рдУреЭрдиी рд╕े рдврдХ рд▓ेрддीं рдеी। рдпрд╣ рдк्рд░рдеा рдзीрд░े- рдзीрд░े рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддे рдЧрдпी рд▓ेрдХिрди рдкрдж्рдоा рдмोрдмो рдиे рдЗрд╕े рдХрднी рдирд╣ीं рдЫोреЬा। рд╕рджा рд╕рд░ рдврдХрдиा рдФрд░ рдбोрдЧрд░ी рдЭुрдордХे рдкрд╣рдирдиा рдкрдж्рдоा рдЬी рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмрди рдЧрдпी। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХेрд╡рд▓ рдбोрдЧрд░ी рднाрд╖ा рдХो рд╣ी рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдбोрдЧрд░ी рдкрд╣рдиाрд╡े рдХो рднी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рджिрд▓ाрдИ।

 рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрдирдХे рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдХрдИ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдоिрд▓े рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं —рд╡рд░्рд╖ 2002 рдоें рдкрдж्рдо рд╢्рд░ी, рд╡рд░्рд╖ 1987 рдоें рд╕ोрд╡िрдпрдд рд▓ैंрдб рдиेрд╣рд░ू рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ 1988 рдоें рдЙрди्рд╣ें рд╣िंрджी рдЕрдХाрджрдоी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рдЪिрдд्рдд-рдЪेрддे’ рдХो 2015 рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा

рдкрдж्рдоा рдЬी рдХा рдиाрдо рд▓ेрддे рд╣ी рдЙрдирдХे рд░ूрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рдЧीрдд рд╕्рд╡рддः рд╣ी рд╣ोрдаों рдкрд░ рдоिрд╢्рд░ी рдШोрд▓ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЧीрдд рдк्рд░рдХृрддि , рдк्рд░ेрдо, рднрдХ्рддि, рджрд░्рд╢рди, рдоिрд▓рди, рд╡िрд░рд╣, рджेрд╢рдк्рд░ेрдо, рд╡ाрдд्рд╕рд▓्рдп, рд╢ृंрдЧाрд░ рдЖрджि рд╕рднी рднाрд╡ों-рдЕрдиुрднाрд╡ों рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд рдеे। рдХрд╣ीं рдЕрдкрдиे рд╢рд╣рд░ рд╕े рджूрд░ рдм्рдпाрд╣ी рд▓реЬрдХी рдХे рдорди рдХी рдкीреЬा рдФрд░ рдХрд╣ीं рд╕ैрдиिрдХ рдкрдд्рдиी рдХा рд╡िрдпोрдЧ, рдХрд╣ीं рдЬрдо्рдоू рдХी рдирджिрдпों рдХी рдХрд▓рдХрд▓ рдФрд░ рдХрд╣ीं рдЬрдо्рдоू рдХो рдЕрдкрдиे рдЕंрдХ рдоें рд╕рдоेрдЯрддी рд╣ुрдИ рдкрд░्рд╡рдд рдЪोрдЯिрдпों рдХा рд╕ुрди्рджрд░ рдЪिрдд्рд░рдг рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдХेрд╡рд▓ рдкрдардиीрдп рдирд╣ीं рдЕрдкिрддु рдЧुрдирдЧुрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЙрдирдХी рд▓ेрдЦрдиी рдХा рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ी рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╣ोрдЧा рдХि рд╕्рд╡рд░ рд╕рдо्рд░ाрдЬ्рдЮी рдЖрджрд░рдгीрдпा рд▓рддा рдЬी рдиे рднी рдЙрдирдХे рдЧीрддों рдХो рд╕्рд╡рд░ рджिрдпा рдеा —

рдбोрдЧрд░ी рд╢рдм्рдж рдеे —"рддू рдорд▓्рд▓ा рддू -- рд▓ोрдХ рдкрди्рдирди рдаिрдХрд░िрдпाँ / рдмрджाрдо рдкрди्рдиें рддू / рд▓ोрдХ рдмौрди рдоंрдбिрдпा /рди्рдпा рдХрд░ें рддू"

(рдУ рдоेрд░े рд▓рд▓्рд▓ा! рд▓ोрдЧ рдЬрдм рдкрдд्рдерд░ рддोреЬें, рддू рдмाрджाрдо рддोреЬрдиा, рд▓ोрдЧ рдоंрдбी рдоें рдмैрдаें рдФрд░ рддू рд░ाрдЬा рдмрди рдХрд░ рди्рдпाрдп рд╕ुрдиाрдпे। рдпрд╣ рдПрдХ рд▓ोрд░ी рдЧीрдд рд╣ै рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЬрдо्рдоू рдХी рд╣рд░ рдоाँ, рджाрджी, рдиाрдиी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рдЖрдпे рдирди्рд╣े рдоेрд╣рдоाрди рдХो рд╕ुрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЧाрддी рд╣ै।

рдЙрдирдХा рдПрдХ рдФрд░ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдоीрдаा рдЧीрдд рдЬрдо्рдоू рдХी рд╣рд░ рдЙрдо्рд░ рдХी рд▓реЬрдХी рдЧाрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдкीрд╣рд░ рдХो рдпाрдж рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рд╕ुрдмрдХрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдЧीрдд рдХे рдмोрд▓ рд╣ैं ---
“рдиिрдХ्рдХреЬे рдлंрдЧрдбू рдЙрдЪ्рдЪी рдЙреЬाрди
рдЬाрдЗрдП рдердо्рдордиा рдХिрдпाँ рд╢рдоाрди 
 рдЪाрдирдиिрдпाँ рдЧрд▓े рдХिрдпाँ рд▓ाрдиिрдпाँ ---
 
 рдЕрдкрдиे рджेрд╕ा рджा рдоाрд░ी рдбुрдЖрд░िрдпाँ 
рдмिрдЫреЬी рдЖрдЗрдпाँ рдзीрдпाँ рдХ्рд╡ाрд░िрдпाँ
рдЗрдд्рдд्рд╣ें рддे рд▓рдм्рджे рд▓ेрддрд░े рдорджाрди 
рдЙрди्рджें рдХ्рди्рдиें рдиेंрдИ рдЬाрди-рдкрд╣рдЪाрди 
рдаंрдбिрдпाँ рдмाрд╣рд╡ां рдХिрдпां рд▓ैрдиिрдпाँ।”

 рдЗрд╕ рдордзुрд░ рдЧीрдд рдХा рд╣िрди्рджी рдЕрдиुрд╡ाрдж —--
 рдЫोрдЯे рд╕े рдкंрдЦ рдФрд░ рдКँрдЪी рдЙреЬाрди 
рдХैрд╕े рдЫू рд▓ूँ рдпрд╣ рдЖрд╕рдоाрди / рдЪांрджрдиी рдХो рдЧрд▓े рдХैрд╕े рд▓рдЧाрдКँ 

рдЕрдкрдиे рджेрд╕ рд╕े рдоाрд░ी рдЙрдбाрд░िрдпाँ 
рдмिрдЫुреЬ рдЧрдпी рд╣ैं рдмेрдЯिрдпाँ рдХ्рд╡ाрд░िрдпाँ 
рдпрд╣ाँ рддो рджीрдЦрддे рд╣ैं рд░ेрддीрд▓े рдоैрджाрди 
рдЙрдирд╕े рди рдоेрд░ी рдЬाрди рдкрд╣рдЪाрди 
рдаंрдбी рд╣рд╡ाрдПं рдЕрдм рдХрд╣ाँ рд╕े рд▓ाрдКँ”

рдЬрдо्рдоू рдХे рд╣рд░ рд╢ाрджी рдм्рдпाрд╣ рдоें рдпा рдЕрди्рдп рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдоें рдкрдж्рдоा рдЬी рдХे рдЧीрдд рдЧाрдпे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдбोрдЧрд░ी рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╣िрди्рджी рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдЧीрдд рд▓िрдЦे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрдИ рдлिрд▓्рдоों рдХे рд▓िрдП рднी рдЧाрдиे рд▓िрдЦे рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдлिрд▓्рдо рдк्рд░ेрдо рдкрд░्рдмрдд рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦा рдЙрдирдХा рдЧीрдд ‘рдоेрд░ा рдЫोрдЯा рд╕ा рдШрд░ рдмाрд░’ рдмрд╣ुрдд рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдЖ рдеा।

рдЙрдирдХी рдЕрди्рдп рдХृрддिрдпाँ рдоें рдЙрдирдХे рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рд╕рдордЧ्рд░ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЭाँрдХी рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЬिрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдХृрддिрдпों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпे рдмिрдиा рднрд▓ा рдЙрди्рд╣ें рдХैрд╕े рдпाрдж рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। ‘рддрд╡ी рддे рдЪрдиाрдм’ ‘рдиेрд╣рд░िрдпाँ рдЧрд▓िрдпाँ’, рдкोрддा-рдкोрддा рдиिрдо्рдмрд▓, рдЙрдд्рддрд░ рд╡ाрд╣िрдиी, рджीрд╡ाрдирдЦाрдиा , рдЪिрдд्рдд рдЪेрддे рдЬैрд╕ी рдЕрдиुрдкрдо рдХृрддिрдпों рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдХो рдЕрдоोрд▓ рдиिрдзिрдпाँ рджी рд╣ैं। рдЙрдирдХी рдХृрддिрдпों рдХो рдкреЭрддे рд╣ुрдП рд▓рдЧрддा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЙрдирдоें рдЬрдо्рдоू рдХी рд░ूрд╣ рдмрд╕рддी рд╣ो।

 рдкрдж्рдоा рдмोрдмो рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдм्рдпाрд╣ी рд▓реЬрдХिрдпों рдХो рдЙрдирдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдмрдиाрдпे рд░рдЦрдиे рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдкूрд░ी рдЙрдо्рд░ рд▓реЬीं। рднाрд░рдд рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рднी рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рднाрд░рдд рдХा рднाрдЧ рдирд╣ीं рдеा। рдЬрдо्рдоू рд╕े рдмाрд╣рд░ рдм्рдпाрд╣ी рд▓реЬрдХिрдпों рдХो рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдмрдиाрдиे рдХा рдХोрдИ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рдеा। рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 370 рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди рд▓реЬрдХिрдпों рд╕े рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рдЫीрди рд▓िрдпा рдЧрдпा рдеा। рдкрдж्рдоा рдЬी рддрди-рдорди рд╕े рдЬрдо्рдоू рдХी рд╣ी рдеीं рд▓ेрдХिрди рдЙрдирдХो рднी рдЬрдо्рдоू рдоें рдЕрдкрдиा рдШрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдХोрдИ рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рдеा।

 рдоुрдЭे рдкाрдардХों рдХो рдпрд╣ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ 2019 рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдкाрд░्рд▓िрдпाрдоेंрдЯ рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкाрд░िрдд рдХрд░рдХे рдЖрд░्рдЯिрдХрд▓ 370 рдХो рдиिрд░рд╕्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рдПрдХ рдХेंрдж्рд░ рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╢ рдШोрд╖िрдд рд╣ो рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдШोрд╖рдгा рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рд╣ुрдИ। рдЬुрд▓ाрдИ, 2021 рдоें рдПрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкाрд░िрдд рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЬрдо्рдоू рд╕े рдмाрд╣рд░ рдм्рдпाрд╣ी рд▓реЬрдХिрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХा рдкूрд░ा рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдЕрдм рдХोрдИ рднी рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдм्рдпाрд╣ी рд╣ुрдИ рд▓реЬрдХी ‘рджेрд╕ рдиिрдХाрд▓ा’ рдЬैрд╕ी рджुрдЦрдж рднाрд╡рдиा рд╕े рдкीреЬिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХेрдЧी। рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рдоें рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдмрдиाрдиे рдХा рдкूрд░ा рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рдоिрд▓ рдЧрдпा। рдоुрдЭे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рд╣ै рдХि рдкрдж्рдоा рдЬी рдиे рдпрд╣ рд╕ुрдЦрдж рд╕рдоाрдЪाрд░ рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХाрд▓ рдоें рд╕ुрдиा। рдЙрди्рд╣ें рдХिрддрдиा рдЖрдиंрдж рдФрд░ рд╕ंрддोрд╖ рдоिрд▓ा рд╣ोрдЧा। рдЕрдкрдиी рдк्рд░рд╕рди्рдирддा рдХो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрди рд╢рдм्рджों рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдпा рдеा, "рд╡ैрд╕े рддो рдЬрдо्рдоू рд╣рдоेрд╢ा рдоेрд░े рджिрд▓ рдоें рдмрд╕рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрдо्рдоू-рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 370 рд╣рдЯрдиे рдХे рдмाрдж рд╕े рдЬрдо्рдоू рдоेрд░े рджिрд▓ рдоें рдЬ्рдпाрджा рдмрд╕рдиे рд▓рдЧा рд╣ै।" 

рдкрдж्рдоा рд╕рдЪрджेрд╡ рдХा рдЬीрд╡рди рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдХрд╣ाрдиी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рднाрд╖ाрдИ рдФрд░ рдиिрдЬी рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рд╕े рднрд░ी рд╣ुрдИ рдк्рд░ेрд░рдХ рдпाрдд्рд░ा рднी рд╣ै। рдЖрдЬ рдкрдж्рдоा рдЬी рдЗрд╕ рдирд╢्рд╡рд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рдиाрддा рддोреЬ рдХрд░ рдЪрд▓ी рдЧрдИं рд╣ैं рд▓ेрдХिрди, рдЬрдм рддрдХ рдпрд╣ рдзрд░рддी рд░рд╣ेрдЧी, рдЖрдХाрд╢ рд░рд╣ेрдЧा, рдЬрдо्рдоू рд░рд╣ेрдЧा, рдЙрдирдХे рдЧीрдд рдЙрдирдХी рд▓ोрд░िрдпाँ, рд░ुрдмाрдЗрдпाँ рдкीреЭी рджрд░ рдкीреЭी рд▓ोрдЧों рдХे рджिрд▓ों рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ेंрдЧी। рд╣िрди्рджी рдФрд░ рдбोрдЧрд░ी рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдЙрди्рд╣ें рдпुрдЧों -рдпुрдЧों рддрдХ рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рд╣ृрджрдп рдоें рд╕рджैрд╡ рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣рдо рд╕рдм рдХी рдк्рдпाрд░ी ‘рдкрдж्рдоा рдмोрдмो’ рдХो рдирдо рдЖँрдЦों рд╕े рд▓ौрдХिрдХ рд╡िрджाрдИ।

‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’ рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рдиाрд░ी-рд╕ंрдШрд░्рд╖

рдЗрди्рджु рдХुрдоाрд░ी
рдЗрди्рджु рдХुрдоाрд░ी (рд╢ोрдзाрд░्рдеी)

рд╢ोрдз рдиिрд░्рджेрд╢рдХ: рдбॉ. рдмрд▓рд╡िंрджрд░ рдХौрд░
рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрди, рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рд╣िрди्рджी рдк्рд░рдЪाрд░ рд╕рднा, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж – 500004

‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’ рдиाрд░ी рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдпाрддрдиा рдХी рдЧाрдеा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рджрд▓िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХे рджोрд╣рд░े рд╢ोрд╖рдг, рдЬाрддिрдЧрдд рдФрд░ рд▓ैंрдЧिрдХ рдЙрдд्рдкीрдб़рди рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдЬीрд╡ рдФрд░ рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд▓ेрдЦिрдХा рдиे рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рджрд▓िрдд рд╕्рдд्рд░िрдпाँ рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рд╕ंрдХीрд░्рдг рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рд╕े рдкीрдб़िрдд рд╣ैं। рд▓ेрдЦिрдХा рдЖрдд्рдордХрдеा рдХे ‘рдордиोрдЧрдд’ рдоें рд▓िрдЦрддी рд╣ैं- “рдоेрд░ी рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рджрд▓िрдд-рдЕрдЫूрдд рдЬीрд╡рди рдХी рдШрдиीрднूрдд рдкीреЬा рдХे рдЕрдиेрдХ рдЪिрдд्рд░ рд╣ैं, рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░ाрддे рд╣ैं। рдЕрднी рднी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдпрд╣ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╣ै, рдЬो рдиाрд╕ूрд░ рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै। рдиाрд╕ूрд░ рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рдХैрд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд╕рднी рдЬाрдирддे рд╣ैं।”1 рджрд▓िрдд рдкुрд░ुрд╖ рдЬो рдоंрдЪ рдкрд░ рд╕्‍рдд्рд░ी рдХे рдЕрди्рдпाрдп рдПрд╡ं рднेрджрднाрд╡ рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ी рдЕрдкрдиे рдШрд░ рдоें рд╕्‍рдд्рд░ी рдХे рд╕ाрде рднेрджрднाрд╡ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдд्рдордХрдеाрдХाрд░ рдХा рдЕрдирд╡рд░рдд рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд▓рдЧрди рдФрд░ рдЬिрдж्рдж рдЕрдиुрдХрд░рдгीрдп рд╣ै। рдЪाрд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХे рд╢िрдХंрдЬे рд╕े рдоुрдХ्рдд рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдд्рдордХрдеा рдкुрд░ुрд╖рд╕рдд्рддा рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬा рдХрд░рддी рд╣ै। 

рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рд▓िрдЦрддी рд╣ैं рдХि- “рдХрднी рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдЬीрдпा। рдЬिंрджрдЧी рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдоें рдЧрд╣рд░ी рдкैрда рддो рд▓рдЧाрдИं рд╣ै, рдордЧрд░ рдоुрдЭрдоें рдКँрдЪी рдЫрд▓ाँрдЧ рд▓рдЧाрдиे рдХा рдордиोрдмрд▓ рдирд╣ीं рдЬрдЧा, рди рд╣ी рдоैंрдиे рдРрд╕ा рд╣ौрд╕рд▓ा рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХा рдмрд╣ुрдд рдаोрд╕ рдФрд░ рд╕рдмрд▓ рдХाрд░рдг рд╣ै। рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд╡рд░्рдгрднेрдж-рдЬाрддिрднेрдж рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдмीрдЪ рдЬрди्рдоी, рдкрд▓ी-рдмреЭी рдПрдХ рдЕрдЫूрдд рдЬाрддि рдХी рд▓реЬрдХी рдоें рдХिрддрдиा рдордиोрдмрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा? рд╣рд░ рдмाрдд рдХे рд▓िрдП рдмंрдзрди, рдЕрдкрдоाрди, рдЕंрдХुрд╢। рдЕрдм рдЗрд╕ рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा।”2 рдЬाрддि рдПрд╡ं рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рдРрд╕ी рджुрдЦрддी рд░рдЧ рд╣ै, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЙँрдЧрд▓ी рд░рдЦрддे рд╣ी рдХрд░ाрд╣ рдЙрдарддी рд╣ै। рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдПрдХ рддрдмрдХा рдЗрддрдиा рдЕрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЗрд╕े рдзрд░्рдо рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा рдХे рдЖрд╡рд░рдг рдоें рд▓рдкेрдЯрдХрд░ рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд░ूрдк рдоें рдоाрдирддा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рднेрджрднाрд╡, рдЫुрдЖрдЫूрдд рдФрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХे рдХрдИ рд░ूрдк рджрд░्рд╢ाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрд╕рдоें рд▓ेрдЦिрдХा рдХी рдиाрдиी рдХे рд╕рдордп рдХा рдХ्рд░ूрд░рддрдо рд░ूрдк рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै, рддो рдЙрдирдХी рдоाँ рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЙрди рдкрд░ рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХा рдмрджрд▓ा рд╣ुрдЖ рд░ूрдк рднी рджिрдЦрддा рд╣ै।

рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рд╕्рд╡рдпं рдмрддाрддी рд╣ैं рдХि рд╕्рдХूрд▓ рдоें рджрд▓िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдЕрд▓рдЧ рдмैрдаाрдпा рдЬाрддा рдеा, рдФрд░ рд▓рдб़рдХी рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдкрдв़ाрдИ рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиे рдоें рднी рдШрд░ рд╕े рд╡िрд░ोрдз рдЭेрд▓рдиा рдкрдб़рддा рдеा। рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдХे рд╕ाрде рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╡ाрдХрдпा рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╣ुрдЖ। рдЙрди्рд╣ें рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╕рдмрдХे рдкीрдЫे рдмिрдаाрдпा рдЬाрддा рдеा। рдПрдХ рджिрди рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЦाрд▓ी рдЬрдЧрд╣ рджेрдЦрдХрд░ рддीрд╕рд░े рдирдо्рдмрд░ рдкрд░ рдмैрда рдЧрдИं рддो рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдмैрдардиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХी рдФрдХाрдд рдПрд╡ं рд╕्рддрд░ рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░ाрдпा। рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЪрдкрд░ाрд╕ी рднी рдЙрди्рд╣ें рдЙрдирдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рдмрддрд▓ाрддे рд░рд╣рддे рдеे। рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдХрджрдо-рдХрджрдо рдкрд░ рдПрд╣рд╕ाрд╕ рдХрд░ाрдпा рдЬाрддा рдеा рдХि рд╡े рдиीрдЪ, рдЕрдЫूрдд рдЬाрддि рдХी рд╣ैं। рдХोрдИ рдЫू рди рдЬाрдП, рдЗрд╕рдХा рдз्рдпाрди рдЙрди्рд╣ें рд╣ी рд░рдЦрдиा рд╣ोрддा рдеा। рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд╕рдЬा рднी рдоिрд▓рддी рддो рд╕рд╡рд░्рдг рдмрдЪ्‍рдЪों рдХो рдХрдо, рджрд▓िрдд рдХो рдЕрдзिрдХ। рджрд▓िрдд рдмाрд▓िрдХाрдПँ рдЗрд╕ рднेрдж рдХो рд╕рдордЭ рдЪुрдХी рдеीं, рдЙрдирдХे рд╕ाрдеी рдмрдЪ्‍рдЪों рд╕े рдЙрд╕рдХे рдЫू рдЬाрдиे рдкрд░ рдШрд░ рдЬाрддे рд╣ी рдЙрдирдХी рдоाँ рдЙрди्рд╣ें рдирд╣рд▓ाрддीं рдеीं। рдмाрд▓िрдХा рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдмрд░ाрдмрд░ рдз्рдпाрди рд░рдЦрддी рдХि рдРрд╕ी рдиौрдмрдд рди рдЖрдП – “рдоैं рдирд╣ाрдХрд░, рд╕ाреЮ рд╕ुрдерд░े рдХрдкреЬे рдкрд╣рдирдХрд░ рд╕्рдХूрд▓ рдЬाрддी рдлिрд░ рднी рд╕्рдХूрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪों, рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдФрд░ рдЪрдкрд░ाрд╕ी рдХे рд▓िрдП рдЕрдЫूрдд рд╣ी рдеी। рдоुрдЭे рдЫू рдЬाрдиे рдкрд░ рд╡े рдирд╣ाрдХрд░ рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддे рдеे, рдпрд╣ рдмाрдд рдоैं рдЬाрдирддी рдеी। рд╡े рдоुрдЭрд╕े рджूрд░ рд░рд╣ें, рдЗрд╕рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдоैं рд╕्рд╡рдпं рдЙрдирд╕े рджूрд░ рд░рд╣рддी рдеी, рддाрдХि рдоेрд░े рдХाрд░рдг рдХिрд╕ी рдХो рддрдХрд▓ीреЮ рдпा рдкрд░ेрд╢ाрдиी рди рд╣ो। рдмрдЪрдкрди рдоें рд╕िрдЦाрдИ рдЧрдИ рдмाрддों рд╕े рдпрд╣ рдЖрджрдд рдмрди рдЧрдИ рдеी। рд╕рдмрд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдиा, рд╕рдмрдХे рдкीрдЫे рд░рд╣рдиा рддाрдХि рдХोрдИ рдоेрд░ा рдЕрдкрдоाрди рди рдХрд░े, рдоुрдЭे рдмुрд░ा рди рдХрд╣े, рдоुрдЭे рд╕рдЬा рди рджे। рдоैं рд╕िрд░ рдЭुрдХाрдП, рдЕрдкрдиी рд╕्рд▓ेрдЯ рдкрд░ рдмाрд░-рдмाрд░ рд▓िрдЦрддी рдФрд░ рдоिрдЯाрддी рд░рд╣рддी।”3 

рдмाрд▓िрдХा рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдХे рд╕ाрде рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХे рдХрдИ рд╡ाрдХрдпे рд╣ुрдП рд╣ैं। рдЬैрд╕े- рддेрд▓рди рд╕े рддेрд▓ рд▓ेрддे рд╕рдордп, рдХिрд░ाрдиे рдХी рджुрдХाрди рдкрд░ рд╕ाрдоाрди рд▓ेрдиे рд╡ рд░ुрдкрдпे рджेрддे рд╕рдордп। рдоुрд╣рд▓्рд▓े рдХी рдЪрдХ्рдХी рдкрд░ рдЧेрд╣ूँ рдкिрд╕ाрдиे рдкрд╣ुँрдЪे рддो рдЙрдирдХे рдЧेрд╣ूँ рдирд╣ीं рдкीрд╕े рдЬाрддे рдеे। рд╣िрди्рджू рд╕рдоाрдЬ рдоें рдХंрдЬрд░ рднी рдШृрдгा рдХे рдкाрдд्рд░ рд░рд╣े рд╣ैं।рдХोрдв़ рдЬैрд╕ी рдмीрдоाрд░ी рд╕े рдкीреЬिрдд рд▓ोрдЧ рднी рд╣рдоें рдЕрдЫूрдд рдоाрдирдХрд░ рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХрд░рддे। рдЪोрд░ рдФрд░ рднिрдЦाрд░ी рднी рдЬैрд╕े рд╣рдорд╕े рдмреЬे рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдеे। рдмрдЪрдкрди рдХी рдПрдХ рдШрдЯрдиा рдХो рдпाрдж рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓ेрдЦिрдХा рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि- “рдПрдХ рдмाрд░ рд╣рдо рдЧाँрд╡ рдХे рдмीрдЪ рд╕े рдЧुрдЬрд░े рддो рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдХा рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рд▓реЬрдХा рдЦेрд▓рддे рд╣ुрдП рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рдЖ рдЧрдпा। рдоाँ, рдмрд╣рди рдФрд░ рдоैंрдиे рдЙрд╕े рд╣ाрде рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा। рд╣рдо рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдЫू рд╕рдХрддे рдеे, рдордЧрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рднैрдпा рдиे рдЙрд╕рдХे рдЧाрд▓ рдХो рд╣ाрде рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕े рдк्рдпाрд░ рдХिрдпा। рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоाँ рд╕ाрдордиे рдХी рдШрд░ рд╕े рджेрдЦ рд░рд╣ी рдеी। рд╡рд╣ рдЬोрд░ рд╕े рдЪिрд▓्рд▓ाрдИ- “рдЕрд░े, рдЕрд░े рдХौрди рд╣ो? рдХौрди рдЬाрдд рдХे рд╣ो? рд▓реЬрдХे рдХो рдХ्рдпों рдЫू рд░рд╣े рд╣ो...?” рдк्рд░рдХाрд╢ рднैрдпा рд╕рдХрдкрдХा рдЧрдП। рд╣рдо рдЖрдЧे рдмреЭрддे рдЧрдпे। рд╡рд╣ рд╣рдоाрд░े рдкीрдЫे-рдкीрдЫे рдЖрдХрд░ рдкूрдЫрддी рд░рд╣ी- “рдХौрди рд╣ो? рдХрд╣ाँ рд╕े рдЖрдпे рд╣ो? рдХрд╣ाँ рдЬा рд░рд╣े рд╣ो? рдХौрди рдЬाрдд рдХे рд╣ो?” рдк्рд░рдХाрд╢ рднैрдпा рдиे рдЬोрд░ рд╕े рдХрд╣ा’ “рд╣рдо рдаाрдХुрд░ рд╣ैं....рдаाрдХुрд░...।”4 рддрдм рд╡рд╣ рдЪुрдк рд╣ोрдХрд░ рд▓ौрдЯी। рдЬाрддि рд╕ुрдиे рдмिрдиा рдмाрдд рдЖрдЧे рдирд╣ीं рдмреЭрддी, рдЙрдЪ्рдЪ рд╣ै рддो рдаीрдХ, рд╡рд░рдиा рдмोрд▓рдиे рдХा рд╕्рд╡рд░ рд╣ी рдмрджрд▓ рдЬाрддा।

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЬाрддिрдЧрдд рднेрдж-рднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкिрдЫреЬ рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг-рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЬाрддिрдЧрдд-рднेрджрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рджрд▓िрдд рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдЫुрдЖрдЫूрдд, рднेрджрднाрд╡ рдФрд░ рдЕрдкрдоाрди рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЗрдирдХे рд╕ाрде рд╣рд░ рдкрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЗрд╕ीрд▓िрдП рджрд▓िрддों рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрдиा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдХрдаिрди рд╣ोрддा рдеा, рдЙрди्рд╣ें рд╢ोрд╖рдгрдХाрд░ी рдПрд╡ं рднेрджрднाрд╡ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рдмाрд▓िрдХा рдоाрди-рдЕрдкрдоाрди рд╕े рдкрд░े рд░рд╣рдХрд░ рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рдкाрдИ, рдХ्рдпोंрдХि рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдеा, рдЬिрд╕े рд╡े рдЕрди्рддрддः рдк्рд░ाрдк्‍рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рдеी। рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдЙрди рдкрд░ рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рд╡ाрд▓ рдХिрдП рдЬाрддे рдеे। рдордХ्рдЦрдирд▓ाрд▓ рджुрдмे (рдЧुрд░ूрдЬी) рдХा рдкреЭाрдиे рдХा рдвंрдЧ рд╕рдмрд╕े рдЕрд▓рдЧ рдеा। рд╡े рдоुрдЭे рджेрдЦрдХрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдФрд░ рдЙрдкрд╣ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рдеे рдХि– “рддुрдо рдХ्рдпा рдкреЭ рд╕рдХोрдЧी?”5  рдмрдЪ्‍рдЪों рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рджोрд╕्рддाрдиा рдХрднी рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╕рдлेрдж рдб्рд░ेрд╕ рдкрд░ рд╡े рд╕्рдпाрд╣ी рдЫिреЬрдХрдиे рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрддे। “рджीрдХ्рд╖िрдд рд╕рд░ рджрд▓िрдд рдмाрд▓рдХों рдХी рдЧрд▓рддी рдкрд░ рдЬрдордХрд░ рдкिрдЯाрдИ рдХрд░рддे рдФрд░ рдмाрд▓िрдХा рдкрд░ рдХाрдоुрдХ рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓рдиे рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрддे рдеे। …рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рд╕рд░ рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдк्рд░рд╢्‍рди рдХрд░рддे рд╕рдордп рдпрд╣ рдЙрдо्рдоीрдж рдХрд░рддे рдХि рдЬрд╡ाрдм рдоुрдЭे рд╣ी рджेрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд▓рдбрдХिрдпाँ рдЕрдЧрд░ рдЖрдкрд╕ рдоें рдмाрддें рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ों, рддрдм рд╡े рдоुрдЭे рд╣ी рдбाँрдЯрддे рдеे।”6 рджрд▓िрдд рдмाрд▓рдХ рдХो рд╣рд░ рд╕рдо्рднрд╡ рдк्рд░рддाреЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рд╕्рдХूрд▓ рдЖрдиा рдЫोреЬ рджे рдФрд░ рдРрд╕ा рд╣ोрддा рднी рд░рд╣ा।

рд▓ेрдЦिрдХा рд▓िрдЦрддी рд╣ै рдХि- рдоैं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рджिрдиों рдоें рдорди рд▓рдЧाрдХрд░ рдкूрд░ी рдХिрддाрдмें рдкреЭ рд▓ेрддी рдеीं। рдЦेрд▓рдиे рдоें рдЦूрдм рдорди рд▓рдЧाрдХрд░ рдЦेрд▓рддी, рд╕ो рдЙрди्рд╣ें рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░ рддрдХ рдЬीрдд рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдоिрд▓ी। рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдЪ्рдЫे рдЕंрдХ рдЖрдП। рдЖрдард╡ीं рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкुрд░ोрд╣िрдд рдЧुрд░ुрдЬी рдоुрдЭे рд╕ुрд╢ीрд▓ा рд╣рд░िрдЬрди рдХे рдмрджрд▓े ‘рд╕ुрд╢ीрд▓ा рд╕рд░рд╕्рд╡рддी’ рдХрд╣рддे рдеे, рд╣ाрдЬिрд░ी рдХे рд╕рдордп рднी рдоुрдЭे рд╡े рдЗрд╕ी рдиाрдо рд╕े рдкुрдХाрд░рддे рдеे। рд╡े рдХрд╣рддे рдеे- “рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдХो рд╣рд░िрдЬрди рдХ्рдпों рдХрд╣рддे рд╣ो? рд╡рд╣ рддो рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдЬ्рдпाрджा рд╣ोрд╢िрдпाрд░ рд╣ै। рдЙрд╕े рд╣рд░िрдЬрди рдирд╣ीं рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдХрд╣ा рдХрд░ो।” рдХुрдЫ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рд╕े рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рднी рдоिрд▓ी। рд╕्рдХूрд▓ рд╕्рддрд░ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджिрд▓ाрдиे рдоें рдиाрдиी рдПрд╡ं рдоाँ рдХी рднूрдоिрдХा рдеी рддो рдмाрдж рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдмрд▓рдмूрддे рд╕े рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी। рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрдиे рдЬैрд╕े рдоुрд╢्рдХिрд▓ рдХाрд░्рдп рдХो рдоुрдордХिрди рдмрдиाрдпा। 

рдЗрд╕ рд╕рди्рджрд░्рдн рдоें рдмाрдмा рд╕ाрд╣ेрдм рдбॉ. рднीрдорд░ाрд╡ рдЖрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि ‘рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ेрд░рдиी рдХा рджूрдз рд╣ै, рдЬिрд╕े рдкीрдХрд░ рдХोрдИ рднी рджрд╣ाреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै।’ рдпाрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ी рд╡рд╣ рд╢рд╕्рдд्рд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджрд▓िрдд рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рд╡рд░्рдг-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЪुрдиौрддी рджे рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЖрд╕्рдеा, рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्‍рд╡ाрд╕ рджрд▓िрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдФрд░ рдкिрдЫреЬो рдоें рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХ рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдмाрд▓िрдХा рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдХी рдиाрдиी рдХो рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдоें рдкूрд░ी рдЖрд╕्рдеा рдеी। рдЬिрдирдХे рд▓िрдП рднрдЧрд╡ाрди рдХे рдиाрдо рд▓ेрдиे рд╕े рд╕рдм рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै, рд╡े рдЙрд╕рдХी рд╕्рддुрддि рд╣ी рдХрд░ेंрдЧे, рд▓ेрдХिрди рдЬिрдирдХे рд▓िрдП рдХुрдЫ рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд╣ै, рдЬिрди्рд╣ें рд╕ुрдЦ-рд╕ुрд╡िрдзा, рдЕрд╡рд╕рд░-рдЕрдзिрдХाрд░ рдЬैрд╕ी рдХोрдИ рдЪीрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै, рд╡े рднрд▓ा рднрдЧрд╡ाрди рдХो рдХ्рдпों рди рдХोрд╕ें? рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рдиाрдиी рдХрд╣рддीं рдеी- “рдХिрд╕рдХा рднрдЧрд╡ाрди? рдХौрди-рд╕ा рднрдЧрд╡ाрди? рдХैрд╕ा рднрдЧрд╡ाрди?”8 рдоैं рдиाрдиी рдХो рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╕े рджेрдЦрддी рдеी। рдиाрдиी рдХी рдЧाрд▓िрдпाँ рд╣ोрддीं- “рддेрд░ी рдардард░ी рдмँрдз рдЬाрдП, рддेрд░ो рдмुрд░ो рд╣ो рдЬाрдпे, рднрдЧрд╡ाрди! рдЕрд░े рддेрд░ो рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдбोрд▓ рдЬाрдП… рддेрдХो рд╕рдм рднूрд▓ рдЬाрдП…।”9 рдиाрдиी рдЧрди्рджрдЧी рд╕ाрдл рдХрд░рдиे рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рджाрдИ рдХा рдХाрдо рднी рдХрд░рддी рдеीं। рджрд▓िрддों рдХो рднाрдЧ्рдпрд╡ाрджी рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдиे рдмрдиाрдпा рд╣ै, рд╕рди्рдд, рдорд╣ाрдд्рдоाрдУं рдХे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдоें рд╕рди्рддोрд╖ рдХो рдкрд░рдо рд╕ुрдЦ рдмрддाрдпा। рджрд▓िрддों рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрд░े рдХрд╖्рдЯों рд╡ рджुрдЦों рдХा рдХाрд░рдг рдкूрд░्рд╡ рдЬрди्рдо рдХे рдХрд░्рдоों рдХो рдоाрди рд▓िрдпा। рд╡े рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдп рдХो рджोрд╖ рджे рдХрд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे। рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕рдо्рдмрди्рдз рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рджेрди рд╣ोрдиे рд╕े рд╕ुрдЦ рд╣ो рдпा рджुрдЦ, рдмрджрд▓ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा, рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рд╡ाрд▓े рдкुрд░ुрд╖ рд╕े рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рдХो рдШрд░ рд╡ाрд▓े рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рдоाрдирддे, рдХ्рдпोंрдХि “рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдордЧ्рд░рди्рде рдордиुрд╕्рдоृрддि рдоें рдиिрд░्рджेрд╢ рд╣ै рдХि, рд▓реЬрдХी рдХी рдЙрдо्рд░ рд╕े рддीрди рдЧुрдгा рдмреЬी рдЙрдо्рд░ рдХे рд╡рд░ рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рд▓реЬрдХी рджрд╕ рд╕ाрд▓ рдХी рд╣ो рддो рддीрд╕ рд╕ाрд▓ рдХे рд╡рд░ рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдЗрд╕े рдЕрдирдоेрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд╣рддा, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрддा рд╣ै।”10 

рдИрд╢्‍рд╡рд░ рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХे рдиाрдо рдкрд░ рджुрдЦ рд╕рд╣рддे рд╣ुрдП рдШुрдЯ-рдШुрдЯрдХрд░ рдЬीрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे। рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрди्рдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдЬрдм рдмीрдоाрд░ी, рднूрдЦ рдпा рдЕрди्рдп рд╕ंрдХрдЯों рд╕े рдЧ्рд░рд╕िрдд рд╣ोрддे, рддो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпा рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХीрдп рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рдмрдЬाрдп рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рдФрд░ рдмाрдмाрдУं рдХे рдкाрд╕ рд╕рдоाрдзाрди рдЦोрдЬрдиे рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддे рдеे। рдмीрдоाрд░ рд╣ोрддे рддो рдКँрдЪे рдкрд╣ाреЬों рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рджेрд╡ी рдХे рдеाрди рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддे। рдоोрд╣рди рдЬрдм рдмीрдоाрд░ рдкреЬा, рддो рджेрд╡ी рдХे рдпрд╣ाँ рд▓े рдЬाрдП рдЧрдП। рдмाрд▓िрдХा рдХो рдЬрдм рдоोрддीрдЭрд░ा рдиिрдХрд▓ा рддो рджेрд╡ी-рджेрд╡рддाрдУं рд╕े рдордиौрддिрдпाँ рдоाँрдЧी рдЧрдИ। рдиाрд░िрдпрд▓ рдФрд░ рд╢рдХ्‍рдХрд░ рдХा рдк्рд░рд╕ाрдж рдЪреЭाрдпा рдЬाрддा। рдмाрдмाрдУं рдкрд░ рд╡िрд╢्‍рд╡ाрд╕ рдХрд░рдХे рдЪिрдХिрдд्‍рд╕рдХीрдп рдЗрд▓ाрдЬ рд╕े рджूрд░ рд░рд╣े। рдмाрдмा рд▓ोрдЧ рдмाрд░-рдмाрд░ рдмुрд▓ाрддे- “рдкाँрдЪ рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░ рддрдХ рдмैрдардХ рдХे рд▓िрдП рдЖрдУ, рддрдмीрдпрдд рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рд╕рд╡ा рдорд╣ीрдиा рдмाрдмा рдХे рдиाрдо рдХा рджीрдкрдХ рдЬрд▓ाрдУं рддрдмिрдпрдд рдаीрдХ рд╣ो рдЬाрдпेрдЧी।” рджрд╢рд╣рд░े рдХे рджिрди рджाрджी рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рджाрдиा рдмाрдмा рдЖрддे рдеे। рд╢ाрдо рдХो рджाрджी рдХे рдмाрдмा рдХी рд╕рд╡ाрд░ी рдиिрдХрд▓рддी। рдЧрд▓ी рдоोрд╣рд▓्рд▓े рдФрд░ рдШрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдкीрдЫे-рдкीрдЫे рдЬрдпрдЬрдпрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЪрд▓рддे। “рджाрджी рдмрд╣ुрдд рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдХे рд╕ाрде рдЭूрдо-рдЭूрдордХрд░ рдЖрдЧे рдкीрдЫे рдЭूрдорддे рд╣ुрдП рдЪрд▓рддी, рдоाрдиो рдмाрдмा рдк्рд░рд╕рди्рди рд╣ो рд░рд╣े рд╣ों।”11 рдЙрд╕ी рд░ाрдд рджाрджी рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рджाрдиा рдмाрдмा рдЖ рдЧрдП। рдмाрдмा рдмोрд▓े- “рдХ्рдпों рддुрдо рдЗрдзрд░-рдЙрдзрд░ рднрдЯрдХрддे рд╣ो? рдШрд░ рдХे рджेрд╡ी рджेрд╡рддाрдУं рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ै? рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЕрдкрдиी рдЬрди्рдорднूрдоि рдЫोреЬрдХрд░ рд░ोрдЬी-рд░ोрдЯी рдХे рд▓िрдП рднрдЯрдХрддे рдлिрд░ рд░рд╣े рд╣ो।”12 рдирдирдж рднी рдРрд╕ा рд╣ी рдХрд░рддी- “рд╡рд╣ рдКँрдЪे рдФрд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕्рд╡рд░ рдоें рджेрд╡ी рдХी рд╕рд╡ाрд░ी рдХी рддрд░рд╣ рдЭूрдорддे рд╣ुрдП рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХрд╣рддीं -‘рдР…рддुрдо рдоुрдЭे рднूрд▓ рдЧрдП? рджेрдЦो, рдпрджि рдЕрдЪ्рдЫे рд░рд╣рдиा рд╣ै, рддो рдоीрд░ा рдХो рдиाрд░ाрдЬ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा। рдоैं рдоीрд░ा рдХे рд╕ाрде рд╣ूँ, рдоैं рджुрд░्рдЧा рд╣ूँ, рдоैं рдХाрд▓ी рд╣ूँ, рдоैं рднрд╡ाрдиी рд╣ूँ, рд╕рдордЭे рдоीрд░ा рдХो рднूрд▓рдиा рдирд╣ीं...।”13 

рдЪाрдЪा рд╕рд╕ुрд░ рдХी рджो рдмेрдЯिрдпाँ рд░рдорд▓ा рдФрд░ рдХрдорд▓ाрдмाрдИ рджोрдиों рдоिрд▓рдиे рдЖрдИं, рдЙрдирдХो рджेрд╡ी рдЖрддी рдеीं, рд╡े рдКँрдЪी рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдмोрд▓рддी рд╣ै- “рдР… рд╢ीрд▓ा рддू рдЬाрдирддी рд╣ै, рд╣рдо рдХौрди рд╣ै? рд╣рдоाрд░ी рд╕ेрд╡ा рдХрд░। рддेрд░ा рднрд▓ा рд╣ोрдЧा। рдХрдорд▓ाрдмाрдИ рдоुрдЭे рд╕рдордЭाрдХрд░ рдХрд╣рдиे рд▓рдЧी- рд╣рдоाрд░े рдиाрдо рдХा (рджुрд░्рдЧा, рдХाрд▓ी рджेрд╡ी рдХे рдиाрдо рдХा) рджीрдкрдХ рд░ोрдЬ рдЬрд▓ाрдиा।”14 рд╡े рдЗрди्рд╣ें рджेрдЦрддी-рд╕ुрдирддी рд░рд╣ी, рдЙрди्рд╣ें рдЗрди рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं рдеा, рдкрд░ рд╡े рдХुрдЫ рдХрд╣ рднी рдирд╣ीं рдкाрддी рдеी, рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдЬрдм рд╡े рд╣ाрде рдаोрдХ рдХрд░ рдХрд╣рддी рддрдм рд╡े рдЪुрдк рд╣ो рдЬाрддी рдеी। рдбрд░ рддрдм рддрдХ рдбрд░ाрддा, рдЬрдм рддрдХ рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓ा рдбрд░рддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдмрд╣ुрдд рдмाрдж рдоें рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ुрдЖ, “рдбрд░ाрдиे рд╡ाрд▓े рдХे рд╕ाрдордиे рд╢ेрд░ рдмрди рдЬाрдУ, рддो рд╡рд╣ рднी рджुрдо рджрдмा рд▓ेрддा рд╣ैं।”15 

рджрд▓िрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд╡рд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоाрдирд╕िрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╢ोрд╖рдг рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рднी рд╣ै। рджрд▓िрдд рд╕ौрди्рджрд░्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЗрд╕ी рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рдЪेрддрдиा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рдХрд▓ाрдд्рдордХрддा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрди्рдпाрдп рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЙрдаी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдФрд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╣ै। рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦा рдЬाрдП рддो рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’ рджрд▓िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рдпрдеाрд░्рде рдФрд░ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рджोрдиों рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд╣ै। рдмрдЪрдкрди рдоें рдмाрд▓िрдХा рд╕ुрд╢ीрд▓ा рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдИ, рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХрд╣ीं рди рдХрд╣ीं рдоौрдЬूрдж рдеा। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрди्рдпाрдп рдФрд░ рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХ्рд░ोрдз рдФрд░ рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдЙрдирдХे рдШрд░-рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрддा рдеा। рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдХी рдоाँ рдЫुрдЖрдЫूрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдкрд░ рдЧुрд╕्рд╕ा рдХрд░рддी рдеीं, рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕ рдкीрдб़ा рдХो рднोрдЧрддी рдеीं। рд╡े рдЬाрдирддी рдеीं рдХि рдпрд╣ рдЕрди्рдпाрдп рдХेрд╡рд▓ рдмाрд╣рд░ी рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдЙрдирдХे рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди рдХो рднी рдЪोрдЯ рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рд╕्рд╡рд░ рдЬрд╣ाँ-рддрд╣ाँ рджिрдЦाрдИ рдкреЬрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд▓ेрдЦिрдХा рдХे рдЬीрд╡рди рдХाрд▓ рдоें рдХुрдЫ рджौрд░ рдРрд╕े рднी рдЖрдП, рдЬрдм рд╡े рд╣рд▓рдХे рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╣ी рджрд░्рдЬ рдХрд░ рдкाрдИ। рдЕрдкрдиी рдкреЭाрдИ рдХी рдмाрдд рдордирд╡ाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ीं। рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрдиे рдХा рд╣рдХ рдмाрдж рдоें рдЪрд▓рдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрддि рд╕े рднी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХिрдпा। “рдЬुрд▓्рдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕े рд╕рд╣рдиे рд╡ाрд▓ा рдЬ्рдпाрджा рдЧुрдирд╣рдЧाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдпрд╣ рдмाрдд рдоैंрдиे рдмाрдж рдоें рд╕рдордЭी рдеी।”16 рдкрддि рдХी рдк्рд░рддाреЬрдиा рд╕े рд╡े рддрдм рдмрдЪ рдкाрдИ рдЬрдм рдмрдЪ्‍рдЪे рдк्рд░рддिрд░рдХ्рд╖ा рдоें рдвाрд▓ рдмрдирдХрд░ рдЦреЬे рд╣ोрдиे рд▓рдЧे। 

рджрд▓िрдд рдорд╣िрд▓ा, рджрд▓िрддों рдоें рднी рджрд▓िрдд рдХрд╣ी рдЬाрддी рд╣ै। рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा рдоें рдПрдХ рджрд▓िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдХे рдЗрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдоाँ рдФрд░ рдиाрдиी рдк्рд░ेрд░рдгा-рд╕्рд░ोрдд рд░рд╣ीं। рдХिрди्рддु рдЬрдм рд╡े рдмрд╣ू рдмрдирдХрд░ рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рдкрд╣ुँрдЪीं, рддो рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рд╢िрдХंрдЬा рдмрди рдЧрдпा। рдкрддि рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХ्рд░ूрд░, рдХрдаोрд░ рдФрд░ рд╣ृрджрдпрд╣ीрди рдеा। рд╕ाрд╕ рдРрд╕ी рдорд╣िрд▓ा рдеी рдЬो рдмेрдЯी рдФрд░ рдмрд╣ू рдоें рднेрджрднाрд╡ рдХрд░рддी рдеी। рдирдирдж рдФрд░ рд╕ाрд╕ рдоिрд▓рдХрд░ рдкрддि рдХो рдмрд╣ू рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рднрдб़рдХाрдиे рд╕े рдмाрдЬ рдирд╣ीं рдЖрддी рдеीं। рдкрддि рдЕрдкрдиी рдмрд╣рди рд╕े рдЬिрддрдиा рд╕्рдиेрд╣ рдХрд░рддा, рдкрдд्рдиी рдХी рдЙрддрдиा рд╣ी рдкिрдЯाрдИ рдХрд░рддा рдеा। рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ीрдирддा рдмрдиी рд░рд╣рддी। рдПрдХ рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрдЯ рдФрд░ рд╕рдордЭрджाрд░ рдкрдд्рдиी рдХे рд╕ाрде рдкрд╢ुрд╡рдд рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкाрдардХ рдХो рдЭрдХрдЭोрд░ рджेрддा рд╣ै। рдкрддि рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдоाрдиो рдХिрд╕ी рдХрд╕ाрдИ рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рдмाрдд-рдмाрдд рдкрд░ рдоाрд░рдиे рджौрдб़рддा рдеा। рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдЧрд▓рддी рдХे рдкрдд्рдиी рд╕े рдкैрд░ों рдоें рд╕िрд░ рд░рдЦрдХрд░ рдоाрдлी рдоँрдЧрд╡ाрдиा рдЙрд╕рдХी рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдоाрдирд╕िрдХрддा рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै। рдкрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдд्рдиी рд╕े рдиौрдХрд░ी рдХрд░рд╡ाрдиा, рдХिंрддु рдЙрд╕рдХी рдХрдоाрдИ рд╕्рд╡рдпं рд▓े рд▓ेрдиा рдЙрд╕рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рд╡ाрд░्рде рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рдирдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣рди рдХी рдкुрд░ाрдиी рд╕ाрдб़िрдпाँ рджी рдЬाрддीं рдеी। рд╕ाрд╕ рдФрд░ рдирдирдж рдХे рдХрд╣рдиे рдкрд░ рдкрддि рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрд╕े рдкीрдЯрддा। рдоाрд░рдкीрдЯ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдмाрд╣рд░ рди рдЬाрдП, рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рд░ेрдбिрдпो рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдКँрдЪी рдХрд░ рджी рдЬाрддी рдеी। рдШрд░ рдХे рд╕рднी рд▓ोрдЧों рдХो рднोрдЬрди рдХрд░ाрдиे рдХे рдмाрдж рдЬрдм рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЦाрдиे рдмैрдарддी, рддрдм рдкрддि рдЧुрд╕्рд╕े рдоें рдЙрд╕рдХी рдеाрд▓ी рдХो рдаोрдХрд░ рдоाрд░ рджेрддा рдеा। рддрдм рд╡рд╣ рд╢ांрдд рднाрд╡ рд╕े рдмिрдЦрд░ी рд░ोрдЯिрдпों рдФрд░ рд╕рдм्рдЬी рд╕рдоेрдЯрдиे рд▓рдЧ рдЬाрддी рдеी। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдиे рдкुрд░ुрд╖ рдХो рдкрдд्рдиी рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЦुрд▓ी рдЫूрдЯ рджे рд░рдЦी рдеी। рдЗрди्рд╣ीं рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рдкрд▓ी-рдмрдв़ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЗрддрдиी рд▓ाрдЪाрд░ рдФрд░ рдХрдордЬोрд░ рдмрди рдЧрдИ рдеीं рдХि рдЕрди्рдпाрдп рдХो рд╕рд╣рдиा рдЙрдирдХी рдиिрдпрддि рдмрди рдЧрдпा рдеा। рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдХो рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдиाрдиी рдФрд░ рдоाँ рд╕े рдоिрд▓े рдеे। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡े рд╢ुрд░ू-рд╢ुрд░ू рдоें рдзрд░्рдорднीрд░ु рдмрдирдХрд░ рдЬीрддी рд░рд╣ीं। рдиाрдиी рдЙрдирдХी рд░ोрд▓ рдоॉрдбрд▓ рдеी। рд╡े рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдкीреЬा рдХो рд╕рд╣рдЬ рдоाрдирддी рдеी। рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдкीреЬा рд╕े рдЫрдЯрдкрдЯाрддी, рддреЬрдкрддी рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдХрд░рддी। 

рдХौрд╢рд▓्рдпा рдмैрд╕ंрдд्рд░ी рдХी ‘рджोрд╣рд░ा рдЕрднिрд╢ाрдк’ рдФрд░ рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдХी ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’ рдпे рджोрдиों рдЖрдд्рдордХрдеाрдПँ рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдПрдХ рд╣ी рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рдЦрдб़ी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं। рджोрдиों рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдмेрдоेрд▓ рд╣ै। рджोрдиों рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा рдФрд░ рджोрдиों рд╣ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЫुрдЖрдЫूрдд рддрдеा рдЬाрддिрдЧрдд рднेрджрднाрд╡ рдХी рд╢िрдХाрд░ рдмрдиी рд╣ैं। рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рдЙрдирд╕े рдмрдб़ी рдЙрдо्рд░ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рд╣ुрдЖ, рдЬрдмрдХि рдХौрд╢рд▓्рдпा рдмैрд╕ंрдд्рд░ी рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рджुрдЖрдЬू (рджूрд╕рд░ा рд╡िрд╡ाрд╣) рд╕े рд╣ुрдЖ рдеा। ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’ рдоें рдкрддि рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдРрд╕ा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдоाँ рдФрд░ рдмрд╣рди рд╕े рддो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░ेрдо рдХрд░рддा рд╣ै, рдкрд░ंрддु рдкрдд्рдиी рдХो рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╣ीं ‘рджोрд╣рд░ा рдЕрднिрд╢ाрдк’ рдоें- “рдкрдд्рдиी рдкрддि рдХे рд▓िрдП рд╕िрд░्рдл рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рднूрдЦ рдоिрдЯाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЪाрд╣िрдП рдеी।”17 рджोрдиों рджрд▓िрдд рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдкрддि-рдк्рд░рддाреЬрдиा рдХी рд╢िрдХाрд░ рдмрдиी। рдПрдХ рдкрддि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ (рдХौрд╢рд▓्рдпा рдмैрд╕ंрдд्рд░ी) рдЦाрдиे-рдкीрдиे рдХा рд╣рд░्рдЬाрдиा рдоाँрдЧрддी рд╣ै рддो рджूрд╕рд░ी (рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े) рд╕рдм рдХुрдЫ рд╕рд╣рддे рд╣ुрдП рднी рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕ंрдмंрдз рдмрдиाрдП рд░рдЦрддी рд╣ैं। рдХौрд╢рд▓्рдпा рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдФрд░ рдоुрдЦрд░ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдХा рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдоौрди, рдЖंрддрд░िрдХ рдФрд░ рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓ рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рдпрд╣ рдЖрдд्рдордХрдеा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕рдоूрдЪी рджрд▓िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдЬाрддि рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ोрд╖рдг рдХी рдоाрд░्рдоिрдХ рджाрд╕्рддाрди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд▓ेрдЦिрдХा рдЬिрддрдиी рджृрдв़рдиिрд╢्рдЪрдпी рдФрд░ рд╕рдЬрдЧ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ैं, рдЙрддрдиी рд╣ी рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдкрддि рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдФрд░ рджрдм्рдмू рд░ूрдк рдоें рд░рд╣рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдЬрдЯिрд▓рддाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ рд╣ी рдирд╣ीं рдЦोрд▓рддी, рдмрд▓्рдХि рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдЖрдд्рдордмोрдз рдХो рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрддः рдпрд╣ рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдЖрдд्рдордХрдеा рджрд▓िрдд рдиाрд░ी рдЪेрддрдиा рдХी рд╕ुрджृрдв़ рдиींрд╡ рд░рдЦрддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рд╢рдХ्рдд рд╕ंрджेрд╢ рджेрддी рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рд╕ंрдпोрдЧ рд╕े рд╣ी рд╕рдЪ्рдЪी рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी:
1. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 8
2. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 17
3. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 19
4. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 90
5. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 90
6. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 79
7. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 79
8. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 79
9. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 27
10. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 27
11. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 99
12. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, ‘рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 100
13. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 196
14. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 196-197
15. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 197
16. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 141
17. рд╕ुрд╢ीрд▓ा рдЯाрдХрднौрд░े, рд╢िрдХंрдЬे рдХा рджрд░्рдж’, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा: 17
***

рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдкрд░िрдЪрдп: рдЗрди्рджु рдХुрдоाрд░ी
рднूрддрдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рд╡рдХ्рддा рд╡िрд╡ेрдХाрдирди्рдж рдбिрдЧ्рд░ी рдХॉрд▓ेрдЬ, рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж 
(рд╡िрднिрди्рди рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдПрд╡ं рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 18 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрдиुрднрд╡)

рдПрдо.рдП (рд╣िрди्рджी), рдмी.рдПрдб, рдПрдо рдлिрд▓, рд╕्рдиाрддрдХोрдд्рддрд░ рд╣िрди्рджी рдкрдд्рд░рдХाрд░िрддा рдбिрдк्рд▓ोрдоा
рдИрдоेрд▓: indu0169@gmail.com, indujeet@gmail.com
рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ: https://abhivakti.life
рдпूрдЯ्рдпूрдм: https://www.youtube.com/@InduSingh-ih4gm    

рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЧांрдзी

рдбॉ. рджिрдЧंрдд рдмोрд░ा

рджिрдЧंрдд рдмोрд░ा

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдк्рд░ाрдз्рдпाрдкрдХ (рд╣िंрджी), рдЬे.рдбी.рдПрд╕.рдЬी. рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдмोрдХाрдЦाрдд (рдЕрд╕рдо)


рд╢ोрдз рд╕ाрд░: рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд▓ोрдХ рднाрд╡рдиा, рд▓ोрдХ рдЪेрддрдиा, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрд╕рдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддि рд╕рдоुрджाрдпों, рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ेрдЬा рдЧрдпा рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рдХी рд╡ाрдгी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рднी рдк्рд░рддीрдХ рдеा। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬो рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХी рдЫрд╡ि “рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ” рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХो “рдмाрдкू” рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдРрд╕े рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬो рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдиैрддिрдХрддा, рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЖрдд्рдордмрд▓ рдХा рдоाрд░्рдЧ рджिрдЦाрддे рд╣ैं। 

рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдХрд░рдордЪंрдж рдЧांрдзी
(2 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1869 - 30 рдЬрдирд╡рд░ी 1948)
рдмीрдЬ рд╢рдм्рдж:
рд╕рдоाрдЬ, рдмिрд╣ुрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдЧीрдд, рдмिрдпाрдиाрдо, рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा:
рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рджрд░्рдкрдг рд╣ोрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХिрд╕ी рд╕рдоाрдЬ рдХी рд▓ोрдХ рднाрд╡рдиा, рд▓ोрдХ рдЪेрддрдиा, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиि рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХा рд╕рд╣рдЬ рдк्рд░рддिрдмिंрдм рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрд╕рдо рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЬाрддि рд╕рдоुрджाрдпों, рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ेрдЬा рдЧрдпा рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рдХी рд╡ाрдгी рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рднी рдк्рд░рддीрдХ рдеा। рдоोрд╣рдирджाрд╕ рдХрд░рдордЪंрдж рдЧांрдзी рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕्рд╡рджेрд╢ी, рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЬैрд╕े рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкूрд░े рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдХो рдПрдХ рдирдИ рдЪेрддрдиा рджी। рднाрд░рдд рдХे рд╣рд░ рдк्рд░ांрдд рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХी рдЧूंрдЬ рд╕ुрдиाрдИ рджी, рдЕрд╕рдо рднी рдЗрд╕рд╕े рдЕрдЫूрддा рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди, рд▓ोрдХрдХрд▓ा, рд▓ोрдХрдХрдеाрдУं рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрддों рдкрд░ рдЧांрдзीрдЬी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬो рдЬрдирдоाрдирд╕ рдХी рднाрд╡рдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХी рдЫрд╡ि “рд▓ोрдХрдиाрдпрдХ” рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░рддी рд╣ै। рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХो “рдмाрдкू” рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдРрд╕े рдкिрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬो рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдиैрддिрдХрддा, рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЖрдд्рдордмрд▓ рдХा рдоाрд░्рдЧ рджिрдЦाрддे рд╣ैं।

рдЕрд╕рдо рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рд░ंрдЪрдиा рдоें рд▓ोрдХрд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдкुрд╕्рддрдХीрдп рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рд╣ै рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоौрдЦिрдХ рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧाँрд╡, рд╕рдоुрджाрдпों рдиे рдмाрд╣рд░ी рд╕рдд्рддा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдЖрджि рдХो рдЕрдкрдиी рднाрд╖ा-рд╢ैрд▓ी рдоें рдЖрдд्рдорд╕ाрдд рдХिрдпा।

рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рднाрд░рддीрдп-рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा-рдЖंрджोрд▓рди рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрд╣िंрд╕ा, рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣, рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ, рдЧ्рд░ाрдоीрдг-рд╕्рд╡рд░ाрдЬ, рд╢ोрд╖िрдд-рдЙрдд्рдеाрди рдЖрджि рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬрди-рд╕ाрдзाрд░рдг рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा। рдЕрд╕рдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЙрдирдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдмाрдж рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ा, рдХिрди्рддु рдЕрд╕рдо рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़ा। “рдЧांрдзीрдЬी рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдЕрд╕рдо рдк्рд░ांрдд рдХा рдХुрд▓ рдЪाрд░ рдмाрд░ рджौрд░ा рдХिрдпा। рдЙрдирдХी рдкрд╣рд▓ी рдпाрдд्рд░ा рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдордж्рджेрдирдЬрд░ рд╡рд░्рд╖ 1921 рдоें рд╣ुрдИ рдеी।”1 рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдиे рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХ्рд░िрдп рдХिрдпा। рд╕्рдеाрдиीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиेрддाрдУं рдиे рдЙрдирдХी рд╕рднाрдУं рдоें рднाрдЧ рд▓िрдпा рдФрд░ рдЕрд╕рдо рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрджि рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рдоाрдз्рдпрдоों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा।

рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЕрд╕рдо рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕рдордп рдЕрд╕рдо рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдмुрдиिрдпाрджी рдЧ्рд░ाрдо рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ा рдеा। рдЕрд╕рдо рдоें рдмुрдиाрдИ, рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк, рдХृрд╖рдХ рдЬीрд╡िрдХा, рдЪाрдп рдмाрдЧाрди рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЖрджि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдеी। рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЬрди рд╕рдоुрджाрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рдоाрдз्рдпрдоों, рд▓ोрдХрдЧीрддों, рднрдЬрдиों, рдиृрдд्рдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдЕрд╣рдо рд░рд╣ी। рдЗрд╕ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ों рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдирдХा рдк्рд░рддिрдз्рд╡рдиिрдд рд╕्рд╡рд░ рд╕ुрдиे рдЧрдП।

рд╕рди 1921 рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рдЕрд╕рдо рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХी। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрдирдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ुрди рдЪुрдХे рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░ों рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХे рджौрд░ाрди рдЧांрдзीрдЬी рдХो рдЕрд╕рдорд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЕрдкाрд░ рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдЕрд░्рдкिрдд рдХी। рдкूрд░े рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрдирдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕рдо्рдоाрди рдХा рднाрд╡рдкूрд░्рдг рд╡рд░्рдгрди рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░рдЪिрдд рдЧीрддों рдоें рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдиिрдо्рди рдЧीрддों рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै – 

“рдмाрдЯрд░े рджुрд╡рд░ि рдордЗ рдкेрд▓ाрдУ рдЙрднाрд▓ि
рдЧांрдзी рдЖрд╣िрдм рдмुрд▓ि
рдЧांрдзी рдЖрд╣िрдЫे рдкрджुрд▓िрдд рдмрд╣िрдЫे
рдЖрдиाрдЧे рдЪोंрд╡рд░े рдмрд░ि।।”2

рдЕрд░्рдеाрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕрд╕рдо рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХी рддैрдпाрд░ी рдоें рд╕рдб़рдХों рдкрд░ рдЙрдЧी рджुрдмрд░ी рдмрди (рджूрд░्рд╡ा рдШाрд╕) рдХो рдЙрдЦाрдб़рдХрд░ рдоाрд░्рдЧ рдХो рд╕ाрдл рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рддाрдХि рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧрдорди рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмाрдзा рди рдЖрдП। рдЧीрдд рдоें рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡े рдШрд░ рдХी рджрд╣рд▓ीрдЬ рдкрд░ рдЦрдб़े рд╣ैं, рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡рд╣ाँ рд╕े рд╕рд╕рдо्рдоाрди рднीрддрд░ рд▓े рдЬाрдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдЧीрдд рдЕрд╕рдо рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕рдордп рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдЙрдордб़े рдЙрдд्рд╕ाрд╣, рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХा рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЪिрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рдХрд╣ाрд╡рдд рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै рдХि рдЬिрд╕ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рд▓ोрдЧों рдХा рдЖрдиा–рдЬाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рджूрд░्рд╡ा рдШाрд╕ рдирд╣ीं рдЙрдЧрддी, рдХ्рдпोंрдХि рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрд╡ाрдЬाрд╣ी рд╕े рд╡рд╣ рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЧीрдд рдоें рдШाрд╕ рдЙрдЦाрдб़рдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै, рддाрдХि рдоाрд░्рдЧ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ो рдФрд░ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рд░ाрд╕्рддा рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдоें рдХोрдИ рдХрдаिрдиाрдИ рди рд╣ो।

рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рддрдеा рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рднी рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЙрди рдЧीрддों рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рддрдеा рдЙрдирдХे рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХो рд╣ी рдЬрдирд╕рдоूрд╣ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирдордХ рдд्рдпाрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдКрдкрд░ рдЧाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдЧीрдд рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ै – 

“рдмिрджेрд╢ी рдХाрдкोрд░ рдмрд░्рдЬрди рдХрд░िрдЫिрд▓
рдЦाрдЗрдЫिрд▓ рдиिрд░ाрдоिрд╖ рднाрдд
рд▓ोрдг рдЖрдЗрди рднंрдЧ рдХрд░ि
рдЦाрддिрдЫिрд▓ рдХाрд░ाрд╡ाрд╕।”3

рдЕрд░्рдеाрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдХा рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░ рдХिрдпा рдеा। рд╕ाрде рд╣ी, рдирдордХ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрдиूрди рддोрдб़рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рднी рднुрдЧрддрдиा рдкрдб़ा। рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдЧीрдд рдоें рдирдордХ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рддрдеा рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡рдкूрд░्рдг рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рддрдеा рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдмाрд░े рдоें рднी рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै।

“рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाрди्рдзिрдпे рдЖрди्рджोрд▓рди рдЪрд▓ाрд▓े
рджुрдЦिрдпाрд░ рдоुрдЦрд▓ै рдЪाрдЗ
рд░ाрдЗрдЬрдХ рдмुрдЬाрд▓े рд░ाрдЗрдЬрдХ рд╕िрдХाрд▓े
рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдирд▓рд▓े рдЬाрдп।”4

рдЕрд░्рдеाрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдиे рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬ़ाрджी рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЖंрджोрд▓рди рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдеा। рд╡े рдпрд╣ рд╕рдордЭाрддे рдеे рдХि рджेрд╢ рдХी рдЙрди्рдирддि рдФрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рдЕंрдд рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рд╕े рд╕ंрднрд╡ рд╣ै; рдЖрдЬ़ाрджी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдоाрд░्рдЧ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЖंрджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддे рдеे। рдЗрд╕ рднाрд╡рдиा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рднी рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рдаीрдХ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣, рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рд╣िрди्рджू-рдоुрд╕्рд▓िрдо рдПрдХрддा рдкрд░ рднी рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдорд╣рдо्рдордж рдЕрд▓ी, рдЪौрдХрдд рдЕрд▓ी рдФрд░ рдЧांрдзी рдХो рднाрдИ рдХी рддрд░рд╣ рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рджेрд╢ рдХी рдЖрдЬ़ाрджी рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдПрдХрддा рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд, рдЧीрддों рдоें рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ों рдХा рдд्рдпाрдЧ рдХрд░рдХे рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЕрдкрдиाрдиे рдХी рдмाрдд рднी рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै। рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдХрдкрдб़े рдЕрдкрдиाрдиे рд╕े рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рдоिрд▓ेрдЧा, рдмрд▓्рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХो рднी рдк्рд░рдмрд▓ рдмрдиाрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी, рдЬिрд╕рд╕े рджेрд╢ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рджिрд╢ा рдоें рдпोрдЧрджाрди рд╣ोрдЧा।

“рдорд╣рдо्рдордж рдЖрд▓ि, рдЪौрдХрдд рдЖрд▓ि
рдЧांрдзी рддिрдиि рднाрдЗ
рдХрдкाрд╣ рдХाрдЯि рдХाрдкोрд░ рд▓рд▓े
рдЧांрдзीрдпे рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдкाрдп।”5

рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоी рдХो рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдоृрдд्рдпु рджंрдб рднी рдоिрд▓ा рдеा। рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдоें рдЬाрдиा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоी рдХे рд▓िрдП рдоाрдоूрд▓ी рд╕рдЬा рдеी। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдоिрдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рднी рдХाрд░ाрд╡ाрд╕ рдоें рдЬाрдиा рдкреЬा рдеा। рдЬिрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдЕрд╕рдорд╡ाрд╕ी рдЖँрд╕ू рдмрд╣ाрддे рд╣ैं। 

“рдЧांрдзी рдЕрд▓े’ рдоीрдЯिंрдЧ рдХрд░рдЗрд▓ा
рд░ाрдЗрдЬे рдЖрдЫिрд▓ рдЪाрдЗ
рднрд▓ेрди्рддाрд░े рдлाрдЯाрдХ рдЦाрддे
рдЧांрдзीрдЙ рдлाрдЯाрдХोрдХ рдЬाрдп।”6

рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧрдорди рдХे рд╕рдордп рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХे рд╕ाрде рд░ेрд▓ рдХी рдкрдЯрд░ी рдХे рдкाрд╕ рдЬुрдЯे рдеे। рдЗрд╕рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЪिрдд्рд░рдг рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдорд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдХрд╣ा рдХि рдЧांрдзीрдЬी рдХो рджेрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд░ेрд▓ рдХी рдкрдЯрд░ी рдХे рдкाрд╕ рдЦрдб़ा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЕрд░्рдеाрдд рдЬिрд╕ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕрд╕рдо рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे, рд╡े рдЙрд╕ी рдоाрд░्рдЧ рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣рддे рдеे। рдЙрдирдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдиिрд╣ाрд░рдиे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрдЧрдорди рдХा рдЖрдиंрдж рд▓ेрдиे рдХा рдеा। 

“рдЗрдпो рдм’рд▓े рд╕िрдпो рдм’рд▓े
рдЧांрдзीрдХ рдЪाрдмा рдЬाрдЙ
рд▓рдЧрд░ीрдпा рдЧांрдзीрдХ рдЪाрдмा рдЬाрдЙ
рд░ेрд▓рдЖрд▓िрдд рдеिрдпा рд╣’рд▓ि
рдЧांрдзीрдХ рджेрдЦा рдкाрдЙ
рдЧांрдзीрдХ рдирдпрди рднрд░ि рдЪाрдЙ।”7

рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдиिрд╡ाрд╕ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖрдП рдеे। рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рдкрд░ рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЧीрдд рдЧाрдпрдХ рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдЧांрдзीрдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдпे рдЧрдП рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рд╣ी рд╣рдоें рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░ाрд╣ рдоें рдЧांрдзी рдпрджि рдиौрдХा рд╣ै рддो рдЙрд╕ рдиौрдХा рдХिрдиाрд░े рддрдХ рд▓े рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдкрддрд╡ाрд░ рдЬрд╡ाрд╣рд░ рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╣ै। рд▓ोрдЧों рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоें рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓реЬाрдИ рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧे рдЖрдиा рд╣ोрдЧा। рд╕рднी рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ोрдХрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиा рд╣ोрдЧा। рддрднी рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।

“рдЧांрдзी рдиाрдорд░ рдиौрдХाрдЦрдиि
рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдиाрдорд░ рдмैрдаा 
рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдЖрдоि рд▓’рдм рд▓ाрдЧे
рд╕ूрдЯा рдХाрдЯि рдЙрдаा”8 

рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЧांрдзी рдХेрд╡рд▓ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХे рдоाрд░्рдЧрдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдкिрддा рдирд╣ीं рдеा, рд╡рд╣ рдПрдХ рдЕрд╡рддाрд░ी рдорд╣ाрдоाрдирд╡ рдеा। рдЬिрд╕рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рджिрд╣ाрдиाрдо рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рд╡рд░्рдгрди рдПрдХ рдЕрд╡рддाрд░ी рдкुрд░ुрд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдкрд░ाрдзीрди рднाрд░рдд рдХो рдЖрдЬाрджी рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рднрдЧрд╡ाрди рдиे рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрд╡рддाрд░ рд▓िрдпा рд╣ै। 

“рджिрд╣ा: рдР рдЖрд╣ाрд░े рдР рдЖрд╣ाрд░े рдЬрдп рдЧांрдзी рдЕрд╡рддाрд░
рдкрд░ाрдзीрди рднाрд░рдд рдХрд░िрд▓ा рдЙрдж्рдзाрд░
рдкрдж: рд╕рдд्рдпрдд рд╣рд░िрд╕्рд╡рд░ूрдк рдд्рд░ेрддाрдд рд╢्рд░ीрд░ाрдо
рдж्рд╡ाрдкрд░рдд рдХृрд╖्рдг рдЕрд╡рддाрд░
рдХрд▓िрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рд╕рдд्рдпрдХाрдоी рд╕рдд्рдпрд╡ाрджी
рдирд░рд░ूрдкी рдИрд╢्рд╡рд░ рд╕рдмाрд░”9

рд╡िрд╡ाрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдЧीрддों рдоें рднी рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХे рд╕рдордп рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдЧ рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдХрд░्рдоों рдФрд░ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╕े рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдеे। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдоें рдмिрдпाрдиाрдо рдЕрд░्рдеाрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдЧीрддों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै, рдФрд░ рдЗрдирдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдХрд░्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

“рд╡ंрджे рдоाрддрд░рдо्
рдЧांрдзीрд░ рдиाрдо рд▓’рд▓े 
рд╕्рд╡ाрдзीрди рдЬाрддि, рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╣’рдо
рд╕्рд╡ाрдзीрди рдЖрдоि рд╣рдоेрдЗ рд╣’рдо।” 10

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдЬीрд╡рди рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдиाрдо рд▓ेрдиे рд╕े рдЕрд░्рдеाрдд рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рд╕े рд╣ी рджेрд╢ рдХो рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд▓ोрдЧों рдХो рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдЦाрдП рдЧрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рджेрд╢ рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рд╕े рд╣ी рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рджेрд╢ рдХो рдЖрдЬाрджी рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рдЧीрдд рдоें рд╕्рд╡ाрдзीрди рд╢рдм्рдж рдХी рдкुрдирд░ुрдХ्рддि рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рдЖрдЬाрджी рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

“рдЧांрдзी рд╣’рд▓, рдЧांрдзी рд╣’рд▓ 
рдмिрд▓ाрддी рдХाрдкोрд░ 
рдХेрдиिрдмा рдЧ’рд▓।”11

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖрди्рджोрд▓рди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╡िрджेрд╢ी рдХрдкреЬों рдХे рд╡рд░्рдЬрди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрддों рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। 

“рдЬрдп рдЧांрдзी рдЬिрди्рджाрдмाрдж
рд░ाрдо-рд╕ीрддाрд░ рдоिрд▓рди рд╣ैрдЫे 
рд░ाрдЗрдЬे рдХрд░рдХ рдЖрд░्рд╢ीрд╡ाрдж।”12

рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рд▓ोрдЧ рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдЬрдпрдЧाрди рдХрд░рдХे рджूрд▓्рд╣ा рдФрд░ рджुрд▓्рд╣рди рдХो рдЖрд░्рд╢ीрд╡рдЪрди рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рджूрд▓्рд╣ा рдФрд░ рджुрд▓्рд╣рди рдХी рддुрд▓рдиा рд░ाрдо рд╕ीрддा рдХे рд╕ाрде рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓ोрдХрдЧीрдд рдоें рд░ाрдо рдХा рдЬрдпрдЧाрди рдирд╣ीं, рдЧांрдзी рдХा рдЬрдпрдЧाрди рдХрд░рдХे рдЧीрдд рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

“рдЧांрдзी рдЖрдЫे рднाрд░рддрд░ 
рдЪाрд╣ाрдм рдЖрд╣िрд▓ рд▓ंрджрдирд░ 
рд▓ुрдЯि-рдкुрдЯि рдиिрд▓े рдЬे рджेрд╢।”13

рдЗрд╕ рдЧीрдд рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЧीрдд рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд▓рди्рджрди рд╕े рдЖрдП рдеे। рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧीрдд рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдмिрд╣ु рдЕрд╕рдо рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпोрд╣ाрд░ рд╣ै, рдЬो рдоुрдЦ्рдпрддः рдХृрд╖ि-рдЖрдзाрд░िрдд рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЬीрд╡рди, рд╢्рд░рдо, рдЖрдиंрдж рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХे рд╕ाрде рдЧाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдмिрд╣ुрдЧीрдд рдХेрд╡рд▓ рдЧीрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖрдд्рдоा рдХे рд╕рдЬीрд╡ рд╕्рд╡рд░ рд╣ैं। рдмिрд╣ुрдЧीрддों рдХी рдоूрд▓ рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рд╣ी рд╣ै। рдЗрдирдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд╢्рд░рдо, рдЙрдирдХी рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ, рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рдЕрдиुрд░ाрдЧ, рдпुрд╡ाрдУं рдХा рдк्рд░ेрдо, рдЬीрд╡рди рдХे рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЬрдм рд╡рд╕ंрдд рдЛрддु рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рдЦेрдд-рдЦрд▓िрд╣ाрди рд╣рд░िрдпाрд▓ी рд╕े рднрд░ рдЬाрддे рд╣ैं, рддрдм рдмिрд╣ुрдЧीрддों рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдоाрдирд╡ рдХा рдЖрдд्рдоीрдп рд╕ंрдмंрдз рдЭрд▓рдХрддा рд╣ै। рдпे рдЧीрдд рдЕрд╕рдоिрдпा рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдЙрдоंрдЧ, рдЙрд▓्рд▓ाрд╕ рдФрд░ рдк्рд░ेрдоाрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рднी рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ैं। рдпुрд╡рдХ-рдпुрд╡рддिрдпाँ рдЦुрд▓े рдоैрджाрди рдоें рдиृрдд्рдп рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬрдм рдмिрд╣ुрдЧीрдд рдЧाрддे рд╣ैं, рддрдм рдЙрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░्рдгрддा рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХрддा рдХा рдЕрдж्рднुрдд рджृрд╢्рдп рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЧाрдпे рдЬाрдиेрд╡ाрд▓े рдмिрд╣ुрдЧीрддों рдоें рднी рдЧांрдзीрдЬी рдХा рдХрд░्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди рджрд░्рд╢рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। 

“рдЪ’рддे рдЧैрдпे рдЧैрдпे рдмрд╣ाрдЧे рдкाрд▓ेрд╣ि
рдлुрд▓िрд▓े рднेрдмेрд▓ी рд▓рддा 
рдХैрдпे рдеाрдХो рдоाрдиे рдЙрд░рдХे рдирдкрд░े 
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзीрд░े рдХрдеा।”14

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧांрдзी-рд╡िрд╖рдп рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд░ूрдк рдоें рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЧीрдд-рднрдЬрди, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ, рд╕ंрд╕्рдорд░рдг рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬीрд╡िрдХा рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпे рдЙрдкрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдХेрд╡рд▓ рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рдирд╣ीं рдеीं, рдмрд▓्рдХि рдЧांрдзी рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╣ृрджрдп рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдП рдеे। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдиैрддिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдЖрджрд░्рд╢ों рдиे рдЕрд╕рдо рдХे рд▓ोрдХрдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा, рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХे рдоूрд▓्рдпों рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдХिрдпा। рд▓ोрдХрдЧीрдд, рд▓ोрдХрдХрдеाрдПँ, рдХрд╡िрддाрдПँ рдФрд░ рдиाрдЯрдХ рдЖрджि рдоाрдз्рдпрдоों рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░ेрд░рдгा рдХे рд░ूрдк рдоें рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдЧांрдзीрдЬी рдХो “рдмाрдкू” рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХो рдЬрдирддा рдХे рдорди рдоें рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЕрд╕рдоिрдпा рд▓ोрдХрд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХी рдЫрд╡ि рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдиेрддा рдХी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд▓ोрдХрджेрд╡рддा рдХी рд╣ै, рдЬो рдЕрд╕рдо рдХे рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рдЖрдЬ рднी рдЬीрд╡िрдд рд╣ैं।

рд╕рди्рджрд░्рдн рд╕ूрдЪी: 
1. https://www.mkgandhi.org/articles/recapitulating-Gandhis-tryst-with-Assam.php
2. рджाрд╕, рдбॉ. рд╕ूрд░्рдп (рд╕ं), рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЕрд╕рдо рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрд░िрд╖рдж, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2019, рдкृрд╖्рда – 2
3. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 26
4. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 6
5. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда - 6 
6. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 6
7. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 7
8. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 6
9. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 8
10. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 12
11. рдмрд░рджрд▓ै, рдиिрд░्рдорд▓рдк्рд░рднा, рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдорд░ рдЕрд╕рдоिрдпा рдЧीрдд рдЖрд░ु рдХрдмिрддा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2002, рдкृрд╖्рда – 96
12. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 95
13. рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда – 95
14. рджाрд╕, рдбॉ. рд╕ूрд░्рдп (рд╕ं), рдЕрд╕рдоिрдпा рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдд рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी, рдЕрд╕рдо рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкрд░िрд╖рдж, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг: 2019, рдкृрд╖्рда – 33

рд╣िрди्рджी рдХाрд╡्рдп рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рддрд░्рдХрддा рдФрд░ рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा

рдордиोрдЬ рдХुрдоाрд░ рд░рдЬрдХ

рд╢ोрдзाрд░्рдеी (рдкीрдПрдЪ.рдбी.), рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп,
рдПрдо.рдП. (рд╣िंрджी), рдПрдо.рдлिрд▓., рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдиेрдЯ (рд╣िंрджी),
рдЪрд▓рднाрд╖: 7685918656 рдИрдоेрд▓: mkrajak22@gmail.com


рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा: рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕рджैрд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдкोрд╖рдХ рд░рд╣ी рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╣ै рддो рд╣рдо рд╣ैं। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ाрде рдЦिрд▓рд╡ाреЬ рдХрд░ेंрдЧे рддो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рднी рдк्рд░рдХृрддि рдЦिрд▓рд╡ाреЬ рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рд╣ी рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЦрддрд░े рдоें рдкреЬ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╡ेрджों, рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдЖрджि рдЧ्рд░рди्рдеों рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╕्рд╡рд╕्рде рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдЬрдм рд╕े рдЗрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдоें реШрджрдо рд░рдЦा рд╣ै рддрдм рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рдХृрддि-рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╣ी рдкाрдпा рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдоाрдирд╡ рдХे рд╕ाрде рдЕрдЯूрдЯ рдФрд░ рдЕрди्рдпोрди्рдпाрд╢्рд░рдп рд╕ंрдмंрдз рд░рд╣ा рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдПрд╡ं рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдкрд░्рдпाрдп рд╣ैं। рдЬрд╣ाँ рдоाрдирд╡ рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕े рд╣ै рд╡рд╣ीं рдоाрдирд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░ंрддрд░ рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╡ рд╡िрдиाрд╢ рд╕े рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдЪिंрддा рд╕рддाрдиे рд▓рдЧी рд╣ै। ‘рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг’ рд╢рдм्рдж рдХा рд╕ंрдХुрдЪिрдд рдЕрд░्рде рдоें рджेрдЦрдиा рди्рдпाрдпोрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдЗрд╕े рд╣рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд░्рде рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдкूрд░ा рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рд╕рдоाрдпा рд╣ुрдЖ рд╣ै। ‘рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг’ рд╢рдм्рдж (рдкрд░ि + рдЖрд╡рд░рдг) рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा рд╣ै ‘рдкрд░ि’ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै ‘рд╣рдоाрд░े рдЪाрд░ों рдУрд░’ рдФрд░ ‘рдЖрд╡рд░рдг’ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै ‘рдврдХрдиा’ рдпा ‘рдШेрд░ा’ рдЕрд░्рдеाрдд् рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╣рдоाрд░े рд╣рд░ рддрд░рдл рдЬो рдХुрдЫ рддрдд्рд╡ (рд╡ाрдпु, рдЬрд▓, рдЕрдЧ्рдиि, рдЖрдХाрд╢, рдкेрдб़-рдкौрдзे, рддрдеा рдЬीрд╡-рдк्рд░ाрдгी рдЖрджि) рдлैрд▓ा рд╣ुрдЖ рд╣ै; рд╡े рд╕рднी рддрдд्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕंрдЧ рд╣ैं। рдк्рд░рдХृрддि рдоें рд╡ाрдпु, рдЬрд▓, рдоिрдЯ्рдЯी, рдкेрдб़- рдкौрдзों, рдЬीрд╡ рдЬंрддुрдУं рдХा рдЬो рд╕ंрддुрд▓рди рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै, рд╕ाрдзाрд░рдг рддौрд░ рдкрд░ рдЙрд╕े рд╣ी рд╣рдо рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХрд╣рддे рд╣ैं। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдЖрдЬ рднी рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рджौрд░ рдоें рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХрд╡िрддा, рдХрд╣ाрдиी, рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╡ рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдоें рдЪिंрддा-рдЪेрддрдиा-рдЪिंрддрди рдХे рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╕े рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ें рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рдпुрдЧ рд╕े рд╣ी рдзрд░्рдо, рджрд░्рд╢рди, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬैрд╕े рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдоिрд▓ा рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдХाрд╡्рдп рдиे рдЙрд╕े рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪे рдоुреШाрдо рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рд╣ै। рдпूрд░ोрдк рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╣рдоेрд╢ा рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдмрдиाрдИ рд╣ै, рдХिрди्рддु рдпूрд░ोрдк рдХी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि, рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз, рд╢ीрдд рдпुрдж्рдз, рдкрд░рдоाрдгु рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг, рдкूंрдЬीрд╡ाрджी рд╡िрдХाрд╕, рдУрдЬोрди рдХ्рд╖рд░рдг, рд╡ैрд╢्рд╡ीрдХрд░рдг, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЙрди्рдирддि рдЖрджि рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╣рдоाрд░े рд░िрд╢्рддों рдХो рдирд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рдПрдХрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдмрд╣ुрдд рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рдмрдЪाрдиे рдХी рдмрдб़ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдЖ рдкрдб़ी рд╣ै। рдпрд╣ी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрдорд░्рд╢ рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдоि рд╣ै। рдЕрдЬрдп рддिрд╡ाрд░ी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं- ‘‘рдЖрдЬ рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгрд╡ाрджी рд╕рд░ोрдХाрд░ рдиे рд╣рдоें рд╕рдЪेрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╡िрдиाрд╢ рдХрд░рдХे рдордиुрд╖्рдп рднी рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧा। рдкाрдиी рдХी рддंрдЧी, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдмреЭрддी рдЧрд░्рдоी, рдкिрдШрд▓рддा рдмрд░्рдл рдЖрджि рдордиुрд╖्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдм्рд░рд╣्рдоाрдг्рдб рдХे рд╕рдорд╕्рдд рдЬीрд╡-рдЬाрд▓ों рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░े рд╣ैं।’’1 рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕рднी рдЙрдкाрджाрдиों рдЬрд▓, рд╕ूрд░्рдп, рдЪрди्рдж्рд░рдоा, рдЖрдХाрд╢, рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдПрд╡ं рдЬीрд╡-рдЬрди्рддुрдУं рдХो рдкूрдЬ्рдп рдоाрдирдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै рдЬो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рдЬुреЬी рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдпुрдЧ рдоें рдХोрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡рди рдиीрддि рдпा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдирд╣ीं рдеीं। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣рдоाрд░े рдиिрдпрдоिрдд рдХ्рд░िрдпा-рдХрд▓ाрдкों рд╕े рд╣ी рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рдеा। рдкрд╣рд▓े рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЬ्рдЮाрдирд╕्рдерд▓ी, рддрдкोрд╕्рдерд▓ी рддрдеा рдХрд░्рдорд╕्рдерд▓ी рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╡рди рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдпुрдЧ рдоें рдЛрд╖ि рдоुрдиिрдпों рдХा рдЖрд╢्рд░рдп рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рд╣ी рд╡рдиों рдоें рд╣ोрддा рдеा। рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдЕрдкрдиे рдиिрдмंрдз ‘рдХुрдЯрдЬ’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं – ‘рдпрд╣ рдзрд░рддी рдоेрд░ी рдоाрддा рд╣ै рдФрд░ рдоैं рдЗрд╕рдХा рдкुрдд्рд░ рд╣ूँ। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоैं рд╕рджैрд╡ рдЗрд╕рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рддा рд╣ूँ рдФрд░ рдоेрд░ी рдзрд░рддी рдоाрддा рдХे рдк्рд░рддि рдирддрдорд╕्рддрдХ рд╣ूँ।’ (рдж्рд╡िрд╡ेрджी 32) рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рддाрджाрдд्рдордп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрдз्рд╡ंрд╕ рдХो рд░ोрдХрдиे рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рджिрдпा рд╣ै।

 рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд▓ों рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЖрд▓рдо्рдмрди, рдЙрдж्рджीрдкрди, рд╕рдЦी, рд╕рд╣рдЪрд░ी, рдЙрдкрджेрд╢рдХ рдЖрджि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдкрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЖрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдк्рд░рдХृрддि рдХेрд╡рд▓ рдЖрд▓рдо्рдмрди, рдЙрдж्рджीрдкрди, рд╕рдЦी, рд╕рд╣рдЪрд░ी рдПрд╡ं рдЙрдкрджेрд╢рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдЪिрдд्рд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдк्рд░рдХाрд╢ рдк्рд░рджूрд╖рдг, рдоिрдЯ्рдЯी рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд░ेрдбिрдпोрдзрд░्рдоी рдк्рд░рджूрд╖рдг рд╕े рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕рдорд╕्рдд рдЬीрд╡-рдЬрди्рддुрдУं, рдкेреЬ-рдкौрдзों, рдирджी-рддाрд▓ाрдмों, рдкрд░्рд╡рдд-рдкрд╣ाреЬों рдПрд╡ं рдоौрд╕рдо-рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░ рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓े рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ों рдХा рднी рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдордиुрд╖्рдп рдХी рдЕрджрдо्рдп рд▓ाрд▓рд╕ा рд╣ी рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рддрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рджृрд╢्рдп рд╣рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡िрдзाрдУं рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╕рдордХाрд▓ीрди рджौрд░ рдоें рдЖрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдЪрд░्рдЪा рдкрд╣рд▓े рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдЪिрдд्рд░рдг рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рднिрди्рди рд╣ै। рднिрди्рди рдЗрд╕ рдоाрдпрдиे рдоें рд╣ै рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рддрдХ рдЬो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा, рд╡рд╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рддрд╣рдд рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ाँ рдоाрдд्рд░ рдЙрдж्рджीрдкрди рдпा рдЖрд▓рдо्рдмрди рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕рдордХाрд▓ीрди рджौрд░ рдоें рдЬो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓िрдЦा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЙрд╕рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рдЖрдП рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдиे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा рдРрд╕ा рдХрд╣рдиा рдЧрд▓рдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।

 рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдХाрд╡्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдпुрдЧ рддрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕े рдЬुреЬी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╡ृрд╣рдж рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рд╣िрди्рджी рдХे рдЖрджिрдХाрд▓ рдоें рд░ाрд╕ो рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЖрд▓рдо्рдмрди рдПрд╡ं рдЙрдж्рджीрдкрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдпा рд╕ाрдзрдиा рдоें рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рддрди्рдордпрддा рд╡ рдПрдХрдиिрд╖्рдарддा рдХा рднाрд╡ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХे рдЕрдиेрдХ рд╕ूрдХ्рдд, рд░ाрдоाрдпрдг, рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдЖрдЦ्рдпाрди, рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрд╡ं рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╕рд░्рдЬрдиाрдПँ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╣ी рдЖрд░рдо्рдн рд╣ोрддी рд╣ै। рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рд░ाрдордЪрд░िрддрдоाрдирд╕ рдХे 'рдХिрд╖्рдХिрди्рдзा рдХाрдг्рдб' рдоें рдпрд╣ рд▓िрдЦрддे рд╣ैं рдХि- 
 'рдХ्рд╖िрддि рдЬрд▓ рдкाрд╡рдХ рдЧрдЧрди рд╕рдоीрд░ा,
 рдкंрдЪ рд░рдЪिрдд рдЕрддि рдЕрдзрдо рд╕рд░ीрд░ा।'

рдЕрд░्рдеाрдд् рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдкंрдЪрддрдд्рд╡ - рдкृрде्рд╡ी, рдЖрдХाрд╢, рдЬрд▓, рдЕрдЧ्рдиि рдФрд░ рд╡ाрдпु рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рдкंрдЪрддрдд्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ैं। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рддो рдоाрдирд╡ рдХे рддрди рд╡ рдорди рджोрдиों рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХी рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी। рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдкूрд░्рдгрддः рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдКрдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рд╢ीрд▓ рд╣ै। рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рдФрд░ рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд░ूрдк, рд░рд╕, рд╕ौंрджрд░्рдп рдПрд╡ं рдЧंрдз рд╕े рдЕрднिрднूрдд рд╣ोрдХрд░ рд╣ी рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдорд░्рдордЬ्рдЮрддा рдХो рдЬाрди рдкाрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ुрдП рд╣ैं। рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдзрд░्рдо, рджрд░्рд╢рди, рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдоें рддुрд▓рд╕ी, рдХрдмीрд░, рд░рд╣ीрдо, рдЧुрд░ुрдиाрдирдХ, рд░рд╡िрджाрд╕, рдЬाрдпрд╕ी рдЖрджि рдЬैрд╕े рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЬрд░िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо, рд░ुрдЪि рдФрд░ рдЪिंрддрди рдХा рдмोрдз рджिрдЦाрдпा рд╣ै।

 рд░ीрддिрдХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдХो рдиिрд░ूрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै। рднूрд╖рдг, рдХेрд╢рд╡рджाрд╕, рдмिрд╣ाрд░ी, рджेрд╡, рдкрдж्рдоाрдХрд░, рд╕ेрдиाрдкрддि, рдЖрд▓рдо, рдШрдиाрдирди्рдж рдЖрджि рдХрд╡िрдпों рдиे рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ौंрджрд░्рдп рдЪिрдд्рд░рдг рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЪिंрддा рдХा рднाрд╡ рднी рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा। рд╕ूрдЦा рдФрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдиिрд░ूрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╡ि рднूрд╖рдг рд▓िрдЦрддे рд╣ैं –
‘рд╕ूрдЦे рд╡рди, рдЭрд░े рд╡ृрдХ्рд╖, рдирджिрдпाँ рдиीрд░ рд╡िрд╣ीрди।’

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣рдо рджेрдЦрддे рдХрд╡ि рднूрд╖рдг рдиे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдмреЬे рд╣ी рд╕ाрд░्рдердХ рддрд░ीреШे рд╕े рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрдпों рдоें рд╢्рд░ीрдзрд░ рдкाрдардХ, рд╣рд░िрдФрдз, рдоैрдеिрд▓ीрд╢рд░рдг рдЧुрдк्рдд, рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкрди्рдд, рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдпों рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░ी рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдХрд╡ि рд╢्рд░ीрдзрд░ рдкाрдардХ рдиे ‘рдХрд╢्рдоीрд░ рдХी рд╕ुрд╖рдоा’ рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдмрдб़ा рд╣ी рдордиोрд░рдо рджृрд╢्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै рддो рд╡рд╣ीं рдЕрдпोрдз्рдпा рд╕िंрд╣ рдЙрдкाрдз्рдпाрдп рд╣рд░िрдФрдз рдиे ‘рдк्рд░िрдп-рдк्рд░рд╡ाрд╕’ (рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп) рдоें рд░ाрдзाрд░ाрдиी рдХी рд╣ृрджрдп рд╡्рдпрдеा рдХा рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдЙрдкाрджाрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдХिрдпा рд╣ै। рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рдХृрддि-рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╡рд░्рдгрди рд╕े рднрд░ा рдкреЬा рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौंрджрд░्рдпों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп реЩрддрд░े рдХी рдУрд░ рднी рд╕ंрдХेрдд рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ 'рдк्рд░рдХृрддि' рдк्рд░ेрдпрд╕ी, рд╕рдЦी, рд╕рд╣рдЪрд░ी рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ीрдХрд░рдг рдХे рд░ूрдк рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рднрдпाрд╡рд╣ рд░ूрдк рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рдХाрдоाрдпрдиी’ рд╕ंрднрд╡рддः рдкрд╣рд▓ी рд░рдЪрдиा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╡िрд╡िрдз рдирдЬрд░िрдП рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рдХाрдоाрдпрдиी’ рдоें рдк्рд░рд╕ाрдж рдиे рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдХрдеा рдХो рдмрдпां рдХिрдпा рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдоें рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╡ рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрди рдмिрди्рджुрдУं рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि 
‘рд╣िрдордЧिрд░ि рдХे рдЙрдд्рддुंрдЧ рд╢िрдЦрд░ рдкрд░, рдмैрда рд╢िрд▓ा рдХी рд╢ीрддрд▓ рдЫाँрд╣।
рдПрдХ рдкुрд░ुрд╖ рднीрдЧे рдирдпрдиों рд╕े, рджेрдЦ рд░рд╣ा рдеा рдк्рд░рд▓рдп-рдк्рд░рд╡ाрд╣।’2

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे ‘рдХाрдоाрдпрдиी’ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд░ूрдк рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХा рд╡िрдиाрд╢ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕंрдд рдХेрд╡рд▓ рдордиु рдФрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा, рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдирди्рджрди рдкंрдд, рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдФрд░ рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рдд्рд░िрдкाрдаी ‘рдиिрд░ाрд▓ा’ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд░ूрдк рджेрдЦрдиे рдХो рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд╡ि рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा рдиे рднी ‘рд╕ंрдз्рдпा’ рдХी рдмेрд▓ा рдХो рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддे рд╣ैं-
‘рджिрд╡рд╕ाрд╡рд╕ाрди рдХा рд╕рдордп рдоेрдШрдордп рдЖрд╕рдоाрди рд╕े рдЙрддрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।
рд╡рд╣ рд╕ंрдз्рдпा рд╕ुрди्рджрд░ी рдкрд░ी-рд╕ी, рдзीрд░े, рдзीрд░े, рдзीрд░े।’

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ूрд░्рдпрдХाрди्рдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиिрд░ाрд▓ा рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЕрдиोрдЦा рдордиोрд░рдо рджृрд╢्рдп рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓ рдЬाрддा рд╣ै।
рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рджौрд░ рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ौрди्рджрд░्рдп рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдкрд░ рдХाрд▓े рдмाрджрд▓ рдоंрдбрд░ाрдиे рд▓рдЧे рд╣ैं। рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा ‘рдлूрд▓े рдХрджंрдм’ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╣рддे рд╣ैं –
“рд╕ाрд╡рди рдмीрддा
рдмाрджрд▓ рдХा рдХोрдк рдирд╣ीं рд░ीрддा
рдЬाрдиे рдХрдм рд╕े рд╡ो рдмрд░рд╕ рд░рд╣ा
рд▓рд▓рдЪाрдИ рдЖँрдЦों рд╕े рдиाрд╣рдХ
рдЬाрдиे рдХрдм рд╕े рддू рддрд░рд╕ рд░рд╣ा
рдорди рдХрд╣рддा рд╣ै рдЫू рд▓े рдХрджंрдм।”3

‘рдлूрд▓े рдХрджंрдм’ рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг рддрдеा рднूрдоि рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं, рдЬो рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг-рдЪिंрддा, рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдиे рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдУрд░ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рд╕рдЯीрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рдЬुреЬा рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рдЪिंрддा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХेрджाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣ рдкाрдиी рдХे рд╕ंрдХрдЯ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा ‘рдкाрдиी рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा’ рдоें рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-
“рдЕрди्рдд рдоें рдк्рд░рднु
рдЕрди्рддिрдо рд▓ेрдХिрди рд╕рдмрд╕े рдЬрд░ूрд░ी рдмाрдд
рд╡рд╣ाँ рд╣ोंрдЧे рдоेрд░े рднाрдИ-рдмрди्рдзु
рдоंрдЧрд▓ рдЧ्рд░рд╣ рдпा рдЪाँрдж рдкрд░
рдкрд░ рдпрд╣ाँ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдоैं
рдпाрдиी рдЖрдкрдХा рдоुँрд╣ рд▓рдЧा рдпрд╣ рдкाрдиी
рдЕрдм рджुрд░्рд▓рдн рд╣ोрдиे рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рддрдХ
рдкрд╣ुँрдЪ рдЪुрдХा рд╣ै।”4

рдмрдв़рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдХрд╡ि рдиे рдЪिंрддा рдЬрддाрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдЗрд╕ рд╕ंрдХрдЯ рдХे рджौрд░ рдоें рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрдпों рдоें рдЪिंрддा рдХी рднाрд╡рдиा рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рднी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдд्рд░िрд▓ोрдЪрди, рдХेрджाрд░рдиाрде рд╕िंрд╣, рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░, рдЕрд░ुрдг рдХрдорд▓, рдЬ्рдЮाрдиेंрдж्рд░рдкрддि, рдЕрд╢ोрдХ рдкрдЬрдкेрдпी, рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдоंрдбрд▓ोрдИ, рдоंрдЧрд▓ेрд╢ рдбрдмрд░ाрд▓, рд╡ीрд░ेрди рдбंрдЧрд╡ाрд▓, рд╢िрд╢ुрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдЬैрд╕े рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рдмрдЦूрдмी рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै।

 рдЬ्рдЮाрдиेंрдж्рд░рдкрддि рдиे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдоुрдж्рджा рдХे рд░ूрдк рдоें рдмреЬी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХे рд╕ाрде рдЙрднाрд░ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╡िрд╖рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрдорд░्рд╢ рд╕े рдЬुреЬी рдЙрдирдХी рдХрдИ рдХрд╡िрддाрдПँ рд╣ैं рдЬो рдЬो рд▓ोрдЧों рдоें рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдлैрд▓ाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡рд╣ рдЧंрдЧा рдк्рд░рджूрд╖рдг рдпा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рджृрд╢्рдп рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं- 
“рдЧंрдЧा рдоें рд╕्рдиाрди рдХрд░ рд░рд╣ी
рд╡рд╣ рдмूреЭी рдоैрдпा…
рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдгों рддрдХ рдХो рдк्рд░рдХ्рд╖ाрд▓िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдкрд╡िрдд्рд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै
рдорд╣ाрдк्рд░рд╕्рдеाрди-рдк्рд░рд╕्рддुрдд, рдбрдЧрдордЧ рдкाँрд╡ों рд╡ाрд▓ी рд╡рд╣ рдмूреЭी рдоैрдпा
рддुрдо рдХ्рдпा рдЬाрдиों, рдХ्рдпोंрдХि рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрдЪी рд╣ै рдХोрдИ рдкрд╡िрдд्рд░ рдирджी
рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╕ाрд░ी рдирджिрдпाँ рдЕрдкрд╡िрдд्рд░ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ैं-рд╡िрд╖ाрдХ्рдд
рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╣рдд्рдкिंрдб рдХी рдЧंрдЧोрдд्рд░ी рд╕ूрдЦ рд╣ी рдЧрдИ рд╣ै
рдкीрдЫे рдФрд░ рдкीрдЫे рдЦिрд╕рдХрддी, рдЖреЩिрд░рдХाрд░”5

рдЗрд╕рдоें рдХрд╡ि рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рдЖрдЬ рдирджिрдпों рдХी рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рд╡ рдкрд╡िрдд्рд░рддा рдорд▓िрди рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдХрд╡ि рдиे рдПрдХ рдмूреЭी , рдЬрд░्рдЬрд░ рд╕्рдд्рд░ी рдХी рдЧंрдЧाрд╕्рдиाрди рдХी рдЖрдЦिрд░ी рдЗрдЪ्рдЫा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджूрд╖рдг рднी рдХो рджрд░्рд╢ाрдпा рд╣ै। рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоीрди, рд╣рд╡ा, рдк्рд░рдХाрд╢, рдЕंрдзрдХाрд░, рдЕрдЧ्рдиि, рдЬीрд╡-рдЬंрддु, рдЦрдиिрдЬ рдкрджाрд░्рде рдЖрджि рд╣рдоाрд░े рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕ंрдХрдЯ рдЙрд╕ी рдкрд░ рдоंрдбрд░ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╣рдо рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рджौрд░ рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдХे рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд░рдЦрдХрд░ рдкुрдиः рдЙрд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХрд░ें। рдХрд╡ि рдЬ्рдЮाрдиेंрдж्рд░рдкрддि рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдЬрд░िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдХी рднрдпाрд╡рд╣ рдд्рд░ाрд╕рджी рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоे рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоुрдж्рджों рдХी рддрд░рд╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдоुрдж्рджे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрди рдЧрдП рд╣ैं। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдХे рдмाрд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╢рд░ीрд░ рдХे рднीрддрд░-рдмाрд╣рд░ рднी рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрджिрдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рднी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиाрдпा рд╣ै।
 рдЖрдЬ рдЖрдзुрдиिрдХрддा рдХे рджौрд░ рдоें рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг, рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдФрд░ рдмाрдЬाрд░рд╡ाрджी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдиे рдЬिрд╕ рд░реЮ्рддाрд░ рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рдХृрддि рдХा рджोрд╣рди рд╡ рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै; рд╡рд╣ рдЕрддीрдд рдХी рдХрд╡िрдпों рдиे рдЗрддрдиा реЫ्рдпाрджा рдЕрдиुрдоाрди рднी рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рд╣ोрдЧा। рдЗрди рд╕рдмрдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рдоें рд╡ीрд░ेрди рдбंрдЧрд╡ाрд▓ рдХी ‘рдмрдЪ्рдЪा рдФрд░ рдЧौрд░ैрдпा’ рдХрд╡िрддा рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рдоुрдЦрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦрддे рд╣ैं-
‘рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдмрджрд╣рд╡ाрд╕
рдордд рдЯрдХрд░ाрдУ рдЧौрд░ैрдпा
рдЦिрдбрдХी рдХे рдХाँрдЪ рд╕े
рд╢ीрд╢े рд╕े
рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЪोंрдЪ рдЯूрдЯ рдЬाрдПрдЧी
рдФрд░ рдиाрдЦूрди рдЙрд▓рдЯ рдЬाрдПंрдЧे।’

рдкрд╣рд▓े рдЧौрд░ैрдпा рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╢ाрди рдФрд░ рдЪрд╣рдЪрд╣ाрд╣рдЯ рдХी рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиी рдЬाрддी рдеी। рдмреЬे-рдмреЬे рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рдФрд░ рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдиे рдЧौрд░ैрдпा рдХो рдоाрдиों рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ी рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдЖрдЬ рдк्рд░рдХृрддि рд╢рд╣рд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХрджрдо рдЕрдЬрдирдмी рдЬैрд╕ा рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмिрдЧреЬрддे рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдХे рдЬрд░िрдП рд╡ीрд░ेрди рдбंрдЧрд╡ाрд▓ рдЬी рдиे рдмреЩूрдмी рд╣ी рдмрддाрдпा рд╣ै।

 рдХрд╡ि рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдоंрдбрд▓ोрдИ рдХे рдХाрд╡्рдп рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЪिंрддा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै। рдЖрдЬ рддрдоाрдо рд╕ंрдЧрдарди рдПрдХ рддрд░рдл рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рд╕рднाрдПँ рд╡ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдмाрдЬ़ाрд░рд╡ाрджी рдиाрдордХ рдЧिрдж्рдз рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдЕंрдзाрдзुंрдз рджोрд╣рди рд╡ рд╢ोрд╖рдг рднी рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рдХрд╡ि рдоंрдбрд▓ोрдИ рдиे рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рдорд╣рдд्рддा рдХो рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी ‘рдЖрдкрдд्рддि’ рдХрд╡िрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрд╣рддे рд╣ैं- 
“рдоेрд░ी рдЙрдо्рд░ рд╕ाрдд рд╣ी рдмрд░рд╕ рд╕рд╣ी
рджिрдоाрдЧ рди рд╣ो рджिрдЧ्рдЧрдЬों рдЬैрд╕ा, рдордЧрд░ рд╣рдХ рд╣ै рдоेрд░ा рдХрд╣рдиा
рдЕрдЧрд░ рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рдоें рдмрд╣े рд▓рд╣ू рдХा рджрд░िрдпा
рдЕрдЧрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें рдорд░े рдЕрдирдЧिрдирдд рдЬрд▓-рдЬीрд╡
рдЕрдЧрд░ рдЬрд▓ рдЙрдаें рдкेрдб़, рдкौрдзे, рдкрдд्рддिрдпाँ
рдЕрдЧрд░ рд╣рд╡ा рдоें рдШुрд▓े рдЬ़рд╣рд░ рдУрд░-рдЫोрд░
рдФрд░ рдХोрдИ рдЕрдЧрд░ рдЪाрд╣े рдХрд░рдиा рдЗрд╕ рдзрд░рддी рдХो рдиेрд╕्рддрдиाрдмूрдж
рдоुрдЭे рдЖрдкрдд्рддि рд╣ै, рд╕рдЦ्рдд рдЖрдкрдд्рддि’’6

рд╡्рдпाрдкрдХ рдоाрдпрдиे рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ंрд╡рд░्рдзрди рдХे рдмिрдиा рдоाрдирд╡ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рдмाрдд рдХрд░рдиा рдЕंрдзेрд░े рдоें рддीрд░ рдЪрд▓ाрдиे рдЬैрд╕ा рд╣ै। рдЖрдЬ рдоाрдирд╡ рдЕрдкрдиी рд╕ुрдЦ-рд╕ुрд╡िрдзा рдФрд░ рдЕंрдзाрдзुंрдз рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХो рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рд░ोрдЧ рдФрд░ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдЕрдкрдиा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдлैрд▓ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЕрднी рд╣ाрд▓ рдХे рд╕рдордп рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХा рдХрд╣рд░ рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рд▓ाрдЦों-рд▓ाрдЦ рд▓ोрдЧों рдиे рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдк्рд░ाрдг рдЧँрд╡ा рджिрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдоंрдбрд▓ोрдИ рдЬी рдХी рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓ोрдЧों рдоें рдЬрдирдЪेрддрдиा рдЬрдЧाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै।
 рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдордирдоाрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдкृрде्рд╡ी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрд╕рд╣िрд╖्рдгुрддा рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдиे рдПрдХ рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХो рдкैрджा рдХिрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдЧрддि рдХी рджौреЬ рдоें рднूрдоि рдХे рдЕрд╕ंрдЧрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рдиे рдЙрд╕рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдмрдиा рджी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдкृрде्рд╡ी рд╡िрд╖ाрдХ्рдд рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। ‘рдиिрд░्рдорд▓ा рдкुрддुрд▓’ рдкृрде्рд╡ी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рджुрдЦ рдХो рд╡्рдпрддीрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी ‘рдмूреЭी рдкृрде्рд╡ी рдХा рджुрдЦ’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХрд╡िрддा рдоें рд▓िрдЦрддीं рд╣ैं рдХि-
“рдеोрдб़ा рд╕ा рд╡рдХ्рдд рдЪुрд░ाрдХрд░ рдмрддिрдпाрдпा рд╣ै рдХрднी
рдХрднी рд╢िрдХाрдпрдд рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी
рдЧुрдорд╕ुрдо рдмूрдв़ी рдкृрде्рд╡ी рд╕े рдЙрд╕рдХा рджुрдЦ?
рдЕрдЧрд░ рдирд╣ीं рддो рдХ्рд╖рдоा рдХрд░рдиा।
рдоुрдЭे рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЖрджрдоी рд╣ोрдиे рдоें рд╕ंрджेрд╣ рд╣ै।”7

рд╡े рдЕрдкрдиी рдкंрдХ्рддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рдмрддाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं рдХि рдЗрди्рд╕ाрди рдкृрде्рд╡ी рдХा рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдоाрдиों рд╡рд╣ рдЬрд╡ाрди рд╕े рдмूреЭी рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдХोрд░ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोреЬрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै। рдЖреЫ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдУрдЬोрди рдкрд░рдд рдХो рдЫिрдж्рд░िрдд рдХрд░ рдЗрд╕ рдкृрде्рд╡ी рдХा рдХрдлрди рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд░्рдорд▓ा рдкुрддुрд▓ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рд▓ोрдЧों рдХो рд╕ाрд╡рдзाрди рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХी рд╣ैं।
 
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рд╡рд░्рддрдоाрди рджौрд░ рдоें рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рдЕрдЧрд░ рдХिрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЧ्рд░рд╕्рдд рдХिрдпा рд╣ै рд╡рд╣ рд╣ै рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг, рдирдЧрд░ीрдХрд░рдг, рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдФрд░ рдмाрдЬाрд░ीрдХрд░рдг рд╕े рдмреЭрддा ‘рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдЕрд╕ंрддुрд▓рди’। рдЖрдЬ рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдХे рд╕рдорд╕्рдд рджेрд╢ों рдиे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╡िрдорд░्рд╢ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рд╣ै। рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╕ंрддुрд▓िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиाрдпाрдм рддрд░ीреШे рд▓ाрдП рдЬाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдоुрдж्рджे рд╡िрдорд░्рд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдФрд░ рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े, рд╕рднी рдХाрд▓ рдоें рдХрд╡िрддाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд╡िрднिрди्рди рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рддрд░ीреШे рд╕े, рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдЪेрддрдиा рдПрд╡ं рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХा рдмреЬे рд╣ी рд╕рдЬीрд╡рддा рдХे рд╕ाрде рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдЖрдП рджिрди рдмрдв़рддे рд╣ुрдП рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХे рдХाрд░рдг рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рдмिрдЧреЬрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рддि рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддा, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рд╕ाрдоाрди्рдп рдиाрдЧрд░िрдХ рдЖрджि рдХी рддрд░рд╣ рдХрд╡ि рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рднी рдХाрдлी рдЪिंрддिрдд рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддाрдУं рд╡ рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдЬрд░िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рдЪिंрддा рдЬрддाрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдд्рд░ाрд╕рджी рдХा рдпुрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕрдиेрдХ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрд╡िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдХाрд╡्рдп рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдпा рд╣ै। рд╣िंрджी рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдиे рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдХे рдЬрд░िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдоुрдж्рджे рдФрд░ рдЙрдирдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдХो рд╣рдоाрд░े рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рд╣рдоें рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рд╕рдоाрдЬ рдЪाрд╣िрдП рддो рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдкрд░рдо рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЖрдЬ рдоाрдирд╡ рдЕрдкрдиे рднोрдЧ-рд╡िрд▓ाрд╕ рдПрд╡ं рд╕ुрдЦ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЦिрд▓рд╡ाреЬ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЦाрдоिрдпाрдЬा рд╣рдоें рд╣ी рднुрдЧрддрдиा рд╣ोрдЧा। рдЖрдЬ рдЕрд╕рдордп рд╡рд░्рд╖ा, рдмाреЭ, рднूрдХंрдк, рднूрд╕्рдЦрд▓рди, рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдкिрдШрд▓рдиा, рдорд╣ाрдоाрд░ी рдХा рдк्рд░рдХोрдк рдЖрджि рдЬैрд╕े рд╡िрдкрджाрдПँ рд╣рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдЪेрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдЕрддः рд╣рдоाрд░ी рднाрд╡ी рдкीреЭी рдХो рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕рддрд░्рдХрддा рдФрд░ рд╣ृрджрдпрд╕्рдкрд░्рд╢ी рдЕрднिрд╡्рдпंрдЬрдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рд╕ंрджрд░्рдн рд╕ूрдЪी:
1. рдЙрд╖ा рдиाрдпрд░ (рд╕ंрдкाрджрдХ): рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд░рдЪрдиाрдХाрд░, рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2019, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा- 128-129.
2. рдк्рд░рд╕ाрдж рдЬрдпрд╢ंрдХрд░, рдХाрдоाрдпрдиी, рд╕ंрдЬрдп рдмुрдХ рд╕ेрди्рдЯрд░, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, 1992, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-43.
3.рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди: рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡िрддाрдПँ, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2018, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-70,
4. рд╕िंрд╣ рдХेрджाрд░рдиाрде, рдкाрдиी рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा, рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2020, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-109.
5. рд╕ुрдоेрд╖ рдРрд╕. рдП. (рд╕ंрдкाрджрдХ), рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡िрдорд░्рд╢, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-21.
6. рдоंрдбрд▓ोрдИ рд▓ीрд▓ाрдзрд░, рд░ाрдд рдмिрд░ाрдд, рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд╣рд░िрдпाрдгा, 1995, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-79.
7. рдкुрддुрд▓ рдиिрд░्рдорд▓ा, рдмूрдв़ी рдкृрде्рд╡ी рдХा рджुрдЦ, рдирдЧाрдб़े рдХे рддрд░рд╣ рдмрдЬрддे рд╢рдм्рдж, рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдкृрд╖्рда рд╕ंрдЦ्рдпा-31, 32