** ISSN 2475-1359 **
* Bilingual monthly journal published from Pittsburgh, USA :: рдкिрдЯ्рд╕рдмрд░्рдЧ рдЕрдоेрд░िрдХा рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдж्рд╡ैрднाрд╖िрдХ рдоाрд╕िрдХ *
рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िंрджी рдорд╣िрд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХी рднाрд╖ा
рдорд╣ाрдоाрд░ी рдФрд░ рдиाрд░ी рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдирдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рд╕े рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХрддा рдХी рдпाрдд्рд░ा
рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдордзु рд╕ंрдзु
рдоाрдирд╡ рдорди рдХे рдЧрд╣рд░े рдЕँрдзрд░े рдХोрдиों рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рддा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ - рджृрд╢्рдп рд╕े рдЕрджृрд╢्рдп рдХा рд╕рдл़рд░
рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рдкंрдХрдЬ рд╕ुрдмीрд░
рд╣िрди्рджी рдХрдеा рд╕ंрд╕ाрд░ рдХा рджाрдпрд░ा рд╡ैрд╕े рддो рджिрдиों-рджिрди рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЕрднी рдХрдИ рд╡िрд╖рдп рдРрд╕े рд╣ैं, рдЬिрди рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬ़्рдпाрджा рдХाрдо рдЕрднी рддрдХ рд╕ाрдордиे рдирд╣ीं рдЖрдпा рд╣ै। рдЬрдмрдХि; рдЗрди्рд╣ीं рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рд╡िрджेрд╢ों рдоें рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рд╣ुрдЖ рд╣ै рдФрд░ рдЕрднी рднी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдирдИ рд╕рджी рдоें рд╣िрди्рджी рдХрдеा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдиे рдХрдИ рдирдП рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЬ़рдоीрдиें рддोрдб़ рдХрд░ рд╡рд╣ाँ рдХрд╣ाрдиिрдпों рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдл़рд╕рд▓ рдЙрдЧाрдИ рд╣ै। рдХрдИ рдРрд╕े рд╡िрд╖рдп рдЬिрди рдкрд░ рдкрд╣рд▓े рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдмाрдд рдХी рдЬाрддी рдеीं, рдЧिрдиे-рдЪुрдиे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЬिрдирдХे рдоिрд▓рддे рдеे, рдЕрдм рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХाрдо рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рдЕрдЫूрдд рд╕рдордЭे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрди рд╡िрд╖рдпों рдХो рдирдИ рд╕рджी рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдП рд▓ेрдЦрдХ рдЦ़ूрдм рдЙрдаा рд░рд╣े рд╣ैं। рдирдИ рд╕рджी рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдПрдХрджрдо рдирдП рдирдЬ़рд░िрдпे рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ीं рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рд╕े рдкрд░рд╣ेрдЬ़ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддी рд╣ै। рд╢ोрдз рдХрд░рдХे рд▓िрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рднी рдЗрдзрд░ рдХाрдлी рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि; рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдХाрд░рдг рд╢ोрдз рдХाрд░्рдп рдоें рдХुрдЫ рдЖрд╕ाрдиी рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрди рджिрдиों рдЬो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕ाрдордиे рдЖ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рд╢ोрдз рд╕े рдЙрдкрдЬे рд╣ुрдП рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рдХिрдпा рдЧрдпा рдкрд░िрд╢्рд░рдо рд╕ाрдл рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।
![]() |
| рд╕ुрдзा рдУрдо рдвींрдЧрд░ा |
![]() |
| рдкंрдХрдЬ рд╕ुрдмीрд░ |
рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ूрд░ाрдЦ
рдкुрд╕्рддрдХ рд╕рдоीрдХ्рд╖ा: рдордзु рд╕ंрдзु
рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдПрд╡ं рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖, рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ рджेрд╡ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЕрдоृрддрд╕рд░, рдкंрдЬाрдмрд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ूрд░ाрдЦ (рдЙрдкрди्рдпाрд╕)
рд▓ेрдЦिрдХा: рдЕрдиिрд▓рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: рднाрд╡рдиा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
рд╡рд░्рд╖: 2021
рдоूрд▓्рдп ₹ 195.00
рдЕрдиिрд▓рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░ рдХा рдирд╡рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ूрд░ाрдЦ’ рдмрди्рджूрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдз्рд╡рдЬ рдоें рдкрдЪ्рдЪाрд╕ рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдкрдЪ्рдЪाрд╕ рд╕िрддाрд░े рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рддрде्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдкрдЪ्рдЪाрд╕ рд╕िрддाрд░ों рд╡ाрд▓े рдз्рд╡рдЬ рдХे рдЙрд╕ рджेрд╢ рдоें рдХिрддрдиे рд╕ूрд░ाрдЦ рд╣ैं, рдХिрддрдиे рдм्рд▓ैрдХрд╣ोрд▓ рд╣ैं- рдмंрджूрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рдЖрдд्рдордХेंрдж्рд░рдг рдФрд░ рд╡ोрдЯ рдиीрддि рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рд░ेрдб рдЗंрдбिрдпрди्рд╕ рдХी рд╣рдд्рдпाрдУं рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рдирд╕рд▓рд╡ाрдж рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рдиाрд░ी рдЙрдд्рдкीреЬрди рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рд╕рдмрд╡े рдоें рд╣рдд्рдпाрдУं рдФрд░ рд▓ूрдЯрдкाрдЯ рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░рд╕ाрд░рдг рдоें рд╕िрдордЯा рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ, рдиौрдХрд░ी рдоें рдЕрд╕्рдеाрдпीрдд्рд╡ рдХा рд╕ूрд░ाрдЦ।
![]() |
| рдбा. рдордзु рд╕ंрдзु |
![]() |
| рдЕрдиिрд▓рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░ |
- рдЕрдиिрд▓рдк्рд░рднा рдХुрдоाрд░, рд╕िрддाрд░ों рдоें рд╕ूрд░ाрдЦ, рднाрд╡рдиा рдк्рд░рдХाрд╢рди, рджिрд▓्рд▓ी-91, 2021, рдкृрд╖्рда 129
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 90
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 12
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 73
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 7
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 7
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 7
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 15
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 32
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 67
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 68
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 101
- рд╡рд╣ी, рдкृрд╖्рда 111
‘рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдпрдеाрд░्рде
рдмрд░्рдиाрд▓ी рдиाрде
рд╢ोрдзाрд░्рдеी, рд╣िंрджी рд╡िрднाрдЧрдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдПрд╡ं рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп
рдЪрд▓рднाрд╖ 7002218601
рдИрдоेрд▓ - barnalinath001@gmail.com
рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдХे рд╕рди 1992 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкрд╣рд▓े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг’ рдХो рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХा рдоाрд░्рдоिрдХ рдЖрдЦ्рдпाрди рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХेंрдж्рд░िрдд рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрдЬ рднी рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рд╣ै рдХि рдЖрдЬ рдХे рд╕рдордп рдоें рднी рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХा рдХोрдИ рд╣рд▓ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ा рд╣ै। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЕрдм рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХो рд╕рдордЭрдиे-рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдПрдХ рд╕рдЯीрдХ рд╕рд░рд▓ीрдХрд░рдг рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоुрдЦ्рдпрдд: рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╣рдоाрд░े рд╕рдо्рдоुрдЦ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╕рдо्рдмंрдз рд╣рдоाрд░े рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЙрд╕ рд╡िрдбंрдмрдиा рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╣рдЬाрд░ों-рд▓ाрдЦों рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╢िрдХाрд░ рдЗрд╕рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣े рд╣ैं। рдПрдХ рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рд╕рдо्рдкрди्рди рдирд╡рдпुрд╡рдХ рдХे рдоाрдирд╕рдкрдЯрд▓ рдоें рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХा рджंрд╢ рдХैрд╕े рдШेрд░ рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХा рд╕ांрдЧोрдкांрдЧ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЙрд╕ рдЕрди्рдпाрдпी рдФрд░ рдЕрдиाрдЪाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиे рдХा рднी рдПрдХ рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै рдЬो рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рджрдорди рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ुрдИ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рддिрднाрд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ाрдеों рдХो рдХाрдо рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рднी рдк्рд░рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕िрд░्рдл рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ों рдХा рдлौрдЬ рдЙрдд्рдкाрдж рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ ‘рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг’ рдПрдХ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рдпुрд╡ा рдХे рдЕंрддрд░्рдорди рдХे рднाрд╡ों рдХा рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рд╣ै।
![]() |
| рдмрд░्рдиाрд▓ी рдиाрде |
рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдЬрдирдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╡ैрдЪाрд░िрдХी рд╕े рднрд░рдкूрд░ рд╣ै। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рдпुрд╡рдХों рдХी рд╡्рдпрдеा, рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХे рддाрдиे-рдмाрдиे, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдк्рд░ेрдо-рд╕рдо्рдмрди्рдз, рдмрджрд▓рддे рд╕рдордп рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрджि рдкрд╣рд▓ू рдЙрдирдХे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдоौрдЬूрдж рд╣ै।
рд╣рдоाрд░े рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рдпрд╣ рдмрдЦाрди рдХрд░рдиे рдоें рдХрднी рдкीрдЫे рдирд╣ीं рд╣рдЯрддे рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрд╡ा рд╢рдХ्рддि рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рд╣ै। рд╕рдм рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рджрд▓ рдпрд╣ी рджाрд╡ा рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдХो рдЕрдкрдиे рд╢ीрд░्рд╖ рдиेрддृрдд्рд╡ рдкрд░ рдЬрдЧрд╣ рджी рд╣ै। рдпुрд╡ाрдУं рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЧрдо्рднीрд░ рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рддрдеा рдпोрдЬрдиाрдПँ рдмрдиाрдпी рд╣ै рддрдеा рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЪрд░्рдЪा-рдкрд░िрдЪрд░्рдЪा рдХे рддрд╣рдд рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рдЖрдиे рдоें рдЖрд╡ंрдЯрди рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиाрдПँ рдмрдиाрдИ рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╣рдХीрдХрдд рдоें рдпे рджाрд╡े рддрдеा рдШोрд╖рдгाрдПँ рдЦोрдЦрд▓ी рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рд╣рд░ рдХिрд╕ी рдХे рдиिрд╢ाрдиे рдкрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рд╣ो, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ो, рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ो рдпा рдоीрдбिрдпा, рд╕рднी рдЕрдкрдиी рд░ोрдЯिрдпाँ рд╕ेंрдХрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं। рдЪिрд▓्рд▓ा рдЪिрд▓्рд▓ा рдХे рдиिрдпंрддा рд╣ोрдиे рдХा рджрдо्рдн рднрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╣ी рджрд░рдЕрд╕рд▓ рдпुрд╡ाрдУं рдХा рдЧрд▓ा рдШोंрдЯрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें ‘рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЗрд╕ рд╕рдоूрдЪी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рддрдеा рд╕рдд्рддाрдзाрд░िрдпों рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕рд╡ाрд▓ рдЦреЬे рдХрд░рддा рд╣ै। рдпुрд╡ा рд╡рд░्рдЧ рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдЪाрд╣िрдП, рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдоाँрдЧ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣ी рдХрд░ेрдЧी। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ीं рдкрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╣ोрддी рд╣ै। ‘рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдкрд░ рднी рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЖрд░ोрдк рди рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рднी рд╣рдоें рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдЬрд░ूрд░ рдХрд░ рджेрддा рд╣ै рдХि рдпुрд╡ाрдУं рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдпों рдХो рдХ्рдпों рдирдЬрд░ंрджाрдЬ рдХрд░ рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдХ्рдпों рд╕рд░рдХाрд░ рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдХो рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоुрд╣ैрдпा рдирд╣ीं рдХрд░рд╡ा рдкा рд░рд╣ी рд╣ैं।
![]() |
| рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ |
рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХ्рдпों рд╣ै? рдпा рдлिрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╣ै рддो рдпे рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдк्рд░ाрд░्рдеी рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХ्рдпों рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा рд╣ै? рдЗрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рднी рд░ाрдШрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै - “рддुрдо рдпा рдоैं рдпा рддुрдо्рд╣ाрд░े рдФрд░ рдоेрд░े рдЬैрд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдХे рдмीрддे рд╣ुрдП рдХрд▓ рдоें рдХोрдИ рддैрдпाрд░рд╢ुрджा рдлрд╕рд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддी рдФрд░ рдЬрдм рдЬрд╡ाрди рд╣ोрдХрд░ рд╣рдо рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧाрдиे рд▓ाрдпрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╣ाрде-рдкाँрд╡-рджिрдоाрдЧ़ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рд╣рд▓-рдлाрд╡рдб़े-рдмीрдЬ рд╣ोрддे рд╣ैं рддो рдзूрдк-рдЬрд▓-рдЦुрд░ाрдХ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпे рдмिрдХाрдК рд╣ैं рдФрд░ рдХोрдИ рднी рдЗрдирдХो рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддा рд╣ै рдкрд░ рд╣рдордоें рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрдиे рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рдирд╣ीं। рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдоाрд░े рдмीрддे рд╣ुрдП рдХрд▓ рдоें рд╕ुрдЦों рдХी рдХोрдИ рддैрдпाрд░рд╢ुрджा рдлрд╕рд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдзрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рд╢рдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рд╣рдоाрд░े рдкाрд╕ рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд╣ोрддा।” рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдиे рдпрд╣ाँ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдкाрдд्рд░ рд░ाрдШрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡्рдпंрдЬрдиाрдУं рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рднाрд╖ा рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЦрддрд░ा рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдк्рд░рдеा рдХो рднी рдЦूрдм рдЙрдХेрд░ा рд╣ै। рдирд╡рдпुрд╡рдХों рдХे рдкाрд╕ рд╣рд▓-рдлाрд╡рдб़े-рдмीрдЬ рд░ूрдкी рдЬ्рдЮाрди рддрдеा рдк्рд░рддिрднा рддो рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рдк्рд░рддिрднा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рдХो рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдзूрдк-рдЬрд▓-рдЦुрд░ाрдХ рд░ूрдкी рдХोрдИ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдпाрдиी рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддी рд╣ै। рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдмिрдХाрдК рддो рд╣ै рддрдеा рдкैрд╕े рд╣ो рддो рдЗрд╕े рдХोрдИ рднी рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдЦрд░ीрдж рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХी рдЧрд░ीрдм рдЖрдмाрджी рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕рдорд░्рде рдирд╣ीं рд╣ैं। рдЪाрд╣े рдХोрдИ рдоेрдзाрд╡ी рд╣ो рдпा рдирд╣ीं, рдкैрд╕े рджेрдХрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢ेрд╖, рдиौрдХрд░ी рдЦрд░ीрджрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рд╡рд╣ी рдиौрдЬрд╡ाрди рд╣ैं рдЬो рдкрдв़ाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдоें рдоेрдзाрд╡ी рддрдеा рдк्рд░рддिрднाрд╡ाрди рдеे, рд╡े рдХिрддाрдм рдФрд░ рдХрд▓рдо рдХी рд╢рдХ्рддि рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे - “рд╣рдоाрд░े рд╣ाрде рдоें рдХिрддाрдмें рдФрд░ рдХрд▓рдоें рдеीं। рд▓рдб़ाрдИрд╡ाрд▓े рдЭंрдбे рдеे। рд╣рдоाрд░े рджिрдоाрдЧ рдоें рдЬ्рдЮाрди рдеा। рдЦрддрд░рдиाрдХ рдиाрд░े рдеे। рд╣рдоाрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рдк्рдпाрд░ рдХा рд╕рдоंрджрд░ рдеा। рд╣рдоाрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рдХ्рд░ोрдз рдХा рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी рдеा।” рд▓ेрдХिрди рд╡े рд╣ी рдЕрдм рд╣ाрд▓ाрддों рд╕े рдордЬрдмूрд░ рд╣ै рддрдеा рдЕрд╡рд╕ाрдж рдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд▓рдб़ рдкाрдиे рдХे рд╕ाрд░े рд░ाрд╕्рддे рдмंрдж рд╣ैं। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╡ाрдЪрдХ рдпुрд╡рдХ рдФрд░ рд░ाрдШрд╡ рдХा рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╕े рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рддाрдЬ्рдЬुрдм рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡े рд╡рд╣ рдлрд╕рд▓ рд╣ै рдЬो рдлрд▓ рджेрдиे рд▓ाрдпрдХ рддो рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдлрд▓ рджेрдиे рдХे рд╕рдордп рдоें рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдХोрдИ рд░ोрдЧ рд▓рдЧ рдЧрдпा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдЬो рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрднाрдУं рдХे рд╕ाрде рдкूрд░्рдг рддрд░ीрдХे рд╕े рдЖрдЧे рддो рдмрдв़ рдЧрдП рд╣ैं рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХे рдЖрдЧे рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЕрд╡рд░ूрдж्рдз рд╣ै - “рддुрдо рдЗрди рджिрдиों рдЙрд╕ рдкौрдзे рдХी рддрд░рд╣ рд╣ो рдЧрдП рд╣ो, рдЬो рдкूрд░ी рддाрдХрдд рд╕े рдЙрдЧ рд░рд╣ा рд╣ो рдФрд░ рддрднी рдЙрд╕े рдХोрдИ рд░ोрдЧ рд▓рдЧ рдЬाрдП।”
рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╡ाрдЪрдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдШрд╡ рд╕े рдкूрдЫा рдЬाрдиा рдХि рд╡े рд▓ोрдЧ рдЕрдм рддрдХ рд╕ुрдЦ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХ्рдпों рд╣ै? рддрдеा рдЙрдирдХे рдЧुрдиाрд╣ рдХ्рдпा рд╣ै? рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рд░ाрдШрд╡ рд╣рдоें рд╣рдоाрд░े рдпрдеाрд░्рде рд╕े рд░ूрдмрд░ू рдХрд░ाрддा рд╣ै - “рд╣ोрддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдоें рдЕрдзिрд╕ंрдЦ्рдп рд▓ोрдЧ рдЬрдм рд╕ुрдЦ рдХी рд╢рдХ्рд▓ рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХी рдЖँрдЦें рдкाрдиे рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं, рддो рдкाрддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХे рдЪाрд░ों рддрд░рдл рджुрдЦों рдХी рд╕ुрд░ंрдЧें рдмिрдЫी рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╡े рддрдХрд▓ीрдлों рдХी рдЙрд╕ рдЕँрдзेрд░ी рдЬेрд▓ рдоें рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХी рдиंрдЧी рдФрд░ рд╕ुрди्рди рдХрд░ рджेрдиेрд╡ाрд▓ी рджीрд╡ाрд░ों рдФрд░ рдлрд░्рд╢ рдкрд░ рд╕िрд░्рдл рд╕िрд░ рдкрдЯрдХा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдирддीрдЬा рдпрд╣ рд╣ोрддा рд╣ै, рд╕ुрдЦрдж рдХ्рд╖рдг рдорд╣рдЬ़ рджुःрдЦ рдХो рддीрдЦा рдФрд░ рдЪрдордХрджाрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рдХाрдо рдоें рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдмрд╕।” рдпрд╣ рдЬрд╡ाрдм рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╣рдоाрд░े рджेрд╢ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рдХे рдЗрддрдиे рд╕ाрд▓ों рдмाрдж рднी рд╣рдо рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЧिрдиे-рдЪुрдиों рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рд╢ेрд╖ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрдпा рд╣ै। рддो рдлिрд░ рдЗрди рдкрдв़े-рд▓िрдЦे рдпुрд╡ाрдУं рдХा рднрд╡िрд╖्рдп рдХ्рдпा рд╣ै? рдЬो рд▓ोрдЧ рдЕрднी рдкрдв़ाрдИ-рд▓िрдЦाрдИ рдХрд░ рд░рд╣े рдЙрдирдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдкрд░ рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрда рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ाрдЪрдХ рдЕрдиाрдпाрд╕ рд╣ी рдирд╣ीं рдХрд╣рддे - “рдпे рдЗрддрдиे рд╕ाрд░े рд▓рдб़рдХे-рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдкрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं। рдХिрддрдиा рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдФрд░ рднрдпाрд╡рд╣ рд╣ै рдЗрдирдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ोрдЪрдиा! рдкрдв़ाрдИ рдХे рдмाрдж рд▓рдб़рдХों рдХा рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै? рдкрдв़ाрдИ рдХे рдмाрдж рд▓рдб़рдХिрдпों рдХा рдХ्рдпा рд╣ोрддा рд╣ै?” рд▓рдб़рдХा рд╣ो рдпा рд▓рдб़рдХी рджोрдиों рдХे рд╕ाрдордиे рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рд╡िрднिрди्рди рдд्рд░ाрд╕рдж рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЦрдб़ी рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рд╡ाрд▓ी рдмाрдд рд╣ै рдХि рд░ोрдЬ-рд░ोрдЬ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ों рдХी рдлौрдЬ рдкैрджा рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं!
рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд░ाрдШрд╡ рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдПрдХ рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै рдЬो рдЗрди рдЕрди्рдпाрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕ाрд░्рдердХ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЖंрджोрд▓рди рдХрд░рд╡ाрддा рд╣ै рддрдеा рдЬुрд▓ूрд╕ рдиिрдХрд▓рд╡ाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рд▓рдб़ाрдИ рдХрд░рддा рд╣ै। рдордЬ़рджूрд░ों рдХी рдордЬूрд░ी рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖंрджोрд▓рди рдЫेрдб़рддा рд╣ै। рдЖрддрддाрдпी рдкुрд▓िрд╕рдХрд░्рдоिрдпों рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмрдб़े рд▓ोрдЧ рд╕рдордЭे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╢ोрд╖рдХ рддрдмрдХों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд░ाрдШрд╡ рдЦрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рдХ्рд╖рдо рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЙрд╕े рддрдмाрд╣ рдХрд░ рджेрдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै। рдЙрд╕ рдкрд░ рдЧोрд▓िрдпाँ рднी рдЪрд▓рддी рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдмрдЪ рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдирддा рдХे рдЗрди рдЖंрджोрд▓рдиों рдХो рджрдмाрдиे рддрдеा рдХुрдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрдиीрддा рдХे рдкрддि рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдЬैрд╕े рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдкрд░ рд░ाрдШрд╡ рд╣рдорд▓ा рднी рдХрд░рддा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрдЬ рдХे рддрдеाрдХрдеिрдд рддाрдХрддрд╡рд░ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧ рдФрд░ рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рдЖрдкрд╕ рдоें рдоिрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं рдФрд░ рд╡े рд░ाрдШрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдиांрджोрд▓рдиों рдХो рд╣рдоेрд╢ा рджрдмाрдиे рддрдеा рдХुрдЪрд▓рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдХाрд░рдг рд╡े рдпрд╣ рдмрддाрддे рд╣ैं рдХि рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рдХुрдЫ рдХाрдпрджे-рдХाрдиूрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╡े рдпрд╣ рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдЦрддрд░े рдоें рдкрдб़े рд╣ुрдП рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЙрдж्рдзृрдд рд╣ै। рд╡िрдиीрддा рдХे рдЬрд░िрдП рд╢ाрд╕рдХ рд╡рд░्рдЧ рдХी рдХ्рд░ूрд░рддा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╣ुрдЖ рд╣ै - “рдЦैрд░ рдЕрдм рдкрддा рдЪрд▓ेрдЧा। рдПрдХ рддрд░рдл рдЙрд╕ рдПрд░िрдпा рдХे рддाрдХрддрд╡рд░ рд▓ोрдЧ рдЙрд╕рдХी рдЬाрди рдХे рдк्рдпाрд╕े рд╣ैं, рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдкुрд▓िрд╕ рдЙрд╕рдХा рдПрдирдХाрдЙंрдЯрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдоाрджा। рдпे рднी рдЕрдкрдиे рджुрд╢्рдорди рдХो рдЫोрдб़рддे рдирд╣ीं рд╣ैं рдХрднी।” рд░ाрдШрд╡ рдХे рдЗрди рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдиे рд╡ाрдЪрдХ рдпुрд╡рдХ рдХे рдЕंрддрд░्рдорди рдоें рдЫुрдкा рд╣ुрдЖ рдХ्рд░ोрдз, рджुःрдЦ, рдиिрд░ाрд╢ा рддрдеा рд╕рднी рдХ्рд╖ोрднों рдХो рдПрдХрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХे рднीрддрд░ рдХी рдЖрдЧ рдХो рд╣рд╡ा рджिрдпा рд╣ै। рд░ाрдШрд╡ рдХा рд╡िрдк्рд▓рд╡ рд╣ै рд╡ाрдЪрдХ рдпुрд╡рдХ рдХो рдЕрдкрдиी рдЦोрдИ рд╣ुрдИ рддाрдХрдд рд╡ाрдкрд╕ рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै। рдЕрдм рд╡рд╣ рдпुрд╡рдХ рднी рдирдИ рдЙрдоंрдЧों рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рд▓ोрд╣ा рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै। рдпुрд╡рдХ рдХी рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдХे рд╕ाрде рд╣ाрдеाрдкाрдпी рд╣ोрдиे рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЙрд╕े рд╕ुрд░ेрди्рдж्рд░ рдХे рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдлेंрдХ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдкрдоाрди рдХे рдЕрдеाрд╣ рд╕ाрдЧрд░ рдоें рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╡рд╣ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рджृрдв़рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮ рд╣ोрддा рд╣ै - “рд╕рдб़рдХ рдХे рдмрдЧрд▓ рдоें рддрдиाрд╡ рд╕े рдЦिंрдЪा рд╣ुрдЖ рдкрдб़ा рдеा। рдХुрдЫ рд╕рдордЭ рдоें рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ा рдеा рдХि рдХ्рдпा рдХрд░ूँ। рджुрдЦ рдФрд░ рдХ्рд░ोрдз рд╕े рдоैं рдкिрдШрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдЬैрд╕े рдмрд░्рдл рдкिрдШрд▓рддी рд╣ै, рд╡ैрд╕े рдирд╣ीं। рдЬैрд╕े рд▓ोрд╣ा рдЧрд▓рддा рд╣ै, рд╡ैрд╕े рдоैं рдкिрдШрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рдоैं рдХिрд╕ी рд╡ृрдж्рдз рдХी рддрд░рд╣ рдЙрдаा। рдЬैрд╕े рд░ोрдЧी рд╡ृрдж्рдз рдЙрдарддे рд╣ैं, рд╡ैрд╕े рдирд╣ीं। рдЬैрд╕े рдЕрдиुрднрд╡ी рд╡ृрдж्рдз рдЙрдарддे рд╣ैं - рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдлрд▓ों рд╕े рд▓рджे рд╣ुрдП - рд╡ैрд╕े рдоैं рдЙрдаा рдФрд░ рдПрдХ рдЧрд░्рднрд╡рддी рд╕्рдд्рд░ी рдХी рддрд░рд╣ рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧा।” рд░ाрдШрд╡ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХрд░рдиा рдЙрд╕рдХे рдЕрдкрдиे рдоुрдХ्рддिрдХाрдоी рдЖрд╡ेрдЧों рдХो рдмाрд╣рд░ рдЖрдиे рджेрдиा рд╣ै। рд░ाрдШрд╡ рдХी рддрд▓ाрд╢ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рд╕े рдоिрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рджिрд╢ाрдПँ рддрдеा рдЙрд╕рдХा рд░ाрдШрд╡ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╕рдоाрд╣िрдд рд╣ोрдиा рдЕंрдзेрд░ों рдоें рдЙрдЬाрд▓ों рдХी рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг рдХрд░рддा рд╣ै - “рдоैं рдпुрдж्рдз рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░ рдЪुрдХा рдеा। рдЕрдм рдоुрдЭे рдпोрдж्рдзाрдУं рдХे рдЬрдд्рдеे рдоें рд╢рд░ीрдХ рд╣ोрдиा рдеा - рдПрдХ рдпोрдж्рдзा рдХी рддрд░рд╣। реЫрд░ूрд░ी рдеा рдХि рд░ाрдШрд╡ рд╕े рдоिрд▓ूँ।” рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдЕंрддिрдо рджो рд╡ाрдХ्рдп - ‘рд╡рд╣ рдоिрд▓ेрдЧा реЫрд░ूрд░’, ‘рдоैं рдЙрд╕े рдЦोрдЬ рд░рд╣ा рд╣ूँ’ - рдЗрдирд╕े рдпрд╣ी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЖрд╢ा рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджोрдиों рдЬ़ाрд░ी рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн-рд╕ूрдЪी:
1. рдЕрдЦिрд▓ेрд╢: рдЕрди्рд╡ेрд╖рдг, рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг - 1992.
(рдЖ) рд╕рд╣ाрдпрдХ-рдЧ्рд░ंрде:
2. рд░ाрдЬीрд╡ рдХुрдоाрд░ (рд╕рдо्рдкाрджрдХ): рдХрдеाрдХाрд░ рдЕрдЦिрд▓ेрд╢: рд╕ृрдЬрди рдХे рдЖрдпाрдо, рд╣िंрджी рдмुрдХ рд╕ेंрдЯрд░, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 2017.
(рдЗ) рдкрдд्рд░िрдХा:
3. рдкрд▓्рд▓рд╡ (рд╕рдо्рдкाрджрдХ), рд░ाрдЬीрд╡ рдХुрдоाрд░ (рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рд╕рдо्рдкाрджрдХ): рдмрдиाрд╕ рдЬрди (рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рд╕ंрдЪрдпрди), рдЬрдирд╡рд░ी-рдЬूрди, 2015.
рдоाँ рдХी рдордорддा рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддा рдЙрдкрди्рдпाрд╕: рдоाрддृрдЪेрддрдиा
рд╕рдоीрдХ्рд╖рдХ: рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’
28, рд╕ाрд░ंрдЧ рд╡िрд╣ाрд░, рдордеुрд░ा-6; рдЪрд▓рднाрд╖: +91 941 272 7361; рдИрдоेрд▓: drdinesh57@gmail.comрдкुрд╕्рддрдХ- рдоाрддृрдЪेрддрдиा (рдЙрдкрди्рдпाрд╕)
ISBN- 81.89388.08.8
рд░рдЪрдиाрдХाрд░- рдбॉ. рд╢ोрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓
рдк्рд░рдХाрд╢рдХ- рд▓рд╡ рдХुрд╢ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рд▓рдЦрдирдК-226006
рдкृрд╖्рда- 96
рдоूрд▓्рдп- ₹ 300.00
рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖- 2020
--------------------------------------------------------------------------
рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рд╡िрд╡िрдз рд╡िрдзाрдУं рдоें рд▓ेрдЦрдиी рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрджुрд╖ी, рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдбॉ рд╢ोрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХी рд╕рдж्рдпः рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкुрд╕्рддрдХ "рдоाрддृ рдЪेрддрдиा" рдПрдХ рдРрд╕ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рд░рдЪрдиा рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХी рдЧрд╣рдирддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рдбॉ рд╢ोрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдРрд╕ी рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд▓ेрдЦрди рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рдирдпे рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдП рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рда рдкрд╣рдЪाрди рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдЕрдиुрднूрддिрдпों рдХा рдЕрдкाрд░ рднрдг्рдбाрд░ рд╣ै рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд╢рдХ्рдд рдХ्рд╖рдорддा рднी।
рдХुрд▓ 67 рдкुрд╕्рддрдХों рдХी рд░рдЪрдпिрддा рдбॉ рд╢ोрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдХा рдпрдж्рдпрдкि рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╡िрдзा рдоें рд░рдЪिрдд "рдоाрддृ рдЪेрддрдиा" рдкрд╣рд▓ा рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдХिрди्рддु рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдкреЭрддे-рдкреЭрддे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдХрд╣ीं рднी рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдХि рдпрд╣ рд▓ेрдЦिрдХा рдХा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै।
рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкाрдд्рд░ рд╕ुрдиीрддा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдердо рдкुрдд्рд░ рдХे рдЬрди्рдо рдХे рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рд╣ी рд╡ैрдзрд╡्рдп рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдкрддि рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ोрддे рд╣ी рд╕ाрд╕-рд╕рд╕ुрд░ рдиे рд╕ुрдиीрддा рдХो рдпрд╣ рдХрд╣рдХрд░ рдХि рддेрд░ा рдкुрдд्рд░ рднाрдЧ्рдпрд╣ीрди рд╣ै, рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд╣ी рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХो рдЦा рдЧрдпा, рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рдЙрд╕рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рдоाрдпрдХे рднेрдЬ рджिрдпा। рдоाрдпрдХे рдоें рдЖрдпे рд╣ुрдП рдЕрднी 28 рджिрди рд╣ी рдмीрддे рдеे рдХि рдПрдХ рджुрд░्рдШрдЯрдиा рдоें рд╕ुрдиीрддा рдХे рдкिрддा рдХी рднी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ। рдЕрдм рддो рд╕ुрдиीрддा рдХी рдоाँ рднी рд╡िрдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЙрдаी рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рд╕ुрдиीрддा рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рджेрдиे рдХा рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рджेрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рдЕрди्рдпрдд्рд░ рдХिрд░ाрдпे рдХे рдордХाрди рдоें рд░рд╣рдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा।
рдЙрд╕рдХी рдмाрддें рд╕ुрдирдХрд░ рдПрдХ рдоाрддाрдЬी рдиे, рдЬो рдЕрдкрдиे рдордХाрди рдоें рдЕрдХेрд▓ी рд╣ी рд░рд╣рддी рдеीं, рд╕ुрдиीрддा рдХो рдЖрд╢्рд░рдп рджे рджिрдпा-
"рд╕ुрдиीрддा рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдирдХрд░ рдоाрддा рдЬी рдХा рдорди рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдЙрдаा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा-‘рд╕ंрдпोрдЧрд╡рд╢ рдШрдЯी рдШрдЯрдиाрдУं рдХो рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрдкрд╢рдХुрди рдХा рдиाрдо рджे рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ै рдХि рдкреЭे-рд▓िрдЦे рд▓ोрдЧ рднी рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕ोрдЪ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЦैрд░, рдЬрдм рддрдХ рддुрдо рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрддी, рдоेрд░ा рдкूрд░ा рд╕рд╣рдпोрдЧ рд░рд╣ेрдЧा। рдЦाрдиा рддुрдо рдоेрд░े рд╕ाрде рдЦा рд▓िрдпा рдХрд░ो। рддुрдо рдкреЭी-рд▓िрдЦी рд╣ो, рд╕рд░рдХाрд░ी рдиौрдХрд░ी рдХे рд▓िрдП рдПрдк्рд▓ाрдИ рдХрд░рддी рд░рд╣ो, рддрдм рддрдХ рдЯ्рдпूрд╢рди рдкреЭाрдУ। рдоैं рдЖрдЬ рд╣ी рдоौрд╣рд▓्рд▓े рдоें рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ूँрдЧी। рдШрд░ рдкрд░ рдЖрдХрд░ рдмрдЪ्рдЪे рдкреЭ рд▓िрдпा рдХрд░ेंрдЧे।" (рдкृрд╖्рда-10)
рд╕ुрдиीрддा рдиे рдоाрддा рдЬी рдХा рд╕рдо्рдмрд▓ рдкाрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рд▓ाрд▓рди-рдкाрд▓рди рдФрд░ рдЬीрд╡िрдХा рдЪрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХाрд░्рдп рдоें рд╡्рдпрд╕्рдд рдХрд░ рд▓िрдпा। рдк्рд░рдгрд╡ рдХाрдлी рдоेрдзाрд╡ी рдиिрдХрд▓ा рдФрд░ рдЙрд╕рдиे рд╕рднी рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рдЕрдЪ्рдЫे рдЕंрдХों рд╕рд╣िрдд рдкाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдмैंрдХ рдоें рдкрд░िрд╡ीрдХ्рд╖ाрдзीрди рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХी рдкोрд╕्рдЯ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд▓ी। рдоाрддाрдЬी рдЕрдм рдЕрдзिрдХ рд╡ृрдж्рдз рд╣ो рдЧрдИ। рд╕ुрдиीрддा рдФрд░ рдк्рд░рдгрд╡ рдиे рдЙрдирдХी рдЦूрдм рд╕ेрд╡ा рдХी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиा рдордХाрди рд╕ुрдиीрддा рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦрд╡ाрдиें рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рддो рд╕ुрдиीрддा рдиे рдоाрддा рдЬी рд╕े рдиिрд╡ेрджрди рдХिрдпा рдХि рдпрджि рдЖрдк рдордХाрди рдХो рдоुрдЭे рджेрдиा рд╣ी рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рддो рдоेрд░ी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕े рдоेрд░े рдиाрдо рди рдХрд░рдХे рд╕ीрдзे рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рдиाрдо рд╣ी рдХрд░ा рджीрдЬिрдП рддाрдХि рдмाрд░-рдмाрд░ рдиाрдо рдмрджрд▓рд╡ाрдиे рдХा рдЭंрдЭрдЯ рди рд░рд╣े। рдоाрддा рдЬी рдиे рдРрд╕ा рд╣ी рдХिрдпा-
"рд╕ुрдиीрддा рдиे рдХрд╣ा-‘рдоाрддा рдЬी рдЖрдк рдордХाрди рдоुрдЭे рджेрдиा рд╣ी рдЪाрд╣рддी рд╣ैं рддो рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦिрдП рддाрдХि рдмाрд░-рдмाрд░ рдиाрдо рди рдмрджрд▓рдиा рдкреЬे। рдоाрддा рдЬी рдХो рднी рдпрд╣ рдаीрдХ рд▓рдЧा।" (рдкृрд╖्рда-12)
рдк्рд░рдгрд╡ рдЬрдм рд╡िрд╡ाрд╣ рдпोрдЧ्рдп рд╣ो рдЧрдпा рддो рдПрдХ рд╕ुрди्рджрд░ рд╕ी рд▓реЬрдХी рджेрдЦрдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдиे рд░ूрдоा рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рдгрд╡ рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рднी рдХрд░ рджिрдпा। рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рджो рдмрдЪ्рдЪे рднी рд╣ो рдЧрдпे рдФрд░ рд╡े рд╕्рдХूрд▓ рдкреЭрдиे рднी рдЬाрдиे рд▓рдЧे।
![]() |
| рджिрдиेрд╢ рдкाрдардХ ‘рд╢рд╢ि’ |
рд░ूрдоा рдиे рд╕ुрдиा рддो рд╡рд╣ рдЪिंрддिрдд рд╣ो рдЙрдаी। рдЙрд╕рдиे рдк्рд░рдгрд╡ рд╕े рдХрд╣ा рдХि рдоाрддाрдЬी рдХो рдЯी.рд╡ी. рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЫूрдд рдХा рд░ोрдЧ рд╣ै। рдРрд╕ा рди рд╣ो рдХि рдШрд░ рдоें рдмрдЪ्рдЪों рдХो рднी рд╣ो рдЬाрдп। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдк рдоाрддाрдЬी рдХो рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рд░рдЦ рдЖрдУ рддो рдаीрдХ рд╣ै-
"рдоाрддा рдЬी рдХो рдХिрд╕ी рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рд░рдЦ рджिрдпा рдЬाрдп। рд╡рд╣ाँ рд╕ंрдЧी-рд╕ाрдеिрдпों рдоें рдЙрдирдХा рдорди рднी рд▓рдЧा рд░рд╣ेрдЧा рдФрд░ рд╣рдоें рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХा рдЦрддрд░ा рднी рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧा।" (рдкृрд╖्рда-14)
рдк्рд░рдгрд╡, рд░ूрдоा рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै рдХिрди्рддु рд░ूрдоा рд╣рда рдХрд░рддी рд╣ै рддो рдк्рд░рдгрд╡ рдПрдХ рджिрди рджрдлрддрд░ рд╕े рд▓ौрдЯрдХрд░ рдШुрдоाрдиे рдХे рдмрд╣ाрдиे рд╕ुрдиीрддा рдХो рдПрдХ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХे рдЧेрдЯ рдкрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдЧेрдЯ рдкрд░ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХा рдмोрд░्рдб рд▓рдЧा рджेрдЦрдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рднреЬрдХ рдЙрдарддी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдХिрд╕ी рдкाрд░्рдХ рдоें рдЪрд▓рдХрд░ рдмैрдардиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рддी рд╣ै। рдкाрд░्рдХ рдХी рдмैंрдЪ рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рд╕ुрдиीрддा, рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдмрд╣ुрдд рдбाँрдЯрддी рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╣рд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдЕрдкрдиी рд╕рди्рддाрди рдХो рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдкाрд▓рддे-рдкोрд╕рддे рд╣ैं рдХि рдмреЬे рд╣ोрдХрд░ рд╕рди्рддाрди рдЙрди्рд╣ें рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЫोреЬ рджे।
"рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рддेрдЬ рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдХрд╣ा-‘рдЪुрдк рд░рд╣ो। рддुрдо्рд╣ें рдХिрди рдоुрд╕ीрдмрддों рдоें рдкाрд▓ा, рддुрдо рд╕ोрдЪ рднी рдирд╣ीं рд╕рдХрддे рд╣ो। рдФрд░ рдЕрдм рдоेрд░ी рдЬрд░ूрд░рдд рднी рдХ्рдпा рд╣ै? рдордХाрди рднी рддुрдо्рд╣ाрд░े рдиाрдо рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдоेрд░े рд╕ाрд░े рдкैрд╕ों рдоें рднी рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЬ्рд╡ाрдЗрдг्рдЯ рдПрдХाрдЙрдг्рдЯ рд╣ै।
рдоैं рдЪाрд╣ूँ рддो рддुрдо्рд╣ाрд░े рдКрдкрд░ рдХेрд╕ рдХрд░рдХे рдЧुрдЬाрд░ा рднрдд्рддा рдоाँрдЧ рд╕рдХрддी рд╣ूँ। рд▓ेрдХिрди рдЫोреЬो, рдоुрдЭे рдЕрдкрдиी рдХोрдЦ рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдеा, рдЖрдЬ рд╢рд░्рдо рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдоैं рдЬाрдКंрдЧी рдЕрд╡рд╢्рдп рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рд▓ेрдХिрди рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╕ाрде рдирд╣ीं, рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╕ाрде рдЬाрдКंрдЧी।
"рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╕ाрде?" рдк्рд░рдгрд╡ рдШрдмрд░ाрддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ा।
рдШрдмрд░ाрдУ рдирд╣ीं, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░ूंрдЧी। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХрд░рдиे рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдЕрдкрдиी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХрд░рдиा। рдоेрд░े рд╣ी рдкाрд▓рди-рдкोрд╖рдг рдоें рдХुрдЫ рди рдХुрдЫ рдХрдоी рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ोрдЧी। рддрднी рддूрдиे рдРрд╕ा рдХрджрдо рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рдоैं рд░ूрдоा рдХो рджोрд╖ рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ी। рдЕрдЧрд░ рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा рднी рдеा рддो рддू рдоुрдЭрд╕े рддो рдХрд╣ рд╕рдХрддा рдеा। рдЦैрд░, рдЕрдм рддू рдЬा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдоें рдлिрд░ рдХрднी рдоिрд▓рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдордд рдХрд░рдиा। (рдкृрд╖्рда-15)
рд╕ुрдиीрддा, рдк्рд░рдгрд╡ рдХी рдХाрд░ рд╕े рдЙрддрд░рдХрд░ рд░िрдХ्рд╢ा рдХрд░рдХे рдкुрд▓िрд╕ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЗंрд╕рдкेрдХ्рдЯрд░ рдХो рд╕ाрд░ी рдмाрдд рдмрддाрдХрд░ рдХрд╣рддी рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рдХिрд╕ी рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдкрд╣ुँрдЪрд╡ा рджीрдЬिрдП-
"рдЬрдм рдмेрдЯे-рдмрд╣ू рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдРрд╕ी рд╣ो рдЬाрдП рддो рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рдХो рдЫोреЬ рджेрдиा рд╣ी рдмेрд╣рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдоैंрдиे рдЙрд╕े рднрдЧा рджिрдпा рд╡ рдХрд╣ा рдХि рдоैं рддेрд░े рд╕ाрде рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдЬाрдКंрдЧी।"
"рдоाрддाрдЬी рдЖрдЬ рддो рдЖрдк рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ो рдХिрди्рддु рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рдЖрдкрдХा рдк्рдпाрд░ рд▓реЬрдХे рдХे рд▓िрдП рдЙрдореЬेрдЧा рддрдм рдЖрдк рдлिрд░ рдЙрд╕ी рдХी рддрд░рдл рдоुँрд╣ рдХрд░ेंрдЧी।"
"рдирд╣ीं,рдРрд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।"
"рд▓ेрдХिрди рдкुрд▓िрд╕ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХे рдХाрдЧрдЬों рдХा рдкेрдЯ рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдХो рд▓реЬрдХे рдХा рдиाрдо, рдкрддा рддो рдмрддाрдиा рд╣ी рдкреЬेрдЧा।"
"рдаीрдХ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдоैं рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рд░рд╣ूँрдЧी рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рдХा рдкрддा рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।"
"рдаीрдХ рд╣ै, рдЙрд╕ рдЬрдЧрд╣ рдХा рдкрддा рд╣рдо рдЙрд╕े рдирд╣ीं рдмрддाрдпेंрдЧे।" (рдкृрд╖्рда-18)
рдкुрд▓िрд╕ рдЗंрд╕рдкेрдХ्рдЯрд░ рдиे рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХी рдкूрд░ी рдмाрдд рд╕ुрдирдХрд░, рдХाрдЧрдЬी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ें рдПрдХ рдорд╣िрд▓ा рд╕िрдкाрд╣ी рдХो рд╕ाрде рднेрдЬрдХрд░ рдПрдХ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдкрд╣ुँрдЪрд╡ा рджिрдпा।
рд╕ंрдЪाрд▓िрдХा рдХे рдкूрдЫे рдЬाрдиे рдкрд░ рдХि рдЖрдкрдХा рд╕ाрдоाрди рдХрд╣ाँ рд╣ै?, рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рд▓ाрдИ рд╣ै। рд╕ंрдпोрдЧ рд╕े рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХी рдк्рд░рдмрди्рдзрди рд╕рдоिрддि рдоें рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХी рдкрд░िрдЪिрдд рдЖрд╢ा рдЬी рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╡े рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рд╡рд╣ाँ рджेрдЦрдХрд░ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं। рдЬрдм рдЙрди्рд╣ें рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╕ुрдиीрддा рдХो рдЙрд╕рдХे рдмेрдЯे-рдмрд╣ू рдиे рдпрд╣ाँ рднेрдЬ рджिрдпा рд╣ै рддो рдЖрд╢ा рдЬी рдХो рдмрд╣ुрдд рдмुрд░ा рд▓рдЧрддा рд╣ै-
"рдЖрд╢ा рдЬी рдХा рдоुँрд╣ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╕े рдЦुрд▓ा рд░рд╣ рдЧрдпा। рд╡рд╣ рдмोрд▓ीं-‘рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ै рдоुрдЭे। рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рдХिрди рдоुрд╕ीрдмрддों рд╕े рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдкाрд▓ा рдеा। рдЬрдм рд╡рд╣ рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдХा рдеा рддрдм рдЙрд╕рдХे рдкिрддा рдХा рджेрд╣ाрди्рдд рд╣ो рдЧрдпा। рд╕рд╕ुрд░ाрд▓ рд╡ाрд▓ों рдиे рдЙрд╕े рдоाрдпрдХे рднेрдЬ рджिрдпा। рдоाрдпрдХे рдЬाрдиे рдХे рдХुрдЫ рджिрди рдмाрдж рд╣ी рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХे рдкिрддाрдЬी рдХा рднी рджेрд╣ाрди्рдд рд╣ो рдЧрдпा। рдоाрдпрдХे рд╡ाрд▓ों рдиे рднी рдмрдЪ्рдЪा рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдЕрдкрд╢рдХुрдиी рдоाрдирдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХो рдирди्рд╣े рдмрдЪ्рдЪे рдХे рд╕ाрде рдШрд░ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рджिрдпा।" (рдкृрд╖्рда-21)
рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХी рд╕ंрдЪाрд▓िрдХा, рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХो рдЧेрд╕्рдЯ рд╣ाрдЙрд╕ рдоें рдард╣рд░ाрдХрд░, рджूрд╕рд░े рджिрди рдЖрд╢ा рдЬी рдХो рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмाрдЬाрд░ рднेрдЬрдХрд░ рдХुрдЫ рдЬрд░ूрд░ी рд╕ाрдоाрди рдоंрдЧрд╡ा рд▓ेрддी рд╣ै। рд╕ुрдиीрддा рдЬी рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдХो рдмрд╣ुрдд рдЕрд╕рд╣рдЬ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं । рдЗрд╕ рдмीрдЪ рдк्рд░рдгрд╡ рднी рд░ोрдЬाрдиा рджрдл्рддрд░ рд╕े рд╢ाрдо рдХो рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдЖ рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд░ोрддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рднूрд▓ рдХे рд▓िрдП рдоाрдлी рдоांрдЧрддा рд╣ै рдХिрди्рддु рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХी рдЦुрдж्рджाрд░ी рд╡ाрдкрд╕ рдШрд░ рдЬाрдиे рд╕े рд░ोрдХрддी рд░рд╣рддी рд╣ै।
рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╣ी рдмाрд╣рд░ рд╕े рд▓ोрдЧ рдХрднी рдЦाрдиा рдмाँрдЯрдиे рдЖрддे рд╣ैं рддो рдХрднी рдХोрдИ рдХрдо्рдмрд▓ рдмाँрдЯрдиे рдЖрддा рд╣ै । рдХрднी рдХोрдИ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдЬрд░ूрд░рдд рдХी рдЪीрдЬें рдмाँрдЯрдиे рдЖрддा рд╣ै। рдЖрд╢्рд░рдо рдХी рд╕рднी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЙрди рдмाрд╣рд░ी рд▓ोрдЧों рд╕े рд╕ाрдоाрди рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ाрдЗрди рд▓рдЧाрдХрд░ рдЦреЬी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рджेрдЦ-рджेрдЦрдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕ंрдХोрдЪ рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдХिрд╕ी рд╕े рднी рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд▓ेрдиा рдЪाрд╣рддी।
рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪिंрддिрдд рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ो рдЙрдарддी рд╣ैं-
"рд╕ुрдиीрддा рдЬी рд╕ोрдЪ рдоें рдбूрдм рдЬाрддी рд╣ैं। рдЖрдЧे рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЙрдирдХा? рдХौрди рдХрд░ेрдЧा рд╕ेрд╡ा? рдЗрддрдиी рдЪिंрддिрдд рддो рд╡рд╣ рддрдм рднी рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рдеीं рдЬрдм рдорд╣ीрдиे рднрд░ рдХे рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдШрд░ рд╕े рдЖрдИ рдеीं। рдЙрд╕ рд╕рдордп рди рддो рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕ा рдеा। рди рдШрд░ рдФрд░ рди рдиौрдХрд░ी। рдЕрдЧрд░ рдоाрддा рдЬी рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рди рдоिрд▓ा рд╣ोрддा рддो рдХ्рдпा рд╣ोрддा? рдЖрдЬ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рд╕рдм рдХुрдЫ рд╣ै। рдЕрдкрдиा рдШрд░, рдЕрдкрдиा рдмेрдЯा-рдмрд╣ू рд╡ рдмैंрдХ рдмेрд▓ैंрд╕। рд▓ेрдХिрди.....?" (рдкृрд╖्рда-27)
рдПрдХ рджिрди рдк्рд░рдгрд╡ рдЕрдкрдиी рдоाँ рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдЖрддा рд╣ै। рдЧेрдЯрдоैрди рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдоुрдЭे рд╕ुрдиीрддा рдоाрддाрдЬी рд╕े рдоिрд▓рдиा рд╣ै рддो рдЪैрдХीрджाрд░ рдкूрдЫрддा рд╣ै-
"рдХौрди рд╕ी рд╕ुрдиीрддा рдоाрддाрдЬी рд╕े? рдЬो рдкिрдЫрд▓े рд╕рдк्рддाрд╣ рдЖрдИ рд╣ैं?"
"рд╣ाँ рдЬी।"
"рдЖрдкрдХा рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ै?"
"рдоैं рдЙрдирдХा рдмेрдЯा рд╣ूँ।"
"рдмेрдЯा !" рдХрд╣рдХрд░ рдЪैрдХीрджाрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдпाрдд्рдордХ рд╣ँрд╕ी рд╣ँрд╕рдиे рд▓рдЧा।
"рдХ्рдпा рд╣ुрдЖ?" рдк्рд░рдгрд╡ рдиे рдХрд╣ा।
"рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╕ाрд╣рдм। рдЬрдм рдоाрддा рдЬी рдХो рдпрд╣ाँ рдкрд░ рднेрдЬ рджिрдпा рддрдм рдХौрди рдХिрд╕рдХा рдмेрдЯा, рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиा рдиाрдо рдмрддाрдЗрдпे।"(рдкृрд╖्рда-28)
рдкुрдд्рд░ рднрд▓े рд╣ी рдХुрдкुрдд्рд░ рд╣ो рдЬाрдп рдкрд░ рдоाँ, рдоाँ рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмाрдд рдкूрд░े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЙрднрд░ рдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЖрдИ рд╣ै। рдкुрдд्рд░ рдХो рд╕ाрдордиे рджेрдЦрдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдЬी рднूрд▓ рдЧрдИं рдХि рдпрд╣ी рдкुрдд्рд░ рдПрдХ рд╕рдк्рддाрд╣ рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕े рдЗрд╕ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рдЫोреЬрдХрд░ рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд╣ рдк्рд░рдгрд╡ рд╕े рдкूрдЫрддी рд╣ैं-
"рдЕрднी рддैंрдиे рдХुрдЫ рдЦाрдпा рддो рд╣ोрдЧा рдирд╣ीं? рдЕрднी рдиाрд╢्рддे рдХा рд╕рдордп рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рддुрдо्рд╣ाрд░े рдиाрд╢्рддे рдХे рд▓िрдП рднी рдмोрд▓ рдЖрдКं। рдХрд╣рдХрд░ рд╡рд╣ рдЙрдардХрд░ рдХрдорд░े рдХे рдмाрд╣рд░ рдЧрдИ। рдЬрдм рд╡рд╣ рд▓ौрдЯрдХрд░ рдЖрдИं рддो рдЙрдирдХे рд╣ाрде рдоें рдк्рд▓ेрдЯ рдоें рдЖрд▓ू рдХे рдкрд░ाрдаे рдеे।"(рдкृрд╖्рда-28)
рдк्рд░рдгрд╡ рдпрд╣ рд╕ुрдирдХрд░ рд╣ैрд░ाрди рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдкрд░ाँрдаे рдХिрд╕ी рджाрдиी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рд╣ुрдП рд╣ैं।
"рдЬिрд╕ рдоाँ рдиे рдЕрдердХ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХрд░рдХे рд╕рджा рджूрд╕рд░ों рдХो рджिрдпा рд╣ी рд╣ो, рдЖрдЬ рд╡рд╣ рджूрд╕рд░ों рдХी рджрдпा рдкрд░ рдЖрд╢्рд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рджाрди рдХा рдЦाрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рд╣ै।" (рдкृрд╖्рда-29)
рд╕ुрдиीрддा рдЬी, рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рд╕ाрдордиे рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдорд░्рдорднेрджी рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рдк्рд░рд╢्рди рд░рдЦрддी рд╣ैं, рд╡рд╣ рдкूрдЫрддी рд╣ैं рдХि-
"рдмीрдоाрд░ी рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмрдЪ्рдЪे рддो рдмूреЭे рдоाँ-рдмाрдк рдХो рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдХрд░рдХे рдЕрдиाрдеाрд▓рдп рдоें рдбाрд▓ рджें рдХिрди्рддु рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдЙрдирдХी рд╕ेрд╡ा рдЬो рдХрд░ेंрдЧे рдЙрдирдХो рдмीрдоाрд░ी рдирд╣ीं рд▓рдЧेрдЧी рдХ्рдпा?" (рдкृрд╖्рда-29)
рдк्рд░рдгрд╡ рдЬрдм рдмाрд░-рдмाрд░ рдоाँрдлी рдоांрдЧрддे рд╣ुрдП рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХो рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा рддो рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рдЙрд╕рд╕े рдк्рд░рддिрдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा-
"рдк्рд░рдгрд╡, рдПрдХ рдмाрдд рдмрддाрдУ, рд░ूрдоा рдиे рддुрдорд╕े рдХुрдЫ рднी рдХрд╣ा рд╣ो, рддुрдо्рд╣ाрд░ी рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдХрд╣ाँ рдЪрд▓ी рдЧрдИ рдеीं? рд╡िрдкрд░ीрдд рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рднी рдоैंрдиे рддो рддुрдо्рд╣ें рдЕрдиाрдеाрд▓рдп рдоें рдирд╣ीं рдбाрд▓ा рдеा। рдЖрдЬ рдЬрдм рдоैं рд╕рд░्рд╡рд╕рдорд░्рде рд╣ूँ। рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЬрд╡ाрди рдмेрдЯा-рдмрд╣ू, рдк्рдпाрд░े-рдк्рдпाрд░े рдкोрддा-рдкोрддी рд╣ैं। рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдзрди рд╣ै। рдЕрдкрдиा рдШрд░ рд╣ै। рддрдм рдЕрдиाрдеाрд▓рдп рдоें рд░рд╣рдиे рдХो рдордЬрдмूрд░ рд╣ूँ। (рдкृрд╖्рда-30)
рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ेрдЦिрдХा рдбॉ рд╢ोрднा рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдоों рдХे рдЕрди्рджрд░ рдХी рдоाрд░्рдоिрдХ рдмाрддों рдХो рднी рдмреЬे рд╣ी рд╕рд▓ीрдХे рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै-
"рд╕ुрдиीрддा рдЬी, рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдЬो рднी рдЖрддा рд╣ै,рджрд░्рдж рдХा рдоाрд░ा рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣рдоाрд░े-рдЖрдкрдХे рдЬैрд╕े рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиा рдЦрд░्рдЪ рддो рдЙрдаा рд▓ेрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рдмрд╣рдиों рдХे рдкाрд╕ рддो рдкैрд╕ा рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЙрдирдХा рд╕ाрд░ा рдЦрд░्рдЪ рдЖрд╢्рд░рдо рд╣ी рдЙрдаाрддा рд╣ै"-рд╕ुрдзा рдЬी рдиे рдХрд╣ा।
"рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╣рдХ рдХी рдмाрдд рд╣ै, рддрдм рддрдХ рддो рдаीрдХ рд╣ै рдХिрди्рддु рдкрд╣рд▓े рддो рдоाрддाрдПँ рд╕ोрдЪрддी рд╣ैं рдХि рдмрдЪ्рдЪे рддो рдЙрдирдХे рдЕрдкрдиे рд╣ी рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдкрд░ рдзрди-рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдЬрдоा рдирд╣ीं рдХрд░рддीं рд╣ैं। рд╕ोрдЪрддी рдХि рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдкрд░ рдкैрд╕ा рдЬрдоा рдХрд░рдХे। рд░рд╣ी рдмाрдд рдмिрдЬрдиेрд╕ рдоें рд╣िрд╕्рд╕े рд╡ рд╣рдХ рдХी рддो рд╕ोрдЪрддी рд╣ैं рдХि рдХौрди рдХрд░े рдпрд╣ рд╕рдм। рд╡ैрд╕े рднी рдмुреЭाрдкे рдоें рдХोрд░्рдЯ-рдХрдЪрд╣рд░ी рд╡рдХीрд▓ рдпрд╣ рд╕рдм рдХрд░рдиा рдХिрд╕ी рдХे рдмрд╕ рдоें рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै। (рдкृрд╖्рда-33)
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╕ीрдиिрдпрд░ рд╕िрдЯीрдЬрдиों рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдУрд░ рд╕े рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░ी, рд╣ेрд▓्рдкेрдЬ рдЗंрдбिрдпा рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдЖрджि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдмреЬे рд╣ी рд╕рд╣рдЬ рд░ूрдк рд╕े рджे рджी рдЧрдИ рд╣ै।
рдПрдХ рджुрдЦिрдд рдоाँ рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рдкीреЬा рдХो рднुрдХ्рддрднोрдЧी рдоाँ рд╣ी рдЬाрди рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХी рдоुрд▓ाрдХाрдд рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рд╕ुрдзा рдЬी рд╕े рд╣ुрдИ। рд╕ुрдзा рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рдЬो рдкीреЬा рд╡्рдпрдХ्рдд рдХी рдЙрд╕े рд╕ुрдирдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдЙрдаीं।
"рд╕ुрдзा рдЬी, рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХे рдХंрдзे рдкрд░ рд╣ाрде рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ीं-‘рдмрд╣рди рдЬी, рдоुрдЭे рдЖрдкрдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХा рдкрддा рдирд╣ीं рдХिрди्рддु рдоेрд░ी рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдиोрдЧी рддो рджांрддों рддрд▓े рдЙंрдЧрд▓ी рджрдмा рд▓ोрдЧी।" рдХрд╣рддे рд╣ुрдП рд╡рд╣ рднाрд╡ुрдХ рд╣ो рдЙрдаी।
"рдЬीрд╡рди рднрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдХрд░рддी рд░рд╣ी। рдЕрдм рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рд╕рдм рдмेрдХाрд░ рдХिрдпा। рдпрджि рдмрдЪ्рдЪे рди рд╣ोрддे рддो рдЗрддрдиा рджुःрдЦ рди рд╣ोрддा। рдХिрд╕ी рдХा рди рд╣ोрдиा рдЙрддрдиा рджुःрдЦрджाрдпी рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрддрдиा рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЕрдирд╣ोрдиा рд╣ोрдиा।
рдкрддि рдХे рдЧुрдЬрд░рдиे рдХे рдмाрдж рддेрд░рд╣рд╡ीं рд╡ाрд▓े рджिрди рд╕े рд╣ी рдоेрд░े рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХी рдмाрдд рд╢ुрд░ू рд╣ो рдЧрдИ।"
‘рдордХाрди рддो рдЖрдкрдХे рдпा рдЖрдкрдХे рдкрддि рдХे рд╣ी рдиाрдо рд╣ोрдЧा рди?’-рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рд╕ुрдзा рдЬी рд╕े рдкूрдЫा।
"рдпрд╣ी рддो рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рд╣ै рдХि рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдиे рдордХाрди рдмрдирд╡ाрдХрд░ рддीрдиों рдкोрд░्рд╢рди рдХी рд░рдЬिрд╕्рдЯ्рд░ी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рддीрдиों рдмेрдЯों рдХे рдиाрдо рдХрд░рд╡ा рджी। рд╣рдоें рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рдеा? рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдХो рддो рдкेंрд╢рди рдоिрд▓ рд╣ी рд░рд╣ी рдеी।" (рдкृрд╖्рда-36)
рд╕ुрдиीрддा рдЬी рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧीं рдХि рдЙрдирдХे рддो рдПрдХ рд╣ी рдмेрдЯा рд╣ै। рдЗрдирдХे рдПрдХ рдирд╣ीं рддीрди-рддीрди рдмेрдЯे рд╣ैं। рдЦुрдж рдХा рдордХाрди рднी рд╣ै। рдкेंрд╢рди рднी рдкा рд░рд╣ी рд╣ैं। рддрдм рднी рдЗрди्рд╣ें рдпрд╣ाँ рдЖрдиा рдкреЬा।
рдХрд╣ाँ рдЪрд▓ी рдЧрдИ рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि? рд╣рдо рдХिрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рджुрд╣ाрдИ рджेрддे рд╣ैं? рднाрд░рдд рдоें рддो рдоृрддрдХों рддрдХ рдХो рддрд░्рдкрдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдЙрд╕ी рддिрдеि рдоें рдоृрддрдХ рдХा рд╢्рд░ाрдж्рдз рдХрд░рдХे рдЙрдирдХो рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЙрд╕ी рджेрд╢ рдоें рдЬीрд╡िрдд рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рдпрд╣ рджुрд░्рдЧрддि! рдкुрдд्рд░-рдкुрдд्рд░िрдпाँ рдШрд░ рдоें рд░рдЦрдиे рддрдХ рдХो рддैрдпाрд░ рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдоें рддो рдЗрди्рд╣ें рдЬीрд╡िрдд рджेрд╡рддा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। (рдкृрд╖्рда-37)
рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХे рдХрдорд░े рдоें рдмैрдардХрд░ рдЖрд╢ा рдЬी рд╕ुрдиीрддाрдЬी рдХो рд╕рдордЭाрддी рд╣ैं рдФрд░ рдШрд░ рд▓ौрдЯ рдЬाрдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджेрддी рд╣ै। рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдмрддाрддी рд╣ैं рдХि рдШрд░ рдкрд░ рддो рдХेрд╡рд▓ рдоेрд░ी рдХिрддाрдм рдФрд░ рдХрдкреЬे рд╣ी рд╣ैं। рдмैंрдХ рдХे рд╕рднी рд╕ाрд╡рдзि рдЬрдоा рдЖрджि рдоें рддो рдоैंрдиे рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рд╕ाрде рдЬ्рд╡ाрдЗрдг्рдЯ рдПрдХाрдЙрдг्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рд╕ुрдирдХрд░ рдЖрд╢ा рдЬी рдиाрд░ाрдЬ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рдкूрдЫрддी рд╣ैं рдХि рддुрдордиे рдРрд╕ा рдХ्рдпों рдХिрдпा рддो рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдПрдХ рдоाँ рдХी рдордорддा рдХा рд╕рдмूрдд рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдоेрд░े рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рд╕े рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдЦाрддा рд╕्рдеाрдиाрди्рддрд░िрдд рдХрд░рдиे рдЖрджि рдХे рдЭंрдЭрдЯों рдоें рди рдкреЬрдиा рдкреЬे, рдЗрд╕рд▓िрдП।
"рдЖрд╢ा рдЬी рдЭुंрдЭрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдмोрд▓ीं- рддुрдо्рд╣ाрд░ा рджिрдоाрдЧ рдЦрд░ाрдм рд╣ै। рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдХिрд╕ी рдЭंрдЭрдЯ рдоें рди рдкреЬрдиा рдкреЬे, рдКँрд╣... рдФрд░ рдк्рд░рдгрд╡ рдЖрдЬ рдХ्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░े рд▓िрдП? рдордХाрди рднी рдЙрд╕рдХे рдиाрдо рдХрд░рд╡ा рджिрдпा рдФрд░ рд╕ाрд░े рдкैрд╕े рдоें рднी рдЬ्рд╡ाрдЗрдг्рдЯ рдПрдХाрдЙрдг्рдЯ।"(рдкृрд╖्рда-40)
рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоाँ рдХी рдордорддा рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рдХो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рдЕрдиेрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं -
"рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЬो рдПрдл.рдбी. рд╣ैं, рдЙрдирдХा рд╡्рдпाрдЬ рддो рддुрдо्рд╣ाрд░े рд╣ी рдЦाрддे рдоें рдЬाрддा рд╣ोрдЧा рди?"
‘рдирд╣ीं, рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рд╡рдпрд╕्рдХ рд╣ो рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдЬ्рд╡ाрдЗрдг्рдЯ рдПрдХाрдЙрдг्рдЯ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдоैंрдиे рд╡्рдпाрдЬ рдЙрд╕ी рдХे рдмрдЪрдд рдЦाрддे рдоें рдЬाрдиे рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рджिрдпा рдеा।’-рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рдХрд╣ा। (рдкृрд╖्рда-53)
рджाрджी рдЬी рдХो рдХрдИ рджिрди рддрдХ рдЬрдм рдШрд░ рдоें рдирд╣ीं рджेрдЦा рддो рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХे рдкोрддा рд╣рд░ीрд╢ рдФрд░ рдкोрддी рдХрдиु рдиे рдЦुрд╕ुрд░-рдкुрд╕ुрд░ рдХी। рд╡े рджोрдиों рджाрджी рдЬी рд╕े рд░ोрдЬाрдиा рдХрд╣ाрдиी рд╕ुрдирддे рдеे। рджाрджी рдЬी рдЙрди्рд╣ें рдк्рдпाрд░ рднी рддो рдХिрддрдиा рдХрд░рддी рд╣ैं। рдкाрдкा рдмोрд▓ो рди рджाрджी рдЬी рдХрд╣ाँ рдкрд░ рд╣ैं? рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдк्рд░рд╖्рдиों рдиे рдк्рд░рдгрд╡ рдХो рдиिрд░ूрдд्рддрд░ рдХрд░ рджिрдпा । рддीрд░्рде рдпाрдд्рд░ा рдкрд░ рдЧрдИ рд╣ैं рдХрд╣рдХрд░ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рди्рддुрд╖्рдЯ рдХрд░ рддो рджिрдпा, рдкрд░ рдХрдм рддрдХ?
рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рдоुँрд╣ рд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдмाрддें рд╕ुрдирдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдХा рдорди рдж्рд░рд╡िрдд рд╣ो рдЙрдаा। ‘рдЙрдирдХे рдкोрддा-рдкोрддी рдХे рдорди рдоें рдЕрдкрдиे рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рдк्рд░рддि рдЧрд▓рдд рднाрд╡рдиा рди рдШрд░ рдХрд░ рдЬाрдП’ рд╕ोрдЪрдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢рдиिрд╡ाрд░ рдХी рд╕ाрдпं рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рджिрди рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рдЪрд▓рдиे рдХा рд╡ाрдпрджा рдХिрдпा। рдШрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рд╕ुрдиीрддा рдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдмрддाрдпा рдХि рддीрд░्рде рдХрд░рдиे рдЬिрдирдХे рд╕ाрде рдЧрдИ рдеी, рд▓ौрдЯрдиे рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдПрдХ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рджेрдЦा। рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдХे рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХो рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоाрддाрдЬी рдХी рддрд╡िрдпрдд рдЦрд░ाрдм рд╣ो рдЧрдИ। рдоुрдЭे рдкुрд╕्рддрдХें рдкреЭрдиे рдХा рдХिрддрдиा рд╖ौрдХ рд╣ै, рддुрдо рдЬाрдирддे рд╣ो рдЗрд╕рд▓िрдП рдоैं рдЙрд╕ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХा рдХाрд░्рдпрднाрд░ рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ूँ। рдкुрд╕्рддрдХें рднी рдкреЭрддी рд╣ूँ рдФрд░ рдЕрдкрдиी рдЙрдо्рд░ рдХी рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рдХे рдЕрдЪ्рдЫा рднी рд▓рдЧрддा рд╣ै।
рдоाрддाрдЬी рдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд╕ाрдордиे рд╣рдо рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдЖрд░ोрдк рди рд▓рдЧाрдХрд░ рд╕ाрд░े рдЗрд▓्рдЬाрдо рдЕрдкрдиे рд╣ी рдКрдкрд░ рд▓े рд▓िрдП, рд╕ोрдЪрдХрд░ рд░ूрдоा рдХी рдЖрдд्рдоा рдЕрдкрд░ाрдзрдмोрдз рд╕े рдХрд░ाрд╣ рдЙрдаी। рдк्рд░рдгрд╡ рд╡ рд░ूрдоा рдиे рдоाрддाрдЬी рдХे рдХрдорд░े рдоें рдЬाрдХрд░ рдЙрдирдХे рдкैрд░ рдкрдХреЬрдХрд░ рдоाрдлी рдоांрдЧी рдФрд░ рд╡ाрдкрд╕ рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рди рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рддो рд╕ुрдиीрддा рдиे рдЕрднी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХिрдпा।
рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдкрд░ рд╕ुрдзा рдЬी рд╡ рдЖрд╢ा рдЬी рдЖрджि рдиे рдШрд░ рдХे рд╣ाрд▓рдЪाрд▓ рдкूрдЫे। рдЖрд╢ा рдЬी рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╕ुрдиीрддा рдЖрдЬ рдоैं рддुрдордХो рдПрдХ рдмिрдиा рдоांрдЧी рд╕рд▓ाрд╣ рджे рд░рд╣ी рд╣ूँ। рдоैं рдЪाрд╣рддी рд╣ूँ рдХि рддुрдо рдЕрдкрдиे рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЪрд▓ी рдЬाрдУ। рдЗрд╕рдХे рдХрдИ рдХाрд░рдг рд╣ैं-
рдПрдХ рддो рдШрд░, рдШрд░ рд╣ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдЪाрд╣े рдЬिрддрдиी рднी рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдоिрд▓ рдЬाрдпें, рдЕрдкрдирдд्рд╡ рдХी рдПрдХ рдЯीрд╕ рд╕рджा рдЙрдарддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рджूрд╕рд░ा, рддुрдо рдмीрдЪ рдоें рдШрд░ рдЧрдИ рддो рдк्рд░рдгрд╡, рд░ूрдоा рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рд╕рднी рдиे рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХिрдпा। рдк्рд░рдгрд╡ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд░ूрдоा рдХो рднी рдЧрд▓рддी рдХा рдЕрд╣рд╕ाрд╕ рд╣ुрдЖ।
рдк्рд░рдгрд╡ рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкाрд╕ рдЖрддा рд╣ी рд░рд╣рддा рд╣ै рди। рдЕрдмрдХी рдмाрд░ рдЬрдм рдЖрдпे рдФрд░ рдШрд░ рдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд╣े рддो рдордиा рдордд рдХрд░рдиा।"
рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдиे рдоुрд╕्рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рджोрдиों рд╣ाрде рдЬोреЬрдХрд░ рд╕िрд░ рдЭुрдХा рдХрд░ рдХрд╣ा-‘рдЬो рдЖрдЬ्рдЮा рдЧुрд░ुрджेрд╡।’
"рдФрд░... рдЗрддрд╡ाрд░ рдХे рджिрди рдк्рд░рдгрд╡, рдк्рд░рдгрд╡ рдХी рдкрдд्рдиी рд░ूрдоा рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे рд╣рд░ीрд╢ рд╡ рдХрдиु рд╕рднी рд▓ोрдЧ рд╕ुрдиीрддा рдЬी рдХे рдкाрд╕ рдЖрдпे। рд╕рдмрдХे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдкрд░ рд╕ुрдиीрддा рдЬी рд╕рд╕рдо्рдоाрди рдШрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЪрд▓ी рдЧрдИ।"(рдкृрд╖्рда-96)
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдШрд░ों рдоें рдкुрдд्рд░-рдкुрдд्рд░рд╡рдзू рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡ृрдж्рдзрдЬрдиों рдХे рдк्рд░рддि рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдкेрдХ्рд╖ाрднाрд╡ рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЕрд╡рдЧрдд рдХрд░ाрддे рд╣ुрдП рдЖрдЧे рдмреЭрддा рд╣ै। рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рд╡ृрдж्рдзाрд╢्рд░рдо рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ी рдЕрди्рдп рдорд╣िрд▓ा рдкाрдд्рд░ों рдХी рднी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рднी рд╕рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоाрд░्рдоिрдХ рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдоुрдЭे рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ै рдХि рдпрджि рдирдИ рдЬैрдиेрд░ेрд╢рди рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдПрдХ рдмाрд░ рдкреЭ рд▓े рддो рдлिрд░ рдЕрдкрдиे рдмुрдЬुрд░्рдЧो рдХा рдЕрдкрдоाрди рдФрд░ рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдХी рд╣िрдо्рдордд рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा। рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрддिрд╢ंрдпोрдХ्рддि рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдХि "рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рднी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдШрд░ рдХे рдк्рд░ाрдгी рдпрджि рдкреЭें рддो рдЙрдирдХे рдЕрди्рджрд░ рдХी рд╕ंрд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдЗंрд╕ाрдиिрдпрдд рдХा рд╢्рд░ोрдд рд╕ूрдЦेрдЧा рдирд╣ीं"।
рдкाрдд्рд░ों рдХा рдЪрд░िрдд्рд░ рдЪिрдд्рд░рдг рдЬीрд╡ंрдд рд╣ै। рдкाрдд्рд░ рдпोрдЬрдиा рддрдеा рдЙрдирдХे рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдПрд╡ं рд╕рдо्рдмрди्рдзों рдХो рдЬिрд╕ рдмाрд░ीрдХी рд╕े рдЧреЭा рдЧрдпा рд╣ै рдк्рд░рд╢ंрд╕рдиीрдп рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЕрди्рдд рд╕ुрдЦाрди्рдд рд╣ै।
рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди
- рд╡िрдЬрдпрд▓рдХ्рд╖्рдоी рд╕िंрд╣
рд╢ोрдзाрд░्рдеी - рдкीрдПрдЪрдбी (рд╣िंрджी рдПрд╡ं рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп)рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣िंрджी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╡рд░्рдзा, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░
рд╡िрднिрди्рди рдкрдд्рд░-рдкрдд्рд░िрдХाрдУं рдоें рд╕िрдиेрдоा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдкрд░ рдЖрд▓ेрдЦ,рд╢ोрдз рдЖрд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд।
рдИрдоेрд▓-vijaylakshmi2010@gmail.com
рдЧрдж्рдп рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡िрдзा рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рдпाрдд्рд░ा рд╡िрд╡िрдзрдоुрдЦी рд╣ै। рдЧрдж्рдп рдХी рдЕрди्рдп рд╡िрдзाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднी рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рд╕े рд╣ी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдоें рд╣िंрджी-рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдмंрдЧрд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों ‘рдкूрд░्рдгрдк्рд░рдХाрд╢’ рдФрд░ ‘рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рднा’ рдХे рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ुрдЖ। рдоौрд▓िрдХ рдФрд░ рдЕрдиूрджिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдпрд╣ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рд╕े рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рддрдХ рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै। рд╣िंрджी рдХा рдк्рд░рдердо рдоौрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓ाрд▓ा рд╢्рд░ीрдиिрд╡ाрд╕ рджाрд╕ рдХृрдд ‘рдкрд░ीрдХ्рд╖ा-рдЧुрд░ु’ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЖрдЪाрд░्рдп рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдиे рд╢्рд░рдж्рдзाрд░ाрдо рдлिрд▓्рд▓ौрд░ी рдХृрдд ‘рднाрдЧ्рдпрд╡рддी’ рдХो рд╣िंрджी рдХा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоाрдиा рд╣ैं। рднाрд░рддेंрджु рдХी рдЕрдзूрд░ी рдХृрддि ‘рдЖрдкрдмीрддी-рдЬрдЧрдмीрддी’ рдоौрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ों рдоें рдЬрдЧрдоोрд╣рди рд╕िंрд╣ (рд╢्рдпाрдоा рд╕्рд╡рдк्рди), рдмाрд▓рдХृрд╖्рдг рднрдЯ्рдЯ (рдиूрддрди рдм्рд░рд╣्рдордЪाрд░ी, рд╕ौ рдЕрдЬाрди рдПрдХ рд╕ुрдЬाрди), рджेрд╡ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдЙрдкाрдз्рдпाрдп (рд╕ुрди्рджрд░ рд╕рд░ोрдЬिрдиी), рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рджाрд╕ (рдиिःрд╕рд╣ाрдп рд╣िрди्рджू), рдХिрд╢ोрд░ीрд▓ाрд▓ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी (рд▓рд╡ंрдЧрд▓рддा, рдХुрд╕ुрдо рдХुрдоाрд░ी), рдмाрд▓рдоुрдХुंрдж рдЧुрдк्рдд (рдХाрдоिрдиी) рдЖрджि рдХा рдиाрдо рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдПрдп्рдпाрд░ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рднी рд▓िрдЦे рдЧрдП। рдЬैрд╕े рдм्рд░рдЬрдиंрджрди рд╕рд╣ाрдп рдХृрдд ‘рд▓ाрд▓рдЪीрди’ рдФрд░ рдоिрд╢्рд░рдмंрдзुрдУं рдХा ‘рд╡ीрд░рдордгि’рдоे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХрдо рдРрдпाрд░ी рдЕрдзिрдХ рд╣ै। ‘рд▓ाрд▓рдЪीрди’ рдЧрдпाрд╕ुрдж्рджीрди рдмрд▓рдмрди рдХे рдПрдХ рдЧुрд▓ाрдо рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै рдФрд░ рд╡ीрд░рдордгि, рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рддौреЬ рдкрд░ рдХी рдЧрдпी рдЪреЭाрдИ рдХा рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рд╡िрд╡рд░рдг рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдмाрдж рд╣िंрджी рдоें рддिрд▓िрд╕्рдоी рдФрд░ рдЬाрд╕ूрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдзूрдо-рд╕ी рдордЪ рдЧрдпी। рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдиे рдЪंрдж्рд░рдХांрддा, рдЪंрдж्рд░рдХांрддा рд╕ंрддрддि рддрдеा рднूрддрдиाрде (рдЕрдкूрд░्рдг) рдЬैрд╕े рдЬाрд╕ूрд╕ी рдФрд░ рдРрдпाрд░ी рд╕े рднрд░े рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрди рдЕрдж्рднुрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХो рдкреЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрддрдиे рд╣ी рд▓ोрдЧो рдиे рд╣िंрджी рдкреЭрдиा рд╕ीрдЦा। рджेрд╡рдХीрдиंрджрди рдЦрдд्рд░ी рдХे рдкुрдд्рд░ рджुрд░्рдЧाрдк्рд░рд╕ाрдж рдиे рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХे рдХाрд░्рдп рдХो - рд░рдХ्рддрдордг्рдбрд▓, рд▓ाрд▓рдкंрдЬा, рдк्рд░рддिрд╢ोрдз, рд╕рдлेрдж рд╢ैрддाрди рдЖрджि рдХृрддिрдпों рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭाрдпा। рдЧोрдкाрд▓рд░ाрдо рдЧрд╣рдорд░ी, рджेрд╡ीрдк्рд░рд╕ाрдж рд╢рд░्рдоा, рдЬрдЧрди्рдиाрде рдк्рд░рд╕ाрдж рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рддрдеा рдХिрд╢ोрд░ीрд▓ाрд▓ рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рдЖрджि рдиे рднी рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे। рдЬाрд╕ूрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдХреЬी рдХे рд░ूрдк рдоें рдоें рд╣рд░िрдФрдз ‘рдаेрда рд╣िंрджी рдХा рдаाрда’ рддрдеा ‘рдЕрдзрдЦिрд▓ा рдлूрд▓’ рдФрд░ рд▓рдЬ्рдЬाрд░ाрдо рдоेрд╣рддा ‘рдЖрджрд░्рд╢ рд╣िрди्рджू’ рдФрд░ ‘рд╣िрди्рджू рдЧृрд╣рд╕्рде’ рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж-рдкूрд░्рд╡ рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╡िрд╖рдпрд╡рд╕्рддु, рддрдд्рд╡ рдФрд░ рднाрд╖ा рд╕рднी рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рдЕрдиेрдХрд░ूрдкрддा рд▓िрдП рд╣ुрдП рдФрд░ рдмिрдЦрд░ा рд╣ुрдЖ рднी рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рднाрд░рддेंрджु рдпुрдЧ рдоें рдЕрдзिрдХрддрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рд░рдЪрдиा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрджेрд╢ों рдпा рдлिрд░ рдХुрддूрд╣рд▓рд╡рд░्рдзрди рдХी рд╣ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ुрдИ рдеी। рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╣рдо рдоुрдЦ्рдпрддрдпा рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдордЭрдХрд░ рдк्рд░рдердо рдЕрд╡рд╕्рдеा 1850 рд╕े 1900 рддрдХ рд╣ै рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рд╕рди 1900 рд╕े 1915 рддрдХ рдХा рд╣ै। рддृрддीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा 1915 рд╕े 1936 рддрдХ рдФрд░ рдЪौрдеी рдЕрд╡рд╕्рдеा 1936 рд╕े 1947 рддрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓-рдкूрд░्рд╡ाрдж्рдз рддрдХ рдХे рд╕рдордп рдоें рдмाँрдЯ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЕंрддिрдо рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓-рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз 1947 рд╕े рдЖрдЬ рддрдХ рдЪрд▓ाрдпрдоाрди рд╣ै। рддृрддीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा (1915-1936) рдХा рд╕рдордп рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬैрд╕े рдорд╣ाрди рд▓ेрдЦрдХ рдХा рд░рд╣ा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХрд▓рдо рд╕े рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдХी рдЖрд╡ाреЫ рдХो рдмрд▓ рдоिрд▓ा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдХिрд╕ाрди рдПрд╡ं рдореЫрджूрд░ рдФрд░ рдкрджрджрд▓िрддों рдХो рдЙрдирдХा рдЕрд░्рд╣рддा рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рд╣ै।
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдкूрд░्рд╡ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдХिрд╕ाрди рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХिрд╕ी рднी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें 1908 рдоें рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдЕрдкрдиी рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдкрд░ ‘рд╕ंрдкрдд्рддिрд╢ाрд╕्рдд्рд░’ рдиाрдордХ рдХिрддाрдм рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рддрдмाрд╣ी рдФрд░ рдХृрд╖ि рдХी рдмрд░्рдмाрджी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦा рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा “рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХी рдЬрдоीрди рдХी рдоाрд▓िрдХ рд░िрдпाрдпा рдирд╣ीं рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдЧрд╡рд░्рдирдоेंрдЯ рд╣ै рд╡рд╣ рд░िрдпाрдпा рд╕े рд▓рдЧाрди рд╡рд╕ूрд▓рддी рд╣ै।”[1] рд╕ाрдоंрдд рд╡िрд░ोрдзी рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рд╡ृрддिрдпाँ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें рдкुрд╖्рдЯ рд╣ुрдИ। 1914 рдоें ‘рджेрд╢ рдХी рдмाрдд’ рдоें рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рджेрд╢ рд▓ोрдЧों рд╕े рдмрдирддा рд╣ै рдФрд░ рджेрд╢ рдоें 70 рдлीрд╕рджी рдХिрд╕ाрди рд╣ैं। рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХिрд╕ाрдиों рдФрд░ рдордЬрджूрд░ों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрдХрд░ рд▓реЬрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рдеे। рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдпुрдЧ рдоें рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдХрд╣рддे рд╣ैं рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि- “рдпрджि рдХृрд╖рдХों рд╕े рд▓рдЧाрди рдоिрд▓рдиा рдмंрдж рд╣ो рдЬाрдП рддो рдмреЬे-рдмреЬे рд░ाрдЬा-рдорд╣ाрд░ाрдЬाрдУं рдФрд░ рддाрд▓ुрдХेрджाрд░ों рдХी рджुрд░्рдЧрддि рдХा рдаिрдХाрдиा рди рд░рд╣े, рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╢ाрд╕рди рдЪрдХ्рд░ рдХा рдЪрд▓рдиा рдмंрдж рд╣ो рдЬाрдпे, рд╡рдХीрд▓ों рдФрд░ рдмैрд░िрд╕्рдЯрд░ों рдХे рдЧाреЬी-рдШोреЬे рдмिрдХ рдЬाрдПँ рддрдеा рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдФрд░ рдорд╣ाрдЬрдиों рдХो рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдЯाрдЯ рдЙрд▓рдЯрдиा рдкреЬे।”[2] рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рднाрд░рдд рдоें рдЖрдиे рдкрд░ рднाрд░рддीрдп рдЕрд░्рдерддрди्рдд्рд░ рдоें рдЬो рдоौрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП рд╡рд╣ рдпрд╣ рдХि рдЕрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЬрдоीрди рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдХрдм्рдЬा рдЬрдоाрдпा рдЕрдм рдПрдХ рдирдП рддрд░рд╣ рдХे рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ। рдкрд╣рд▓े рдЬрдоीрди рдЬोрддрдиे рд╡ाрд▓े рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕े рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдеे рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рдирдП рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж рдиे рдпрд╣ рдЕрдзिрдХाрд░ рдЫीрди рд▓िрдпा। рдЗрд╕ рдпुрдЧ рдХे рдмाрдж рдЫाрдпाрд╡ाрджी рдпुрдЧ рдоें рдиिрд░ाрд▓ा рдХे рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЦाрд╕рдХрд░ ‘рднिрдХ्рд╖ुрдХ’ рдХрд╡िрддा рдХी рд╡рд╣ рд▓ाрдЗрди ‘рд╡рд╣ рдЖрддा рджो рдЯूрдХ рдХрд▓ेрдЬे рдХे рдХрд░рддा рдкрдЫрддाрддा рдкрде рдкрд░ рдЖрддा..’ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рддрдеा рдЙрдирдХी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдоें рд╢ाрд╕рди рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░ी рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХрдб़ी рдоें1936 рдХे рд╣ंрд╕ рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे ‘рдорд╣ाрдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा’ рдиाрдордХ рд▓ेрдЦ рд▓िрдЦा рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджुрдиिрдпा рдХे рд░рд╣рд╕्рдп рдордиुрд╖्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмँрдЯा рд╣ुрдЖ рдмрддाрдпा-рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा рдорд░рдиे рдЦрдкрдиे рд╡ाрд▓ों рдХा рдФрд░ рджूрд╕рд░ा рдЫोрдЯा рд╣िрд╕्рд╕ा рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХा рд╣ै рдЬो рдЕрдкрдиी рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े рдмрдб़े рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдЕрдкрдиे рд╡рд╢ рдоें рдХिрдП рд╣ुрдП рд╣ैं।
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдпुрдЧीрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╕्рд╡рдпं рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХो рдХрд▓्рдкрдиा рдЬрдЧрдд рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рдпрдеाрд░्рде рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдкрд░ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдХिрдпा। рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрджाрд░्рдкрдг рдХрд░рддे рд╣ी, рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХрд▓ा рдХो рдПрдХ рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡рддा рдФрд░ рдПрдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рджिрд╢ा рдоिрд▓ी। рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдХрд▓ाрдд्рдордХ рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХ рдиिрдХрдЯ рд▓ाрдиे рдХा рд╢्рд░ेрдп рдЬिрддрдиा рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХो рд╣ै рдЙрддрдиा рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдХो рдирд╣ीं। рдбॉ. рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें- “рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд╢рддाрдм्рджिрдпों рд╕े рдкрджрджрд▓िрдд, рдЕрдкрдоाрдиिрдд рдФрд░ рдиिрд╖्рдкेрд╖िрдд рдХृрд╖рдХों рдХी рдЖрд╡ाрдЬ рдеे, рдкрд░्рджे рдоें рдХैрдж, рдкрдж-рдкрдж рдкрд░ рд▓ांрдЫिрдд рдФрд░ рдЕрд╕рд╣ाрдп рдиाрд░ी рдЬाрддि рдХी рдорд╣िрдоा рдХे рдЬрдмрд░्рджрд╕्рдд рд╡рдХीрд▓ рдеे; рдЧрд░ीрдмों рдФрд░ рдмेрдХрд╕ों рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХे рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рдеे। рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХी рд╕рдорд╕्рдд рдЬрдирддा рдХे рдЖрдЪाрд░-рд╡िрдЪाрд░, рднाрд╖ा-рднाрд╡, рд░рд╣рди-рд╕рд╣рди, рдЖрд╢ा-рдЖрдХांрдХ्рд╖ा, рджुःрдЦ-рд╕ुрдЦ рдФрд░ рд╕ूрдЭ-рдмूрдЭ рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं рддो рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд╕े рдЙрдд्рддрдо рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рдЖрдкрдХो рдирд╣ीं рдоिрд▓ рд╕рдХрддा। рдЭोрдкреЬिрдпों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдорд╣рд▓ों, рдЦोрдордЪों рд╡ाрд▓ों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмैंрдХों, рдЧाँрд╡ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдзाрд░ा-рд╕рднाрдУं рддрдХ рдЖрдкрдХो рдЗрддрдиे рдХौрд╢рд▓рдкूрд░्рд╡рдХ рдФрд░ рдк्рд░рдоाрдгिрдХ рднाрд╡ рд╕े рдХोрдИ рдирд╣ीं рд▓े рдЬा рд╕рдХрддा।”[3]
‘рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо’ рдЬो 1918-19 рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдФрд░ 1922 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ी рд╕рдордп рдЕрд╡рдз рдХा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рднी рдмेрджреЩрд▓ी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмाрдмा рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рдХी рдЕрдЧुрдЖрдИ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ा рдеा। рд╣ाрд▓ांрдХि рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрд╡рдз рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдЬिрдХ्рд░ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдоुрдЦрддा рдХे рд╕ाрде рдирд╣ीं। рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬिрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдХिрд╕ाрди рд╕рдоाрдЬ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рдХрд░ рд░рд╣े рдеे рд╡рд╣ाँ рдЬрдоींрджाрд░ी рдк्рд░рдеा рдеी। рдЬрдмрдХि рдЕрд╡рдз рдоें рддाрд▓ुрдХेрджाрд░ी рдк्рд░рдеा। рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे ‘рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо’ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рд╣ै। рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рджुрд░्рджрд╢ा рдЬрдоींрджाрд░ों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рдкुрд▓िрд╕ рдХे рд╣рдердХंрдбे, рдЕрдлрд╕рд░ों рдФрд░ рдоाрддрд╣рддों рдХी рдзांрдзрд▓ी рд╡рдХीрд▓ों рдХी рдирдордХрд╣рд░ाрдоी, рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдХा рдЕंрдзाрдкрди рдЖрджि рдХा рдмрдб़ा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо рдПрдХ рдРрд╕ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕рдорд╕्рдпा рднी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рд╣рд▓ рднी рд╣ै। рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо рдоें рдЬрдоींрджाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рдХрд░рд╡ा рдХрд░ рдХ्рд░ांрддि рдХे рд▓िрдП рдмीрдЬ рдмोрдиा, рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдШрд░ рдЬрд▓ाрдиा, рдЪौрдкाрдЗрдпों рдХो рдЪрд░ाрдЧाрд╣ों рдоें рди рдЪрд░рдиे рджेрдиा, рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдКрдкрд░ рдмेрджрдЦрд▓ी рдХрд░ рдоुрдХрджрдоे рдЪрд▓ाрдиा рдЖрджि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдбॉ рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдХрд╣рддे рд╣ैं-“рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдмाрдж рдЫрдкा рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ा рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рдеा। рдлिрд░ рднी рдЙрд╕рдиे рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдЖंрджोрд▓рди рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕े рдПрдХ рдирдИ рдЧрддि рджेрдиे рдоें рдХिрд╕ाрди рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЖрдЬाрджी рдХी рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै। рдРрд╕ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╡िрд░рд▓े рд╣ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХा рд╣ोрддा рд╣ै।”[4] ‘рдк्рд░ेрдоाрд╢्рд░рдо’ рдХे рдЦрд▓рдиाрдпрдХ рдЬ्рдЮाрдирд╢ंрдХрд░ рдЬैрд╕ा рдкрддिрдд рдЪрд░िрдд्рд░ рдЙрдирдХे рдХिрд╕ी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा। рдкुрд▓िрд╕ рдФрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрдж рдХे рдЕрди्рдп рдпंрдд्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдХ्рд╖рддि рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै, рдЗрд╕рдХा рднी рдЪिрдд्рд░ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЦींрдЪा рд╣ै।
рджूрд╕рд░ा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХрд░्рдорднूрдоि’ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЬрдоीрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рд▓рдЧाрди рдХрдо рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рдк्рд░рдоुрдЦрддा рд╕े рдЙрдаाрдИ рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬрдирддा рдХी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрд░ोрдзी рднाрд╡рдиा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рддीрд╕рд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд░ंрдЧрднूрдоि’ рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдкूंрдЬीрд╡ाрдж рдХो рдкुрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдж्рдпोрдЧ рдПрд╡ं рдЧांрдзी рдХी рдЕрд╣िंрд╕ा рддрдеा рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рдвोंрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдирдХे рд╡िрд░ोрдз рдХो। рдХृрд╖ि рдк्рд░рдзाрди рдЧाँрд╡ рдХो рдЙрдЬाрдб़ рдХрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХेंрдж्рд░ рдмрдиाрдиे рдоें рднाрд░рдд рдХे рджेрд╢ी рд░ाрдЬ्рдпों рдиे рд░ाрдЬाрдУं рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрде рджिрдпा рдпрд╣ рдЕрдиुрд╕्рдпूрдд рд╣ै। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдкाрдд्рд░ рд╣ै рдЬो рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЦрдб़ा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕ूрд░рджाрд╕ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдЧांрдзी рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХी рддрд░рд╣ рд╣ी рд╣ै।
‘рдЧोрджाрди’ (1936) рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдЕрди्рдп рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рд╕े рднिрди्рди рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी-рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдПрдХ рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖рдХ рдХी рджीрди-рд╣ीрди рджрд╢ा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। ‘рдЧोрджाрди’ рдоें рд╣ोрд░ी рдХे рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рд╡े рдкूрд░्рдгрддрдпा рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрджी рд░рд╣े рд╣ैं। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рдХिрд╕ाрди рдХे рд╢ोрд╖рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै। ‘рдЧोрджाрди’ рдХा рдиाрдпрдХ рд╣ोрд░ी рдХिрд╕ाрди рд╣ै। рд╡рд╣ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рджिрди-рд░ाрдд рд╣ाрдб़-рддोрдб़ рдоेрд╣рдирдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдлिрд░ рднी рд╣ोрд░ी рдХा рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╡िрдкрди्рди рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиी рдоूрд▓рднूрдд рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддाрдПँ рднी рдаीрдХ рд╕े рдкूрд░ी рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрддे। рд╣ोрд░ी рдХी рдПрдХ рдЫोрдЯी-рд╕ी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ा рд╣ै-рдПрдХ рдЧाрдп рдкाрд▓рдиा। рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдЖрдХांрдХ्рд╖ा рдХो рд╡рд╣ рдЫрд▓рдЫрди्рдж рд╕े рдкूрд░ी рднी рдХрд░рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдд्рд░ाрд╕рджी рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдмрдирддी рд╣ै। рд╣ोрд░ी рд╣рддाрд╢ рдирд╣ीं рджिрдЦрддा рд╣ै, рдЬрдм рд╕्рдеिрддि рдХुрдЫ рд╕ुрдзрд░рддी рджिрдЦрддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдлिрд░ рд╕े рдЗрд╕ рдорд╣рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ा рдХो рдкाрд▓ рд▓ेрддा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ी рд▓ाрд▓рд╕ा рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ाрди рд╕े рдордЬрджूрд░ рдмрдирддा рд╣ै। рджिрди рдоें рд╕рдб़рдХ рдХे рд▓िрдП рд▓ू-рдзूрдк рд╕рд╣рддा рд╣ुрдЖ рдЖрда рдЖрдиे рд░ोрдЬ рдХी рдордЬрджूрд░ी рдкрд░ рдКрд╕рд░ рдоें рдХंрдХрдб़ों рдХी рдЦुрджाрд░्рдЗ рдХрд░рддा рд╣ै, рдФрд░ рд░ाрдд рдХो рдвिрдмрд░ी рдХे рд╕ाрдордиे рдмैрдардХрд░ рд╕ुрддрд▓ी рдХाрддрддा рд╣ै। рдПрдХ рджिрди рд╣ोрд░ी рдХो рд▓ू рд▓рдЧ рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рд▓ाрд▓рд╕ा рдкूрд░ी рдХिрдП рдмिрдиा рд╣ी рдорд░ рдЬाрддा рд╣ै। рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдзрдиिрдпा рд╕े рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЧोрджाрди рдХрд░ा рджे। рдзрдиिрдпा рдпрди्рдд्рд░рд╡рдд рдЙрдардХрд░ рдЕрди्рджрд░ рдЧрд░्рдЗ рдФрд░ рд╕ुрддрд▓ी рдмेрдЪрдХрд░ рд▓ाрдП рдЧрдП рдмीрд╕ рдЖрдиे рд╣ोрд░ी рдХे рдаंрдбे рд╣ाрде рдкрд░ рд░рдЦрдХрд░ рд╕ाрдордиे рдЦрдб़े рджाрддाрджीрди рд╕े рдмोрд▓ी-“рдорд╣ाрд░ाрдЬ, рдШрд░ рдоें рди рдЧाрдп рд╣ै, рди рдмрдЫिрдпा, рди рдкैрд╕े рд╣ैं, рдпрд╣ी рдЗрдирдХा рдЧोрджाрди рд╣ै। рдФрд░ рдкрдЫाрдб़ рдЦाрдХрд░ рдЧिрд░ рдкрдб़ी।”[5]
рдХрдб़ी рдоेрд╣рдирдд, рдиिрд░рди्рддрд░ рджैрди्рдп, рдЕрдкूрд░्рдг рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдПँ рдпрд╣ी рд╣ोрд░ी рдХे рдЬीрд╡рди рдХा, рдЖрдЬाрдж рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдпрдеाрд░्рде рд╣ै। рд╢рд╣рд░ рдоें рдЬрди्рдоे, рдкрд▓े-рдмрдв़े, рд╕्рд╡рджेрд╢ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднी рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдФрд░ рдкूँрдЬीрдкрддि рднрд▓े рд╣ी рдпрд╣ рдХрд╣ें рдХि рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рд╕рдо्рдкрди्рди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЖрдЬ рднी рдХिрд╕ाрди рдХे рдЬीрд╡рди рдХा рдпрдеाрд░्рде рдирд╣ीं рдмрджрд▓ा рд╣ै। рдЧोрджाрди рдХा рд╣ोрд░ी рдЕрди्рдд рддрдХ рдиिрд░ाрд╢ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рдЕрдкрдиे рдпрдеाрд░्рде рдЕрдиुрднрд╡ों рдХे рдХाрд░рдг рдиिрд░ाрд╢ рд╣ो рдЧрдП рдеे। рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЧोрджाрди рдХो рджुрдЦाрди्рдд рдмрдиाрдпा। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдпрд╣ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХिрдпा рдХि рдХिрд╕ाрди рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рдиेрд╡ाрд▓े рдЬрдоींрджाрд░ рд░ाрдп рд╕ाрд╣рдм рдЕрдорд░рдкाрд▓ рд╕िंрд╣, рдкрдЯрд╡ाрд░ी рд▓ाрд▓ा рдкрдЯेрд╢्рд╡рд░ी, рдкुрд░ोрд╣िрдд рджाрддाрджीрди, рджाрд░ोрдЧाрдЬी, рдорд╣ाрдЬрди рдЭिрдЧुрд░ी рд╕िंрд╣ рдЖрджि рдХे рд░рд╣рддे рд╣ोрд░ी рдорд░ рд╣ी рд╕рдХрддा рд╣ै, рд╕ुрдЦी рдФрд░ рд╕рдо्рдкрди्рди рддो рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдЖрдЬ рдоुрдЦ्рдпрдд: рдХिрд╕ाрди рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╡ंрдЪिрдд рдФрд░ рдЙрдд्рдкीрдб़िрдд рддрдмрдХा рд╣ैं। рд╣рд▓्рдХू рдФрд░ рдзिрд╕ू рдоाрдзрд╡ рдЬैрд╕े рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиी рдлрд╕рд▓ों рд╡ рдоेрд╣рдирддाрдиे рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЬ рднी рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдЪिंрддिрдд рдФрд░ рдд्рд░рд╕्рдд рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рднी рджुрдЦрдж рд╣ै рди рддो рд╡рд╣ рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ो рдкा рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрдирдХे рдЬрдирдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдХोрдИ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдиिрднा рдкा рд░рд╣े рд╣ैं। рдкूंрдЬी рдФрд░ рд╕рдд्рддा, рджрд▓ाрд▓ рдФрд░ рдиौрдХрд░рд╢ाрд╣ी рдЪोрд▓ी рджाрдорди рдмрдиे рдмैрдаे рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рд╕рдкрдиों рдХी рд╣िрдлाрдЬрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдХौрди рд╣ोрдЧा? рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рд╣ै? рдЖрдЬाрджी рдХे 72 рд╕ाрд▓ рдмाрдж рднी рд╕рд╣ी рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рддो рдЙрди्рд╣ीं рд▓ोрдЧों рдХा рд╣ै рдЬो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рдХृрдкाрдкाрдд्рд░ рдмрдирдХрд░ рдзрдиी рдеे рдФрд░ рдЖрдЬ рднी рдЖрдЬाрдж рднाрд░рдд рдоें рдиैрддिрдХрддा, рджेрд╢-рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдХो рдЦूँрдЯी рдкрд░ рдЯांрдЧрдХрд░ рджोрдиों рд╣ाрдеों рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХो рд▓ूрдЯ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЖрдЬ рдЧाँрд╡ों рдоें рдмреЭрддी рдЦेрддिрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ों рдХी рд▓ाрдЗрдиें, рдЧрд░ीрдмी, рдмेрдХाрд░ी-рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी, рд╕ाрде рдоें рдорд╣ाрдоाрд░ी рд╡ рдмीрдоाрд░ी рдХे рдЪрд▓рддे рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рдоृрдд्рдпु рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै, рдЗрдирдХे рд▓िрдП рдЖрдЬाрджी рдХा рдХ्рдпा рдЕрд░्рде рд╣ै?
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдкूрд░्рд╡ рднाрд░рдд рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХी рдЬो рд╕्рдеिрддि рдеी, рдЙрд╕рдХे рдПрдХ рдЫोрд░ рдкрд░ рд╣ोрд░ी рд╣ै рдЬो рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдлैрд▓े рдЕंрдзрдХाрд░ рд╕े рдоौрди-рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдорд░ рдЬाрддा рд╣ै। рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рд╕рдмрд╕े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЧोрджाрди’ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦ рдЪुрдХे рдеे рд▓ेрдХिрди рдХрд░्рдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рдЖрдпा। рдХрд░्рдЬ рдРрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдХोрдИ рдЕंрдд рдирд╣ीं рд╣ै рд╣ोрд░ी рдпрд╣ рдХрд╣рддा рд╣ै –“рдХрд░्рдЬ рд╡рд╣ рдоेрд╣рдоाрди рд╣ै рдЬो рдПрдХ рдмाрд░ рдЖрдХрд░ рдЬाрдиे рдХा рдиाрдо рдирд╣ीं рд▓ेрддा।”[6] ‘рдЧोрджाрди’ рдХा рд╣ोрд░ी рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрднीрд╖िрдХाрдУं, рджुрд░्рдмрд▓рддाрдУं рддрдеा рджुрдЦ рджрд░्рдж рдХो рд╡ाрдгी рджेрддा рд╣ै। 1936 рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖंрджोрд▓рди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕्рдеिрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рдеा। рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा рдХि рдЕрдм рдХिрд╕ाрди рдЬрдоींрджाрд░ рдЕрдзिрдХ рджिрди рдЕрдкрдиे рдЪंрдЧुрд▓ рдоें рдлंрд╕ा рдХрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд╢ोрд╖рдг рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рд▓ेрдХिрди рдХिрд╕ाрди рдЬрдоीрджाрд░ों рдХे рдЪंрдЧुрд▓ рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд╕ूрджрдЦोрд░ рдорд╣ाрдЬрди рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдлँрд╕рддा рдЬा рд░рд╣ा рдеा। рдЬрдоींрджाрд░ рддो рдПрдХ рдеा рд▓ेрдХिрди рдорд╣ाрдЬрди рддो рдХрдИ рдеे। рдЕрддः рдорд╣ाрдЬрдиों рдХे рдЬाрд▓ рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓рдиा рдХрдаिрди рдеा। рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा рдХрд╣рддे рд╣ैं – “рднाрд░рдд рдХे рджुрдЦी рджрд░िंрдж्рд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЕрдиूрдаे рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЬрдЧрд╣ рди рдоिрд▓ेрдЧी рддो рдХिрд╕े рдоिрд▓ेрдЧी।’’[7]
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдпुрдЧ рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рддीрди рддрд░рд╣ рдХे рдХिрд╕ाрди рдеे рдФрд░ рдЧोрджाрди рдоें рдпрд╣ рддीрдиों рд╕्рддрд░ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдк्рд░рдердо рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдЬрдоीрди рдЬोрддрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдеा рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕ рдкрд░ рдЦेрддी рдирд╣ीं рдХрд░рддे рдеे। рджाрддाрджीрди рдРрд╕ा рд╣ी рдХिрд╕ाрди рдеा। рджूрд╕рд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХे рд╡рд╣ рдХिрд╕ाрди рдеे рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдЬрдоीрди рдЬोрддрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╡े рджूрд╕рд░ों рдХे рдЦेрддों рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдЗрди्рд╣ें рд╣ी рдЦेрддीрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं। рддीрд╕рд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдЙрди рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╣ै рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдЬрдоीрди рдЬोрддрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдеा рдФрд░ рд╡рд╣ рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рдЦेрддी рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд▓рдЧाрди рджेрддे рд╣ैं। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдиे рдЗрди्рд╣ें рд╣ी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХिрд╕ाрди рдХा рджрд░्рдЬा рджिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ी рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиी рдЬрдоीрди, рдЦेрдд рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣рдо ‘рдЧोрджाрди’ рдХे рд╣ोрд░ी рдХो рднाрд░рддीрдп рдХिрд╕ाрди рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХ्рдпोंрдХि рдЕंрддрддः рд╣ोрд░ी рд╡рд╣ рдХिрд╕ाрди рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдорд░рдиा рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै।
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे ‘рдЧोрджाрди’ рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдЕрд╕ंрднрд╡ рдеा рдЖрдЬ рддрдХ рд╡рд╣ рд╣ो рдирд╣ीं рдкाрдпा рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдХрд▓्рдкрдиा рдпрдеाрд░्рде рдХौрддूрд╣рд▓ рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рддो рдХिрд╕ाрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрдоोрдмेрд╢ рдЕрд╡рд╢्рдп рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдпुрдЧ рдоें рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ों рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ рдЬिрдирдоें рдЪрддुрд░рд╕ेрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी, рдк्рд░рддाрдкрдиाрд░ाрдпрдг рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡, рд╡ृंрджрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा, рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░, рдЗрд▓ाрдЪрди्рдж्рд░ рдЬोрд╢ी рдЖрджि। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╡ाрдгी рджी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдмрддाрдпा рд╣ै рдХि рд╢्рд░рдоिрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрдкрдиा рднрд░рдг-рдкोрд╖рдг рдХрд░ рджрдпрдиीрдп рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ों рдоें рдЕрдоृрддрд▓ाрд▓ рдирдЧрд░ рдФрд░ рд░ांрдЧेрдп рд░ाрдШрд╡ рд╣ैं। рдЬिрдирдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдХрдеाрд╡рд╕्рддु рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рд╣ै।
рд░ांрдЧेрдп рд░ाрдШрд╡ рдХे ‘рд╡िрд╖ाрдж рдорда’ (1946) рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें 1943 рдХे рдмंрдЧाрд▓ рдХे рджुрд░्рднिрдХ्рд╖ рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рджुрд░्рднिрдХ्рд╖ рд╕े рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╢рд╣рд░ рдФрд░ рдЧाँрд╡ рджोрдиों рдкीреЬिрдд рд╣ै рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕्рдд्рд░िрдпां рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╕рдб़рдХ рдкрд░ рдЫोрдб़ рджेрддी рд╣ै рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХे рдЪрдХрд▓ा рдШрд░ों рдоें рдЕрдкрдиी рднूрдЦ рд╢ांрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢рд░рдг рд▓ेрддी рд╣ैं। рдЬрдоीрди рдШрд░ рд╕рдм рд▓рдЧाрди рдоें рдЪрд▓े рдЧрдП рдЬрдоींрджाрд░ рдХी рдЧुрд▓ाрдоी рдХрд░рдиी рдкрдб़ी рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдЬрдоींрджाрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддे рдеे рддो рджूрд╕рд░ी рддрд░рдл рдорд╣ाрдЬрди рд╕ूрдж рдкрд░ рдкैрд╕ा рджेрдХрд░ рдЧрд░ीрдм рдХिрд╕ाрдиों рдХो рдордЬрджूрд░ рдмрдиा рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдлिрд░ рдХिрд╕ाрди рдордЬрджूрд░ рд╕े рднिрдЦाрд░ी рдмрдирддे рдЬा рд░рд╣े рдеे।
рдЕрдоृрддрд▓ाрд▓ рдиाрдЧрд░ рдХा ‘рдорд╣ाрдХाрд▓’ (1947) рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╖рдп рдмंрдЧाрд▓ рдХा 1947 рдоें рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓ा рдоाрдирд╡ рдХृрдд рджुрд░्рднिрдХ्рд╖ рд╣ै рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд░ुрдкрдпा рдХिрд╕ाрди рдХो рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ा рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬрдм рдзाрди рдХे рднाрд╡ 3 рдХी рдмрдЬाрдп 13 рд░ुрдкрдП рдорди рд╣ुрдЖ рддो рдХिрд╕ाрди рд╕рдм рдзाрди рдЙрдаाрдХрд░ рдорд╣ाрдЬрдиों рдХो рдмेंрдЪ рджिрдП рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдзाрди рдХा рднाрд╡ 40 рд░ुрдкрдпा рд╣ो рдЧрдпा рддो рдХिрд╕ाрди рдЕрдкрдиे рдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдШрд░-рдж्рд╡ाрд░, рдЦेрдд-рдЦрд▓िрд╣ाрди, рдХрдкрдб़े-рд▓рдд्рддे, рдмрд░्рддрди рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рдЕрдкрдиी рдмрд╣ू рдмेрдЯिрдпों рдХो рдмेрдЪा рдЬिрд╕рдХा рдпрдеाрд░्рде рдЪिрдд्рд░рдг рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рдЪूंрдХि рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдХा рдХाрдо рдиिрджृрдд рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рд╕े рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░, рдЧाँрд╡ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рднी рд╣ोрддा рдеा рднрд▓े рд╣ी рд╡рд╣ рд╕рдоाрдзाрди рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕िрдж्рдз рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХो рдЖрдкрдд्рддि рдеी рдХि ‘рдХ्рдпा рдпрд╣ рд╢рд░्рдо рдХि рдмाрдд рдирд╣ीं рдЬिрд╕ рджेрд╢ рдоें рдирдм्рдмे рдлीрд╕рджी рдЖрдмाрджी рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╣ो, рдЙрд╕ рджेрд╢ рдоें рдХोрдИ рдХिрд╕ाрди рд╕рднा, рдХोрдИ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рднрд▓ाрдИ рдХा рдЖंрджोрд▓рди, рдХोрдИ рдЦेрддी рдХा рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдХिрд╕ाрдиों рдХी рднрд▓ाрдИ рдХा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рдпрдд्рди рди рд╣ो।’(рдЬрдоाрдиा-рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рдлрд░рд╡рд░ी1919)
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЧрд░ीрдмी рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдЬрдоींрджाрд░ी рдк्рд░рдеा рдФрд░ рд▓рдЧाрди рдХो рдоाрдирддे рдеे। рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдЬрдоींрджाрд░ी рдк्рд░рдеा рднी рдирд╣ीं рд╣ै рдФрд░ рд▓рдЧाрди рднी рдирд╣ीं рджेрдиा рдкреЬ рд░рд╣ा рд╣ै। ‘рдЧोрджाрди’ рдоें рдЛрдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдеा। рдЖрдЬ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╕рд╕्рддे рджрд░ рдкрд░ рдЛрдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдмैंрдХ рднी рд╣ै। рд╕िрдЪाрдИ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै। рдЙрди्рдирдд рдХिрд╕्рдо рдХे рдмीрдЬ рднी рджिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдХृрд╖ि рдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпंрдд्рд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрдЪाрд░рдгीрдп рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै? рдпोрдЬрдиाрдХाрд░ों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рднी?
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдпुрдЧ рдоें рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕рдордЧ्рд░рддा рдХे рд╕ाрде рдЖрдпा। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдмाрдж рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦрдХों рдиे рднी рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХे рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдпрдеाрд░्рде рдХो рд╡ाрдгी рджी рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдкрд░рд╡рд░्рддी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХिрд╕ाрди рдзीрд░े-рдзीрд░े реЩрдд्рдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдФрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдкрд░ рдмुрдж्рдзिрд╡ाрдж рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬрдиे рд▓рдЧा рдЕрдм рдЕрдзिрдХрддрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рд╡рд░्рдЧ рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рдЫोреЬ рд╡्рдпрдХ्рддिрд╡ाрджी рдФрд░ рд╕ैрдж्рдзांрддिрдХ рднूрдоिрдХा рдЕрдкрдиाрдИ рдЬैрд╕े- рдЗрд▓ाрдЪंрдж рдЬोрд╢ी, рдЬैрдиेंрдж्рд░, рдпрд╢рдкाрд▓, рд░ाрд╣ुрд▓ рд╕ांрдХृрдд्рдпाрдпрди рдФрд░ рд╡ृंрджाрд╡рдирд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा (рдЙрдкрдпोрдЧिрддाрд╡ाрдж) рддो рдЖрдЪाрд░्рдп рдЪрддुрд░рд╕ेрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी (рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ) рд▓рдЧाрд╡ рд╣ै। рдЕрддः рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХे рдмाрдж рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдкрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣िрди्рджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдиे рдЕрдкрдиी рд╡िрдХाрд╕ рдпाрдд्рд░ा рдоें рдХрдИ рдкреЬाрд╡ рдбाрд▓े рд╣ैं।
рд╕рди् 1947 рдИ. рдХे рдмाрдж рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ों рдХा рдз्рдпाрди рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдоूрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЧाँрд╡ рдХी рддрд░рдл рдЧрдпा। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рд╕े рдзрд░рддी рд╕े рдЬुреЬрдХрд░ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЯрдХрд░ाрдпा рдЬिрд╕े рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा।
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдоें рдмрд╣ुрдд рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП рд╣ैं рдЗрди рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдиाрд░ाрдпрдг рд▓ाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा 1951 рдоें ‘рдзрд░рддी рдХी рдЖंрдЦें’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦा рдЧрдпा। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╕рдорд╕्рдпा рдЬрдоींрджाрд░ рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХा рдЖрдкрд╕ी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ै। рдЬो рдкрд░िрд╡ेрд╢ рдкрд╣рд▓े рдд्рдпाрдЧ, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдиैрддिрдХрддा рд╕े рдкрд░िрдкूрд░्рдг рдеा; рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдХूрдЯрдиीрддिрдХ рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡िрддा, рдЪाрд▓ाрдХी рдФрд░ рдЕрдиैрддिрдХ рджांрд╡-рдкेंрдЪ рд╕े рдмрджрд▓ рдЧрдпा рд╣ै। рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЬाрддि-рдкाँрддि, рдКँрдЪ-рдиीрдЪ рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖, рдЦेрдд-рдЦрд▓िрд╣ाрди рдзрдиी-рдиिрд░्рдзрди рдХे рдЭрдЧрдб़े-рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै।
1952 рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХृрдд ‘рдмрд▓рдЪрдирдоा’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬрдоींрджाрд░ों рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдХрдеा рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдХा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рдХो рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдмрд▓рдЪрдирдоा рдиिрд░्рдзрди рдЦेрддिрд╣рд░ рдиिрдо्рдирд╡рд░्рдЧीрдп рдХिрд╕ाрди рдордЬрджूрд░ рд╣ै рдЬो рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдордЬрджूрд░ рд╕े рдХिрд╕ाрди рдмрдирдиे рдХे рд╕рдкрдиे рджेрдЦрддा рд╣ै। рдХुрдЫ рд╣рдж рддрдХ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рдкрдиे рд╕ाрдХाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓े рддो рд╡рд╣ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдФрд░ рдЧांрдзी рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдЙрд╕рдХा рдЭुрдХाрд╡ рд╕рдоाрдЬрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рдХी рддрд░рдл рд╣ोрддा рд╣ै। рдлिрд░ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдоुрдХ्рддि рдХी рд▓рдб़ाрдИ рд▓рдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ाрди рдХी рд▓ाрд▓ рдкाрд░्рдЯी рд╕े рдЬुреЬрддा рд╣ै। рдмрд▓рдЪрдирдоा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕े рдаीрдХ рдкрд╣рд▓े рдХा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЙрд╕े рд╣рд░ाрддी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдордЬрдмूрдд рдФрд░ рдоुрдЦрд░ рдХрд░рддी рд╣ैं। рдмрд▓рдЪрдирдоा рдЕрдиेрдХ рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдпों рдХो рднोрдЧрддा рд╣ुрдЖ рдЕрдкрдиे рдиंрдЧे, рднूрдЦे рд╢्рд░рдо рдХे рдмрд▓рдмूрддे рдкрд░ рдЪрд░рд╡ाрд╣े рд╕े (рдкुрд╢्рддैрдиी рдЧुрд▓ाрдо) рдХाँрдЧ्рд░ेрд╕ी рд╡ाрд▓ंрдЯिрдпрд░, рд╕्рд╡рдпं рд╕ेрд╡рдХ, рдиौрдХрд░ рд╕े рдЦेрдд рдореЫрджूрд░, рдЦेрдд рдореЫрджूрд░ рд╕े рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рд╕े рдХिрд╕ाрди рдиेрддा рдмрдирддा рд╣ै। рдЬрдоींрджाрд░ों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдХो рд╕рд╣рддे-рд╕рд╣рддे рдмрд▓рдЪрдирдоा рдоें рд╡िрд░ोрдз рдХे рд╕्рд╡рд░ рдЙрднрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЬाрджी рдХी рд▓реЬाрдИ рдоें рдЕрдкрдиे рдиिрдЬी рд╕्рд╡ाрд░्рдеों рдХे рд▓िрдП рд▓реЬрддे рдЬрдоींрджाрд░ рдФрд░ рднрдж्рд░ рдХॉрдЩ्рдЧ्рд░ेрд╕ी рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд╕्рдеिрддि рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдмрд▓рдЪрдирдоा рдХो рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдЖрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рдпрд╣ рдпрдХीрди рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдХि- “рдЖрдЬाрджी рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдЬो рднाрд░рдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдЕрдкрдиा рдмрд▓िрджाрди рджे рд░рд╣ा рд╣ै рдЙрд╕рд╕े рдЧрд░ीрдмों рдХा рддो рдХोрдИ рднрд▓ा рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕्рд╡рд░ाрдЬ рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдмाрдмू рднैрдпा рд▓ोрдЧ рдЖрдкрд╕ рдоें рджрд╣ी рдордЫ्рд▓ी рдмाँрдЯ рд▓ेंрдЧे। рдпे рд▓ोрдЧ рдЖрдЬ рднी рдоाрд▓िрдХ рдмрдиे рдмैрдаे рд╣ैं। рдЖрдЧे рднी рдпрд╣ी рдоाрд▓िрдХ рд╣ोंрдЧे рдмाрдХी рдЧрд░ीрдмों рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рддो рд╕ीрдаी рд╣ी рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд╣ै।”[8] рдЧांрдзीрдЬी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдордЬрджूрд░ рдХो рдоिрд▓ рдХे рдоाрд▓िрдХ рдХा рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХो рдЬрдоींрджाрд░ рдХा рд╣ृрджрдп рдЬिрддрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд▓ेрдХिрди рдмрд▓рдЪрдирдоा рдХो рдпрд╣ рдЪेрддрдиा рдЖ рдЬाрддी рд╣ै рдХि рдоाрд▓िрдХ рд▓ोрдЧों рдХा рдкैрд░ рдкрдХреЬрдиे рд╕े рдЬूрддा рдЦाрдиे рдХो рдоिрд▓ेрдЧा рди рдХि рдЙрдирдХा рд╣ृрджрдп рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрдЧा। ‘рдмрд▓рдЪрдирдоा’ рдоें рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ाрди рдХो рдЬрдоींрджाрд░ों, рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рд╕े рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдХрд░ рд▓реЬрдиा рд╣ोрдЧा। рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ाрди-рд╕рднा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдмिрдиा рдПрдХрдЬुрдЯ рд╣ुрдП рдХिрд╕ाрди рд▓реЬ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा।
рдЗрд╕ी рджрд╢рдХ 1954 рдИрд╕рд╡ी рдоें рдлрдгीрд╢्рд╡рд░ рдиाрде рд░ेрдгु рдХा ‘рдоैрд▓ा рдЖंрдЪрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдЬрдоींрджाрд░ों рдХा рд╢ोрд╖рдг рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ рдкुрд░ाрдиे рдирдпे рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЯрдХрд░ाрд╣рдЯ, рдЬрдоींрджाрд░ी рдЙрди्рдоूрд▓рди рдФрд░ рд╕рдоाрдирддा, рднूрдоि рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдзрд░्рдо рддрдеा рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╡िрдзाрди рдХी рдХрдеा рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ैं। рдоूрд▓рддः рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рднूрдоि рд╕рдорд╕्рдпा рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рджो рдЦंрдбों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЖрдЬाрджी рдХे рдкрд╣рд▓े рд╡ рдмाрдж рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдмрджрд▓рддे рдЧाँрд╡ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ рд╣ै।
1954 рдоें рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди рдХा рджूрд╕рд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдХो рд╕рдоेрдЯे рд╣ुрдП рд╣ैं। ‘рдмाрдмा рдмрдЯेрд╕рд░рдиाрде’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рдиीрддि рдЬрдоींрджाрд░ों рдХा рд╢ोрд╖рдг рдиीрддि, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рдЧांрдзीрдЬी рдХा рдпोрдЧрджाрди, рд╡рд░्рдЧ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рджूрд╕рд░े рднाрдЧ рдоें рдЬрдоींрджाрд░ी рдк्рд░рдеा рдХा рдЙрди्рдоूрд▓рди рдФрд░ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХी рджोрд╣рд░ी рдиीрддि рдХो рднी рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдлрдгीрд╢्рд╡рд░ рдиाрде рд░ेрдгु рдХा рджूрд╕рд░ा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкрд░рддी рдкрд░िрдХрдеा’ 1957 рдоें рддрдм рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдЬрдм рдиेрд╣рд░ू рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдиे рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд╣рд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдЦोрдЬрдиा рдкрдб़ा। рднाрд░рдд рдоें рдЬрдм рдкрд╣рд▓ी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдмрдиी рддрдм рдХृрд╖ि рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЧрдпा। рдкрд░рддी рдкрдб़ी рд╣ुрдИ рдЬрдоीрди рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рдлрд╕рд▓ рдЙрдЧाрдиा, рд░ूрдв़िрд╡ाрджी рдХिрд╕ाрдиों рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрдзि рд╕े рдХृрд╖ि рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рдиा, рдЦाрдж рдмीрдЬ рдпंрдд्рд░ों рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा, рдирджिрдпों рдкрд░ рдмांрдз рдмрдиाрдиा рдХृрд╖ि рд╕ंрдмंрдзों рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рддрдеा рд╡ृрддрдЪिрдд्рд░ рджिрдЦाрдиा, рдЦेрддी-рдХिрд╕ाрдиी рдХी рдХрд▓्рдпाрдгрдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЪिрдд्рд░рдг рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। ‘рдкрд░рддी рдкрд░िрдХрдеा’ рдоूрд▓рддः рдЬрдоींрджाрд░ी рдЙрди्рдоूрд▓рди рдФрд░ рднूрдоि рдХे рдкुрдирд░्рд╡िрднाрдЬрди рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдкрд░рддी (рдкрд░ाрдирдкुрд░ рдЧाँрд╡ рдХी) рдХे рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдХрдеा рд╣ै।
рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░ рдХा 1961 рдоें рд▓िрдЦिрдд ‘рдкाрдиी рдХे рдк्рд░ाрдЪीрд░’ рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рд╕े рдмाрдв़ рдФрд░ рдЛрдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╡ рд╕ूрдЦा рдХो рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдлрд╕рд▓ рдмрд░्рдмाрдж рд╕ूрдЦे рд╕े рдмрдЪрддी рд╣ै рддो рдЪोрд░ों рдХी рдЭोрд▓ी рдоें рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдоिрд╢्рд░ рдЬी рдиे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХे рдЙрди рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдк्рд░рдХाрд╢ рдоें рд░рдЦा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХिрд╕ाрди рдиिрд░्рдзрди рд╣ोрддे рдЬाрддे рд╣ैं рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдмрдирддे рдЪрд▓े рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╕рдордп рдмाрдв़ рдФрд░ рд╕ूрдЦे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдбाрдпрд░ी рд╢ैрд▓ी рдоैं рд╡िрд╡ेрдХी рд░ाрдп рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдмрдмूрд▓’ 1964 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдХрдеा рдоें рдмाрдв़ рдФрд░ рд╕ूрдЦे рдХे рдХाрд░рдг рд▓ोрдЧों рдХो рдордЬрджूрд░ी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЧाँрд╡ рдЯूрдЯ рд░рд╣ा рд╣ै рд▓ोрдЧ рд╢рд╣рд░ рдХी рддрд░рдл рднाрд░ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं।
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХिрд╕ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЕрдЧ्рд░рдгी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िंрд╣ рдХा ‘рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдмैрддрд░рдгी’ рд╣ै рдЬो 1967 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдХो рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдХрдеा рд╣ै рдЬैрд╕े рдЬो рдЕрдкрдиी рдЦेрддी рд╕्рд╡рдпं рдЬोрддрддे рд╣ैं, рдмрдб़े рдЬрдоींрджाрд░ рдХा рд╕िрд░рд╡ाрд╣ рдЬिрд╕рдХी рдХोрдИ рдЬрдоीрди рдирд╣ीं рд╣ो рд╡рд╣ рдЬрдоींрджाрд░ों рдХे рдЦेрдд рдЬोрддрддा-рдмोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрдкрдиा рдХिрд╕ी рддрд░рд╣ рдШрд░ рдЪрд▓ाрддा рд╣ै। рддीрд╕рд░ा рд╡рд╣ рдХिрд╕ाрди рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рдЬोрдд рдХрдо рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдлिрд░ рднी рдЗрд╕ी рдЬрдоीрди рдХी рдЯुрдХрдб़े рд╕े рдЧुрдЬрд░ рдмрд╕рд░ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХрдб़ी рдоें рд░ाрдорджрд░рд╢ рдоिрд╢्рд░ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЬрд▓ рдЯूрдЯрддा рд╣ुрдЖ’ 1963 рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬो рдкूрд░्рд╡ी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдмाрдв़ рдХी рднрдпाрд╡рд╣рддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдПрдХ рдЕрд░्рде рдоें рдпрд╣ ‘рдкाрдиी рдХे рдк्рд░ाрдЪीрд░’ рдХा рджूрд╕рд░ा рднाрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдЧाँрд╡ рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдХा рдЧाँрд╡ рд╣ै। рдЬो рдЖрдЬाрджी рдХे рд╕рдкрдиे рдХो рдЯूрдЯрддा рд╣ुрдЖ рджेрдЦрддा рд╣ै рдФрд░ рдоोрд╣рднंрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рдиाрдордХ рд╢рдм्рдж рд╕े।
рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдоें рдЦेрддी рдХрд░рдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХाрдлी рдкुрд░ाрдиी рд╣ै। рдЬंрдЧрд▓ рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕े рдЦेрддी рдпोрдЧ्рдп рдмрдиाрдиा рдФрд░ рдХुрдЯрдХी (рдзाрди рдХी рдЬрдЧрд╣) рдХी рдЦेрддी рдХрд░рдиा рдлिрд░ рддीрди рд╕ाрд▓ рдмाрдж рджूрд╕рд░ी рдЬрдЧрд╣ рдмрд╕рдиा рдпрд╣ी рдЗрдирдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рд╣ै। рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╢ाрдиी рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд╢ाрд▓ рд╡рдиों рдХे рдж्рд╡ीрдк’ рдкрд╣ाрдб़ी рдордбिрдпा рдЧोंрдб рдЬाрддि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
1972 ‘рдзрд░рддी рдзрди рди рдЕрдкрдиा’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╡рд╣ी рд╣ाрд▓рдд рд╣ै рдЬो рдЕрди्рдп рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд▓िрдЦे рдЧрдП рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХрд░्рдЬ-рдмंрдзрдХ, рд╢्рд░рдо рдк्рд░рдеा рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рджрд▓िрдд рднूрдоिрд╣ीрди рдордЬрджूрд░ рдХिрд╕ाрди рдХी рдХрдеा рдХो рдХрд╣рддा рд╣ै। рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рдХिрд╕ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдеोрдб़ा рд╕ा рдЖрдЧे рдФрд░ рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рд╕े рдеोрдб़ा рдЕрд▓рдЧ рд╣ै рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕। рдЬрдЧрджीрд╢ рдЪंрдж्рд░ рдХी рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рдЦेрддिрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
‘рдХрднी рди рдЫोрдб़े рдЦेрдд’ 1976 рдХी рдХрдеा рднूрдоि рдЕрд░्рдз рд╕ाрдоंрддी рд╕рдоाрдЬ рдХे рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХे рдмिрдЦрд░рддे рддाрдиे-рдмाрдиे рдФрд░ рдирдП рдмिрдЧрдб़рддे рдмрдирддे рд╣ैं। рд╕ंрдкрди्рди рдЬाрдЯ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╕ाрдоंрддी рднूрдоि рдПрд╡ं рд╕ंрдмंрдзों рдХी рджाрд╕्рддाрди рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╡рд░्рд╖ ‘рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рдХा рдХांрдХрд░’ 1976 рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЖрдпा। рдЗрд╕рдХी рдХрдеाрд╡рд╕्рддु рд╡िрднाрдЬрди 1947 рдХे рдмाрдж рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХो рдмрд╕рдиे рдХे рд▓िрдП рдЦेрддी рдХी рдЙрдкрдЬाрдК рдЬрдоीрди рдХा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг, рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдмेрджрдЦрд▓ी рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдоुрдЯ्рдаी рднрд░ рдХाрдХрд░’ рдХा рдЕрдЧрд▓ा рдкрдб़ाрд╡ 1985 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдШाрд╕ рдЧोрджाрдо’ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢рд╣рд░ рдХे рдирдЬрджीрдХ рдХे рдЧाँрд╡ рдХी рдЙрдЬрдб़рдиे рдХी рдХрдеा рд╣ै।
рд╡िрд╡ेрдХी рд░ाрдп рдиे 1977 рдоें рдЖрдП рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд▓ोрдХ рдЛрдг’ рдоें рдпрд╣ рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ैं। рдХि рдЬिрд╕рдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕ा рд╣ै рдЙрд╕ी рдХी рдЦेрддी рд╣ी рдЕрдЪ्рдЫी рдлрд╕рд▓ рджे рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдЖрдЬाрджी рдХी рдмाрдж рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдпा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдзрдиी рдХिрд╕ाрди рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрдХрд░ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै।
рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рднैрд░рд╡ рдк्рд░рд╕ाрдж рдЧुрдк्рдд рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЧंрдЧा рдоैрдпा’ (1959) рдФрд░ ‘рд╕рддी рдоैрдпा рдХा рдЪौрд░ा (1967) рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा рдХी рдЪुрдиौрддी рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЬрдоींрджाрд░ों рдФрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЙрдирдХी рдЪेрддрдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ुрдИ рд╣ै।
рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬрдоींрджाрд░ों рдФрд░ рдЦेрддिрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ рдХो рдХिрд╕ाрди рдирд╣ीं рдоाрдирддे рдеे рдЬрдмрдХि рдпे рджोрдиों рд╣ी рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╣ी рдЕंрдЧ рдеे। рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рдпрд╣ рджोрдиों рд╡рд░्рдЧ рдХिрд╕ाрди рдирд╣ीं рдеा। рдЬрдоींрджाрд░ों рдФрд░ рдордЬрджूрд░ों рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдХृрд╖ि рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдмрд▓्рдХि рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ाрдиों рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। “рд╣िंрджी рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рд╣ी рдирд╣ीं рдЧрдП рдЬो рд▓िрдЦे рдЧрдП рд╣ैं рдЙрдирдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХी рд╕ूрдЭ-рдмूрдЭ рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै।”[9]
1966 рдоें рд░ाрд╣ी рдоाрд╕ूрдо рд░рдЬा рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЖрдзा рдЧाँрд╡’ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдкूрд░्рд╡ाрдЮ्рдЪрд▓ рдХे рдЧाँрд╡ों рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЬрдоींрджाрд░ рдФрд░ рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЬिंрджрдЧी рдХे рд╣ाрджрд╕ों рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै। рдЬрдоींрджाрд░ों рдФрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдмिрдЦрд░рддे рдЬीрд╡рди рдЪिрдд्рд░рдг рдХा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ैं।
рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдпूँ рддो рд╕ाрда рдХे рдмाрдж рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЙрдирдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдкрд░ рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрдзिрдХांрд╢рддः рд▓ेрдЦрдХ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдоें рдмрд╕рдиे рд▓рдЧे, рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рд▓рдЧे,рдЧाँрд╡ рджेрд╣ाрддों рд╕े рдХрдЯрдиे рд▓рдЧे। 1970 рд╕े 1990 рдХे рдмीрдЪ рдЬрдЧрджीрд╢рдЪрди्рдж्рд░, рд╡िрд╡ेрдХी рд░ाрдп рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдХिрд╕ी рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдХोрдИ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдирд╣ीं рд▓िрдЦा। рдЗрди рд╕рдордпों рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд▓ंрдмा рдЧैрдк рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрдиेрдХ рдХाрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЪूंрдХि рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХा рдкрджाрд░्рдкрдг рднाрд░рдд рдоें рд╣ो рдЪुрдХा рдеा, рдЕрди्рди рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рднाрд░рдд рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा। рднाрд░рдд рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рдк्рд░рдмрд▓ рджिрдЦाрдИ рджे рд░рд╣ी рдеी। рдЗрдорд░рдЬेंрд╕ी рдФрд░ рдЧैрд░ рдХोंрдЧ्рд░ेрд╕ी рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЖрдиे рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ рджрд╢рдХ рдХाрдлी рдЙрдерд▓-рдкुрдерд▓ рдХा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдм рд▓ेрдЦрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоुрдж्рджे рд╣ो рдЧрдП। рдиेрд╣рд░ुрд╡िрдпрди рдоॉрдбрд▓ рдз्рд╡рд╕्рдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рддрдм рднी рд╡ैрд╕ी рд╣ी рдмрдиी рд╣ुрдИ рдеीं। рдЕрдм рддो рдзीрд░े-рдзीрд░े рдорд╣ँрдЧाрдИ рдмреЭрддी рдЬा рд░рд╣ी рдеी рд▓ेрдХिрди рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЗрдирдХрдо рдоें рдХोрдИ рдЗрдЬाрдлा рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЕрдиाрдЬों рдХे рдоूрд▓्рдп рдХрдо рд╣ी рд░рд╣े рдХोрдИ рдмреЭрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдИ। рд╕рд░рдХाрд░ें рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ी рдеीं рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдЗрди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд▓िрдЦ рдирд╣ीं рдкा рд░рд╣ा рдеा। 1990 рддрдХ рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдмрдиी рд░рд╣ी। 90 рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдЖрдиे рд╕े рдирдП рддрд░рд╣ рдХा рд╕ंрдХрдЯ рдкूрд░े рднाрд░рдд рдкрд░ рдЫा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдЗрд╕ рдирдП рдмрдЬрд░рд╡ाрдж рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ। рдЬिрд╕рдХे рдЪрд▓рддे рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдФрд░ рд╡िрдХрд░ाрд▓ рд░ूрдк рдзрд░рдг рдХрд░ рд▓ी। рдЕрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдЧाँрд╡ рдирд╣ीं рд╢рд╣рд░ рдеे। рдХृрд╖ि рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा рдЧрдпा। рдмреЭрддा рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг рдЖрдЬ рдЦेрддी рдХिрд╕ाрдиी рдХो рдиिрдЧрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рд╣ै। рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХी реЫрдоीрдиें рдЬрдмрд░рджрд╕्рддी рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣ीрдд рдХрд░ рдЙрдж्рдпोрдЧрдкрддिрдпों рдХो рдХौреЬिрдпों рдХे рджाрдо рдкрд░ рджी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЕрдм рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдЧрдд рдмीрдЬ рдЙрдЬाреЬ рджिрдпे рдЧрдП рдХिрд╕ाрди рдлрд╕рд▓ों рд╕े рдмीрдЬ рднी рдирд╣ीं рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддे, рдХाрд░рдг рд╣ाрдЗрдм्рд░िрдб рдмीрдЬ рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै рдЕрдзिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рдЗрди рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдмीрдЬों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрдиा рд╣ै। рдЗрди рдмीрдЬों рдХी рдХीрдордд рдЕрдзिрдХ рддो рд╣ै рд╣ी рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ, рдкाрдиी рдФрд░ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЦाрдж рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рджूрд╕рд░ों рдХी рдорд░्рдЬी рд╕े рдЦेрддी-рдХिрд╕ाрдиी рдХрд░рдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдХ्рд░ूрд░ рд╕рдордп рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдХिрд╕ाрди рд▓рдЧाрддाрд░ рд╣ाрд╢िрдпे рдкрд░ рдзрдХेрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। 21рд╡ीं рд╕рджी рдХी рдЗрди рдЪुрдиौрддिрдпों рдиे рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╕ाрдордиे рдмреЬे рд╕рд╡ाрд▓ рдкैрджा рдХिрдП рд╣ैं। рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдПрдЬेंрдбे рдоें рдЦेрддी-рдХिрд╕ाрдиी рд╡ рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рди рд╣ोрдХрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдФрд░ рдкूंрдЬीрдкрддिрдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдЕंрдзी рджौреЬ рдоें рднाрд░рдд рдХी рдЦेрддी рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рджोрдиों рдЗрддрдиे рдкिрдЫреЬ рдЧрдП рдХी рднाрд░рдд рдХा рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рд╕рди 1990-91 рдХे рдмाрдж рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे рджौрд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рджोрдиों рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ैं । рд╕ंрдХрдЯ рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпाрдУं рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै। рдЦेрддी-рдмाреЬी рдХे рд▓िрдП рд▓िрдпा рдЧрдпा рдХрд░्рдЬ рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рдоूрд▓ рдХाрд░рдг рд╣ैं। рдРрд╕े рднीрд╖рдг рд╕рдордп рдоें рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЖрдЬ рднी рд╣рдоाрд░े рд▓िрдП рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдФрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣ैं, рдХ्рдпोंрдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЬрдоीрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣рд▓ рдирд╣ीं рд╣ुрдИ рд╣ै, рди рд╣ी рднूрдоिрд╣ीрди рдХृрд╖рдХ рдордЬрджूрд░ рдХो рд╢्рд░рдо рд╢ोрд╖рдг рд╕े рдоुрдХ्рддि рдоिрд▓ी рд╣ै। рдЖрдЬ рдХा рд╣ोрд░ी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рджुрдиिрдпा рд╕े рднी рдХिрд╕ाрди рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЧाрдпрдм рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдиिрд░ाрд╢ा рдХी рд╕्рдеिрддि рднी рдирд╣ीं рд╣ै рд╣ाँ рдХोрдИ рдЧोрджाрди рдЬैрд╕ा рдПрдкिрдХ рд▓ेрдЦрди рддो рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рдХृрддि рдкрд░ рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा рд╣ै। рдкрд░ंрддु рд╕рдЬрдЧ рд░рдЪрдиाрдХाрд░ों рдиे рдЕрдкрдиी рдХрд▓рдо рдЪрд▓ाрдИ рд╣ै рдЬिрдирдоें рдХрдИ рдиाрдо рдЙрд▓्рд▓िрдЦिрдд рд╣ैं- рдпूँ рддो рдХिрд╕ाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें 1990 рдХे рдмाрдж рдмрджрд▓ाрд╡ рджेрдЦрдиे рдХो рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХा рдХृрд╖ि рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡ рдкреЬा рд╣ै рдЙрд╕ी рддрд░рд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЕрдм рдЬрдоींрджाрд░ी рдЙрди्рдоूрд▓рди, рдмाреЭ, рдЧрд░ीрдмी, рдЪрдХрдмंрджी, рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдирд╣ीं рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрдм рд╕рдордп рдмрджрд▓рдиे рдХे рд╕ाрде рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рднी рдмрджрд▓ी рд╣ैं। рднाрд░рдд рдПрдХ рдирдП рддрд░рд╣ рдХा рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрдм рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдХी рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рднूрдоि рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг, рдХिрд╕ाрдиों рдХा рд╡िрд╕्рдеाрдкрди, рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЬрдоीрдиों рдХो рдЕрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдоें рдмрджрд▓рдиा, рдЦेрддी рдкрд░ рдирд╣ीं рдХंрдкрдиिрдпों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиा, рд╕ेрдЬ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдмреЬे-рдмреЬे рдмांрдз рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣ीрдд рдЬрдоीрди рдФрд░ рдкुрдирд░्рд╡ाрд╕ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЬрд▓, рдЬंрдЧрд▓, рдЬрдоीрди рдЗрдд्рдпाрджि рдХो рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдХрд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
1991 рдоें рд╡ीрд░ेंрдж्рд░ рдЬैрди рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдбूрдм’ рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХреЬी ‘рдкाрд░’ рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░ рдмेрддрд╡ा рдирджी рдкрд░ рдмांрдз рдмрдиाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдХे рджुрд╖्рдкрд░िрдгाрдоों рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕рдордп рдХрдорд▓ाрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी рдиे рдЕрдкрдиे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдкाрд╣ीрдШрд░’ рдоें 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЬीрд╡рди рдХो рд╡ाрдгी рджी рд╣ै। 1857 рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдмрджрд╣ाрд▓ी рдФрд░ рдЬрдоींрджाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдкाрд╣ीрдШрд░’ рдХी рдЕрдЧрд▓ी рдХреЬी ‘рдмेрджрдЦрд▓’ (1997) рдоें рдЕрд╡рдз рдХी рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдмाрдмा рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рдФрд░ рдЕрд╡рдз рд▓рдЧाрди рдХाрдиूрди рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХो рдмреЬी рдХुрд╢рд▓рддा рд╕े рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। ‘рдмेрджрдЦрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рддाрд▓ुрдХेрджाрд░ों рдФрд░ рдЬрдоींрджाрд░ों рдХे рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рдФрд░ рдЬोрддрджाрд░ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╡िрд╡рд╢рддा рдФрд░ рджुрдЦ рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдмेрджрдЦрд▓’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЫोрдЯी рдЬोрдд рдФрд░ рдкिрдЫреЬे рдФрд░ рджрд▓िрдд рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдЦेрдд рдордЬрджूрд░ों рдиे рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдк्рд░рддिрд╡ाрдж рдФрд░ рдиेрддृрдд्рд╡ рдХे рдмрд▓ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдкैрджा рдХिрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдЖंрджोрд▓рди рдХिрд╕ाрдиों рдХे рджрдо рдФрд░ рдкैрд╕ों рдкрд░ рд╣ी рдЪрд▓ेрдЧा।
рд╢्рдпाрдо рдмिрд╣ाрд░ी рд╢्рдпाрдорд▓ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдзрдкेрд▓’ 1993 рдоें рдкрд▓ाрдоू рдЬिрд▓े рдХे рдЕрдХाрд▓-рд╕ूрдЦा рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдХेंрдж्рд░ рдоें рд░рдЦрдХрд░ рд░рдЪा рдЧрдпा рд╣ै। рдЕрди्рдпाрдп, рдЙрдд्рдкीреЬрди, рд╢ोрд╖рдг, рдмंрдзुрдЖ рдордЬрджूрд░ी, рд╕ूрдЦा, рднुрдЦрдорд░ी, рдЬंрдЧрд▓ों рдХी рдЕрд╡ैрдз рдХрдЯाрди, рдкрд╢ु рддрд╕्рдХрд░ी рдЬैрд╕े рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдХृрдд्рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдзрди рдЙрдЧाрд╣рдиे рд▓ूрдЯрдиे рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рдРрд╕ा рдзрдкेрд▓ीрдХрд░рдг рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдкूрд░े рдкрд▓ाрдоू рдЬिрд▓े рдоें рд░ुрдХрддा рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рджिрди-рдк्рд░рддिрджिрди рдмреЭрддा рдЬाрддा рд╣ै। рдкिрдЫреЬे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕ीрдзे, рднोрд▓े, рдИрдоाрдирджाрд░ рд▓ोрдЧ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рджुрд░्рд▓рдн рд╡рди рдФрд╖рдзिрдпों рдХी рддрд░рд╣, рд╡рди्рдпрдЪрд░ों рдХी рдЬाрддिрдпों-рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХी рддрд░рд╣ рдЦрдд्рдо рд╣ोрддे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं।
рдиीрд▓рдХांрдд рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдПрдХ рдмीрдШा рдЦेрдд’ (1995) рдЪрдХрдмंрджी рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрди рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдиीрд▓рдХांрдд рдиे рд╕рди 1992 рдоें ‘рдмंрдзुрдЖ рд░ाрдорджाрд╕’ рд▓िрдЦ рдЪुрдХे рдеे। рдмंрдзुрдЖ рдордЬрджूрд░ी рдкрд░ рд▓िрдЦे рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рднूрдоिрд╣ीрди рдмрдЯाрд╣ी рдкрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЦेрддी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо рдиाрдордХ рд╕्рд╡ाрд╡рд▓ंрдмी рдХिрд╕ाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдоींрджाрд░ рд╕े 51 рд░ुрдкрдП рдХा рдЙрдзाрд░ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджो рдмेрдЯों рд░рдд्рддрди рдФрд░ рдордд्рддрди рдХा рдЗрд╕ рдЙрдзाрд░ рд▓िрдП рдкैрд╕ों рдХो рднрд░рдиे рдоें рддीрди рдкीреЭिрдпों рдХी рдЕрд░्рдеाрдд рдЦेрддिрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ рдХी рд╡्рдпрдеा рдХрдеा рд╣ै।
рдХुрд░्рдоेंрджु рд╢िрд╢िрд░ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмी рд░ाрд╣’ 2003 рдоें рдЖрдпा рдЬो рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪिрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдПрдХ рднूрдоिрд╣ीрди рдЦेрддिрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ рдорд╣рддो рдХी рд╡्рдпрдеा-рдХрдеा рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡िрдХृрддिрдпों, рдХ्рд╖ुрдж्рд░рддाрдУं рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХा рдЬीрд╡ंрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ ‘рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмी рд░ाрд╣’ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдХाрд▓рдЦंрдб рд╕ाрддрд╡ें-рдЖрдард╡ें рджрд╢рдХ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдХा рд╣ै। рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рдЬрдоींрджाрд░ी рдк्рд░рдеा рдЦрдд्рдо рддो рд╣ुрдИ рд▓ेрдХिрди рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЬрдоींрджाрд░ों рдХा рдЦाрдд्рдоा рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ। рдкुрд░ाрдиे рдЬрдоींрджाрд░ рдФрд░ рдирдП рдзрдиी рд▓ोрдЧ рдмреЬे рдХिрд╕ाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдзिрдХ рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рдиे рд▓рдЧे। рдЕрддः рднूрдоिрд╣ीрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЬ्рдпों рдХी рдд्рдпों рдмрдиी рд░рд╣ी। рдЧाँрд╡ рдХे рдкрд░рддी-рдкрдаाрд░, рдкोрдЦрд░ рдФрд░ рдЧैрд░рдордЬрд░ूрдЖ рдЬрдоीрди рдкрд░ рднी рдоाрд▓िрдХों рдХा рдХрдм्рдЬा рдмрдиा рд╣ी рд░рд╣ा। рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдЬрдоींрджाрд░-рдкुрд▓िрд╕ рдЧрдардЬोреЬ рдиे рдЗрд╕ рдЕрди्рдпाрдп рдХो рдкрд░рд╡ाрди рдЪреЭाрдиे рдоें рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХी। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрд╖рдорддा рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдд्рд░िрдкाрдаी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि- “рдЧोрджाрди рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдз्рд╡ंрд╕ рдХी рдХрдеा рд╣ै рддो рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмी рд░ाрд╣ рдЧ्рд░ाрдо-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी।”[10] рд▓ेрдЦрдХ рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдоुрдХ्рддि рдХी рд░ाрд╣ рдмрд╣ुрдд рд▓ंрдмी рд╣ै рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд▓реЬрдиा рд╣ोрдЧा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।
рд╕рди 2006 рдоें рд░ाрдЬू рд╢рд░्рдоा рдХा рдЪрд░्рдЪिрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд╣рд▓рдлрдиाрдоे’ рдоुрдЦ्рдпрддः рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЬрд▓рд╕ंрдХрдЯ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдкрд░ рд╣िंрджी рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдердо рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╣ै рдЬो рдЖंрдз्рд░рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХिрд╕ाрдиी рдЬीрд╡рди рд╡ рдЙрд╕рдХी рдоुрдЦ्рдпрддः рдЬрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рджिрдЦाрддा рд╣ै। рд░िрд╢्рд╡рдд рдЪाрд╣े рдЫोрдЯी рд╣ो рдпा рдмреЬी рд╣ो рдЗрд╕рдХे рдмिрдиा рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиा рдХाрдо рдХोрд░्рдЯ-рдХрдЪрд╣рд░ी, рдЧाँрд╡, рдХрд╕्рдмे, рддрд╣рд╕ीрд▓, рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдирд╣ीं рдХрд░ा рд╕рдХрддा рд╣ै। ‘рд╣рд▓рдлрдиाрдоे’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рд╣рд▓рдлрдиाрдоों-рдПреЮिрдбेрд╡िрдЯ рдХी рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рднी рдЦोрд▓ी рдЧрдпी рд╣ै। рдордХрдИрд░ाрдо рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХी рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХो рд▓ेрдХрд░ 19 рд╣рд▓рдлрдиाрдоे рдХрдоिрд╢्рдирд░ рдХो рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЧрдардЬोреЬ рдХे рдЪрд▓рддे рджेрддा рд╣ै।
рд╕ूрд░्рдпрджीрди рдпाрджрд╡ рдХा 2006 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рдЬрдоीрди’ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдЬрдоीрди рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рджो рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕंрдЪрд▓ рдХी рдмाрдд рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднूрдоिрдХा рдоें рд╕ूрд░्рдпрджीрди рдпाрджрд╡ рдХрд╣рддे рд╣ैं- ‘рдЬрдоीрди рдХिрд╕ी рдХी рдиिрдЬी рдмрдкौрддी рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╡рд╣ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕рд░्рд╡рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмрд▓्рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдзрд░рддी рдпा рдЬрдоीрди рдХी рдЧोрдж рдФрд░ рдЖрдХाрд╢ рдХी рдЫрдд्рд░рдЫाрдпा рдХे рдмिрдиा рд╣рд╡ा рдХी рдХोрдЦ рд╕े рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рдЬीрд╡ рд╕ृрд╖्рдЯि рдоें рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕े рд╣рдо рдоाрди्рдп рд░рдЦрддे рд╣ैं। рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рд╣рдо рдЬिрд╕े рдЧैрд░ рдХी рдиाрдЬाрдпрдЬ рдЪीрдЬ рд╕рдордЭрдХрд░ рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдЙрд╕ рдЬрдоीрди рдХी рдЙрдкрдЬ рдпрд╣ рдХृрддि рд╣ै।’ (рд╕ूрд░्рдпрджीрди рдпाрджрд╡ рдЬрдоीрди рдХी рднूрдоिрдХा рд╕े рдЙрдж्рдШृрдд)
рд╕ूрд░्рдпрджीрди рдпाрджрд╡ рдХा рджूрд╕рд░ा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдоाँ рдХा рдЖँрдЪрд▓’ рдЬो 1992 рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдЖ рдеा рдЬिрд╕े рдЧुрдЬрд░ाрддी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдиे 1992 рдоें рдирдбिрдпाрдб рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕े рдкुрд░рд╕्рдХृрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░ рдЕंрдЪрд▓ рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдХрд╣ाрдиी рдЪрдЗрддा рдФрд░ рдлрдЧुрдиी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЬाрддि-рдкाрддि, рдКँрдЪ-рдиीрдЪ, рдЫुрдЖ-рдЫूрдд, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд╖рдорддा, рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЖрджि рдХुрд░ीрддिрдпों рдХा рдкрд░्рджाрдлाрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиी рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрдбрдо्рдмрдиा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдиिрд░्рдзрдирддा рджрд░िрдж्рд░рддा рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдЪाрд╣े рдХिрддрдиी рднी рд╣ो рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рджुрдЦ рджрд░्рдж рдХो рд╕рд╣рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдЕрдкрдиी рдЕंрдЪрд▓ рдХो рдЫोреЬрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рд╣ै।
рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрди рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рдиीрддिрдпों рдиे рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдмрд░्рдмाрдж рдХिрдпा рд╣ै рдЙрд╕рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╢िрд╡рдоूрд░्рддि рдиे ‘рдЖрдЦिрд░ी рдЫрд▓ांрдЧ’ (2008) рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдоें рдХिрдпा рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рдФрд░ рдХृрд╖ि рд╕рдорд╕्рдпा рдФрд░ рдЦेрддी рдХी рдирдпी рдФрд░ рдкुрд░ाрдиी рддрдХрдиीрдХ рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рдЪрд▓рддी рдЪाрдХी’ (2011) рд╣ै। рднूрдоंрдбрд▓ीрдХृрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЧाँрд╡ рдХी рдмрджрд▓рддी рддрд╕्рд╡ीрд░, рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХी рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдЖрджि рдк्рд░рд╢्рдиों рд╕े рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдЯрдХрд░ाрддा рд╣ै। рднूрдоि рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╕े рдЬूрдЭрддा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдПрдХ рдеी рдоैрдиा рдПрдХ рдеा рдХुрдо्рд╣ाрд░’ (2014) рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг, рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЫीрдирддी рдЬा рд░рд╣ी рдХिрд╕ाрди рдХी рдЬрдоीрди рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдирдм्рдмे рдХे рдмाрдж рд╣рд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдмाрдЬाрд░ рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддि рдмाрдЬाрд░ рдоें рдЦिрд▓ौрдиे рдХी рддрд░рд╣ рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।
рд╡िрдХाрд╕ рдмрдиाрдо рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рддा рд╕ुрдиीрд▓ рдЪрддुрд░्рд╡ेрджी рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдХाрд▓ी рдЪाрдЯ’ (2015) рдПрдХ рдирдИ рд╕рдорд╕्рдпा рдЦेрддी рдХा рдХंрдкрдиीрдХрд░рдг рдФрд░ рдирдХрджी рдлрд╕рд▓ों рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЧेрд╣ूँ рдФрд░ рдзाрди рдЙрдкрдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдХрд░्рдЬ рд▓ेрдиे рдФрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдЙрдаाрддा рд╣ै। рдмाрдЬाрд░ рдХे рдЖрдиे рд╕े рдирдП рддрд░рд╣ рдХे рдмिрдЪौрд▓िрдП рдкैрджा рд╣ुрдП рд╣ै। рдЗрди рдмिрдЪौрд▓िрдпों рдХी рдШुрд╕рдкैрда рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЕंрджрд░ рддрдХ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।
рд╕ंрдЬीрд╡ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдлाँрд╕’ рд╡िрджрд░्рдн рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। ‘рдлाँрд╕’ рдХी рдХрдеा рд╡рд╕्рддु рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рди्рдпूрдирддрдо рд╕рдорд░्рдерди рдоूрд▓्рдп, рд╡ीрдЯी рдХॉрдЯрди, рдЦाрдж рдмीрдЬ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ, рдкाрдиी рдХी рдХрдоी, рдорд╣िрд▓ा рдХिрд╕ाрди рд╕рдорд╕्рдпा, рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдкीрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рддा рдХिрд╕ाрди, рдЦेрддों рдоें рдкेреЬों рдкрд░ рдлांрд╕ी рд▓рдЧाрдХрд░ рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рддा рд╣ुрдЖ рдХिрд╕ाрди рдЖрджि рдЕрдиेрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं। рдХिрд╕ाрди рд╕े рдордЬрджूрд░ рдмрдирддा рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рддा рдХिрд╕ाрди рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдоूрд▓ рдоें рд╣ै।
рдкंрдХрдЬ рд╕ुрдмीрд░ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЕрдХाрд▓ рдоें рдЙрдд्рд╕рд╡’ (2017) рдоें рдХрд░्рдЬ рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдХो рдкीреЭी рджрд░ рдкीреЭी рдЯ्рд░ांрд╕рдлрд░ рд╣ोрддे рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ी рдпोрдЬрдиाрдУं рд╡ рдн्рд░рд╖्рдЯ рд╢ाрд╕рди рддंрдд्рд░ рдХा рдкोрд▓ рдЦोрд▓рддा рдпрд╣ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдд्рд░ाрд╕рдж рд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХा рдоाрд░ा рдХिрд╕ाрди, рдирдХрджी рдлрд╕рд▓ рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЧेрд╣ूँ, рдЪाрд╡рд▓ рдХी рдЦेрддी рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдХिрд╕ाрди рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЧрд▓рдд рдпोрдЬрдиाрдУं рд╡ рдХिрд╕ाрди рдиीрддिрдпों рдХे рдЪрд▓рддे рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
рджेрд╢ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдХा рдЕрд╣рдо рдпोрдЧрджाрди рд╣ै। рдЖрдЬ рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЙрдд्рдкाрджрди рдХ्рд╖рдорддा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмреЭ рдЧрдпी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╕рд░рдХाрд░ рдЙрдирдХे рдлрд╕рд▓ों рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕рдорд░्рдерди рдоूрд▓्рдп рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рди्рдпूрдирддрдо рд╕рдорд░्рдерди рдоूрд▓्рдп рджे рд░рд╣ी рд╣ै। рдлрд╕рд▓ рдиुрдХрд╕ाрди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдкुрдЦ्рддा рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдирд╣ीं рд╣ै। рдлрд╕рд▓ рдмीрдоा рдХा рд▓ाрдн рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рдмреЬे рдХिрд╕ाрди рд╣ी рд▓े рдкा рд░рд╣े рд╣ैं। рд▓рдШु рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдХोрдИ рдпोрдЬрдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЖрдХреЬों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░- “рднाрд░рдд рдоें 60 рдХрд░ोреЬ рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рдХिрд╕ाрди рд╣ैं рдЬिрд╕рдоें рд╕े 80% рдХिрд╕ाрди рдЫोрдЯे рдХिрд╕ाрди рд╣ैं, рд╢ेрд╖ 20% рдмреЬे рдХिрд╕ाрди рд╣ैं।....рдХिрд╕ाрди рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХाрд░्рдб рдХрд░्рдЬ рдоें рдлрд╕ाрдиें рдХा рдПрдХ рддрд░ीрдХा рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рдХрд░्рдЬ рдоें рдбूрдмрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддा рд▓ेрдХिрди рд╕рд░рдХाрд░ рдЙрд╕े рдХрд░्рдЬ рджेрдХрд░ рдбूрдмा рд░рд╣ी рд╣ै। рдлिрдХ्рдХी (рдПрдл.рд╕ी.рд╕ी.рдЖрдИ.) рдФрд░ рдПрд╕ोрдЪेрдо рдаेрдХे рдкрд░ рдЦेрддी рдХрд░ाрдиे рдоें рд▓рдЧे рд╣ुрдП рд╣ैं।”[11] рдаेрдХे рдХी рдЦेрддी рдоें рдЬрдоीрди рдХो рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдмंрдЬрд░ рдХрд░ाрдиे рдХे рдмाрдж рджूрд╕рд░े рдЦेрдд рдХो рдаेрдХा рдкрд░ рд▓ेрдХрд░ рдмंрдЬрд░ рдмрдиाрдП рдЬाрдиे рдХी рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рд╕ाрдЬिрд╢ рд╣ै। рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рдкूрд░े рджेрд╢ рдХा рдХिрд╕ाрди рдЙрд╕рдХी рдЬрдоीрди рд╕рдм рдмंрдЬрд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ोंрдЧे। рд╕рд░рдХाрд░ рднी рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдоें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдЧैрд░-рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ाрдиा рдлैрд╕рд▓े рд▓े рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХिрд╕ाрдиों рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рдХрдо рд╣ोрдиे рдХी рдмрдЬाрдП рджिрди рдм рджिрди рдмреЬी рд╡ рдЬрдЯिрд▓ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं।
рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдПрд╕ рдЖрд░ рд╣рд░рдиोрдЯ рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рд╣िрдбिंрдм’ рдХрдИ рд╕рд░ोрдХाрд░ рд▓िрдП рд╣ुрдП рд╣ै। рдЖрдбंрдмрд░ рдкूрд░्рдг рдзрд░्рдордЪाрд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЕंрдЪрд▓ рд╡िрд╢ेрд╖ рдХी рдХрдеा рд╣ै рд╣िрдбिंрдм। рдпрд╣ рд╣िрдоांрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддा рд╣ै। рдХрдеाрдХाрд░ рднीрдорд╕ेрди рдд्рдпाрдЧी рдХे рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЬрдоीрди’ рдоें рдЧाँрд╡ों рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рддेрдЬी рд╕े рдЖрдпे рдмрджрд▓ाрд╡ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдмाрдж рдиेрд╣рд░ू рдпुрдЧ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХ्рд░рдо рдХे рд╕्рд╡рдк्рди-рдХाрд▓ рдХी рдХрдеा рдХрд╣рддी рд╣ै। рдиिрд░्рдзрди рдХिрд╕ाрди рднूрдоिрд╣ीрди рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рднूрдоिрд╣ीрди рдХी рдпाрддрдиाрдПँ рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЧाँрд╡ рдХा рдмाрд╣्рдп рд╣ी рдирд╣ीं, рдЕрди्рддрд░ рднी рдмрджрд▓ рдЧрдпा рд╣ै। рд╕्рд╡рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЬो рд╕рдкрдиा рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рдеा, рд╡рд╣ рдЖрдЬ рд╡िрдЦрдг्рдбिрдд рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХा рдиाрдпрдХ рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕рдХा рд╕рдордп рдпा рдлिрд░ рдЧाँрд╡ рдЧрдгेрд╢рдкुрд░ рд╣ै।
рджेрдЦा рдЬाрдпे рддो рдЗрдЧ्рд▓ैंрдб рд╕े рднाрд░рдд рдХा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╡ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдХा рд╕реЮрд░ рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рд╣ोрдиे рд╕े рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рдмрджрд▓ाрд╡ рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдкрд░рди्рддु рдХिрд╕ाрди рдХिрд╕ी рди рдХिрд╕ी рд░ूрдк рд╕े рд╢ोрд╖िрдд рдФрд░ рдк्рд░рддाреЬिрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдиेрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдХी рд╣ै। рдХिрд╕ाрдиों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖рдордп рдЬीрд╡рди рдХो рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдмिंрджु рдмрдиाрдХрд░ рдЖрдЬाрджी рд╕े рдкрд╣рд▓े рдк्рд░ेрдордЪрди्рдж рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрдЬू рд╢рд░्рдоा (рд╣рд▓рдлрдиाрдоा), рдЬрдЧрджीрд╢ рдЧुрдк्рдд (рдХрднी рди рдЫोреЬे рдЦेрдд), рд╡िрд╡ेрдХी рд░ाрдп (рд╕ोрдиा рдоाрдЯी) рдХрдорд▓ाрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी (рдмेрджрдЦрд▓) рддрдеा рдХाрд╢ीрдиाрде рд╕िंрд╣ (рд░ेрд╣рди рдкрд░ рд░рдЧ्рдШू), рд╢िрд╡рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िंрд╣(рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡ैрддрд░рдгी), рд╕рдЪ्рдЪिрджाрдиंрдж ‘рдзूрдордХेрддु’ (рдоाрдЯी рдХी рдорд╣рдХ), рд░ाрд╣ी рдоाрд╕ूрдо рд░рдЬा (рдЖрдзा рдЧाँрд╡), рджрдпाрдиाрде рдЭा (рдЬрдоींрджाрд░ рдХा рдмेрдЯा), рдпрдЬ्рдЮрджрдд्рдд рд╢рд░्рдоा (рдЗंрд╕ाрдл), рдоाрд░्рдХрдг्рдбेрдп (рдЕрдЧ्рдиिрдмीрдЬ), рд╢्рд░ीрд▓ाрд▓ рд╢ुрдХ्рд▓ (рд╡िрд╢्рд░ाрдордкुрд░ рдХा рд╕ंрдд), рдлрдгीрд╢्рд╡рд░ рдиाрде ‘рд░ेрдгु’ (рдоैрд▓ा рдЖँрдЪрд▓), рдХрдеाрдХाрд░ рд╕ंрдЬीрд╡ рдФрд░ рдкंрдХрдЬ рд╕ुрдмीрд░ рддрдХ рдПрдХ рд▓рдо्рдмी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдЪрд▓рддी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕рдХाрд░ों рдиे рд╕ाрдорди्рддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдорд╣рдЬрдиी рд╕рдн्рдпрддा, рдЬрдоींрджाрд░ी рдк्рд░рдеा, рдЬрдоीрди рдЪрдХрдмंрджी, рдЬрдоीрди рд╕े рдмेрджрдЦрд▓ी, рднूрдоिрд╣ीрди рд╣ोрдиा, рдмाреЭ, рд╕ूрдЦा, рдЕрдХाрд▓ рдЬैрд╕े рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджा рддрдеा рдирдпी рдЖрд░्рдеिрдХ рдиीрддि рдХे рджौрд░ рдоें рдмाрдЬाрд░рд╡ाрдж рдХा рд╕ाрдзाрд░рдг рдХिрд╕ाрдиों рдХी рдЪрдХाрдЪौंрдз рд╕े рдмрджрд▓рддी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЦेрддी рдХा рдХंрдкрдиीрдХрд░рдг, рднूрдоि рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рд╕рд░рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдоें рдХрд░्рдЬ рдЕрджाрдпрдЧी рдг рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпा, рддрдеा рдХिрд╕ाрди рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдЗрди рд╕ाрд░ी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рджी рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдФрд░ рдХрд╣ाрдиी рд▓िрдЦे рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं। рдЗрди рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдХिрд╕ाрди рдЬीрд╡рди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा рдЙрдирдХी рдЬрдж्рджोрдЬрд╣рдж рдХो рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд▓िрдЦ рд░рд╣े рд╣ैं। рд╣िंрджी рдЙрдкрди्рдпाрд╕ों рдоें рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХृрд╖рдХों рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рддрдеा рджрдпрдиीрдп рдФрд░ рднрдпाрд╡рд╣ рд╕्рдеिрддि рдХो рджिрдЦाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╣ाँ рдЖрдЬ рднрд▓े рд╣ी рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдЬैрд╕ा рдХिрд╕ाрдиों рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдЬीрд╡рди рд╕े рдиिрдмрдж्рдз рдЙрддрдиा рдмреЬा рд▓ेрдЦрдХ рднрд▓े рд╣ी рд╣рдоाрд░े рдмीрдЪ рдоें рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдРрд╕े рд▓ेрдЦрдХों рдХी рдХोрдИ рдХрдоी рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ाрди рд╡िрд░ोрдзी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рди рд╕рдордЭрддा рд╣ो। рдЖрдЬ рдпрд╣ी рд▓ेрдЦрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рдЗрд╕ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рддिрдХाрд░ рднी рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЖрдЬ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рд╕ाрдордиे рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рд╕рдордп, рдЧ्рд░ाрдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдирд╣ीं рд╣ै,рд╢ाрдпрдж рдЗрд╕рд▓िрдП рднी рдк्рд░ेрдордЪंрдж рд╣ोрдиा рдХрдаिрди рднी рд╣ै। рдХिрди्рддु рд╕ंрддोрд╖ рдФрд░ рдЖрд╢ा рднी рд╣ै рдХि рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓, рдЬрдирд╡ाрджी рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдХीрдп рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЖрдЬ рдХिрд╕ाрдиों рдХि рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓рдЧाрддाрд░ рдЕрдкрдиी рд▓ेрдЦрдиी рдХे рд╕ाрде рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ैं।
рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी
[1] рдкांрдбेрдп рдоैрдиेрдЬрд░, рд╕ंрдкрдд्рддि рд╢ाрд╕्рдд्рд░ (рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा рд╕े) рдкृрд╖्рда-14 рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╣िंрджी рдиिрджेрд╢ाрд▓рдп, рджिрд▓्рд▓ी[2] рд╢рд░्рдоा рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕, рдорд╣ाрд╡ीрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдФрд░ рд╣िंрджी рдирд╡рдЬाрдЧрд░рдг (рднूрдоिрдХा) 2008 2nd рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди 1 рдмी рдиेрддाрдЬी рд╕ुрднाрд╖ рдоाрд░्рдЧ рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी 110002 рдкृрд╖्рда-31
[3] рд╣िंрджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп : рдЙрдж्рднрд╡ рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕- рд╣рдЬाрд░ीрдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी, рдкृрд╖्рда- 229, рдк्рд░рдХाрд╢рди- рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि. 1 рдмी., рдиेрддाрдЬी рд╕ुрднाрд╖ рдоाрд░्рдЧ, рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी- 110002, рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг- 2003
[4] рд╢рд░्рдоा рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕, рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдФрд░ рдЙрдирдХा рдпुрдЧ, рдкृрд╖्рда-55
[5] рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рдЧोрджाрди - рдкृрд╖्рда-309
[6] рдк्рд░ेрдордЪंрдж, рдЧोрджाрди, рдкृрд╖्рда- 138
[7] рд╢рд░्рдоा рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕, рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдФрд░ рдЙрдирдХा рдпुрдЧ, рдкृрд╖्рда-171
[8] рдиाрдЧाрд░्рдЬुрди, рдмрд▓рдЪрдирдоा, рдкृрд╖्рда- -55
[9] рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдФрд░ рдЙрдирдХा рдпुрдЧ, рд░ाрдорд╡िрд▓ाрд╕ рд╢рд░्рдоा, 1993 рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी рдкृрд╖्рда-44
[10] рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рд░ाрдп, рдоुрдХ्рддि рдХा рд╡िрдорд░्рд╢, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░, рдордИ 2004 рдкृрд╖्рда-125
[11] рдЕрдЦिрд▓ рдЕрдЦिрд▓ेрд╢, рдоीрдбिрдпा рд╡ेрд╢्рдпा рдпा рджрд▓ाрд▓, рд╣рд▓рдХाрди рдХिрд╕ाрди, рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2009 рдирдЯрд░ाрдЬ рдк्рд░рдХाрд╢рди 4878/4 рдмी 306 рдЬे рдПрдо рдбी рд╣ाрдЙрд╕ рдЕंрд╕ाрд░ी рд░ोрдб рджрд░िрдпाрдЧंрдЬ рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी 110002 рдкृрд╖्рда-288-289











